Niekt贸re dane z historii szlachty i herbu

szlachta herb

Szlachectwo od setek lat stanowi艂o przedmiot dumy jednych, zazdro艣ci, po偶膮dania i stara艅 innych. Proces formowania si臋 stanu szlacheckiego w Polsce mia艂 wiele etap贸w. Szereg zagadnie艅 historycznych i prawnych jest w tym zakresie nadal przedmiotem bada艅 i spor贸w w literaturze naukowej.

Niekt贸re dane z historii szlachty i herbu

Tekst uzupe艂niony i poprawiony.

Pocz膮tk贸w szlachectwa jako stanu nale偶y upatrywa膰 w czasach ustroju plemiennego. W wyniku naturalnej selekcji wy艂oniono tych co 鈥瀊roni膮鈥, czyli jednostki z natury rzeczy odwa偶ne i przedsi臋biorcze o cechach przyw贸dczych. W艂adcy plemienni, naczelnicy, p贸藕niej kneziowie formalizowali ten naturalny dob贸r przez powo艂ywanie woj贸w do swoich dru偶yn a wyr贸偶niaj膮cych si臋 nagradzali funkcjami i dobrami. Takie w du偶ym skr贸cie by艂y prawdopodobnie pocz膮tki.

Doc. dr Jan Ciechanowicz pisze: „Geneza spo艂ecze艅stwa polskiego jest szlachecka. W Polsce szlachcic stanowi warstw臋 najstarsz膮, pierwotn膮, bezwarunkowo starsz膮 od ludu wiejskiego. Niemieccy osadnicy nazywali staroniemieckim wyrazem slahta ludno艣膰 rodzim膮 polsk膮, kt贸rej cech膮 by艂a organizacja rodowa; wyraz slahta znaczy bowiem dos艂ownie to samo, co << rodowcy >>.” Wraz z ukszta艂towaniem si臋 stanu szlacheckiego zapanowa艂a podstawowa zasada przynale偶no艣ci do niego jakim by艂o urodzenie. Wojciech Wiel膮dko stwierdza: „Szlachcic jest ten, kt贸ry z szlachcica ojca urodzony, praw szlacheckich za偶ywa. (…) Dla wszystkich urodzonych szlachty jest r贸wne i jedno prawo, bez 偶adnej r贸偶no艣ci, z fortuny czy z familii. R贸偶no艣ci owej, kt贸ra jest w obcych pa艅stwach z tytu艂u ksi膮偶膮t, margrabi贸w, hrabi贸w, baron贸w w Polszcze nie masz, i owszem, aby by艂a utrzymana mi臋dzy szlacht膮 r贸wno艣膰, nie godzi si臋 kr贸lom tych tytu艂贸w nadawa膰 swoim obywatelom.”

Dziedziczenie

Dziedziczenie herbu i szlachectwa dotyczy艂o g艂贸wnie os贸b urodzonych z legalnego zwi膮zku ma艂偶onk贸w szlacheckiego stanu. Wyra偶ona ona zosta艂a mi臋dzy innymi w Statutach Kazimierza Wielkiego. Mo偶na tak偶e by艂o uzyska膰 szlachectwo Rzeczpospolitej na drodze prawnej w formie: adopcji, nobilitacji i indygenatu. Prof. Feliks Koneczny pisze: „Po raz pierwszy musia艂 kr贸l zwo艂a膰 sejmiki w roku 1404, gdy trzeba by艂o zebra膰 40.000 dukat贸w na wykup ziemi dobrzy艅skiej z r膮k Krzy偶ak贸w, a odt膮d powtarza艂o si臋 ju偶 to stale, ilekro膰 potrzebowano wi臋kszego podatku. Na tym fundamencie opar艂y si臋 wszelkie dalsze tzw. „wolno艣ci” szlacheckie, t.j. prawa obywatelskie, a ju偶 zjazd piotrkowski z roku 1406 g艂osi艂, 偶e szlachectwo i wolno艣膰, to jedno i to samo i jedno z drugiego si臋 rodzi.” (F. Koneczny „Dzieje Polski za Jagiellon贸w”, Krak贸w 1903 r.) Adopcja polega艂a na uzyskaniu przez osob臋 ni偶szego stanu praw do szlachectwa w wyniku przyj臋cia do rodu i herbu przez r贸d rycerski. By艂a stosowana cz臋sto w wieku XV ale uleg艂a znacznym ograniczeniom w wieku XVI. W tym okresie przewa偶a艂a stosowana przez kr贸la za wiedz膮 sejmu 鈥 nobilitacja, a kolejne sejmy wyst臋powa艂y przeciwko liberalnej polityce adopcyjnej, by w ko艅cu w roku 1616 uchwali膰 jej zakaz. Nobilitacja od 1601 roku nast臋powa艂a na mocy konstytucji sejmowej. W I Rzeczypospolitej przypadki nobilitacji nie by艂y rzadko艣ci膮 . W dobie Najja艣niejszej Rzeczypospolitej , do roku 1795 uszlachcono ponad 1400 os贸b. Liczne kampanie wojenne stanowi艂y doskona艂膮 okazj臋 do wykazania si臋 i otwiera艂y drog臋 awansu spo艂ecznego. Okres wojen batoria艅skich (np. sejm roku 1578 nobilitowa艂 Walentego Duracza h. Odrow膮偶, w艂a艣ciciela ku藕nic w i艂偶eckiem [przypuszczonego do herbu Odrow膮偶 przez Jana Konieckiego]; w roku 1579 szlachectwem obdarzony zosta艂 czeladnik kotlarski Walenty W膮sowicz syn Jak贸ba W膮sa, mieszczanina lwowskiego [za podpalenie umocnie艅 Po艂ocka], pisz膮cy si臋 dalej, Po艂oty艅ski. h. Po艂ota rotmistrz kr贸lewski /1580 r./), lata Potopu a dla starszyzny kozackiej – ugoda hadziacka zaowocowa艂y aktami nobilitacji. W roku 1613 chor膮gwie walcz膮ce w Inflantach zwr贸ci艂y si臋 do kr贸la Zygmunta III o nobilitacj臋 nijakiego Puszkowskiego. Sejm roku 1638 nobilitowa艂 w uznaniu zas艂ug po艂o偶onych w obronie smole艅ska Sebastiana D膮browskiego, Walentego Raroga i Adama Wierzchowskiego. Kr贸l obdarza艂 szlachectwem za m臋stwo i zaleca艂 sejmowi do uszlachcenia. „W 1659 roku (20.05) kr贸l Jan Kazimierz nada艂 szlachectwo szwedzkie a w 1673 roku sejm polski przyzna艂 indygenat polski z herbem Kot Adamowi Kotowskiemu (zm. 21.ii.1693 r.). Z du偶ym prawdopodobie艅stwem mo偶na przyj膮膰 hipotez臋, 偶e by艂 naturalnym synem kt贸rego艣 z Bees贸w z Kar艂owic ko艂o Brzegu. (…) Bessowie u偶ywali zamiennie z rodowym nazwiska Katowski.(…) Nale偶a艂 on do najbogatszych ludzi w Polsce; sekretarz kr贸lewski i dworzanin trzech kolejnych kr贸l贸w polskich, starosta kilku starostw, dzier偶awca 偶up solnych i administrator ce艂 koronnych. (…). Kotowscy, nie posiadaj膮c potomstwa liczne swe maj膮tki zapisali zakonom warszawskim, pa艂ac na Nowym Mie艣cie zakupi艂a kr贸lowa Maria Sobieska i ofiarowa艂a klasztorowi si贸str sakramentek. Kotowscy pochowani zostali w wybudowanej przez siebie kaplicy grobowej w ko艣ciele dominikan贸w w Warszawie.” R. S臋kowski „Herbarz Szlachty 艢l膮skiej” t. IV s.65, 66.

