Tatarzy Rzeczypospolitej, zwani te偶 Tatarami Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego聽albo聽Tatarami litewskimi, zwi膮zawszy raz na zawsze sw贸j los z Polsk膮, od 600 lat s膮 wiernymi synami nowej ojczyzny. Przybywali na rozlegle ziemie W.X.L. z terytori贸w Z艂otej Ordy, p贸藕niej z pa艅stw tatarskich powsta艂ych po rozpadzie Z艂otej Ordy. Szlachta tatarska zyska艂a przywileje ju偶 w 1561 roku.

Tatarzy Rzeczypospolitej

Tatarzy Rzeczypospolitej, zwani te偶 Tatarami Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, w skr贸cie 鈥 Tatarami litewskimi, zwi膮zawszy raz na zawsze los sw贸j z Polsk膮, od 600 lat s膮 wiernymi synami nowej ojczyzny 鈥 po tatarsku 鈥 vatan. Przybywali na rozlegle ziemie W.X.L. z terytori贸w Z艂otej Ordy, p贸藕niej Wielkiej Ordy, Chanatu Krymskiego, Chanatu Kaza艅skiego i Astracha艅skiego, pa艅stw tatarskich powsta艂ych po rozpadzie Z艂otej Ordy.
Migracja tej ludno艣ci na ziemie Rzeczypospolitej trwa艂a od ko艅ca XIV a偶 po koniec wieku XVII. Ostatnia fala emigracji mia艂a miejsce ju偶 w wieku XX, po 1917 roku i by艂a to w przewa偶aj膮cej mierze emigracja polityczna tatarskich dzia艂aczy religijnych i narodowych, kt贸rzy musieli ucieka膰 spod bolszewickiego terroru.

Od ko艅ca wieku XVIII, poprzez wiek XIX, Tatarzy ulegali coraz wi臋kszej polonizacji, zw艂aszcza warstwy wy偶sze 鈥 ziemia艅skie, i bia艂orutenizacji w wypadku drobnej szlachty zagrodowej i mieszka艅c贸w miast. Od tej pory mo偶na ju偶 m贸wi膰 o Tatarach polskich, tym bardziej, i偶 spora cz臋艣膰 tej grupy etnicznej uczestniczy艂a, zw艂aszcza szlachta tatarska, w walce o Niepodleg艂膮 Rzeczpospolit膮.

Tatarami litewskimi nazywali swoich pobratymc贸w z Lechistanu tak偶e Tatarzy krymscy i Turcy osma艅scy, a przekr臋ciwszy w wyra偶eniu 鈥濴ipka Tatar艂ar鈥 (鈥濼atarzy litewscy鈥) pierwsze s艂owo, zrobili z tego w艂asne 鈥 Tatar贸w Lipk贸w. Nazwy tej u偶ywano potem i w dokumentach Rzeczypospolitej i w historiografii.

Istotnie, w jar艂ykach (czyli poselstwach) chan贸w krymskich Gerej贸w do kr贸l贸w polskich z wieku XVI, a te偶 p贸藕niejszych, spotykamy nazw臋 Lipka, jako zniekszta艂con膮 w wymowie i pisowni nazw臋 w艂asn膮 Litwy.

Tu zacytuj臋 jar艂yk chana Mechmed Geraja I do Zygmunta I, datowany 22 pa藕dziernika 1520 roku 鈥 oto fragment:

鈥淥jciec nasz Mengli Geraj, Had偶i Geraj. i dawni chanowie utrzymywali przyjazne stosunki z kr贸lem polskim W艂adys艂awem oraz z wielkim bejem lipkowskim (libkanum beyi 鈥 po tatarsku) Dawudem, a tak偶e z kr贸lem polskim Kazimierzem oraz z wielkim bejem lipkowskim. 呕膮damy od kraj贸w lipkowskiego i polskiego 15.000 floren贸w polskich. Kraj lipkowski i polski obydwa znacz膮 dla nas to samo, a ich wrogowie s膮 i naszymi wrogami.鈥

Wielki bej lipkowski, to oczywi艣cie wielki ksi膮偶臋 litewski Witold.

Od Turk贸w i Tatar贸w krymskich termin 鈥淟ipka鈥 przeszed艂 do j臋zyka polskiego i zaistnia艂 na r贸wni z terminem 鈥濼atar litewski鈥. Zapo偶yczenie to dokona艂o si臋 za po艣rednictwem stosunk贸w dyplomatycznych. Polacy czytaj膮c i s艂ysz膮c ze strony Tatar贸w krymskich i Turk贸w tego rodzaju okre艣lenie Tatar贸w litewskich, przyswoili sobie to s艂owo i zacz臋li sami go u偶ywa膰. Po wojnach tureckich w latach 1672 i 1678, nazwa Tatar 鈥 Lipka, zakorzeni艂a si臋 i wesz艂a w sk艂ad nazewnictwa dokument贸w oficjalnych.

Wielk膮 rol臋 przypisywali Tatarzy w swoich legendach ksi臋ciu Witoldowi. Nazywali go Wattad, w j臋zyku arabskim s艂owo to oznacza obro艅c臋 islamu i praw muzu艂man贸w na ziemiach niemuzu艂ma艅skich. Starsza forma tego imienia, Widowd, lub Witowt, u偶ywana jeszcze przez historyk贸w i heraldyk贸w w dziewi臋tnastym stuleciu, si艂膮 zbli偶e艅 fonetycznych, kojarzy艂a si臋 Tatarom ze s艂owem Wattad, kt贸re traktowali jako synonim imienia w艂asnego 鈥 Witowt.

Wielki ksi膮偶臋 Witold po艂膮czy艂 鈥瀙rzyjemne z po偶ytecznym鈥 鈥 utworzy艂 z osiedli tatarskich pas obronny, wzd艂u偶 granicy 偶mudzkiej i w okolicach warownych zamk贸w na Litwie 鈥 obok Trok贸w, Wilna, Kowna, Lidy, Krewa, Nowogr贸dka, Grodna. Osadnictwo tatarskie mia艂o wyra藕ne znami臋 obronne oraz strategiczne, jako ochrona nadgraniczna przeciwko Zakonowi Krzy偶ackiemu i Zakonowi Kawaler贸w Mieczowych. Tatarzy litewscy uwa偶ali Witolda za swego chana i obro艅c臋, i do ko艅ca lat trzydziestych naszego stulecia wymieniali jego imi臋 w swoich modlitwach.

