Szlachta tatarska Rzeczypospolitej

4389
szlachta tatarska rzeczypospolitej

Tatarzy Rzeczypospolitej, zwani te偶 Tatarami Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego聽albo聽Tatarami litewskimi, zwi膮zawszy raz na zawsze sw贸j los z Polsk膮, od 600 lat s膮 wiernymi synami nowej ojczyzny. Przybywali na rozlegle ziemie W.X.L. z terytori贸w Z艂otej Ordy, p贸藕niej z pa艅stw tatarskich powsta艂ych po rozpadzie Z艂otej Ordy. Szlachta tatarska zyska艂a przywileje ju偶 w 1561 roku.

Tatarzy Rzeczypospolitej

Tatarzy Rzeczypospolitej, zwani te偶 Tatarami Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, w skr贸cie 鈥 Tatarami litewskimi, zwi膮zawszy raz na zawsze los sw贸j z Polsk膮, od 600 lat s膮 wiernymi synami nowej ojczyzny 鈥 po tatarsku 鈥 vatan. Przybywali na rozlegle ziemie W.X.L. z terytori贸w Z艂otej Ordy, p贸藕niej Wielkiej Ordy, Chanatu Krymskiego, Chanatu Kaza艅skiego i Astracha艅skiego, pa艅stw tatarskich powsta艂ych po rozpadzie Z艂otej Ordy.
Migracja tej ludno艣ci na ziemie Rzeczypospolitej trwa艂a od ko艅ca XIV a偶 po koniec wieku XVII. Ostatnia fala emigracji mia艂a miejsce ju偶 w wieku XX, po 1917 roku i by艂a to w przewa偶aj膮cej mierze emigracja polityczna tatarskich dzia艂aczy religijnych i narodowych, kt贸rzy musieli ucieka膰 spod bolszewickiego terroru.

Od ko艅ca wieku XVIII, poprzez wiek XIX, Tatarzy ulegali coraz wi臋kszej polonizacji, zw艂aszcza warstwy wy偶sze 鈥 ziemia艅skie, i bia艂orutenizacji w wypadku drobnej szlachty zagrodowej i mieszka艅c贸w miast. Od tej pory mo偶na ju偶 m贸wi膰 o Tatarach polskich, tym bardziej, i偶 spora cz臋艣膰 tej grupy etnicznej uczestniczy艂a, zw艂aszcza szlachta tatarska, w walce o Niepodleg艂膮 Rzeczpospolit膮.

Tatarami litewskimi nazywali swoich pobratymc贸w z Lechistanu tak偶e Tatarzy krymscy i Turcy osma艅scy, a przekr臋ciwszy w wyra偶eniu 鈥濴ipka Tatar艂ar鈥 (鈥濼atarzy litewscy鈥) pierwsze s艂owo, zrobili z tego w艂asne 鈥 Tatar贸w Lipk贸w. Nazwy tej u偶ywano potem i w dokumentach Rzeczypospolitej i w historiografii.

Istotnie, w jar艂ykach (czyli poselstwach) chan贸w krymskich Gerej贸w do kr贸l贸w polskich z wieku XVI, a te偶 p贸藕niejszych, spotykamy nazw臋 Lipka, jako zniekszta艂con膮 w wymowie i pisowni nazw臋 w艂asn膮 Litwy.

Tu zacytuj臋 jar艂yk chana Mechmed Geraja I do Zygmunta I, datowany 22 pa藕dziernika 1520 roku 鈥 oto fragment:

鈥淥jciec nasz Mengli Geraj, Had偶i Geraj. i dawni chanowie utrzymywali przyjazne stosunki z kr贸lem polskim W艂adys艂awem oraz z wielkim bejem lipkowskim (libkanum beyi 鈥 po tatarsku) Dawudem, a tak偶e z kr贸lem polskim Kazimierzem oraz z wielkim bejem lipkowskim. 呕膮damy od kraj贸w lipkowskiego i polskiego 15.000 floren贸w polskich. Kraj lipkowski i polski obydwa znacz膮 dla nas to samo, a ich wrogowie s膮 i naszymi wrogami.鈥

Wielki bej lipkowski, to oczywi艣cie wielki ksi膮偶臋 litewski Witold.