Nobilitacje

Do ko艅ca XVI stulecia o nobilitacji decydowa艂 kr贸l, a po roku 1573 szlachta powierzy艂a t臋 materi臋 , sejmowi. (Konstytucja Plebeiorum nobilitatio 1578 r. ). Statut Zygmunta Starego z roku 1535 nadawa艂 szlachectwo osobiste profesorom Akademii Krakowskiej, kt贸rzy przepracowali w jej murach lat dwadzie艣cia . Po nast臋pnych dwudziestu latach ta najwy偶sza nagroda, przej艣膰 mog艂a w szlachectwo dziedziczne . W roku 1590 nobilitowany zosta艂 mieszczanin lwowski – znakomity poeta XVII wieku Szymon Szymonowic, pod przybranym nazwiskiem szlacheckim Bendo艅ski. [ Sz. Szymonowic v. Bendo艅ski, protegowany, przyjaciel i wychowawca syna Jana Zamoyskiego, jemu to zawdzi臋cza swoj膮 nobilitacj臋. Dopomaga w wyszukaniu profesor贸w dla Akademii Zamojskiej. W okolicach Zamo艣cia dzier偶awi艂 wioski od Zamoyskiego.] Nie wszyscy w Polsce byli jednomy艣lni w sprawach nobilitacji i akceptowali kandydat贸w do stanu szlacheckiego. W pami臋tnikach ( 1764-1768) marsza艂ka ks. Stanis艂awa Lubomirskiego znajdujemy fragment odnosz膮cy si臋 do obrad Sejmu: „Jak tylko ksi膮偶臋 Radziwi艂艂 marsza艂ek konfederacji koronnej sesj臋 zagai艂, zacz臋to zaraz czyta膰 r贸偶ne projekta, jako i projekt indygenat贸w i nobilitacji, zawieraj膮cych znaczn膮 liczb臋 bardzo os贸b po wi臋kszej cz臋艣ci 偶adnej wcale zas艂ugi nie maj膮cych, mi臋dzy innymi znajdowali si臋 i tacy, kt贸rych grzebie艅 i brzytwa by艂y zas艂ug膮.” Dyzma Bo艅cza – Tomaszewski przeciwny nobilitacji, widzi w nich naruszenie zasad i przywilej贸w dla szlachty rodowej, praw obywatelskich i politycznych, powiada: „O stanie szlachecki(…) tylu, nie wiem dlaczego, na tera藕niejszym sejmie do twoich przypuszczono prerogatyw, kt贸rzy (…) dawne imiona polskie poma艂u wyt臋pi膰 stara膰 si臋 b臋d膮, bo nowi, prerogatyw dawnych nie maj膮c wyobra偶enia, sk艂ada膰 b臋d膮 stan szlachecki dogodny ze wszystkim ich widokiem”. W podobnym duchu wypowiada艂 si臋 w 1789 roku Seweryn Rzewuski: „Bo t艂um nowej, niezas艂u偶onej szlachty prym wzi膮膰 mo偶e do urz臋d贸w i nagr贸d szlachcie starej (…)”. Kolejne sejmy d膮偶y艂y do dalszego ograniczenia liczby nobilitowanych. Miedzy innymi w roku 1669 wprowadzona zosta艂a instytucja niepe艂nego szlachectwa tzw. skartabellatu. Poza osobami szczeg贸lnie zas艂u偶onymi, nobilitowani uzyskiwali na jej podstawie dopiero w trzecim pokoleniu pe艂ni臋 praw szlacheckich a w szczeg贸lno艣ci prawo do piastowania urz臋d贸w. Inne ograniczenie to wprowadzenie za Stanis艂awa Augusta w 1775 roku obowi膮zku nabycia przez nobilitowanego d贸br ziemskich, a od 1789 roku podwy偶szonych op艂at za dyplomy. Przyk艂adowo dyplom za nobilitacj臋 ograniczon膮 (skartabellat) wymaga艂 zap艂acenia 9.000 z艂otych, a bez ograniczenia dwa razy wi臋cej. Wed艂ug szacunkowych danych na drodze nobilitacji dopuszczonych do praw stanu szlacheckiego zosta艂o do rozbior贸w ponad 1600 os贸b. Najwi臋cej nobilitacji mia艂o miejsce za panowania Stanis艂awa Augusta. Obok wielu nobilitacji sekretnych monarcha ten nobilitowa艂 oficjalnie oko艂o 800 os贸b. U podstaw integracji szlacheckiej le偶y poj臋cie egalitaryzmu , r贸wno艣ci prawnej, wsp贸lnoty obyczaj贸w, komitywy stanowej. W roku 1638 uchwalono zakaz noszenia order贸w i nadawania lub przyjmowania tytu艂贸w arystokratycznych, w my艣l zasady r贸wno艣ci szlacheckiej. W XVIII stuleciu, August II, a p贸藕niej Stanis艂aw August Poniatowski wielu stronnik贸w pozyskiwali rozdawnictwem order贸w, a sejm nadaje kilka godno艣ci ksi膮偶臋cych / Poniatowscy, Poni艅scy, etc.,/. [np. Jan Ernest Scheffler – tajny radca, w dniu 23.09.1784 r. zostaje mianowany wraz z potomstwem baronem przez kr贸la polskiego Stanis艂awa Augusta Poniatowskiego. Z. Wdowiszewski „Tytu艂y polskie nadawane cudzoziemcom” Buenos Aires – Pary偶 1977.]. Uchwalona na sejmie 1641 roku konstytucja „O indygenatach i nobilitacjach” okre艣la艂a zasady ich nadawania.

Unia Lubelska nie tylko okre艣la艂a nowe granice Rzeczpospolitej Obojga Narod贸w ale r贸wnie偶 zatwierdza艂a dziedziczne tytu艂y ksi膮偶臋ce potomkom Giedymina i Ruryka (Ostrogscy, Zbarascy, Wi艣niowieccy, Massalscy, Zas艂awscy, Czartoryscy etc.). Zar贸wno nobilitacje jak i kreowanie arystokracji spo艣r贸d rod贸w szlacheckich w Polsce budzi艂y wiele emocji, a wr臋cz niech臋ci og贸艂u szlachty. Seweryn hr. Uruski pisze w t. XIV „Rodzina. Herbarz Szlachty Polskiej”: „Pilecki h. TOP脫R. Otton, wojewoda i starosta sandomierski 1368-1375r., od maj膮tku Pilczy pisa艂 si臋 z Pilczy v. Pileckim, i nale偶a艂 do najzamo偶niejszych pan贸w swojego czasu; kr贸lowa El偶bieta w imieniu kr贸la Ludwika mianowa艂a go genera艂em wielkopolskim, lecz tej nominacji sprzeciwi艂a si臋 szlachta tej prowincji, daj膮c za przyczyn臋, 偶e Otton nie posiada艂 maj膮tku w Wielkopolsce, w艂a艣ciwym jednak powodem oporu by艂a znajoma jego surowo艣膰 i gorliwo艣膰 w pe艂nieniu swoich obowi膮zk贸w. Otton mia艂 dw贸ch braci, Sedziwoja z Szubina i Janusza z Jab艂onny, kt贸ry otrzymawszy Korytno, da艂 pocz膮tek znakomitej rodzinie Koryci艅skich; po Ottonie c贸rka El偶bieta, dziedziczka po ojcu ogromnego maj膮tku, za艣lubi艂a Wincentego Granowskiego, i z nim mia艂a syna Jana, kt贸ry po dziadzie macierzy艅skim nazwa艂 si臋 Pileckim, zachowuj膮c sw贸j herb LELIWA, i by艂 protoplast膮 rodziny Pileckich Leliwczyk贸w. Podesz艂a ju偶 w wieku El偶bieta, po艣lubi艂a W艂adys艂awa Jagie艂艂臋 w 1417 r. i to ma艂偶e艅stwo niestosowne wiekiem i godno艣ci膮 , powszechn膮 wywo艂a艂o niech臋膰, tem wi臋cej gdy El偶bieta m艣ciwa z natury prze艣ladowa艂a kanclerza Wojciecha Jastrz臋bczyka i tych pan贸w, kt贸rzy przeszkadzali jej synowi Janowi do godno艣ci hrabiowskiej, o kt贸r膮 prosi艂a kr贸la Jagie艂艂臋. (…) Pilecki h. LELIWA. Hrabiowie i szlachta. Wincenty Granowski, kasztelan nakielski, h. LELIWA za艣lubiwszy El偶biet臋, c贸rk臋 Ottona z Pilczy, wojewody sandomierskiego, kt贸ra po 艣mierci m臋偶a by艂a trzeci膮 偶on膮 kr贸la W艂adys艂awa Jagie艂艂y, zacz膮艂 pisa膰 si臋 z Pilczy, a jego potomkowie wzi臋li nazwisko Pilecki. Wincenty z El偶biet膮 mia艂 syna Jana, kt贸remu matka, zostawszy kr贸low膮, pozyska艂a od kr贸la W艂adys艂awa JagIe艂艂y tytu艂 hrabi na Jaros艂awi, lecz z tym tytu艂em wi膮za艂y si臋 i inne prerogatywy, a mianowicie, 偶e zmienia艂y w wasal贸w tego偶 Jana wielu ze szlachty, w okolicach Jaros艂awia dziedzicz膮cych, panowie niech臋tni temu nadaniu, nak艂onili Wojciecha Jastrz臋bca, kanclerza koronnego, aby mu odm贸wi艂 przy艂o偶enia piecz臋ci, co gdy ten uczyni艂, przywilej nie mia艂 miejsca; zawsze jednak Pileccy tytu艂owali si臋 hrabiami, chocia偶 nie na Jaros艂awiu, ale Pilczy…” etc.