Szlachta tatarska Rzeczypospolitej

Selim Mirza-Jusze艅ski Chazbijewiczna 艂amach Verbum Nobile

Prawa szlacheckie Tatar贸w tzw. hospodarskich, zosta艂y usankcjonowane i potwierdzone oficjalnie przez dwa przywileje kr贸la Zygmunta Augusta z lat 1561 i 1568 oraz przez szereg innych przywilej贸w nast臋pnych kr贸l贸w, i tak 鈥 przez Stefana Batorego z roku 1576, Zygmunta III z roku 1609, W艂adys艂awa IV z roku 1634, Micha艂a Korybuta Wi艣niowieckiego z roku 1669, oraz przez szereg konstytucji sejmowych.

Tatarzy litewscy dzielili si臋 na cztery grupy spo艂eczne, kt贸re na terenach Rzeczypospolitej, a przede wszystkim na terenach Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego, by艂y odwzorowaniem hierarchii spo艂ecznej Z艂otej Ordy.

Sprawa za艣 wygl膮da艂a nast臋puj膮co 鈥 szlachta czy arystokracja tatarska, posiadaj膮ca podobne przywileje na Litwie, uzyskiwa艂a po艣wiadczenie szlachectwa w Z艂otej Ordzie, kt贸re by艂o podstaw膮 do uzyskania szlachectwa na Litwie, m贸wi膮c dzisiejszym j臋zykiem 鈥 po艣wiadczenie szlachectwa wystawione przez chana krymskiego czy kaza艅skiego by艂o potwierdzane przez Wielkiego Ksi臋cia Litewskiego, a p贸藕niej przez kr贸l贸w i Sejm Rzeczypospolitej.

Inaczej wygl膮da艂a sytuacja z kniaziami tatarskimi i p贸藕niej litewskimi. Dawna, przedrozbiorowa Rzeczpospolita jak wiemy nie uznawa艂a 偶adnych tytu艂贸w arystokratycznych, o ile dany r贸d nie pochodzi艂 od jakiej艣 dynastii panuj膮cej.

A wi臋c, Tatarzy u偶ywaj膮cy na Litwie tytu艂u kniazi贸w, byli najbli偶szymi krewnymi lub potomkami cz艂onk贸w dynastii panuj膮cej w Z艂otej Ordzie. By艂a to pierwsza, najmniej liczna grupa tatarskiej arystokracji. Tytu艂y owe zatwierdza艂 kr贸l i sejm Rzeczpospolitej w ka偶dym przypadku osobno.

Dalsz膮 grup膮 by艂a szlachta tatarska, p贸藕niej litewska, tak zwani 鈥 Tatarzy hospodarscy. W hierarchii tytularnej u Tatar贸w wygl膮da艂o to nast臋puj膮co 鈥 najpierw byli kniaziowie, nosz膮cy te偶 czasem tytu艂 carewicz贸w, je偶eli byli bliskimi krewnymi panuj膮cego chana, potem w hierarchii usytuowani byli begowie lub z turecka bejowie, dalej szli murzowie (Mirza tub murza 鈥 synonim; od s艂owa emir-zade 鈥 czyli dos艂ownie syn Emira tj. panuj膮cego), po mirzach za艣 nast臋powali ni偶si w hierarchii u艂anowie 鈥 s艂owo to pochodzi od s艂owa oglan, lub ohlan 鈥 co oznacza ch艂opiec, chwat, dzielny. Z czasem bejowie, tj. kniaziowie i carewicze, przestali u偶ywa膰 tytu艂u beja czy bega. Od XVII w. u偶ywali tytu艂u murza lub rnirza, jak reszta szlachty tatarskiej w Polsce.

Rody szlachty tatarskiej w Polsce

Selim Mirza-Jusze艅ski, Daniar Beg Chazbijewicz聽na 艂amach Verbum Nobile

Rodzina kniazi贸w Edigey-Emirza Koryckich herbu Koryca. By艂a to szlachta tatarska, jakby napisa艂 Mickiewicz 鈥 staro偶ytna ga艂膮藕 rodu tatarskich w艂adc贸w 鈥 chan贸w Kipczaku.
Kipczak to w dawnej perskiej i arabskiej historiografii nazwa step贸w 鈥 terytori贸w pomi臋dzy Krymem a Morzem Kaspijskim, tworz膮cych w latach 1224-1502 organizm pa艅stwowy Z艂otej Ordy. By艂o to pa艅stwo tatarskie utworzone po rozpadzie imperium D偶yngis Chana, kt贸re z kolei po roku 1502, a w艂a艣ciwie ju偶 o wiele wcze艣niej rozpad艂o si臋 na trzy mniejsze dzielnice 鈥 chanat krymski, chanat astracha艅ski i chanat kaza艅ski. Jeden z w艂adc贸w Z艂otej Ordy 鈥 Edigej by艂 wed艂ug legendy, przodkiem ksi膮偶膮t Koryckich. St膮d te偶 przydomek rodowy 鈥 Edigey-Emirza. To jednak tylko legenda rodowa, kt贸rych du偶o si臋 zachowa艂o w艣r贸d polskich Tatar贸w. W rzeczywisto艣ci Koryccy s膮 ga艂臋zi膮 rodu U艂an贸w-Assanczukowicz贸w, jednego z najprzedniejszych tatarskich, arystokratycznych rod贸w na Litwie.

Koryccy byli w艂a艣cicielami 艁owczyc, maj膮tku w nowogr贸dzkim. Cz艂onkowie tej rodziny brali udzia艂 w powstaniu ko艣ciuszkowskim i listopadowym, w walkach o niepodleg艂o艣膰 w latach 1919-20, a potomkowie tego rodu 偶yj膮 do dzi艣 w Gda艅sku, kontynuuj膮c tatarskie, ksi膮偶臋ce tradycje. Micha艂 ksi膮偶臋 Edigey-Emirza Korycki, doktor medycyny, absolwent Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, by艂 jednym z organizator贸w s艂u偶by zdrowia w Tr贸jmie艣cie, po wojnie. Zmar艂 w 1993 roku. By艂a to barwna i nietuzinkowa posta膰 w 艣rodowisku tatarskim, ostatni zbieracz tatarskich legend rodzinnych, gaw臋dziarz i interlokutor, kopalnia wiedzy o tradycjach dawnego Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Jego syn, Osman ksi膮偶臋 Edigey-Emirza Korycki jest, jak ojciec, doktorem medycyny, chirurgiem w Akademii Medycznej w Gda艅sku.

