Deklasacja drobnej szlachty polskiej w Cesarstwie Rosyjskim

Irena Rychlikowa ÔÇ×Deklasacja szlachty polskiej w Cesarstwie Rosyjskim. Sp├│r o ÔÇ×Pu┼éapk─Ö na szlacht─ÖÔÇŁ Daniela BeauvoisÔÇŁ, Przegl─ůd Historyczny 79/1,121-147. 1988.

(*) ÔÇô numerowane przypisy s─ů zamieszczone na ko┼äcu artyku┼éu

Daniel Beauvois ÔÇ×La trappe aux noblesÔÇŁ (pu┼éapka na szlacht─Ö)

ÔÇ×La trappe aux noblesÔÇŁ (pu┼éapka na szlacht─Ö) ÔÇö tak nazwa┼é Daniel Beauvois drugi rozdzia┼é swej pracy pt. ÔÇ×Szlachcic, ch┼éop i rewizor. Szlachta polska pomi─Ödzy caratem a masami ukrai┼äskimi (1831-1861)ÔÇŁ (1). Praca sk┼éada si─Ö z czterech rozdzia┼é├│w. Pierwszy przedstawia po┼éo┼╝enie ukrai┼äskiego ch┼éopstwa i stosunek do┼ä polskich dziedzic├│w i ich oficjalist├│w (2). Drugi jest rzecz─ů o deklasacji drobnej szlachty. Trzeci i czwarty rozdzia┼é po┼Ťwi─Öcone s─ů szlachcie ziemia┼äskiej.
Monografia o szlachcie polskiej pomi─Ödzy caratem a masami ukrai┼äskimi wywo┼éa┼éa zrozumia┼ée zainteresowanie, znalaz┼éo ono wyraz w recenzjach ju┼╝ oddanych do druku. Nic w tym dziwnego. Traktuje ona o dziejach tej cz─Ö┼Ťci spo┼éecze┼ästwa polskiego, kt├│re po upadku Rzeczypospolitej znalaz┼éo si─Ö pod w┼éadz─ů rosyjsk─ů.
Leitmotiv monografii francuskiego historyka stanowi mechanizm zniszczenia polsko┼Ťci (spo┼éecze┼ästwa i kultury) na Ukrainie prawobrze┼╝nej, przegrana Polak├│w w walce z Rosjanami ÔÇ×o rz─ůd dusz ukrai┼äskichÔÇŁ.
Rz─ůd carski, stwierdza autor, zmierzaj─ůc do zjednoczenia Ma┼éorosji z Cesarstwem, szuka pretekst├│w do rozlu┼║nienia i tak s┼éabej wi─Özi mi─Ödzy narodem ukrai┼äskim i polskim. W latach 1831-1863 przechodzi do pe┼énej unifikacji Ukrainy z Rosj─ů, likwiduje wi─Öc ko┼Ťci├│┼é unicki, polsk─ů o┼Ťwiat─Ö, polskie s─ůdownictwo oparte o Statut Litewski. Polityce wcielania s┼éu┼╝y┼éa postawa polskiego ziemia┼ästwa wobec ludno┼Ťci ukrai┼äskiej: masowe fakty nieludzkiego i bezkarnego okrucie┼ästwa polskich ekonom├│w (┼Ťmiertelne pobicia, poronienia katowanych kobiet, urodzenia martwych dzieci, samob├│jstwa ch┼éop├│w spowodowane strachem itp.) Zarazem udzia┼é drobnej szlachty w powstaniu 1831 r. i konarszczy┼║nie zosta┼éy wykorzystane do ÔÇ×wprowadzenia deklasacji tej dawno znienawidzonej i politycznie niebezpiecznej warstwy spo┼éecznejÔÇŁ (3)
D. Beauvois jest przekonany, ┼╝e prac─ů sw─ů przerwa┼é ÔÇ×zmow─Ö milczeniaÔÇŁ, ÔÇ×ods┼éoni┼é martw─ů planet─ÖÔÇŁ, w zgodzie z realiami. Przybli┼╝y┼é bowiem ÔÇ×ten ┼Ťwiat zapomnianyÔÇŁ konfrontuj─ůc przesi─ůkni─Öte sentymentem legendy i mity polskiej historiografii, literatury, poezji, pami─Ötnikarstwa, malarstwa nawet, ze stanem faktycznym. Szukaj─ůc oparcia historii na ┼║r├│d┼éach a nie na emocjach, spr├│bowa┼é pokaza─ç jak dosz┼éo do tego, ┼╝e ÔÇ×na kra┼äcu naszej Europy leniwa i godna po┼╝a┼éowania administracja carska doprowadzi┼éa do znikni─Öcia z powierzchni ca┼éej cywilizacjiÔÇŁ. Tylko dlatego, ┼╝e by┼éa to cywilizacja polska (s. 13). Kr├│tko m├│wi─ůc, celem badania mia┼éo by─ç przedstawienie w pe┼énym wymiarze ÔÇ×┼Ťmierci imperializmu polskiego i mechanizm dzia┼éania imperializmu rosyjskiegoÔÇŁ w momencie dla polsko┼Ťci na Ukrainie decyduj─ůcym.