W XVIII wieku cz臋stokro膰 naruszane by艂y zasady r贸wno艣ci szlacheckiej zastrze偶one w paktach konwentach w odniesieniu do nadawanych godno艣ci, urz臋d贸w i stanowisk. Wiele rodzin szlacheckich w Polsce, wzi臋艂o tytu艂y arystokratyczne od zaborc贸w. Wzi臋ty tytu艂 od Cara lub Cesarza zobowi膮zywa艂 do lojalno艣ci wobec monarchy i pa艅stwa. Tytu艂y cudzoziemskie budzi艂y w Koronie wiele „emocji”. Konstytucja z 1638 roku „O Tytu艂ach cudzoziemskich” zakazywa艂a starania si臋 o tytu艂y i g艂osi艂a 偶e wszyscy ludzie stanu szlacheckiego s膮 sobie r贸wni. P贸藕niej , og贸艂 szlachty uzna艂 i偶 tytu艂y zachowuj膮 wszyscy, kt贸rzy posiadali je przed rokiem 1569 (5.11.1569 roku, kr贸l Zygmunt August nadaje, wojewodzie podlaskiemu Bazylemu Tyszkiewiczowi h. Leliwa tytu艂 hrabiego. Tytu艂 ten zostaje wielokro膰 potwierdzony: 1861 i 1862 r. w Rosji, w 1871 w Saksonii, w 1893 – w Austrii.). Podobnie Chodkiewicze z linii Bychowskiej, Brzostowickiej i Supra艣lskiej otrzymali w 1555 roku godno艣膰 hrabiowsk膮 pa艅stwa Rzymskiego. Cesarz Karol V – obdarza tytu艂em grafa, pos艂a kr贸la polskiego – Hieronima Aleksandera Chodkiewicza. Linia Bychowska dosta艂a w r. 1568 zatwierdzenie tej dostojno艣ci od kr贸la Zygmunta Augusta. Radziwi艂艂owie o sw贸j tytu艂 ksi膮偶臋cy wystarali si臋 w 1547 r. u Cesarza Rzymskiego Narodu Niemieckiego. Stanis艂aw Ma艂achowski z Ma艂achowic h. Na艂臋cz wojewoda pozna艅ski (1698 r) „wyznaczonemu w 1648 r. do uk艂ad贸w z Turcy膮”, stronnik kr贸la Jana III Sobieskiego „walczy艂 w wyprawie przecie Turkom 1683 i 1687 r.; przy艂o偶y艂 si臋 do wyniesienia na tron Augusta II w 1697 roku” (…) „w 1698 roku wyznaczony by艂 pos艂em do uk艂ad贸w z Turcy膮, i podpisa艂 pok贸j kar艂owicki, na mocy kt贸rego Kamieniec Podolski wr贸ci艂 do Polski; wysy艂aj膮c go na to poselstwo, Rzeczypospolita pozwoli艂a mu bra膰 tytu艂 hrabi, aby nie by艂 upo艣ledzony w gronie swoich koleg贸w ambasador贸w pa艅stw innych.(…)” Niekt贸rzy jej cz艂onkowie, jak na przyk艂ad Stanis艂aw, referendarz wielki koronny, marsza艂ek sejmu czteroletniego tytu艂owali si臋 hrabiami na ksi臋stwie ostrogskim, Bia艂aczowie, R臋koraju, i Moszczenicy.” Tytu艂 ten hrabiowski zosta艂 im zatwierdzony w Galicji (Austria) w r. 1800 i 1804, a w Kr贸lestwie Polskim / zab贸r rosyjski/w roku. 1819, 1824, 1841, 1843 z odmian膮 herbow膮. Jednak偶e odnotowujemy przypadki gdy pochodz膮cy ze znakomitej rodziny mediola艅skiej hr. Cellary h. Cellary v. Sulima II, czeski tytu艂 hrabi贸w nosi艂a, a kt贸ra „z dawna mia艂a w swej ojczy藕nie tytu艂 hrabi贸w a w 1593 r otrzymali indygenat polski, p贸藕niej za艣 odznaczyli si臋 chlubnie walcz膮c „pod Chocimiem 1658, i przeciw Moskwie 1660-1664”, „przeciwko Kozakom 1648-1654 r. i przeciwko Szwedom 1655r.”, z tej familii ” Pawe艂, burgrabia my艣lenicki, wojski wi艣licki 1652 r., przeni贸s艂 si臋 na Litw臋 i dla nie obra偶ania r贸wno艣ci szlacheckiej zarzuci艂 tytu艂 hrabiowski.” S. Uruski „Rodzina. Herbarz…” t. II s. 138.

