Heraldyka – wprowadzenie i podstawowe poj─Öcia

heraldyka

Heraldyka ÔÇô to wsp├│lnota ludzi spod takiego samego znaku ÔÇô herbu, b─Öd─ůcego publicznym wyznaniem swej przynale┼╝no┼Ťci do danej grupy. To zrozumienie swojej warto┼Ťci, to duma ze swoich przodk├│w, to uznanie ich roli i znaczenia w historii.

Heraldyka

Heraldyk─ů nazywamy nauk─Ö pomocnicz─ů historii zajmuj─ůc─ů si─Ö herbami. Heraldyka dzieli si─Ö na dwa zasadnicze dzia┼éy:

  1. heraldyk─Ö praktyczn─ů ÔÇô b─Öd─ůc─ů sztuk─ů heraldyczn─ů, wci─ů┼╝ ┼╝yw─ů, cho─ç czasem wynikaj─ůc─ů ze snobizmu. Przy czym snobizm ├│w nie zawsze pojmowa─ç nale┼╝y pejoratywnie.
  2. heraldyk─Ö historyczn─ů ÔÇô nauk─Ö zmierzaj─ůc─ů do ustalenia i wyja┼Ťnienia praw, kt├│rymi rz─ůdzi┼éa si─Ö heraldyka w przesz┼éo┼Ťci i wykorzystania tych ustale┼ä i informacji przez historyk├│w w ich zabiegach poznawczych.

Polskie Towarzystwo Heraldyczne jest organizacj─ů naukow─ů zajmuj─ůc─ů si─Ö przede wszystkim heraldyk─ů historyczn─ů maj─ůc na uwadze r├│wnie┼╝ upowszechnianie heraldyki. Informacje o dzia┼éalno┼Ťci PTHer dost─Öpne s─ů na stronie -PTHer.

Heraldyka napoleońska

W Polsce nie powsta┼éy sztywne ramy okre┼Ťlaj─ůce zasady tworzenia herb├│w. Pewne podstawy zosta┼éy zaczerpni─Öte z kraj├│w zachodnioeuropejskich. Doskona┼éy artyku┼é p. Tomasza Steifera dotycz─ůcy heraldyki napoleo┼äskiej zamieszczony jest na stronie http://pl.wikipedia.org/wiki/Heraldyka_napoleo%C5%84ska

Heraldyka rodowa

W Polsce, a tak┼╝e w krajach zachodnioeuropejskich, herby w swym pocz─ůtkowym okresie obierane by┼éy dowolnie i nie podlega┼éy ┼╝adnym prawid┼éom ani te┼╝ ochronie. Z chwil─ů powstania spo┼éecze┼ästwa stanowego herb staje si─Ö oznak─ů stanu rycerskiego, czyli szlacheckiego, do kt├│rego nale┼╝a┼éo si─Ö z tytu┼éu urodzenia. I tu nale┼╝y zwr├│ci─ç uwag─Ö na rozr├│┼╝nienie herbu, gmerka i herbiku.

W rozumieniu potocznym tylko herb ┼Ťwiadczy┼é o przynale┼╝no┼Ťci do stanu szlacheckiego, ale mieszczanie, a szczeg├│lnie patrycjusze (jako ludzie wolnego stanu), tak┼╝e mieli prawo pos┼éugiwania si─Ö herbem (w literaturze nazwa tego znaku funkcjonuje jako herbik).

Rzemie┼Ťlnicy pos┼éugiwali si─Ö te┼╝ swoimi znakami, zwanymi gmerkami.

Generalnie ÔÇô prawo do herbu i gode┼é ÔÇô jako ludzie wolnego stanu ÔÇô mieli wszyscy mieszka┼äcy miast oraz wolni ch┼éopi. Herby i god┼éa ludzi nieszlacheckiego stanu w zasadzie powinny by─ç r├│┼╝ne, czy mo┼╝e dok┼éadniej ÔÇô powinny wyra┼║nie r├│┼╝ni─ç si─Ö od herb├│w szlacheckich, ale zasada ta nie by┼éa zbyt gorliwie przestrzegana.

Heraldyka gmin ÔÇô nowe herby i znaki gmin

Zdarzaj─ů si─Ö te┼╝ herby zupe┼énie nowe (np. D─Öblina), czy takie, kt├│re powsta┼éy na bazie innych herb├│w (np. herb Lubartowa, w kt├│rym dolna cz─Ö┼Ť─ç z dwoma lewartami tj. lampartami, nawi─ůzuje do herbu pierwszych w┼éa┼Ťcicieli miasteczka ÔÇô Firlej├│w, za┼Ť wyobra┼╝ona w g├│rnej cz─Ö┼Ťci Pogo┼ä, to znak rodowy Sanguszk├│w, kt├│rzy weszli w posiadanie Lubartowa p├│┼║niej).