W tym kr贸tkim szkicu wspomnie膰 te偶 pragn臋 tatarski rodow贸d ksi膮偶膮t Gli艅skich. By艂a to wielce dla Rzeczypospolitej zas艂u偶ona rodzina. Ot贸偶 ksi膮偶臋ta Gli艅scy vel Hli艅scy herbu Hli艅ski, jak podaje J贸zef Wolff, autor pracy 鈥濳niaziowie litewsko-ruscy鈥, pochodz膮 od chana Mamaja, tego samego, kt贸ry przegra艂 bitw臋 na Kulikowym Polu z wojskami ksi臋cia moskiewskiego Dymitra Do艅skiego. Pochodz膮 wi臋c od panuj膮cej za Z艂otej Ordzie pot臋偶nej dynastii emir贸w. Syn Mamaja, Mansur-Kijat osiedli艂 si臋 w roku 1380 na Zadnieprzu i za艂o偶y艂 istniej膮ce tam do dzi艣 miasto Hli艅sk nad rzek膮 Worskl膮. Z kolei synowie tego偶 Mansur-Kijata 鈥 Leksa i Iwan przyj臋li w Kijowie chrzest. Leksa przybra艂 imi臋 Aleksander, a od miasta Hli艅sk 鈥 nazwisko Hli艅ski. Potem z艂o偶y艂 ho艂d wielkiemu ksi臋ciu litewskiemu Witoldowi i otrzyma艂 od niego olbrzymie w艂o艣ci na Ukrainie. Ksi膮偶臋ta Gli艅scy byli znacz膮cym rodem w dawnym Wielkim Ksi臋stwie Litewskim, pe艂ni膮c znacz膮ce funkcje wojskowe i urz臋dy.

Przywilej kr贸lewski 1679 r.

(…) Przywilejem kr贸lewskim z 12 marca 1679r. 鈥炩e偶 w艂贸ki i w艂o艣ci wieczy艣cie onym偶e i sukcesorom nadawszy i darowawszy, na onych budowa膰 si臋, osadza膰 i przedawa膰, zastawia膰 i pod艂ug woli i upodobania swego dysponowa膰, z obligiem tylko us艂ugi wojennej wiecznymi czasy鈥︹

Tatarzy z oddzia艂贸w rtm Bogdana Kie艅skiego, Gazy Sieleckiego i Olejowskiego otrzymali wsie Bohoniki, Drahla i Malowicze G贸rne. Rotmistrz Samuel Murza Korycki obj膮艂 w posiadanie wsie Lebiedziew i Ma艂aszewicze w ekonomii brzeskiej oraz kilka wsi w ekonomii kobry艅skiej. Rotmistrz Daniel Szab艂owski z kompani膮 osiad艂 tak偶e w Ma艂aszewiczach, za艣 rtm Romanowski w Studziance, wsi po艂o偶onej w kluczu 艂omaskim ekonomii brzeskiej. Osadnictwo Tatar贸w kontynuowali kr贸lowie sascy. 5 Pod koniec XVIII wieku Tatarzy posiadali ziemi臋 w nast臋puj膮cych wsiach: Ko艣cieniewicze i W贸lka Ko艣cieniewicka 鈥 J贸zef Bielak, Lebiedziew 鈥 Abraham Korycki i prawdopodobnie Aleksander J贸zefowicz, Kobylany 鈥 Korycki, Ma艂aszewicze Wielkie 鈥 Aleksander i Jan J贸zefowicze, Ma艂膮szewicze Ma艂e 鈥 Abraham Korycki, Micha艂ki 鈥 Korycki, Ortel 鈥 鈥

Monografie po艣wi臋cone Tatarom

„Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej”

Fragmenty ksi膮偶ki Piotra Borawskiego „Tatarzy w dawnej Rzeczypospolitej”, LSW, Warszawa 1986.

(…)聽Ludno艣膰 tatarska zamieszkuj膮ca ziemie Wielkiego ksi臋stwa Litewskiego nale偶a艂a do sze艣ciu grup plemiennych zwanych chor膮stwami. Istnia艂y nast臋puj膮ce chor膮stwa: bary艅skie, ja艂oirskie, juszy艅skie, kondrackie, najma艅skie i u艂a艅skie. Nazwy ich pochodz膮 od czternastowiecznych u艂us贸w (plemion). Jedynie dla chor膮stwa u艂a艅skiego nie znajdujemy odpowiednika w艣r贸d plemion Z艂otej Ordy. Nazwa jego pochodzi bowiem od tytu艂u ksi膮偶臋cego u艂an, kt贸ry nosili potomkowie Czyngiz-chana. Na Litwie tytu艂 ten by艂 u偶ywany pocz膮tkowo jedynie przez kniazi贸w Assanczukowicz贸w. Pochodzili oni od 偶yj膮cego w pierwszej po艂owie XV wieku kniazia Assa艅czuka, prawdopodobnie jednego z licznych potomk贸w chana D偶oczego. (…)

Do po艂owy XVI wieku ludno艣膰 tatarska na ziemiach litewskich dzieli艂a si臋 na trzy kategorie r贸偶ni膮ce si臋 zar贸wno prawami, jak i maj膮tkiem. Pierwsz膮 grup臋, najbardziej uprzywilejowan膮 pod wzgl臋dem prawnym i maj膮tkowym, stanowili potomkowie ordy艅skich so艂tan贸w i mirz贸w. Tytu艂 so艂tan przys艂ugiwa艂 na Litwie jedynie dwom rodom tatarskim: Ostry艅skim i Pu艅skim. Stale tytu艂owano ich carewiczami jako potomk贸w panuj膮cych chan贸w. Pozosta艂e rody tatarskie, nale偶膮ce do tej warstwy, wywodzi艂y si臋 od ordy艅skich murz贸w. Przys艂ugiwa艂 im na Litwie tytu艂 kniazia. Na czo艂o tatarskich rod贸w kniaziowskich wysuwali si臋: Assanczukowicze, Bahry艅scy, Juszy艅scy, Kadyszewicze, Koryccy, Kryczy艅scy, 艁ostajscy, 艁owczyccy, Smolscy, Szyry艅scy, Talkowscy, Taraszewscy, U艂anowie i Zawaccy. Potomkowie ordy艅skich so艂tan贸w i murz贸w posiadali na Litwie rozleg艂e w艂o艣ci i poddanych ch艂op贸w. Zobowi膮zani byli jedynie do konnej s艂u偶by wojskowej. Cieszyli si臋 prawami szlachty hospodarskiej. W szesnastowiecznych dokumentach nazywano ich Tatarami hospodarskimi. Wystawiali oni na ziemsk膮 s艂u偶b臋 wojskow膮 po jednym lub kilku konnych wojownik贸w, w zale偶no艣ci od liczby posiadanych s艂u偶b, czyli gospodarstw ch艂opskich. (…)