Od Turk贸w i Tatar贸w krymskich termin 鈥淟ipka鈥 przeszed艂 do j臋zyka polskiego i zaistnia艂 na r贸wni z terminem 鈥濼atar litewski鈥. Zapo偶yczenie to dokona艂o si臋 za po艣rednictwem stosunk贸w dyplomatycznych. Polacy czytaj膮c i s艂ysz膮c ze strony Tatar贸w krymskich i Turk贸w tego rodzaju okre艣lenie Tatar贸w litewskich, przyswoili sobie to s艂owo i zacz臋li sami go u偶ywa膰. Po wojnach tureckich w latach 1672 i 1678, nazwa Tatar 鈥 Lipka, zakorzeni艂a si臋 i wesz艂a w sk艂ad nazewnictwa dokument贸w oficjalnych.

Wielk膮 rol臋 przypisywali Tatarzy w swoich legendach ksi臋ciu Witoldowi. Nazywali go Wattad, w j臋zyku arabskim s艂owo to oznacza obro艅c臋 islamu i praw muzu艂man贸w na ziemiach niemuzu艂ma艅skich. Starsza forma tego imienia, Widowd, lub Witowt, u偶ywana jeszcze przez historyk贸w i heraldyk贸w w dziewi臋tnastym stuleciu, si艂膮 zbli偶e艅 fonetycznych, kojarzy艂a si臋 Tatarom ze s艂owem Wattad, kt贸re traktowali jako synonim imienia w艂asnego 鈥 Witowt.

Wielki ksi膮偶臋 Witold po艂膮czy艂 鈥瀙rzyjemne z po偶ytecznym鈥 鈥 utworzy艂 z osiedli tatarskich pas obronny, wzd艂u偶 granicy 偶mudzkiej i w okolicach warownych zamk贸w na Litwie 鈥 obok Trok贸w, Wilna, Kowna, Lidy, Krewa, Nowogr贸dka, Grodna. Osadnictwo tatarskie mia艂o wyra藕ne znami臋 obronne oraz strategiczne, jako ochrona nadgraniczna przeciwko Zakonowi Krzy偶ackiemu i Zakonowi Kawaler贸w Mieczowych. Tatarzy litewscy uwa偶ali Witolda za swego chana i obro艅c臋, i do ko艅ca lat trzydziestych naszego stulecia wymieniali jego imi臋 w swoich modlitwach.

Szlachta tatarska Rzeczypospolitej

Selim Mirza-Jusze艅ski Chazbijewiczna 艂amach Verbum Nobile

Prawa szlacheckie Tatar贸w tzw. hospodarskich, zosta艂y usankcjonowane i potwierdzone oficjalnie przez dwa przywileje kr贸la Zygmunta Augusta z lat 1561 i 1568 oraz przez szereg innych przywilej贸w nast臋pnych kr贸l贸w, i tak 鈥 przez Stefana Batorego z roku 1576, Zygmunta III z roku 1609, W艂adys艂awa IV z roku 1634, Micha艂a Korybuta Wi艣niowieckiego z roku 1669, oraz przez szereg konstytucji sejmowych.

Tatarzy litewscy dzielili si臋 na cztery grupy spo艂eczne, kt贸re na terenach Rzeczypospolitej, a przede wszystkim na terenach Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, by艂y odwzorowaniem hierarchii spo艂ecznej Z艂otej Ordy.

Sprawa za艣 wygl膮da艂a nast臋puj膮co 鈥 szlachta czy arystokracja tatarska, posiadaj膮ca podobne przywileje na Litwie, uzyskiwa艂a po艣wiadczenie szlachectwa w Z艂otej Ordzie, kt贸re by艂o podstaw膮 do uzyskania szlachectwa na Litwie, m贸wi膮c dzisiejszym j臋zykiem 鈥 po艣wiadczenie szlachectwa wystawione przez chana krymskiego czy kaza艅skiego by艂o potwierdzane przez Wielkiego Ksi臋cia Litewskiego, a p贸藕niej przez kr贸l贸w i Sejm Rzeczypospolitej.