Wyst─Öpuj─ůce w herbach miast i miasteczek elementy architektoniczne (baszty, bramy itd.) zazwyczaj nie maj─ů nic wsp├│lnego z budownictwem w danej miejscowo┼Ťci, a jedynie podkre┼Ťlaj─ů miejski charakter dysponenta herbu.

Opr├│cz znak├│w podstawowych tj. herb├│w, Lubelski Oddzia┼é PTH, podobnie jak warszawskie Centrum Heraldyki Polskiej, chce wprowadzi─ç do tradycji lokalnej szereg innych znak├│w, takich jak: flaga, chor─ůgiew, sztandar, czy insygnia i odznaki dla burmistrza, w├│jta i radnych. Najpierw trzeba jednak uporz─ůdkowa─ç spraw─Ö herb├│w.

Wi─Öcej na ten temat na stronie Heraldyka gmin i miast.

Mi─Ödzy gustami a histori─ů

Sprawa z herbami nie jest prosta. Cz─Östo ulega┼éy one zniekszta┼éceniom pod wzgl─Ödem formy, tzw. naturalizacji. Niekiedy ingerowa┼éy w nie w┼éadze. Bywa┼éo te┼╝, ┼╝e herby ulega┼éy obcym wp┼éywom, np. rusyfikacji. Naturalizacja, to dodawanie, np. zwierz─Öciu wyobra┼╝onemu w herbie, tzw. podstawy. Najcz─Ö┼Ťciej by┼é ni─ů kawa┼éek murawy, czy trawnika. Natomiast elementem ┼Ťwiadcz─ůcym o rusyfikacji jest t┼éo. Przyk┼éadem mo┼╝e by─ç tutaj herb ┼ü─Öcznej. Aktualnie jest w nim ÔÇô m├│wi─ůc j─Özykiem heraldyk├│w ÔÇô ÔÇ×w polu z┼éotym dzik czarny na murawie zielonejÔÇŁ. Element naturalizuj─ůcy stanowi murawa, natomiast z┼éote pole jest typowe dla herb├│w rosyjskich. W polskiej heraldyce miejskiej wyst─Öpowa┼éy pola b┼é─Ökitne i czerwone, cho─ç zdarza┼éy si─Ö i odst─Öpstwa np. pole zielone. Miejscowej spo┼éeczno┼Ťci bardziej podoba si─Ö taki kolorowy herb, ni┼╝ ten, kt├│ry ma historyczne uzasadnienie, tj. czarny dzik w czerwonym polu bez podstawy.

Trudno znale┼║─ç salomonowe rozwi─ůzanie, gdy trzeba wybiera─ç pomi─Ödzy gustami a histori─ů. Wa┼╝niejsze jest chyba zdanie heraldyk├│w, wed┼éug kt├│rych herb nie jest obrazem do ogl─ůdania, ale uproszczonym, wr─Öcz schematycznym, znakiem wyobra┼╝aj─ůcym okre┼Ťlon─ů symbolik─Ö, z czego nie zdaj─ů sobie sprawy laicy.

Polska heraldyka ÔÇô cz─Östo ignorowana, a niekiedy i wy┼Ťmiewana jako zabawa ÔÇ×wymar┼éej klasyÔÇŁ arystokrat├│w i domniemanych szlachcic├│w ÔÇô jest niezaprzeczaln─ů cz─Ö┼Ťci─ů naszej kultury narodowej, za┼Ťwiadczaj─ůc─ů o trwa┼éo┼Ťci polskiej to┼╝samo┼Ťci. Polska heraldyka samorz─ůdowa musi zosta─ç doceniona. Trzeba przywr├│ci─ç j─ů do dawnej ┼Ťwietno┼Ťci.

Interaktywny Album Heraldyczny

Najwi─Ökszy zbi├│r herb├│w jednostek samorz─ůdowych mo┼╝na znale┼║─ç w Interaktywnym Albumie Heraldycznych na stronie http://albumpolski.pl/hmp/main.php.

źródła: Stanisław Gaszyński, http://www.glosniezalezny.com.pl/archiwum/glos_2/g2_t12.html,
Alfred Znamierowski, dyrektor Instytutu Heraldyczno-Weksylologicznego