Indygenat

Cudzoziemcy pragn膮cy korzysta膰 z praw stanu szlacheckiego w Polsce mogli ubiega膰 si臋 o indygenat. Metryka koronna zawiera informacje o pierwszych osobach obdarzonych tym zaszczytem w pierwszej po艂owie XVI wieku (1519-1527). Pierwotnie zabiegaj膮cy o indygenat musieli udowodni膰 swoje szlacheckie pochodzenie oraz z艂o偶y膰 przysi臋g臋 wierno艣ci monarsze i Rzeczpospolitej. Od 1573 roku sta艂emu zaostrzeniu ulegaj膮 kryteria i warunki jakie winien spe艂nia膰 kandydat. Jego starania wymaga艂y poparcia sejmik贸w, pos艂贸w na sejm, a je艣li kandydat s艂u偶y艂 w wojsku 鈥 tak偶e poparcia hetmana. Od 1775 roku od indygenata wymagano tak偶e nabycia d贸br ziemskich o warto艣ci 200.000 z艂otych (zwyk艂a nobilitacja wymaga艂a w贸wczas 50.000 z艂otych). By艂y te偶 inne wymogi takie jak przeniesienie sta艂ej siedziby do Polski oraz wyznanie rzymsko-katolickie. Szacuje si臋, 偶e do rozbior贸w nadano oko艂o 430 indygenat贸w, w tym za Stanis艂awa Augusta uzyska艂o go 168 rodzin. Pozycja spo艂eczna, przywileje polityczne i ekonomiczne stanu szlacheckiego powodowa艂y d膮偶enie wielu aktywnych jednostek do uzyskania tego statusu i prerogatyw ka偶d膮 mo偶liw膮 nawet nielegaln膮 drog膮. Rosn膮ca liczba takich przypadk贸w by艂a jedn膮 z przyczyn tworzenia instytucji kontrolnych. Jedn膮 z tych instytucji by艂a nagana, czyli zaprzeczenie szlachectwa, znana ju偶 w czasach W艂adys艂awa 艁okietka. Osoba, kt贸rej zarzucano bezprawn膮 przynale偶no艣膰 do stanu szlacheckiego, musia艂a dokona膰 przed s膮dem tzw. Oczyszczenia. W tym celu niezb臋dnym by艂o uzyskanie z艂o偶onego pod przysi臋g膮 艣wiadectwa ze strony sze艣ciu spokrewnionych 艣wiadk贸w. Przysi臋gaj膮cy, okre艣lani w zapiskach s膮dowych jako fratres clenodiales za艣wiadczali, 偶e osoba naganiona 鈥..jest prawnym bratem z ich klejnotu, zawo艂ania i krwi…鈥. Pocz膮tkowo 艣wiadkowie pochodzili z rodu ojca, p贸藕niej po dw贸ch ze strony: ojca, rodu matki i babki ojczystej. Od XV wieku powo艂ywano tak偶e dw贸ch 艣wiadk贸w ze strony babki macierzystej. Nagany liczne w XIV i XV wieku spotyka si臋 tak偶e w wieku XVIII, kiedy to niestety motywem wielu oskar偶e艅 by艂a ch臋膰 zdobycia 鈥瀔aduka鈥 na dobra ziemskie osoby bezprawnie korzystaj膮cej z przywilej贸w stanu szlacheckiego.

By艂y te偶 uchwa艂y sejmowe wykluczaj膮ce ze stanu szlacheckiego z uwagi na uprawiany zaw贸d. I tak np. Sejm 1633 roku uchwali艂 pozbawienie praw tych szlachcic贸w, kt贸rzy „osiad艂szy w mie艣cie, handlem si臋 bawi膮c, magistratus miejskie odprawiaj膮”. Znakomity publicysta XVI wieku , Stanis艂aw Orzechowski, napisze 偶e jedynymi zaj臋ciami godnymi szlachcica jest s艂u偶ba rycerska i gospodarstwo wiejskie, wszystkie za艣 rzemios艂a „spro艣ne a szkodliwe s膮”. Podobnie g艂osi艂 Wac艂aw Potocki h. 艢reniawa, 偶e ch艂opi „z natury” s膮 „sprawieni do ziemi i do p艂uga”, 偶e nawet wykszta艂cony ch艂op zawsze pozostanie ch艂opem, bo „niepodobna przerobi膰 psa na rysia”; ceni膮c szlachectwo i herb, domaga艂 si臋 od szlachcica, szlachectwa duszy, kt贸rego najwspanialszym wyrazem jest s艂u偶ba rycerska w obronie matki-ojczyzny, „niechaj si臋 偶aden nie wa偶y honoru napiera膰, a偶 si臋 pierwej za matk臋 nauczy umiera膰”. „Stefan Batory obiecywa艂 wr臋cz w listach przypowiednich, 偶e kto przes艂u偶y w rocie husarskiej 6 lat, b臋dzie mia艂 pierwsze艅stwo do urz臋d贸w, d贸br i zaszczyt贸w” („Polska w Epoce Odrodzenia” IH PAN A. Wycza艅ski, B. Le艣nodorski).

Ale pod tym wzgl臋dem te偶 nast臋powa艂y zmiany wymuszane sytuacj膮 spo艂eczn膮 i przyk艂adowo gdy w XVIII stuleciu zachodzi zjawisko „szlacheckiego przeludnienia”, zwi膮zane z przemianami w sposobie gospodarowania w dobrach ziemskich, rozwarstwienia maj膮tkowego, etc. Liczna rzesza szlachty szuka dr贸g awansu, poprawy sytuacji ekonomicznej, nowych „szlachetnych” zaj臋膰 i sposob贸w zdobywania 艣rodk贸w do „godnego sposobu do 偶ycia”. Na sejmie w roku 1775 zniesiono abusum nobilitatis: „odt膮d szlachcic wszelkiego rodzaju kupiectwem si臋 bawi膮cy szlachectwa swego utraca膰 nie b臋dzie”.

Generalnie, drogi awansu spo艂ecznego i ekonomicznego wiod艂y poprzez dw贸r kr贸lewski, karier臋 urz臋dnicz膮 i wojskow膮. Zapobiegliwo艣膰 maj膮tkowa idzie w parze z karier膮 polityczn膮 i z g贸ry przemy艣lanymi maria偶ami. Przymioty charakteru, walor wykszta艂cenia i intelektu decyduje o awansie i miejscu w hierarchii spo艂ecznej .

*

Zewn臋trzn膮 oznak膮 przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego by艂 herb a p贸藕niej tak偶e sygnet herbowy pe艂ni膮cy cz臋sto rol臋 piecz臋ci. W Polsce wi臋kszo艣膰 rodzin u偶ywa艂o oko艂o 200 herb贸w. W przeciwie艅stwie do tradycji zachodniej, gdzie ka偶da rodzina posiada艂a herb w艂asny, tym samym herbem w Polsce pos艂ugiwa艂o si臋 nawet kilkaset rodzin szlacheckich. Dlatego te偶 w naszej historii obok rod贸w genealogicznych integruj膮cych spokrewnione ze sob膮 jednostki i rodziny, wa偶ne znaczenie mia艂y rody heraldyczne. 艁膮czy艂y one wielu przedstawicieli stanu rycerskiego w tym tak偶e nie zwi膮zanych ze sob膮 wi臋zami krwi. W wydanym w 1896 roku dziele pt. „Rycerstwo polskie wiek贸w 艣rednich” Franciszek Piekosi艅ski stwierdza i偶 r贸偶ne rody rycerskie u偶ywaj膮ce tego samego herbu s膮 najprawdopodobniej z艂膮czone genetycznie wi臋zami krwi, pomimo i偶 posiadaj膮 r贸偶ne odmienne nazwiska. Z kolei wiele rodzin o identycznych nazwiskach nale偶a艂o do r贸偶nych rod贸w herbowych. Nazwisko szlacheckie, tworzone najcz臋艣ciej od nazwy posiadanych d贸br, pojawi艂o si臋 w XV wieku. Wyodr臋bnia艂o ono w臋偶sz膮 ni偶 r贸d heraldyczny grup臋 os贸b powi膮zanych wi臋zami krwi. Zdarza艂o si臋 pocz膮tkowo, 偶e syn kt贸ry nie dziedziczy艂 d贸br po ojcu, przyjmowa艂 inne nazwisko od nazwy maj膮tku, kt贸ry posiada艂. Stabilizacja nazwisk szlacheckich mia艂a miejsce w wieku XVI, oko艂o roku 1500 przyj臋艂o si臋 u偶ywanie nazwisk dziedzicznie w brzmieniu, kt贸re przetrwa艂y nie zmienione do naszych czas贸w (np. rodzina D艂ugosz贸w w XV stuleciu zamieszkuje w Ma艂opolsce i p贸艂nocnym Mazowszu. Z tej familii, Jan z Niedzielska h. Wieniawa [uczestnik bitwy pod Grunwaldem, zdobywca chor膮gwi miasta Brandenburga (czerwonego or艂a na bia艂ej p艂achcie) ] ojciec Jana D艂ugosza h. Wieniawa, ” po 艂acinie zwany Longinus, najznakomitszy z naszych historyk贸w (…) Wielu z tych mazowieckich D艂ugosz贸w zmieni艂o nazwisko na D艂ugoszewski „Seweryn hr. Uruski” Rodzina. Herbarz…” t. III , s. 169-170 W-wa 1906.)