Do 1563 roku ich po艂o偶enie prawne r贸偶ni艂o si臋 niewiele od po艂o偶enia bojar贸w w pa艅stwie litewskim. Tak jak bojarzy, Tatarzy zobowi膮zani byli do konnej s艂u偶by wojskowej. Obowi膮zek ten wyp艂ywa艂 z dziedzicznego u偶ytkowania ziemi. (…) Tatarzy mieli prawo posiad艂o艣ci swoje dziedziczy膰, ale nie mogli ich sprzedawa膰. Ziemie tatarskie bowiem stanowi艂y w艂asno艣膰 hospodara. Na sprzeda偶 ziemi musiano uzyska膰 specjalne zezwolenie kr贸lewskie. Mimo zakazu Tatarzy swe posiad艂o艣ci masowo sprzedawali szlachcie litewskiej (…)

W 1566 sejm brzeski uzna艂 wszystkie ziemie bojarskie za dobra prywatne. Postanowienie to jednak nie dotyczy艂o posiad艂o艣ci tatarskich. Mimo to Tatarzy sprzedaj膮c ziemie w drugiej po艂owie XVI wieku niejednokrotnie powo艂ywali si臋 na postanowienia tego sejmu. (…)

Szlachcic kupuj膮c ziemi臋 tatarsk膮 za pozwoleniem kr贸lewskim przyjmowa艂 wszystkie obowi膮zki jakie na niej ci膮偶y艂y, a wi臋c musia艂 osobi艣cie odprawia膰 s艂u偶b臋 wojskow膮 w chor膮gwiach Tatar贸w litewskich. (…)

Posiadanie d贸br ziemskich, odprawianie konnej s艂u偶by wojskowej oraz pobieranie nawi膮zki na r贸wni ze szlacht膮 litewsk膮 spowodowa艂o, 偶e Tatarzy hospodarscy stali si臋 cz臋艣ci膮 stanu szlacheckiego. Ich szlachectwa dowodzono nieomal tak samo jak szlachty litewsko-ruskiej: 艣wiadectwem krewnych i s膮siad贸w oraz dokumentami. (…)

W drugiej po艂owie XVI stulecia r贸偶nica mi臋dzy szlacht膮 litewsk膮 a Tatarami hospodarskimi zacz臋艂a si臋 pog艂臋bia膰. (…) Tak wi臋c ich posiad艂o艣ci pozosta艂y nadal formalnie w艂asno艣ci膮 panuj膮cego. Tak偶e nie dopuszczono Tatar贸w hospodarskich do urz臋d贸w i udzia艂u w sejmikach powiatowych. Jednak po przyj臋ciu kt贸rego艣 z wyzna艅 chrze艣cija艅skich uzyskiwali pe艂ni臋 praw szlacheckich 艂膮cznie z prawem piastowania urz臋d贸w i udzia艂u w sejmikach.聽(…)

W drugiej po艂owie XVI wieku zacz膮艂 si臋 powolny upadek ekonomiczny osadnictwa tatarskiego w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim. G艂贸wn膮 przyczyn膮 tego zjawiska by艂o rozdrobnienie grunt贸w na skutek ci膮g艂ych podzia艂贸w rodzinnych. (…)

W drugiej po艂owie XVI stulecia Tatarzy litewscy r贸偶ni膮 si臋 od swoich pobratymc贸w z Ordy j臋zykiem, obyczajem i przynale偶no艣ci膮 pa艅stwow膮. Zbli偶aj膮 si臋 coraz bardziej do szlachty litewskiej, korzystaj膮c z wielu jej przywilej贸w. (…)

Zwi膮zki muzu艂man贸w litewskich z krajami Wschodu stopniowo ulegaj膮 rozlu藕nieniu. (…)

„Opr贸cz Zasula sporo siedzib w powiecie mi艅skim nale偶a艂o do tatarskich kniazi贸w, mirz贸w i u艂an贸w, w og贸le szlachty tatarskiej, szczeg贸lnie w parafii krasnosielskiej, i tak: w Nowosi贸艂kach siedzieli kniaziowie Nowosielscy, w Mustapiczach-Adamowiczach – kniaziowie Adamowicze, w Wiewi贸rach – kniaziowie Juszy艅scy, w Wojcieszewie – kniaziowie Jurewicze, w Bulewszczy藕nie – kniaziowie Siehgdzi艅scy, w Janowszczy藕nie – kniaziowie Piotrowscy, w Mu艣lewiczach – kniaziowie Assanowicze, w Ratomkach – knia藕 Juchowski, w U艂anowszczy藕nie – kniaziowie Dawidowiczowie, Sulimanowiczowie, w Witkowszczy藕nie – kniaziowie Jurewicze, w Starzynkach – kniaziowie Bohdanowicze i Juszy艅scy, w Sierkiejewiczach – kniaziowie Zeckiewicze-Sulimanowicze, w Starzynkach – kniaziowie Achmetowicze i Starzy艅scy.”

(…)聽Najazd rosyjski na Wielkie Ksi臋stwo Litewskie w 1654 roku spowodowa艂 emigracj臋 znacznej cz臋艣ci ludno艣ci tatarskiej do ruskich ziem Korony – na Wo艂y艅, Podole i Ukrain臋. Tatarzy zdobywali tam utrzymanie s艂u偶膮c u magnat贸w ruskich lub zaci膮gaj膮c si臋 do wojska koronnego. Aby zahamowa膰 rozw贸j osadnictwa tatarskiego w Koronie, pod naciskiem szlachty polskiej, wznowiono istniej膮ce ju偶 dawniej, ale nie przestrzegane ograniczenia prawne ludno艣ci muzu艂ma艅skiej. Dotyczy艂y one przede wszystkim wojskowo艣ci oraz wolno艣ci religijnych. (…)

„Mu艣limowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy”

Fragmenty ksi膮偶ki Juliana Talko-Hryncewicza „Mu艣limowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy”, Ksi臋garnia Geograficzna „Orbis”, Krak贸w, 1924.