Rzeczywi┼Ťcie badacze spo┼éecze┼ästwa Kr├│lestwa Polskiego wykazuj─ů mierne zainteresowanie tym, co si─Ö dzia┼éo na pozosta┼éych ziemiach w┼é─ůczonych do Cesarstwa, nie m├│wi─ůc ju┼╝ o innych zaborach. Nies┼éusznie jednak pisze Beauvois, ┼╝e unikamy spraw dra┼╝liwych, bolesnych, ┼╝e pora na ÔÇ×u┼Ťwiadomienie sobie i uczciwe traktowanie tej ci─Ö┼╝kiej spu┼Ťcizny, bez ustawicznego przypominania uroku i wy┼╝szo┼Ťci kulturalnej polskiego dworuÔÇŁ (4). Je┼Ťli historycy polscy o problemach spo┼éecznych ziem kresowych wypowiadaj─ů si─Ö rzadko i ogl─Ödnie, a bywa, ┼╝e mniej ni┼╝ zdawkowo, to moim zdaniem, g┼é├│wnie z uwagi na brak rzetelnej, ugruntowanej wiedzy na ten temat, uwarunkowany ograniczonym dost─Öpem do materia┼é├│w poza krajem. Nasze wyjazdy do archiw├│w radzieckich zorganizowane s─ů tak, ┼╝e wykonanie monografii ┼║r├│d┼éowo udokumentowanej nawet w ci─ůgu kilku lat, jest praktycznie niemo┼╝liwe.
Strona radziecka stworzy┼éa Beauvoisowi wyj─ůtkowo korzystne warunki kwerendy ÔÇö d┼éugoterminowe stypendium, dost─Öp do inwentarzy w archiwach centralnych (Leningrad, Kij├│w) oraz terenowych (┼╗ytomierz, Winnica); swobodny zatem wyb├│r i selekcja materia┼éu zamiast przygotowanej teczki z dobranymi przez archiwist─Ö ┼║r├│d┼éami. Czy i jak wykorzysta┼é autor t─Ö szans─Ö?
Imponuj─ůca baza ┼║r├│d┼éowa, inteligentna interpretacja materia┼éu uj─Öta w b┼éyskotliwej formie, wzbudza podziw i uznanie. Niemniej rekonstrukcja procesu (wydarze┼ä, postaw, pogl─ůd├│w zbiorowych i indywidualnych) wsparta na jednostronnym, urz─Ödowym materiale (Komitet dla Zachodnich Guberni, tajny ÔÇ×fondÔÇŁ kijowskich genera┼é-gubemator├│w, kancelarie marsza┼ék├│w szlachty), kwestionariusz pyta┼ä, prowokuj─ůcy spos├│b referowania tez i wniosk├│w, wreszcie uwsp├│┼écze┼Ťnienie historii, wywo┼éa─ç musi polemik─Ö. Zw┼éaszcza, ┼╝e praca ma nie tylko ambicje poznawcze, lecz tak┼╝e moralizatorskie, polityczne.
Z tym wszystkim francuski badacz ┼Ťmia┼éo wyszed┼é poza naukowe monografie klas, warstw, grup spo┼éecznych, kt├│re u na┬╗, nad Wis┼é─ů, wyprzedzaj─ů na og├│┼é syntez─Ö. Nie ogl─ůdaj─ůc si─Ö na stan bada┼ä, luki i niejasno┼Ťci zdecydowa┼é si─Ö na syntetyczne uj─Öcie wa┼╝kiego aspektu Ukrainy ÔÇö ekspansji i cofania si─Ö polsko┼Ťci na tych ziemiach w wyniku rusyfikacyjnej polityki caratu. Jest to pierwsze tego rodzaju uj─Öcie i praca Beauvoisa mo┼╝e by─ç okre┼Ťlona jako pionierska.