W roku 1413 na mocy aktu Unii z Litw膮 w Horodlu, na znak braterstwa szlacht臋 litewsk膮 dopuszczono do herb贸w polskich. Funkcjonuj膮cych w XV wieku by艂o 274 herby, przy czym dla 149 zachowa艂y si臋 藕r贸d艂a opisowe i ikonograficzne, dla 19 tylko ikonograficzne, dla 43 tylko opisy, za艣 dla 62 znamy tylko nazwy lub zawo艂ania. Herby mia艂y tak偶e swoje odmiany a ich og贸lna liczba znanych dzisiaj wynosi ponad 500.

„Brzmienie nazwisk ustalone w XVI wieku przetrwa艂y najcz臋艣ciej nie zmienione do naszych czas贸w. Rodziny nieszlacheckie a偶 do XVIII wieku nie mia艂y nazwisk . W dokumentach okre艣lano ch艂op贸w , mieszczan i 偶yd贸w , imionami przewa偶nie z podaniem zawodu , przezwiska lub miejsca pochodzenia . Te ostatnie w formie przymiotnikowej by艂y jednak zastrze偶one dla szlachty „. W Rzeczpospolitej Szlacheckiej ( przedrozbiorowej ), „w wywodach szlachectwa , w kt贸rych prawo wymaga艂o okre艣lenia u偶ywanego herbu, pisano jedynie, 偶e dana osoba jest >> dobrym szlachcicem i naszym bratem << gdy zanika艂a pami臋膰 o u偶ywanym herbie. Pocz膮wszy od XVI wieku obserwuje si臋 w aktach jedynie zupe艂nie wyj膮tkowe wzmianki o herbach. Dopiero zaborcy wprowadzili w praktyce, jako warunek przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego, posiadanie herbu. Rodziny by艂y wi臋c zmuszone do ustalenia, do jakiego rodu heraldycznego nale偶eli przodkowie, co nie zawsze prowadzi艂o do stwierdze艅 zgodnych ze stanem faktycznym”. Prof. J. 艁empicki „Herbarz Mazowiecki” Wyd. Heroldium 1997.

Herby

Po przodkach dziedziczymy klejnot szlachecki, rodu staro偶ytno艣膰, nazwisko, pi臋kne dokonania, szlachetne czyny. Kr贸l lub ksi膮偶臋 krwi, nadawa艂 jedynie ziemie lub urz臋dy. Powy偶sza zasada, w艂a艣ciwa dla doby 艣redniowiecza odnosi si臋 do tej szlachty, kt贸ra wywodzi si臋 z potomk贸w dawnych woj贸w. W p贸藕niejszych wiekach nobilitowani do stanu szlacheckiego otrzymuj膮 od kr贸la, ziemi臋, szlachectwo, herb. Herby przez stulecia s艂u偶y艂y identyfikacji stanu szlacheckiego i nie by艂y przedmiotem prawa publicznego a stanowi艂y jedynie w艂asno艣膰 prywatn膮 szlachcica. Herb stanowi艂 dodatek do szlachectwa b臋d膮c znakiem identyfikacyjnym. W 艣redniowieczu, w wyniku rozproszenia si臋 cz艂onk贸w rodu poza ich siedziby rodowe na rozleg艂e obszary Polski i Litwy, uleg艂y zerwaniu wi臋zi 艣rodowiskowe i zanika cz臋stokro膰 艣wiadomo艣膰 przynale偶no艣ci herbowej. W dobie legitymacji zaborczej powsta艂 problem z ustaleniem w艂a艣ciwego herbu dla poszczeg贸lnej rodziny szlacheckiej. Wiele szlachty w Koronie i na Litwie do rozbior贸w w og贸le herb贸w nie u偶ywa艂a.

HERB – rycerski klejnot, symbolizowa艂 walor krwi przelanej w obronie Regnum Poloniae, podkre艣la艂 szlachetno艣膰 i staro偶ytno艣膰 rodu, akcentowa艂 pozycj臋 spo艂eczn膮 i dum臋 rodow膮, okre艣la艂 osobist膮 rang臋, idea艂y i ambicje. We wczesnodziejowym okresie kszta艂towania si臋 znak贸w w艂asno艣ciowych, by艂 znakiem rozpoznawczym bojowym. Stanowi艂 afirmacj臋 „rasy pan贸w”, cn贸t rycerskich, moralnych, duchowych. Herby rycerskie, pojawi艂y si臋 licznie po wyprawach krzy偶owych. Na ziemiach piastowskich wesz艂y w u偶ytkowanie pod koniec XII, a z pocz膮tkiem XIII stulecia .W okresie Polski dzielnicowej , wielu w艂adc贸w i mo偶nych u偶ywa herb贸w; np. ksi膮偶臋 wroc艂awski Henryk Brodaty ( na jego piecz臋ci znajdujemy wizerunek ksi臋cia w pe艂nej zbroi, trzymaj膮cego w lewej r臋ce tarcz臋 norma艅sk膮 , po艣rodku kt贸rej widnieje p贸艂ksi臋偶yc, zwr贸cony rogami ku g贸rze, z r贸wnoramiennym krzy偶em nad prawym rogiem), ksi膮偶臋 opolski Kazimierza I, Henryk II Pobo偶ny, Henryk III (na piecz臋ci wizerunek rycerza trzymaj膮cego w prawicy chor膮giew, w lewej r臋ce tarcz臋 norma艅sk膮 z god艂em ksi膮偶臋cym i napis : Henricus Dei gratia dux Zlesie [Henryk z Bo偶ej 艂aski ksi膮偶臋 艢l膮ska), ksi膮偶臋 wielkopolski W艂adys艂aw Odonic, Henryk IV Prawy i wielu innych. Prof. J. Szyma艅ski w dziele „Herbarz 艣redniowieczny rycerstwa polskiego” W-wa 1993 r. stwierdza m.in. i偶 w okresie p贸藕nego 艣redniowiecza / pod koniec XV wieku / w Polsce u偶ywano 274 gode艂 rycerskich. Herb nie by艂 jedynie ozdob膮, lecz poprzez wieki pe艂ni艂 wa偶ne funkcje socjalno- identyfikacyjne.

J贸zef S臋kowski wyprowadza艂 polski wyraz „herb” z niemieckiego das Erbe, czyli dziedzictwo, spu艣cizna, a s艂owo „szlachta” z das Geschlecht – r贸d, pokolenie, p艂e膰. Od Niemc贸w te偶 Polacy mieli przyj膮膰 zami艂owanie do wymy艣lania sobie d艂ugich genealogii, zaczynaj膮cych si臋 nierzadko od Troi i Rzymu ” Prof. J. Ciechanowicz ” Rody Rycerskie Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego – Szlachta jako elita ” Wyd. Fosze 2001.

Adam Naruszewicz zauwa偶a艂: ” Niczym si臋 lepiej nie dowiedzie pochodzenia rodziny, jej genealogii i do jakiego rodu ona nale偶y, jak jej herbem; herb jest najpewniejszym wska藕nikiem jej prawdziwego pochodzenia. R贸偶ne okoliczno艣ci czasu i miejsca mog膮 zmieni膰 lub zniekszta艂ci膰 nazwisko , ale herb pozostaje wska藕nikiem jej prawdziwego pochodzenia. To jest swego rodzaju ni膰 Ariadny, kt贸ra przeprowadzi nas poprzez najbardziej pogmatwane przej艣cia labiryntu” W zwi膮zku z tym przed rozbiorami Sejm Rzeczypospolitej wyda艂 ustaw臋 o uznaniu za Polak贸w wszystkich, kt贸rzy na obczy藕nie posiadaj膮 herby polskie.” Jan Ciechanowicz ” Rody Rycerskie Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego – Szlachta jako elita ” t. I , s. 152 Wyd. Fosze 2001 ” Jedn膮 ze szczeg贸lnych cech arystokracji ( szlachty ) by艂o przywi膮zanie do swego rodu , jego tradycji, duma z zas艂ug i osi膮gni臋膰 przodk贸w oraz – bynajmniej nie w ostatniej kolejno艣ci – dbanie o czysto艣膰 rasow膮 i moraln膮, kt贸ra to troska manifestowa艂a si臋 w spos贸b dwojaki: w formie starannego doboru stad艂a ma艂偶e艅skiego oraz zabiegania o r贸wnie staranne wychowanie dzieci.” i dalej … „Tradycja narodowa nie mo偶e by膰 jednak szargana przez byle b艂azna, jest ona bowiem jedn膮 z podstaw bytu narodu. (…) warstwa szlachecka by艂a przez stulecia „podpor膮 pami臋ci zbiorowej” . J. Ciechanowicz. T.I s.225.”Rody Rycerskie Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego”.