Inaczej wygl膮da艂a sytuacja z kniaziami tatarskimi i p贸藕niej litewskimi. Dawna, przedrozbiorowa Rzeczpospolita jak wiemy nie uznawa艂a 偶adnych tytu艂贸w arystokratycznych, o ile dany r贸d nie pochodzi艂 od jakiej艣 dynastii panuj膮cej.

A wi臋c, Tatarzy u偶ywaj膮cy na Litwie tytu艂u kniazi贸w, byli najbli偶szymi krewnymi lub potomkami cz艂onk贸w dynastii panuj膮cej w Z艂otej Ordzie. By艂a to pierwsza, najmniej liczna grupa tatarskiej arystokracji. Tytu艂y owe zatwierdza艂 kr贸l i sejm Rzeczpospolitej w ka偶dym przypadku osobno.

Dalsz膮 grup膮 by艂a szlachta tatarska, p贸藕niej litewska, tak zwani 鈥 Tatarzy hospodarscy. W hierarchii tytularnej u Tatar贸w wygl膮da艂o to nast臋puj膮co 鈥 najpierw byli kniaziowie, nosz膮cy te偶 czasem tytu艂 carewicz贸w, je偶eli byli bliskimi krewnymi panuj膮cego chana, potem w hierarchii usytuowani byli begowie lub z turecka bejowie, dalej szli murzowie (Mirza tub murza 鈥 synonim; od s艂owa emir-zade 鈥 czyli dos艂ownie syn Emira tj. panuj膮cego), po mirzach za艣 nast臋powali ni偶si w hierarchii u艂anowie 鈥 s艂owo to pochodzi od s艂owa oglan, lub ohlan 鈥 co oznacza ch艂opiec, chwat, dzielny. Z czasem bejowie, tj. kniaziowie i carewicze, przestali u偶ywa膰 tytu艂u beja czy bega. Od XVII w. u偶ywali tytu艂u murza lub rnirza, jak reszta szlachty tatarskiej w Polsce.

Rody szlachty tatarskiej w Polsce

Selim Mirza-Jusze艅ski, Daniar Beg Chazbijewicz聽na 艂amach Verbum Nobile

Rodzina kniazi贸w Edigey-Emirza Koryckich herbu Koryca. By艂a to szlachta tatarska, jakby napisa艂 Mickiewicz 鈥 staro偶ytna ga艂膮藕 rodu tatarskich w艂adc贸w 鈥 chan贸w Kipczaku.
Kipczak to w dawnej perskiej i arabskiej historiografii nazwa step贸w 鈥 terytori贸w pomi臋dzy Krymem a Morzem Kaspijskim, tworz膮cych w latach 1224-1502 organizm pa艅stwowy Z艂otej Ordy. By艂o to pa艅stwo tatarskie utworzone po rozpadzie imperium D偶yngis Chana, kt贸re z kolei po roku 1502, a w艂a艣ciwie ju偶 o wiele wcze艣niej rozpad艂o si臋 na trzy mniejsze dzielnice 鈥 chanat krymski, chanat astracha艅ski i chanat kaza艅ski. Jeden z w艂adc贸w Z艂otej Ordy 鈥 Edigej by艂 wed艂ug legendy, przodkiem ksi膮偶膮t Koryckich. St膮d te偶 przydomek rodowy 鈥 Edigey-Emirza. To jednak tylko legenda rodowa, kt贸rych du偶o si臋 zachowa艂o w艣r贸d polskich Tatar贸w. W rzeczywisto艣ci Koryccy s膮 ga艂臋zi膮 rodu U艂an贸w-Assanczukowicz贸w, jednego z najprzedniejszych tatarskich, arystokratycznych rod贸w na Litwie.