(…)聽S艂owo „Tatar” jest synonimem „Turka”, a przysz艂o do nas z Dalekiego Wschodu. Imieniem tem w staro偶ytno艣ci Chi艅czycy nazywali swych p贸艂nocnych s膮siad贸w, s艂owo wi臋c „tatar” nie oznacza艂o narodowo艣ci, a by艂o pogardliwie stosowanem do barbarzy艅c贸w, niepokoj膮cych napadami i grabie偶ami pa艅stwo niebieskie, kraj za艣 przez nich zamieszkiwany prze偶ywano „Tatarj膮 lub Tartarj膮”. Przeciw tym oto barbarzy艅com Chi艅czycy w IX w. wznosz膮 wielki mur chi艅ski na p贸艂nocy. I dzi艣 jeszcze zbiorow膮 nazw膮 „tatar贸w” przezywaj膮 ludy pierwotne, koczuj膮ce nad Amurem i Usuri: Gold贸w i Gilak贸w, Orocz贸w, lub Ajn贸w. W XIII w. Temuczyn, przezwany Czingis-Chanem (pot臋偶nym chanem), po艂膮czy艂 koczuj膮ce na po艂udniu Azji 艣rodkowej drobne rody rasy 偶贸艂tej, a potem na p贸艂noc od nich zamieszka艂e inne hordy tatarskie i zorganizowa艂 z nich gro藕n膮 armj臋. Spowodowa艂o to zmian臋 w rozmieszczeniu koczowisk lud贸w Azji 艣rodkowej i wypchn臋艂o na p贸艂noc hordy tatarskie. Potem nast膮pi艂o naj艣cie i zaj臋cie przez ich zwyci臋skie hufce omal 偶e nie ca艂ej Azji i cz臋艣ci Europy. W贸wczas to w Chinach s艂owo „mongo艂” zast膮pi艂o nazw臋 tatara dla p贸艂nocnego s膮siada, oznaczaj膮c naje藕d藕c臋 i barbarzy艅c臋, a nazwa tatar贸w przesz艂a na inne koczuj膮ce hordy Azji i wschodniej Europy jak niemniej i na utworzone przez Czingis-Chana i jego dynastj臋 carstwa i cha艅stwa: na Syberji, Kaukazie, Krymie, nad Wo艂g膮 lub nad Donem. (…)

W艂. Syrokomla powiada, 偶e najdawniejsze dokumenty, kt贸re mia艂 w r臋ku, datuj膮 si臋 z czas贸w W艂adys艂awa IV o nadanie grunt贸w tatarowi Tursowi Skinie, m贸wi o nazwiskach tatarskich w Niemie偶y, o ich pracy ci臋偶kiej, jak knia藕 krwi膮 oblany rynsztunek po wojnie zrzuca艂, bior膮c za soch臋, a kniahini zamiast gnu艣nie膰 w haremach, jak ich krymskie rodaczki, kopa艂a ziemi臋, uprawia艂a warzywo lub prz膮d艂a k膮dziele.聽(…)

Wiadomo艣ci, jakie do nas przesz艂y o Tatarach, pochodz膮 z Kroniki Bielskiego; w r. 1835 pisze o nich Tadeusz Czacki; wreszcie Much艂i艅ski, prof. wydzia艂u wschodnich j臋zyk贸w w Petersburgu, przytacza dane z metryki litewskiej. Nie mniej interesuj膮ce s膮 zapiski pozosta艂e dw贸ch Tatar贸w o swoich wsp贸艂wyznawcach, jednego z XVI w., drugiego z czas贸w nam ju偶 wsp贸艂czesnych, bo z wieku XIX. Pierwszym jest r臋kopis, przet艂umaczony z tureckiego przez Muchli艅skiego i wydany w r. 1858. Jest to memorja艂, pisany przez niejakiego Tatara litewskiego i z艂o偶ony Rustemowi Paszy, zi臋ciowi su艂tana Sulejmana. W nim stara si臋 autor zapozna膰 su艂tana z po艂o偶eniem Tatar贸w na Litwie, ich 偶yciem i potrzebami. Autor, gor膮cy muzu艂manin, sercem oddany pierwotnej swej ojczy藕nie, chcia艂by j膮 znale艣膰 na Litwie, zach臋ca Padyszacha do przys艂ania tu swych misjonarzy i kaznodziei, wierz膮c, 偶e oniby ca艂y kraj nawr贸cili pr臋dko na sw膮 wiar臋, a przy tem, je偶eliby sam tu przyby艂, znalaz艂by cudne odaliski, gdy偶 kobiety polskie s膮 znane ze swych wdzi臋k贸w i wiele ich posiada w haremach. Czcz膮c su艂tana jako namiestnika Mahometa i zwierzchnika wiary, autor uda艂 si臋 w drog臋 do M臋ki z towarzyszem, kt贸ry mu by艂 t艂umaczem, i po drodze zatrzyma艂 si臋 w Stambule a偶eby z艂o偶y膰 ho艂d su艂tanowi i sprawozdanie o jednowiercach, 偶yj膮cych w Polsce. Chocia偶 oddaje sprawiedliwo艣膰 tolerancji z艂otego wieku Zygmunt贸w, to jednak m贸wi o ub贸stwie swych wsp贸艂wyznawc贸w, o biednych drewnianych i niskich meczetach, pozbawionych minaret贸w (wie偶), nie mog膮cych si臋 por贸wna膰 ze wspania艂emi 艣wi膮tyniami Stambu艂u.聽(…)

Autor chwali kr贸la za jego tolerancj臋 w rzeczach wiary i powiada, 偶e szczeg贸ln膮 opiek膮 otacza艂 Tatar贸w.聽(…)

Wszyscy m贸wili po polsku i po rusku, kr贸la lubili „dusz膮 i sercem” i „u偶ywali prawdziwego pokoju”; przy przyje藕dzie kr贸la na Litw臋, Tatarzy zwykle wyst臋powali zbrojno na koniach, jako pe艂ni膮cy s艂u偶b臋 rycersk膮, sk艂adaj膮c osobne wojsko i posiadaj膮c swych dow贸dzc贸w. Przyjmowali udzia艂 w wojnie Inflanckiej i Moskiewskiej w przednich stra偶ach, uganiaj膮c si臋 za. 艂upie偶膮 i zdobycz膮, stanowi膮c lotne oddzia艂y. Rzadko gin臋li w bitwach, zwykle wracali 偶ywi i ze zdobycz膮. S艂u偶b臋 rycersk膮 pe艂nili konno, bo na Litwie i w Polsce innej nie znano. Powo艂ywanie na s艂u偶b臋, podobnie jak szlachty, Tatarzy uwa偶ali dla siebie za zaszczyt, kt贸rego 偶ydzi nie mieli. Razu pewnego przyjecha艂 kr贸l na Litw臋 i wezwawszy do siebie tatarskich bek贸w, w przywilejach nazywaj膮c ich kniaziami a w statutach mirzami, wychwala艂 wobec bardzo licznego zgromadzenia wiar臋 i wierno艣膰 Mu艣lim贸w, m贸wi膮c im, 偶e kocha ich i ich religj臋, bo zasadza si臋 na czysto艣ci nauki i obyczaj贸w. Ziemi u偶ywali Tatarzy z ca艂膮 swobod膮: kto siada艂 na ko艅 ten by艂 zwolniony od podatk贸w, kto za艣 zajmowa艂 si臋 rzemios艂em lub jakimb膮d藕 przemys艂em (wypraw膮 sk贸r safjanowych, ogrodnictwem, chowem i handlem koni) lub furmank膮, musia艂 op艂aca膰 i podatki. Kupiectwem zajmowali si臋 osiadli bli偶ej Krymu, gdy偶 przywozili z tamt膮d na sprzeda偶 materje, p艂贸tna, r臋czniki, chustki i inne wyroby tureckie, kt贸re sprzedawali swym wsp贸艂wyznawcom litewskim, nie p艂ac膮c c艂a.