„Rozmaite s膮 klejnoty szlacheckie w Polsce. Niekt贸rych za waleczno艣膰 i krwawe blizny na polu bitwy odniesione szlachectwem uzacniali kr贸lowie. W Wielkopolsce uboga, tak zwana chodaczkowa szlachta, odznacza艂a si臋 dum膮 rodow膮, nie dozwalaj膮c膮 jej ust膮pi膰 z drogi przed najwi臋kszym panem. Do tej zacno艣ci nie zbli偶a艂a sie szlachta pantofelkowa, kt贸ra ani za waleczno艣膰, ani od Kr贸l贸w, lecz tylko od biskup贸w krakowskich maj膮cych prawo nadawa膰 klejnoty szlacheckie, przywileje swe otrzymywa艂a . Na Litwie du偶o by艂o kniaziowskich rodzin a ich rodowody gin臋艂y w pomroce wiek贸w. Za dawnych czas贸w wi臋c ka偶den silnie ocenia艂 i czu艂 swoj膮 warto艣膰 osobist膮.” N. Kicka (z d. Bispring von Gallen ) – „Pami臋tniki” Ossolineum. (Natalia Kicka, wnuczka wojewody p艂ockiego Onufrego Kickiego, 偶ona gen. Ludwika Kickiego dow. 2 pu艂ku u艂an贸w, kt贸ry zgin膮艂 walecznie pod Ostro艂臋k膮, 1831 r ).

Odwo艂ujemy si臋 do tradycji i warto艣ci ponadczasowych, uwzgl臋dniamy i przestrzegamy zasady r贸wno艣ci szlacheckiej, kt贸ra sw贸j wyraz i odbicie mia艂a w heraldyce. W praktyce, ta r贸wno艣膰 r贸偶nie by艂a widziana i interpretowana. „G艂oszone wszem i wobec has艂o r贸wno艣ci szlacheckiej” … od zagonu, a偶 do tronu …”podlega艂o subiektywnej ocenie i r贸偶nicowaniu – i tak postrzegano mniej lub bardziej staro偶ytne rody i klejnoty rycerskie, r贸wnie偶 status materialny wiele wa偶y艂. „(M. Niesobski „Herbarz”).”

Sejm Czteroletni

Sejm Czteroletni przeprowadzi艂 nobilitacj臋 na skal臋 masow膮, przypuszczaj膮c do prerogatyw szlacheckich liczn膮 grup臋, ponad 400 os贸b. Przybli偶on膮 wielko艣膰 nobilitowanych ustanowi艂y wszystkie sejmy XVIII wieku 艂膮cznie. Po艣r贸d uszlachconych liczn膮 grup臋 stanowili urz臋dnicy, prawnicy , a zw艂aszcza m艂oda zamo偶na bur偶uazja mieszcza艅ska. Wi臋kszo艣膰 kandydat贸w do nobilitacji stanowili wojskowi, kt贸rych kryteria Seweryn Rzewuski, okre艣la s艂owami: „Nobilitacje za wielkie dzie艂a wojenne tylko niech si臋 daj膮, kt贸re 偶e rzadkie bywa膰 zwyk艂y, nobilitacje tak偶e rzadkie b臋d膮. Bo klejnotem szlacheckim szarza膰 si臋 nie godzi”. Autorzy Konstytucji 3 Maja, rozszerzyli kryteria tradycyjne okre艣laj膮ce zasady uszlachcenia. Opr贸cz tradycyjnego kryterium urodzenia wspartego dziedzictwem ziemskim klejnotu szlacheckiego , obowi膮zywa艂 cenzus maj膮tkowy, wykszta艂cenie, funkcja w spo艂ecze艅stwie, „talent i rozum”. Rozleg艂y program nobilitacji zosta艂 zawarty w Konstytucji 3 Maja, a dok艂adnie w ustawie o miastach z 18 kwietnia 1791 roku. Zak艂ada艂 on na przysz艂o艣膰 liczne nobilitacje na kolejnych sejmach. Projekt przewidywa艂 uszlachcenie najwarto艣ciowszych mieszczan.

(W 1780 roku odrzucony zosta艂 – jako zbyt radykalny – projekt kodeksu praw opracowany przez Andrzeja Zamoyskiego, kasztelana wielkiego koronnego. Projekt przewidywa艂 m.in. uw艂aszczenie 1/3 w艂o艣cian, pozbawienie praw politycznych szlachty bezrolnej, ogranicza艂 mo偶liwo艣膰 wyr臋czania si臋 przez szlacht臋 呕ydami, w dzia艂alno艣ci ekonomicznej na terenie miast, dawa艂 mieszczanom prawo nabywania maj膮tk贸w ziemskich w promieniu trzymilowym od miasta, etc. )

Konstytucja 3 Maja

Ustawa Rz膮dowa z 3 maja 1791 r. (Konstytucja 3 Maja) 鈥 fragment

II. SZLACHTA ZIEMIANIE Szanuj膮c pami臋膰 przodk贸w naszych jako fundator贸w rz膮du wolnego, stanowi szlacheckiemu wszystkie swobody, wolno艣ci, prerogatywy pierwsze艅stwa w 偶yciu prywatnym i publicznym najuroczy艣ciej zapewniamy, szczeg贸lniej za艣 prawa, statuta i przywileje temu stanowi od Kazimierza Wielkiego [3], Ludwika Wegierskiego [4], Wladyslawa Jagielly [5] i Witolda brata jego, Wielkiego ksiecia litewskiego [6], nie mniej od Wladyslawa [7] i Kazimierza Jagiellonczykow [8], od Jana Alberta [9], Aleksandra [10] i Zygmunta [11] Pierwszego braci, od Zygmunta Augusta [12], ostatniego z linii jagiello艅skiej, sprawiedliwie i prawnie nadane, utwierdzamy, zapewniamy i za niewzruszone uznajemy. Godno艣膰 stanu szlacheckiemu w Polszcze za r贸wna wszelkim stopniom szlachectwa gdziekolwiek u偶ywanym przyznajemy. Wszystka szlacht臋 r贸wnymi by膰 miedzy sob膮 uznajemy, nie tylko co do starania si臋 o urz臋dy i o sprawowanie pos艂ug Ojczy藕nie, honor, s艂aw臋, po偶ytek przynosz膮cych, ale oraz co do r贸wnego u偶ywania przywilej贸w i prerogatyw stanowi szlacheckiemu s艂u偶膮cych. Nade wszystko za艣 prawa bezpiecze艅stwa osobistego, wolno艣ci osobistej i w艂asno艣ci gruntowej i ruchomej tak, jak od wiek贸w ka偶demu s艂u偶y艂y, 艣wi膮tobliwie, nienaruszenie zachowane mie膰 chcemy i zachowujemy; zar臋czaj膮c najuroczy艣ciej, i偶 przeciwko w艂asno艣ci czyjejkolwiek 偶adnej odmiany lub ekscepcji w prawie nie dopu艣cimy, owszem najwy偶sza w艂adza krajowa i rz膮d przez ni膮 ustanowiony, 偶adnych pretensyi pod pretekstem iurium regalium [13] i jakimkolwiek innym pozorem do w艂asno艣ci obywatelskich b膮d藕 w cz臋艣ci, b膮d藕 w ca艂o艣ci ro艣ci膰 sobie nie b臋dzie. Dlatego bezpiecze艅stwo osobiste i wszelka w艂asno艣膰, komukolwiek z prawa przynale偶na, jako prawdziwy spo艂eczno艣ci w臋ze艂, jako 藕renice wolno艣ci obywatelskiej szanujemy, zabezpieczamy, utwierdzamy i aby na potomne czasy szanowane, ubezpieczone i nienaruszone zostawa艂y, mie膰 chcemy. Szlacht臋 za najpierwszych obro艅c贸w wolno艣ci i niniejszej konstytucji uznajemy. Ka偶dego szlachcica cnocie, obywatelstwu i honorowi jej 艣wi臋to艣膰 do szanowania, jej trwa艂o艣膰 do strze偶enia poruczamy jako jedyna twierdze Ojczyzny i swob贸d naszych.

