Heraldyka gmin i miast

1819
heraldyka gmin i miast

Ustawa o samorz膮dzie terytorialnym od 1 stycznia 1995 r. zabrania gminom u偶ywania herbu pa艅stwowego, a 艣ci艣lej wizerunku Or艂a Bia艂ego. Gminy powinny wi臋c usun膮膰 z wszelkich piecz臋ci wizerunek or艂a i da膰 w to miejsce inne wyobra偶enie napiecz臋tne. Najlepiej, aby by艂 to herb danego miasta, b膮d藕 gminy. Heraldyka gmin i miast s艂u偶y zaprojektowaniu poprawnego herbu.

Herb w tradycji

Herby zwi膮zane s膮 z tradycj膮 historyczn膮. Przed rozbiorami umieszczano je na piecz臋ciach miejskich. Istnia艂y te偶 herby rycerskie i szlacheckie, a tak偶e ziemskie i 鈥 oczywi艣cie 鈥 pa艅stwowe. Mia艂y je r贸wnie偶 korporacje, np. uniwersytety oraz kapitu艂y (tj. zgromadzenia kanonik贸w w Ko艣ciele). Wsie nie mia艂y herb贸w, co wi膮za艂o si臋 z 贸wczesn膮 sytuacj膮 ustrojow膮 i spo艂eczn膮. Zar贸wno miasta, jak i wsie by艂y w贸wczas kr贸lewskie, b膮d藕 prywatne.

W 艣redniowieczu niekt贸re wsie, np. lokowane na prawie niemieckim, uzyskiwa艂y samorz膮d s膮dowy, co dawa艂o mo偶liwo艣ci wykszta艂cenia si臋 pewnych atrybut贸w w艂adzy. Nie zdo艂a艂y si臋 jednak one wykszta艂ci膰, cho膰by w postaci wiejskich piecz臋ci, poniewa偶 nast膮pi艂y p贸藕niej ograniczenia i degradacja statusu ch艂opa. Nie by艂o w zwyczaju, aby plebejusze u偶ywali znak贸w herbowych. Herb贸w nie mieli tak偶e mieszczanie, chocia偶 u偶ywali ich namiastek, a mianowicie tzw. gmerk贸w, czyli herbik贸w. Stanowi艂y one rodzaj etykiety, czy znaku firmowego. Natomiast miasta, jako samorz膮dne i autonomiczne organizacje ustrojowo-spo艂eczne, piecz臋towa艂y si臋 herbami. Nie by艂o jednak prawnej opieki nad tym znakiem. Pr贸bowano j膮 tworzy膰 w okresie mi臋dzywojennym; herb u偶ywany na piecz臋ciach miast musia艂 by膰 zatwierdzony przez Ministerstwo Spraw Wewn臋trznych.

W PRL miejskie herby nie mia艂y znaczenia prawnego. By艂y natomiast symbolem wi臋zi danej spo艂eczno艣ci z tradycj膮. W takim sensie funkcjonowa艂y, np. w telewizyjnej zabawie pt. 鈥濼urniej miast鈥. Natomiast na piecz臋ciach by艂 tylko 贸wczesny herb kraju: orze艂 bez korony, z kt贸rego wielu Polak贸w 艣mia艂o si臋, 偶e jest to wrona, wr贸bel, czy kura 鈥 nie widziano w nim symbolu niepodleg艂ego pa艅stwa.

Heraldyka gmin i miast

Ustawa o samorz膮dzie terytorialnym, z 8 marca 1990 r., obok dotychczas istniej膮cych herb贸w miast (kt贸re nie powinny by膰 jednak dowolne, ale zweryfikowane), wprowadza nowy znak, tj. herb gminy, bez wzgl臋du na to czy jest to gmina miejska, wiejska, czy miejsko-wiejska.