Tatarzy w wi臋kszych miastach zamieszkiwali osobne dzielnice i ulice, zwane ko艅cami (za naszych czas贸w tatarami)) gdzie trudnili si臋 handlem i mieli swe ogrody warzywne. Ksi膮偶臋 Konstanty Ostrogski poobsadza艂 je艅cami tatarskimi przedmie艣cie Ostroga (w r. 1508), a knia藕 Gli艅ski po kl臋sce Tatar贸w pod Kleckiem (w r. 1510). W Pi艅sku osadzeni jakoby od czas贸w Wito艂da zas艂yn臋li swemi dzielnemi wyprawami na ca艂膮 Polsk臋 i Litw臋. W pocz膮tkach XVI w. ludno艣膰 tatarska mia艂a wynosi膰 w ca艂ej Polsce wed艂ug Beczewiego w r. 1558 do 200000. Znaczniejsza ich cz臋艣膰 przypada na miasta, a zapomniawszy swego j臋zyka m贸wili ju偶 po polsku. Niekt贸rzy z nich je偶d偶膮 na nabo偶n膮 w臋dr贸wk臋 do Mekki, a nie znaj膮c j臋zyka miejscowego, przy艂膮czali si臋 do m贸wi膮cych po arabsku. W Stambule spotykano niekiedy Tatar贸w polskich; r贸偶nili si臋 oni ubraniem, a cho膰 zostawali na s艂u偶bie tureckiej, wspominali swe strony rodzinne. W czasach p贸藕niejszych Litwini wzi臋tych do niewoli Tatar贸w posy艂ali do osad, nie brali ich jednak jako niewolnik贸w, do rob贸t nie sprzedawali ich i je艅cy u偶ywali wszelkich praw, przys艂uguj膮cych wolnym ludziom. Pr臋dko przyzwyczajali si臋 do obcej ziemi i do warunk贸w miejscowych, ucz膮c si臋 rzemios艂.聽

Po po艂膮czeniu Litwy z Polsk膮 stan Tatar贸w zacz膮艂 si臋 pogarsza膰.聽Za Zygmunta Augusta u偶ywaj膮 co prawda wszystkich praw, kr贸l otacza艂 ich opiek膮, kr贸lowa Bona jednak wymaga艂a od nich bezp艂atnej robocizny, przy przejazdach darmowej furmanki i t. d. Za jej przyk艂adem szli niekt贸rzy panowie, namiestnicy kr贸lewscy, urz臋dnicy i starostowie, bior膮c nawet op艂at臋 od c贸rek mirz贸w, wychodz膮cych zam膮偶, kunic臋, i dopuszczaj膮c si臋 innych nadu偶y膰. Jeszcze Zygmunt I upomina艂 przeciw nadu偶yciom wojewod臋 Trockiego. Stan posiadania Tatar贸w by艂 ubogi, gdy偶 praca ci臋偶ka wystarcza艂a zaledwie na utrzymanie. Ka偶da rodzina z pokolenia na pokolenie odziedzicza艂a pewien przemys艂. Kobiety zajmowa艂y si臋 chowem kr贸w, k贸z i owiec.

W wy偶ej przytoczonym memorjale autor opowiada, 偶e niedawno na Litw臋 przyje偶d偶a艂 pose艂 od wielkiego Padyszacha dla poznania swych wsp贸艂wyznawc贸w, zwiedza艂 ich domy i przypatrywa艂 si臋 ich 偶yciu i serce mu si臋 艣ciska艂o, widz膮c ich n臋dz臋. W lepszych warunkach pozostawali trudni膮cy si臋 po wsiach rolnictwem i u偶ywaj膮cy r贸wnych praw z Litwinami i Rusinami.

Wszyscy Tatarzy, nawet zamo偶niejsi, byli jedno偶enni. Na to wp艂ywa艂o opr贸cz niezamo偶no艣ci wsp贸艂偶ycie z chrze艣cijanami i brak pocz膮tkowy kobiet mahometanek; ma艂偶e艅stwa z chrze艣cijankami mog艂yby nietolerowa膰 wielo偶e艅stwa. Potem prawo miejscowe obowi膮zywa艂o do jedno偶enstwa. Syrokomla przytacza wypadek, jak jeden Tatar, wychod藕ca ze wsi Niemie偶y, w XVII w. poj膮艂 drug膮 偶on臋 na Wo艂yniu, w贸wczas wsp贸艂wyznawcy go instygowali w grodzie na gard艂o jako przest臋pc臋.

Od 偶on Tatarzy brali nieraz nazwiska a na艣laduj膮c zwyczaj s艂owia艅ski, praktykowany na Litwie przez ruskich, do imienia swego dodawali imi臋 ojca z zako艅czeniem na icz, kt贸re stawa艂o si臋 rodowem, jak: Azulewicz, J贸zefowicz, Achmatowicz, Abrahamowicz i t. d. Niekt贸re nazwiska wzi臋te s膮 od posiad艂o艣ci, jak Sobolewski, Kije艅skii Kryczy艅ski, Baranowski, Korycki i t. d. Cz臋sto nazwiska rodowe polszcza艂y, jak U艂an贸w, Bajbus贸w, Bielak贸w i z rozkazu kr贸la pod takiemi nazwiskami wci膮gano ich do ksi膮g ludno艣ci, a to da艂o pocz膮tek rodom szlacheckim w艣r贸d Tatar贸w. Polacy, Rusini i Litwini przybieraj膮 nazwiska tatarskie Ba艂aban贸w, Aksak贸w, Kierdej贸w. Ochrzczeni Tatarzy staj膮 si臋 protoplastami rod贸w szlacheckich, nie zmieniaj膮c nieraz nazwisk, kt贸re staj膮 si臋 polskiemi, jak, Bu艂hak, Furs (biskup Che艂mski) lub Hutowicz (biskup Smole艅ski). Po nazwisku nieraz trudno pozna膰 pochodzenie tatarskie, a tylko po imieniu, kt贸re zosta艂o muzu艂ma艅skiem.