Zabory

Po upadku I-ej Rzeczpospolitej rz膮dy zaborc贸w wprowadzi艂y swoje prawa reguluj膮ce przynale偶no艣膰 do stanu szlacheckiego. G艂贸wnym celem polityki zaborc贸w by艂o unicestwienie narodu polskiego poprzez likwidacj臋 warstwy spo艂ecznej b臋d膮cej no艣nikiem idei i 艣wiadomo艣ci narodowej. R贸偶nymi metodami i z r贸偶nym nat臋偶eniem akcja taka prowadzona by艂a we wszystkich zaborach. Z drugiej strony zaborcy nagradzali tytu艂ami arystokratycznymi i orderami przedstawicieli bogatych i wp艂ywowych rod贸w za udzielane im poparcie. Po ka偶dym zrywie powsta艅czym pozbawiano ich uczestnik贸w maj膮tk贸w a za tym i szlachectwa. W Kr贸lestwie Kongresowym prowadzone by艂y tzw. 鈥瀕egitymacje szlachectwa鈥 w latach 1808, 1819, 1836 a zako艅czono je przed rokiem 1850. Powo艂ane zosta艂y wojew贸dzkie komisje 鈥瀢ywodowe鈥, przed kt贸rymi nale偶a艂o si臋 wylegitymowa膰 ze szlachectwa.

Galicja w roku 1772 przesz艂a pod panowanie austriackie. Wezwano osiad艂膮 na tym terenie szlacht臋 by si臋 wylegitymowa艂a z przynale偶no艣ci do tego stanu. Monarcha potwierdzi艂 lub nada艂 tak偶e niekt贸rym rodom tytu艂y ksi膮偶臋ce, hrabiowskie, baronowskie. Do przeprowadzania legitymacji szlacheckich pierwotnie wyznaczona by艂a osobna komisja z艂o偶ona z pi臋ciu zamo偶nych obywateli, st膮d nazwano j膮 鈥瀖agnack膮鈥. W 1782 roku czynno艣膰 t膮 przydzielono s膮dom grodzkim i ziemskim. Ka偶dy mia艂 wyznaczony termin do przeprowadzenia legitymacji. Pozytywny jej wynik wpisywany by艂 do ksi膮g szlachty zwanych Metrykami. Zdobycie stosownych dokument贸w (np. akty urodzenia) na owe czasy nie by艂o proste wobec post臋puj膮cych rozbior贸w i trwaj膮cych wojen. Od roku 1788 po rozwi膮zaniu s膮d贸w cesarz utworzy艂 Wydzia艂y Stan贸w kt贸re z kolei legitymowa艂y szlacht臋 do roku 1817 po czym mo偶na by艂o potwierdza膰 szlachectwo na zasadzie pr贸艣b do monarchy. Do szlachty galicyjskiej do艂膮czono tak偶e w 1787 roku szlacht臋 bukowi艅sk膮. Wprowadzono przepisy prawa austriackiego mi臋dzy innymi tworz膮c stopnie szlachectwa (rycerskie, I-go stopnia) oraz dodaj膮c przed nazwiskiem 鈥漹on鈥. Efektem tej dzia艂alno艣ci by艂 spis pod tytu艂em: Poczet szlachty galicyjskiej i bukowi艅skiej wydany w roku 1857 we Lwowie.

W okresie rozbior贸w szlachta stanowi艂a najbardziej aktywn膮 , przyw贸dcz膮 , najlepiej zorganizowan膮 , patriotyczn膮 , warstw臋 spo艂ecze艅stwa. P艂aci艂a najwi臋ksz膮 danin臋 krwi, przyjmuj膮c na siebie ci臋偶ar obrony kraju, a p贸藕niej inicjuj膮c wyst膮pienia zbrojne i zrywy powsta艅cze. Cen膮 patriotyzmu szlacheckiego by艂a: zsy艂ka na Sybir, konfiskata mienia, utrata ca艂ego maj膮tku, wolno艣ci osobistej . Zaborcy , a w pierwszej kolejno艣ci Carska Rosja, wszelkimi sposobami stara艂a si臋 os艂abi膰 warstw臋 szlacheck膮. „Obszarnicy, szlachta prawie wszyscy byli Polakami, i nie by艂o ani jednej rodziny, kt贸ra nie op艂akiwa艂aby kogo艣 z krewnych , poleg艂ych podczas powstania (1863 ). Wielu z nich osobi艣cie wzi臋艂o udzia艂 w walkach i albo zgin臋艂o na polu bitwy, albo zosta艂o oddanych pod s膮d i zes艂anych na Syberi臋. Inni nie unikn臋li podobnego losu przez ucieczk臋 na emigracj臋. Ich maj膮tki by艂y na pocz膮tku rozgrabiane przez ch艂op贸w, a nast臋pnie konfiskowa艂 je rz膮d i rozdawa艂 tym wojskowym, kt贸rzy wykazali si臋 szczeg贸ln膮 gorliwo艣ci膮 w d艂awieniu powstania, lub sprzedawano na licytacji, gdzie je kupowali 呕ydzi lub bogaci parweniusze .” („Wspomnienia dzieci艅stwa” Z. Korwin – Krukowska ).

„Jednym z g艂贸wnych cel贸w pa艅stwa rosyjskiego od pocz膮tku XIX wieku by艂o konsekwentne niszczenie szlachty polskiej, jako nosiciela ideologii niepodleg艂o艣ciowej i fanatycznego katolicyzmu. Zastosowano ca艂y arsena艂 艣rodk贸w prawnych i nieprawnych, by cel ten osi膮gn膮膰 mi臋dzy innymi na skal臋 masow膮 zacz臋to odmawia膰 uznania szlachecko艣ci, szlachcie o ile nie by艂a w stanie dostarczy膰 do urz臋d贸w heroldii autentycznych dokument贸w, potwierdzaj膮cych ich rodowito艣膰 przez szereg pokole艅. Zwa偶ywszy, 偶e po tej ziemi raz po raz w ci膮gu kilku ostatnich wiek贸w przewala艂y si臋 rozmaite „potopy” , a ogie艅 trawi艂 nie tylko dworki, rujnuj膮c ich gospodarzy, ale i ko艣cio艂y, w kt贸rych gorza艂y wielopokoleniowe przywileje kr贸lewskie, testamenty i inne dokumenty, s艂u偶膮ce do potwierdzenia rodowito艣ci . Na to te偶 perfidnie liczy艂a administracja rosyjska , pozbawiaj膮c stanowych przywilej贸w, a wi臋c i praw politycznych, wielotysi臋czne rzesze patriotycznej szlachty kresowej. To samo dzia艂o si臋 na Wile艅szczy藕nie, Mi艅szczy藕nie , Grodzie艅szczy藕nie , na Wo艂yniu, Podolu i innych ” Ziemiach zabranych”(J. Ciechanowicz „Z rodu polskiego” WWSP Rzesz贸w 1999 )