Instytucjami zajmuj膮cymi si臋 w praktyce programem heraldycznym dla samorz膮d贸w s膮:

  • sto艂eczna Fundacja Tradycji Rzeczypospolitej, patronuj膮ca akcji 鈥濰erb dla gminy鈥. Zarz膮d tej Fundacji wydaje 鈥濵agazyn Heraldyczny鈥. Wkr贸tce po og艂oszeniu ustawy samorz膮dowej z 1990 r. Fundacja powo艂a艂a te偶 Centrum Heraldyki Polskiej.
  • Centrum Heraldyki Polskiej. Funkcje heraldyka w Centrum pe艂ni Andrzej Kulikowski, tw贸rca i kierownik Centrum Heraldyki Polskiej, Fundacji Tradycji Rzeczypospolitej, Fundacji Rod贸w Polskich i Kapitu艂y Herbu Samorz膮dowego. Wsp贸艂pracuje z nim jeden grafik.
  • Lubelski Oddzia艂 Polskiego Towarzystwa Heraldycznego. Lubelscy heraldycy tak偶e pracuj膮 dla gmin w ca艂ym kraju. 鈥 Nasz oddzia艂 鈥 m贸wi przedstawiciel Lubelskiego Oddzia艂u Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, dr Piotr Dymmel 鈥 wzi膮艂 na siebie obowi膮zek dbania o poprawny kszta艂t, u偶ywanych dotychczas i tworzonych od nowa, herb贸w miast i gmin. Nie tylko w wojew贸dztwie lubelskim, czy regionie po艂udniowo-wschodnim, ale w ca艂ym kraju. Konsultowali艣my mi臋dzy innymi herby: Suwa艂k, Polic, Poznania, Andrychowa鈥, a w naszym regionie: Me艂gwi, Piask, Krasnobrodu, Rybczewic, Garbowa, 艢widnika, Kazimierza Dolnego鈥 Inne oddzia艂y robi膮 to raczej sporadycznie.
  • Instytut Heraldyczno-Weksylologiczny (Alfred Znamierowski)
  • Instytut Genealogii w Gr贸jcu (Andrzej Rola-St臋偶ycki)
  • heraldycy w Krakowie (Chor膮zki, Piech, Drelicharz)
  • heraldycy w Toruniu (Mikulski, Wroniszewski)
  • heraldycy na ziemi 艂贸dzkiej (Adamczewski, Kry艣ciak)
  • Zielonej G贸rze (Strzy偶ewski) i inni.

Instytucje te maj膮 popularyzowa膰 symbole i tradycje samorz膮dowe, rozwi膮zywa膰 podstawowe problemy heraldyczne oraz pomaga膰 gminom w opracowywaniu herb贸w.聽Projektuj膮 one nie tylko herby, ale te偶 flagi i insygnia w艂adzy, dbaj膮c, aby by艂y one zgodne z duchem i regu艂ami polskiej heraldyki. Od 1997 r. przy Centrum Heraldyki Polskiej funkcjonuje punkt konsultacyjny dla gmin z 鈥濩entralnym rejestrem herb贸w i flag鈥, a tak偶e archiwum ze specjalistycznym ksi臋gozbiorem i sta艂膮 ekspozycj膮 herb贸w.

Specjali艣ci wyg艂aszaj膮 odczyty w gminach, prowadz膮 konferencje, nieodp艂atnie publikuj膮 artyku艂y o heraldyce. R贸wnie偶 gratisowo udzielaj膮 konsultacji dotycz膮cych heraldyki gmin i miast.

Dla gmin w ca艂ym kraju

Kilka lat temu lubelski oddzia艂 Towarzystwa Polskiego Towarzystwa Heraldycznego zorganizowa艂 sesj臋 naukow膮 pt. 鈥濸olskie tradycje samorz膮dowe a heraldyka鈥. By艂a ona adresowana i do 艣wiata nauki, i do przedstawicieli samorz膮d贸w. Chodzi艂o o podsumowanie dotychczasowego stanu bada艅 nad heraldyk膮 miejsk膮 i samorz膮dow膮 oraz zapoznanie z tymi problemami 艣rodowisk samorz膮dowych, kt贸re staj膮 przed problemem przywr贸cenia tradycji heraldycznej, jak i tradycji historycznej. Realizuj膮c zapotrzebowanie spo艂eczne lubelscy naukowcy z Polskiego Towarzystwa Heraldycznego wydali prac臋 zbiorow膮 pt. 鈥濴udzie i herby w dawnej Polsce鈥.