Koryccy byli w艂a艣cicielami 艁owczyc, maj膮tku w nowogr贸dzkim. Cz艂onkowie tej rodziny brali udzia艂 w powstaniu ko艣ciuszkowskim i listopadowym, w walkach o niepodleg艂o艣膰 w latach 1919-20, a potomkowie tego rodu 偶yj膮 do dzi艣 w Gda艅sku, kontynuuj膮c tatarskie, ksi膮偶臋ce tradycje. Micha艂 ksi膮偶臋 Edigey-Emirza Korycki, doktor medycyny, absolwent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, by艂 jednym z organizator贸w s艂u偶by zdrowia w Tr贸jmie艣cie, po wojnie. Zmar艂 w 1993 roku. By艂a to barwna i nietuzinkowa posta膰 w 艣rodowisku tatarskim, ostatni zbieracz tatarskich legend rodzinnych, gaw臋dziarz i interlokutor, kopalnia wiedzy o tradycjach dawnego Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Jego syn, Osman ksi膮偶臋 Edigey-Emirza Korycki jest, jak ojciec, doktorem medycyny, chirurgiem w Akademii Medycznej w Gda艅sku.

W tym kr贸tkim szkicu wspomnie膰 te偶 pragn臋 tatarski rodow贸d ksi膮偶膮t Gli艅skich. By艂a to wielce dla Rzeczypospolitej zas艂u偶ona rodzina. Ot贸偶 ksi膮偶臋ta Gli艅scy vel Hli艅scy herbu Hli艅ski, jak podaje J贸zef Wolff, autor pracy 鈥濳niaziowie litewsko-ruscy鈥, pochodz膮 od chana Mamaja, tego samego, kt贸ry przegra艂 bitw臋 na Kulikowym Polu z wojskami ksi臋cia moskiewskiego Dymitra Do艅skiego. Pochodz膮 wi臋c od panuj膮cej za Z艂otej Ordzie pot臋偶nej dynastii emir贸w. Syn Mamaja, Mansur-Kijat osiedli艂 si臋 w roku 1380 na Zadnieprzu i za艂o偶y艂 istniej膮ce tam do dzi艣 miasto Hli艅sk nad rzek膮 Worskl膮. Z kolei synowie tego偶 Mansur-Kijata 鈥 Leksa i Iwan przyj臋li w Kijowie chrzest. Leksa przybra艂 imi臋 Aleksander, a od miasta Hli艅sk 鈥 nazwisko Hli艅ski. Potem z艂o偶y艂 ho艂d wielkiemu ksi臋ciu litewskiemu Witoldowi i otrzyma艂 od niego olbrzymie w艂o艣ci na Ukrainie. Ksi膮偶臋ta Gli艅scy byli znacz膮cym rodem w dawnym Wielkim Ksi臋stwie Litewskim, pe艂ni膮c znacz膮ce funkcje wojskowe i urz臋dy.

Przywilej kr贸lewski 1679 r.

鈥 Przywilejem kr贸lewskim z 12 marca 1679r. 鈥炩e偶 w艂贸ki i w艂o艣ci wieczy艣cie onym偶e i sukcesorom nadawszy i darowawszy, na onych budowa膰 si臋, osadza膰 i przedawa膰, zastawia膰 i pod艂ug woli i upodobania swego dysponowa膰, z obligiem tylko us艂ugi wojennej wiecznymi czasy鈥︹

Tatarzy z oddzia艂贸w rtm Bogdana Kie艅skiego, Gazy Sieleckiego i Olejowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahla i Malowicze G贸rne. Rotmistrz Samuel Murza Korycki obj膮艂 w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Rotmistrz Daniel Szab艂owski z kompani膮 osiad艂 tak偶e w Ma艂aszewiczach, za艣 rtm Romanowski w Studziance, wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim ekonomii brzeskiej. Osadnictwo Tatar贸w kontynuowali kr贸lowie sascy. 5 Pod koniec XVIII wieku Tatarzy posiadali ziemi臋 w nast臋puj膮cych wsiach: Ko艣cieniewicze i W贸lka Ko艣cieniewicka 鈥 J贸zef Bielak, Lebiedziew 鈥 Abraham Korycki i prawdopodobnie Aleksander J贸zefowicz, Kobylany 鈥 Korycki, Ma艂aszewicze Wielkie 鈥 Aleksander i Jan J贸zefowicze, Ma艂膮szewicze Ma艂e 鈥 Abraham Korycki, Micha艂ki 鈥 Korycki, Ortel 鈥 鈥