I tak na przyk艂ad, w roku 1818 ukazem carskim zosta艂 pozbawiony 艣wiadectwa przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego Stefan Sobolewski, kt贸remu takowe wcze艣niej zosta艂o wydane prze heroldi臋 wile艅sk膮. Przyczyn膮 zdeklasowania by艂 brak oryginalnych dokument贸w tzn. przywilej贸w kr贸lewskich i sejmowych. Nie zosta艂 uznany jako wystarczaj膮cy dow贸d rodowito艣ci szlacheckiej, zapis tycz膮cy darowania folwarku rodzinie Aleksandrowi i Zofii Sobolewskim przez ksi臋cia Radziwi艂艂a. Inny polski szlachcic gen. Bazyli Korwin – Krukowski, kt贸rego maj膮tek rodowy znajdowa艂 si臋 na Witebszczy藕nie, mia艂 du偶e trudno艣ci z uznaniem swego polskiego szlachectwa przez rz膮d rosyjski. Po wielu latach stara艅, w roku 1858 po przedstawieniu stosownego wyci膮gu z herbarza, kt贸ry podawa艂 i偶 rodzina Krukowskich piecz臋tuje si臋 hebem 艢lepowron, wpisano rodzin臋 Krukowskich do sz贸stego dzia艂u ksi膮g dworia艅skich. Inny przyk艂ad znajdujemy w herbarzu S. Uruskiego /XIII s. 151/ „Paalsknis h. Leliwa. Rodzina 偶mudzka, pod艂ug Wolffa Poalsknis, kt贸ra w 1798 i 1800 r., wywodz膮c si臋 ze szlachectwa, przed deputacj膮 szlacheck膮, z艂o偶y艂a papiery i nadania, niby dowodz膮ce, 偶e pochodzi od ks. tatarskiego Tamerlana, kt贸rego krewna Zofia, dostawszy si臋 do niewoli, wydana zosta艂a za Jana Pawsz臋 Moniwida. Deputacya szlachecka gub. Kowie艅skiej zatwierdzi艂a to pochodzenie, lecz podane nast臋pnie powy偶sze dokumenty do heroldyi w Petersburgu zosta艂y zakwestionowane i nie zatwierdzono prosz膮cym tytu艂u ksi膮偶臋cego”. Mia艂y miejsce i takie przypadki, gdzie nasi rodacy- ziemianie preparowali z niskich pobudek dokumenty m贸wi膮ce o w艂o艣cia艅skim pochodzeniu drobnej, zbiednia艂ej szlachty. Taka sytuacja dotkn臋艂a szlachcic贸w Womperskich h. Zag艂oba na Litwie, kt贸rych ziemianin Kosmowski zapisa艂 w 1842 roku jako swoich ch艂op贸w pa艅szczy藕nianych . W roku 1852 Rada Pa艅stwa i Senat Rz膮dz膮cy w Petersburgu rozpatruj膮 spraw臋 i potwierdzaj膮 rodowito艣膰 szlacheck膮 Janowi i Stanis艂awowi Womperskim . W latach 1831-1853 w guberni Kijowskiej zdeklasowano, czyli odm贸wiono uznania szlachectwa ponad 340 tysi膮com Polak贸w. Po odzyskaniu niepodleg艂o艣ci poczucie winy za jej utrat臋 i pora偶ki zryw贸w powsta艅czych z jednej strony a z drugiej wzrost popularno艣ci idei demokratycznych, spowodowa艂y, 偶e Konstytucja marcowa / 17.03.1921 r./ w art. 96 znosi艂a herby, tytu艂y i przywileje dziedziczne „pa艅stwo polskie nie uznaje 偶adnych tytu艂贸w i przywilej贸w dziedzicznych”. Jednak ju偶 Konstytucja kwietniowa /24.04.1935 r./ w art.81 par.2 anuluje poprzednie postanowienie, znosi ten zapis. Tym samym mo偶na uwa偶a膰, 偶e nast膮pi艂 powr贸t do stanu prawnego sprzed 1921 r., czyli do Konstytucji 3 Maja z 1791 r. , kt贸ra daje prawo do posiadania i u偶ywania tytu艂贸w szlacheckich i arystokratycznych. Nast膮pi艂o w贸wczas u偶ywanie posiadanych tytu艂贸w w dokumentacji osobistej w zwi膮zku z czym rozpocz臋艂y dzia艂alno艣膰 r贸偶nego rodzaju Instytuty Heraldyczne potwierdzaj膮ce wywody przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego dla cel贸w prywatnych. Oto jak opisuje stan szlachecki w II-ej Rzeczpospolitej jeden z jego cz艂onk贸w: „W r贸wno艣膰 mi臋dzy lud藕mi dzi艣 ju偶 nikt nie wierzy. Nier贸wno艣膰 ta trwa od chwili urodzenia. Dziel膮 si臋 dzi艣 ludzie nie pod艂ug r贸偶nic i praw odziedziczonych, a pod艂ug r贸偶nicy odziedziczonych obowi膮zk贸w, a przy takim uj臋ciu sprawy, rola g艂贸wnego zr臋bu organizuj膮cej si臋 elity spo艂ecznej przypa艣膰 mo偶e i powinna szlachcie, tym bardziej, 偶e jej za stan kastowo zamkni臋ty nie uwa偶amy, takim bowiem nie jest i nigdy nie by艂a. Aby t臋 rol臋 m贸c spe艂ni膰, musi szlachta przede wszystkim wyj艣膰 ze stanu bierno艣ci, z wstydliwego chowania swego szlachectwa w 偶yciu publicznym , z marazmu w jakim go pogr膮偶y艂o d艂ugotrwa艂e ho艂dowanie demokratycznym utopiom. Konieczno艣膰 zerwania z tymi utopiami jest tym wi臋ksza, 偶e demokratyczna idea, dla kt贸rej nasi przodkowie nieraz 艣mier膰 ponosili, uleg艂a zwyrodnieniu i dzi艣 nie z demokracj膮, a w przystrojon膮 w jej pi贸ra ochlokracj膮 z jednej strony, a z antydemokratycznym komunizmem z drugiej mamy do czynienia .” Ludgard hr. Grocholski 鈥淒o szlachty polskiej鈥 1930 r.

Szlachta dzisiaj

Czy ta odezwa do szlachty straci艂a dzi艣 w III-ej Rzeczpospolitej na aktualno艣ci? Obecny stan prawny stanu szlacheckiego jest w zasadzie nijaki. Brak jest z jednej strony zakazu stosowania tytu艂贸w i herb贸w ale z drugiej strony brak jest uregulowa艅 prawnych umo偶liwiaj膮cych ich u偶ywania w dokumentach urz臋dowych. Brak jest tak偶e urz臋du pa艅stwowego do stwierdzania przynale偶no艣ci do tego stanu. (Powo艂ana przez Ministra Spraw Wewn臋trznych w 2000-ym roku pa艅stwowa Komisja Heraldyczna zajmuje si臋 herbami miast, pa艅stwa, odznakami i mundurami). Podobnie jak w II-ej Rzeczpospolitej dzia艂aj膮 biura czyni膮ce z potwierdzania szlachectwa dzia艂alno艣膰 gospodarcz膮 a daj膮ce swym klientom wy艂膮cznie osobist膮 satysfakcj臋. Jest kilka stowarzysze艅 i klub贸w szlachecko – ziemia艅skich, kt贸re potwierdzaj膮 szlachectwo dla w艂asnych potrzeb kultywowania tradycji szlacheckich. W zakresie potwierdzania szlachectwa, jest to potwierdzanie z dokument贸w na podstawie wywodu genealogicznego i jak wida膰 z powy偶szego robi膮 to r贸偶ne podmioty (w okresie mi臋dzywojennym tak偶e notariusze), maj膮 w zasadzie do tego prawo na zasadzie, nic co nie jest zabronione jest dozwolone, a co najwy偶ej r贸偶nie mo偶na ocenia膰 warto艣膰 tych dokument贸w.