Tatarzy pomi臋dzy sob膮 rz膮dzili si臋 koranem, w stosunkach za艣 z chrze艣cijanami u偶ywali miejscowego prawa. Na tem ko艅cz膮 si臋 wywody wspomnianego Tatara.聽(…)

Rz膮d rosyjski po r. 1863 – rozpocz膮wszy rusyfikacj臋 Litwy, prze艣laduj膮c miejscow膮 ludno艣膰 polsk膮 i litewsk膮 pod wzgl臋dem religijnym i narodowym, a uwa偶aj膮c Mu艣lim贸w za 偶ywio艂 dla siebie 偶yczliwy – chcia艂 ich zjedna膰, nadaj膮c im te prawa, kt贸re odj膮艂 krajowcom. Przyjmowa艂 do szk贸艂, przyznawa艂 bez wyj膮tku wszystkim mahometanom szlachectwo i dopuszcza艂 do s艂u偶by pa艅stwowej, pozwala艂 im nabywa膰 ziemi臋, uwalnia艂 od op艂at kontrybucji za nieruchomo艣膰 ziemsk膮 i miejsk膮, kt贸ra obowi膮zywa艂a katolik贸w. Korzystaj膮c z uprzywilejowanego stanowiska mahometanie, nie maj膮cy nawet odpowiednich kwalifikacji, zajmowali urz臋dy s臋dziow i w policji, w艂adze rosyjskie nieraz oddawa艂y im pierwsze艅stwo przed prawos艂awnymi, gdy偶 byli sumienniejsi i trze藕wi.聽

W pewnych latach policja rekrutowa艂a si臋 przewa偶nie z Mu艣lim贸w. Jakkolwiek trudne by艂o ich po艂ozenie wobec swych wsp贸艂obywateli Polak贸w, to jednak umieli i z tego si臋 wywi膮za膰 godnie, zostawiwszy dobr膮 pami臋膰 o sobie; nie s艂ycha膰 by艂o, aby kt贸ry z urz臋dnik贸w t. z. Tatar贸w by艂 szpiegiem, denuncjowa艂, bra艂 艂ap贸wki, lub sprzeniewierza艂 powierzon膮 sobie kwot臋 pieni臋偶n膮. Ka偶dy z nich dla kawa艂ka chleba spe艂nia艂 sw贸j obowi膮zek starannie, ale i w nadmiernej gorliwo艣ci nie robi艂 z siebie rosyjskiego patrioty dla kariery.

Takie wra偶enie wynios艂em z moich wspomnie艅 z lat dziecinnych i p贸藕niej przy spotkaniu si臋 z Tatarami – urz臋dnikami. W Kownie, w gimnazjum jeszcze b臋d膮c w czasach najwi臋kszej rysyfikacji i prze艣ladowania, mia艂em w klasie kilku koleg贸w, mahometan贸w, a kiedy za j臋zyk polski najsilniej prze艣ladowano, m贸wili艣my z niemi zwylke po polsku i opr贸cz 艣wi臋cenia pi膮tku, nie by艂o mi臋dzy nami r贸偶nicy, traktowali艣my ich jako swoich, nie tak jak Rosjan i 呕yd贸w. Wyra偶ano si臋 zwykle: „to Tatar, interes z nim 艂atwiej p贸jdzie i mo偶na mu jako urz臋dnikowi zaufa膰”.

W pami臋ci z lat m艂odych pozosta艂 mi Tatar Piotrowski, pu艂kownik-intendent, jako zamo偶ny i amator sztuki scenicznej, by艂 pierwszym dyrektorem teatru rosyjskiego w Kownie. Cieszy艂 si臋 powszechn膮 sympati膮 jako cz艂owiek, obcy wszelkim tendencjom rusyfikatorskim i m贸wi艂 z Polakami zwykle po polsku.聽(…)聽

Szlacht臋 tatarsk膮, osiad艂膮 licznie na folwarkach powiatu Nowogr贸dzkiego, wsp贸艂mieszka艅c贸w swych stron rodzinnych, prof, Benedykt Dybowski tak charakteryzuje: maj膮 wzrost mierny, ciemne, g臋ste w艂osy na g艂owie, s艂aby zarost na twarzy, oczy piwne, rz臋sy d艂ugie czarne, brwi szerokie ciemne, nos prosty, regularny, r臋ce i nogi ma艂e.

Badani przez nas Mu艣limowie byli co do swej profesji albo drobni rzemie艣lnicy, garbarze, ogrodnicy, mieszka艅cy miast i miasteczek, lub szlachta okoliczna w okolicy Wilna, Mi艅ska Litewskiego, S艂onima, Butrymaniec, Mirz, Rej藕, Wysokiego Dworu i innych miast. Nosili nazwiska nast臋puj膮ce: Asanowicz, Alexandrowicz, Bohdanowicz, Bajraszewski, Ohalecki, Charbijewicz, Dowgia艂艂o, Gewlicki, Jasi艅ski, Jakubowski, Konopacki, Korsak, Krynicki, Lebed, Makowiecki, Maku艂owicz, Mikkomanowicz, Po艂turzycki, Rajecki, Radkiewicz, Selimowicz, Smajkiewicz, Szemikiewicz, Szymkiewicz, Szczucki, Sulkiewi膰z i inni. Og贸lna liczba zbadanych osobnik贸w 91.

Badania moje zestawiam z badaniami, dokonanemi przezemnie nad nadwo艂偶a艅skimi tatarami (Kaza艅skiej i Ufimskiej gubernji), Czuwaszami nadwo艂偶a艅skimi (gub, Kaza艅skiej), przedstawiaj膮cych metyzacj臋 Fin贸w z Tatarami, ze szlacht膮 litewsk膮 i z krajowcami obok nich zaimieszka艂ymi: Bia艂orusinami, Litwino-艂otyszami i Ukrai艅cami.

Wzrost przeci臋tny naszych Mu艣lim贸w litewskich – 161,4 cm r贸wna si臋 wzrostowi Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich (161,8 cm) a niewiele ust臋puje Czuwaszom (162,4 cm) i Bia艂orusinom (162,2 cm), natomiast jest znacznie ni偶szy ni偶 u Litwino-艂otysz贸w (164,4 cm), szczeg贸lnie u Ukrai艅c贸w (166,7 cm) i u Szlachty litew. (168,5 cm). Podzieliwszy wypadki wzrostu na dwa dzia艂y, okazuje si臋, 偶e u Mu艣lim贸w na wzrost niski do 160 cm przypada 59%, a na wzrost wysoki 41%, u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich 62 鈥9% i 37,1%. U Czuwasz贸w 55% i 45掳/, u Bia艂orusin贸w 54,3% i 45,7%, u Litwino-艂otysz贸w 47 5% i 52,5%, u szlachty litew. 29,8% i 70,2%, a u Ukrai艅c贸w 38,8% i 61,2%. Widzimy wi臋c z tego, 偶e Mu艣limowie i Tatarzy nadwo艂偶a艅scy maj膮 najwi臋cej ludzi wzrostu niskiego, mniej ich nieco u Czuwasz贸w, u Bia艂orusin贸w i u Litwino-艂otysz贸w. Wzrost wysoki nieco przewa偶a u Ukrai艅c贸w, a szczeg贸lnie u szlachty litew. jest dominuj膮cym. Barwa sk贸ry ciemna jest nieco cz臋stsza (55,6%) ni偶 jasna (44,4%), sk贸r膮 ciemna przewa偶a u Tatar贸w nadwo艂偶a艅. (65,7%) i u Czuwasz贸w (70%); u innych lud贸w za艣 i grup pospolit膮 jest jasna [u Bia艂orusin贸w (w 74,6%), u Ukrai艅c贸w (74,5%) i u szlachty litews. (73,0%), a szczeg贸lnie u Litwino-艂otysz贸w (86,1%)]. (…)

Og贸lna charakterystyka Mu艣lim贸w litewskich wypada nast臋puj膮ca: wzrost maj膮 pospolicie mierny, jak i krajowcy, przyczem u nich, jak i u Bia艂orusin贸w w oddzielnych miarach wzrostu wyst臋puje cz臋艣ciej niski, ni偶 wysoki. Przy kr贸tszym tu艂owiu maj膮 nogi d艂ugie, jak ludy po艂udniowo-ruskie. Systemem kostnym i mi臋snym nie wyr贸偶niaj膮 si臋 od Bia艂orusin贸w, lecz ust臋puj膮 lepiej zbudowanym Litwino-艂otyszom. Typ ich przewa偶nie ciemny, kt贸rym zajmuj膮 po艣rednie miejsce mi臋dzy ciemniejszym typem Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, a ja艣niejszym krajowc贸w. Kr贸tkog艂owo艣膰 u nich wyra藕niej wyst臋puje, ni偶 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich i Litwino-艂otysz贸w, a szczeg贸lnie u d艂ugog艂owych Czuwasz贸w i wyr贸偶nia ich od bardziej kr贸tkog艂owych Bia艂orusin贸w i Ukrai艅c贸w. W oddzielnych kranjologicznych grupach przy pospolitym typie kr贸tkog艂owym spotyka si臋 cz臋sto po艣rednio i bardzo rzadko d艂ugog艂owy, jak u Bia艂orusin贸w i Litwino-艂otysz贸w, tymczasem, kiedy u Ukrai艅c贸w typ d艂ugog艂owy wyst臋puje jeszcze rzadziej, cz臋艣ciej za艣 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich. Czo艂a maj膮 w膮skie, jak i inni krajowcy, opr贸cz Ukrai艅c贸w i Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, potylice mierne jak i inni krajowcy, wyj膮wszy w臋偶szych u Bia艂orusin贸w, a w szczeg贸lno艣ci u Litwino-艂otysz贸w. Twarz maj膮 szerok膮, odr贸偶niaj膮c si臋 od bardziej wyd艂u偶onej twarzy Litwino-艂otysz贸w, a szczeg贸lnie od d艂u偶szej twarzy Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, Bia艂orusin贸w i Ukrai艅c贸w. Szpary oczne rozwarte, nos niewielki, prosty, niekiedy p艂aski; wed艂ug wska藕nika s膮 oni w膮sko, lub 艣rednionosi. Usta mierne, wargi ostro 艣ci臋te, br贸dka szeroka lub okr膮g艂a, uszy cz臋艣ciej przyp艂aszczone.

Z danych antropologicznych wnioskujemy, 偶e Mu艣limowie litewscy nie maj膮 jednolitego czystego typu, a s膮 grup膮 bardzo mieszan膮, co wynika zar贸wno z przewa偶aj膮cej liczby ludzi wzrostu miernego, czy z po艂膮czenia mieszanych barw sk贸ry, w艂os贸w i oczu, obok mniej licznych barw czystych, ciemnych i jasnych. Podobnie i w ugrupowaniu kranjologicznych typ贸w przewa偶aj膮 (zreszt膮 dosy膰 nieznacznie) kr贸tkog艂owe, pojawia si臋 po艣rednio, a bardzo rzadko d艂ugog艂owy. T膮 sam膮 r贸偶norodno艣膰 typ贸w spotyka si臋 przy kszta艂tach czo艂a, obok w膮skich wyst臋puj膮 i mierne, przy potylicach przewa偶nie miernych i szerokich oraz przy twarzach niskich i d艂ugich.

Wnioski antropologiczne potwierdza historja powstania t. z. osad tatarskich na Litwie, na kt贸rych osiad艂y trzy plemiona zawo艂偶a艅skie i zado艅skie. Przemieszane by膰 mo偶e, cho膰 w bardzo s艂abym stopniu, z wychod藕cami Dagesta艅skimi, przyby艂ymi tu w r贸偶nych czasach, w r贸偶nej ilo艣ci i w艣r贸d rozmaitych okoliczno艣ci. Ju偶 przed przybyciem do kraju naszego wychod藕cy owi musieli przedstawia膰 zlepek plemienny rasy mongolskiej i fi艅skiej. Nie maj膮c pocz膮tkowo kobiet, wst臋powali w zwi膮zki krwi z krajowcami, a przez 偶ony przyjmowali nie tylko pewne cechy antropologiczne, lecz j臋zyk i kultur臋 nowoprzybranej ojczyzny.

Obie grupy Mu艣lim贸w z plemienia zawo艂偶a艅skiego i zado艅skiego, przy 艣ci艣lejszem rozgraniczeniu ma艂o si臋 r贸偶ni膮; u oddzielnych jednak osobnik贸w w ka偶dej z rozpatrywanych grup pojawiaj膮 si臋 w艂a艣ciwo艣ci, zdradzaj膮ce, 偶e nasi Mu艣limowie musieli posiada膰 w znaczniejszej niegdy艣 mierze krew Fin贸w wschodnich, przyniesion膮 z nad Wo艂gi, i mongolsk膮 ze step贸w Azji 艣rodkowej, kt贸ra rozp艂yn臋艂a si臋 w miejscowym 偶ywiole. Jako cechy fi艅skie nale偶y uwa偶a膰 pojawiaj膮cy si臋 wzrost nieco wy偶szy, z d艂ugog艂owo艣ci膮, w膮skie czo艂a i potylice i wyd艂u偶one twarze, do rz臋du cech mongoloidnych zaliczam wzrost ni偶szy, wybitn膮 kr贸tkog艂owo艣膰, znaczniejsz膮 szeroko艣膰 czo艂a i potylicy, szerok膮 szp艂aszczon膮 twarz z wydatnemi ko艣膰mi jarzmowemi i uko艣nie osadzone oczy, niekiedy wyst臋puj膮ce fa艂dy mongolskie oraz cz臋ste nosy p艂askie. Obie grupy cech wyst臋puj膮 przemieszane pomi臋dzy sob膮, jak i z cechami krajowej ludno艣ci. (…)聽