ÔÇ×Rozgatunkowanie szlachtyÔÇŁ niewylegitymowanej po 1831 r.

W om├│wieniu swym chc─Ö zatrzyma─ç si─Ö na wydarzeniu, kt├│re skojarzy┼éo si─Ö autorowi z ÔÇ×pu┼éapk─ů na szlacht─ÖÔÇŁ Ubu Kr├│la Alfreda Jarry (s. 151). Chodzi o ÔÇ×rozgatunkowanie szlachtyÔÇŁ niewylegitymowanej po 1831 r. Proces ten oznacza┼é rozbicie ÔÇ×u┼Ťwi─Öconej przez tradycj─Ö wsp├│lnoty polskiejÔÇŁ, w nast─Öpstwie za┼Ť asymilacj─Ö drobnej szlachty przez ukrai┼äskie ch┼éopstwo. Interesuje mnie nie tyle sama akcja podj─Öta przeciwko drobnej szlachcie, sprawczej sile powstania listopadowego, co miejsce i znaczenie owej akcji legitymacyjnej w ca┼éokszta┼écie polityki caratu wobec polskiej szlachty. S─ůdz─Ö bowiem, ┼╝e rewizja dowod├│w szlacheckich rodowito┼Ťci mi─Ödzy jednym a drugim powstaniem oraz eliminacja ÔÇ×fa┼észywej szlachtyÔÇŁ z uprzywilejowanego stanu to tylko fragment procesu degradacji drobnej szlachty, trwaj─ůcego bez ma┼éa ca┼ée stulecie: od 1772 do 1863 r.
Odpowied┼║ na tak postawione pytanie wymaga, rzecz jasna, rozszerzenia pola obserwacji, znajomo┼Ťci tego, co si─Ö dzia┼éo przed 1831 r. Tymczasem r├│wnie┼╝ w naszej, nowszej historii spo┼éecznej, spotykamy pogl─ůd, ┼╝e dopiero pa┼║dziernikowy ukaz 1831 r. otworzy┼é dramatyczny rozdzia┼é w dziejach drobnej szlachty i zw┼éaszcza na Litwie sta┼é si─Ö prawdziw─ů kl─Ösk─ů dlđ░ ogromnej rzeszy szlachty zagonowej i za┼Ťciankowej. Po tej drodze poszed┼é tak┼╝e Beauvois i si─Ögaj─ůc po nieznane dot─ůd ┼║r├│d┼éa nasyci┼é nowymi szczeg├│┼éami obraz naszkicowany w zasadniczych konturach przez innych.
Przede wszystkim budzi w─ůtpliwo┼Ť─ç ocena sytuacji przed powstaniem 1831 r. Beauvois jest zdania, ┼╝e mi─Ödzy rozbiorami a 1831 r. w strukturze szlacheckiego stanu nie zasz┼éy wi─Öksze zmiany. Stan szlachecki w ca┼éym swym poprzednim sk┼éadzie zosta┼é obdarzony przywilejami przewidzianymi w ÔÇ×HramocicÔÇŁ Katarzyny II. Stosunki wewn─ůtrz wsp├│lnoty by┼éy nadal takie jak za czas├│w Seweryna Soplicy. Drobna szlachta po dawnemu ┼╝y┼éa w orbicie ÔÇ×i na haczykuÔÇŁ mo┼╝nych. Poczucie wsp├│lnoty obejmuj─ůce zamek, dw├│r i za┼Ťcianek utrzymuje si─Ö a┼╝ do akcji legitymacyjnej nakazanej ukazem Miko┼éaja 1 (s. 9, 12, 100).
Na pytanie dlaczego dopiero po 1831 r. drobna szlachta sta┼éa si─Ö la bete noire du regime tsariste, Beauvois odpowiada: stanowi┼éa ona g┼é├│wny i bezustanny o┼Ťrodek irredenty (s. 100). St─ůd represyjny charakter ukazu 1831 r. Ukaz ten oznacza┼é ÔÇ×┼Ťmier─ç spo┼éeczno-kulturaln─ůÔÇŁ ca┼éej spauperyzowanej szlachty prawobrze┼╝nej Ukrainy. Zosta┼éa ona pozbawiona praw stanu i zepchni─Öta do grupy jednodworc├│w rozp┼éyn─Ö┼éa si─Ö w masie ukrai┼äskiego ch┼éopstwa (s. 152-153). Zniszczenie tej grupy spo┼éecznej i jej cywilizacji dokonano, jak pisze, si┼éami biurokratycznymi i policyjnymi, w spos├│b niemal naukowy, ledwie w ci─ůgu trzech dziesi─Öcioleci, przy wydatnym wsp├│┼éudziale marsza┼ék├│w szlachty.
Jednak znany mi materia! ┼║r├│d┼éowy podpowiada ca┼ékiem inny wariant los├│w warstwy drobnoszlacheckiej. Ukaz 1831 r. ÔÇ×str─ůcaj─ůc do gminu g┼éowy niewylegitymowaneÔÇŁ zapocz─ůtkowa┼é zsuwanie si─Ö w d├│┼é nie ca┼éej szlachty drobnej (5) lecz:

  1. w┼éa┼Ťcicieli ziemi niezasiedlonej poddanymi, kt├│rym uda┼éo si─Ö a┼╝ po powstanie listopadowe unikn─ů─ç wpisania do ÔÇ×skazekÔÇŁ podatkowych, ze wszystkimi tego konsekwencjami;
  2. szlachty obdarzonej ÔÇ×dworia┼äskimiÔÇŁ przywilejami na podstawie w─ůtpliwych, a nawet sfa┼észowanych dowod├│w.

Natomiast dla pewnej cz─Ö┼Ťci masy drobnej szlachty czynszowej, zale┼╝nej czy s┼éu┼╝ebnej (6), zdawna ob┼éo┼╝onej podatkiem podusznym i powinno┼Ťci─ů rekruck─ů, ukaz 1831 r., a nast─Öpnie ukaz o wolnych rolnikach zwi─Öksza┼é szans─Ö ÔÇ×odzyskania wolno┼ŤciÔÇŁ. Bynajmniej nie szlacheckiej, lecz wolno┼Ťci osobistej. Sta┼é si─Ö dla rzeszy zdegradowanej szlachty nowym impulsem do twardej walki o status ÔÇ×wolnego rolnikaÔÇŁ, o prawo wyboru ÔÇ×sposobu ┼╝yciaÔÇŁ.
Przegl─ůd realnego usytuowania r├│┼╝nych grup szlachty pod administracj─ů carsk─ů zacznijmy od ziem pierwszego zaboru. Istnia┼éa na tym terytorium:

  1. duża koncentracja latyfundiów państwowych (38% ogółu dusz w 1772 r. należało do państwa) oraz magnackich: Karola Radziwiłła, Adama Kazimierza Czartoryskiego, paru Ogińskich, Sapiehów, Sanguszków (7);
  2. znaczna liczba szlachty zale┼╝nej od jurysdykcji kr├│lewskiej, staro┼Ťci┼äskiej, prywatnej.

Po przy┼é─ůczeniu tych ziem do Rosji ca┼éa szlachta czynszowa, s┼éu┼╝ebna, zale┼╝na zosta┼éa wpisana do rejestr├│w dusz podatkowych. Jak stwierdza┼é raport ministra finans├│w z 1816 r., ÔÇ×zamieszkali w guberniach wielkorosyjskich, ma┼éoruskich i bia┼éoruskich ludzie legitymuj─ůcy si─Ö z pochodzenia szlacheckiego, zawsze s─ů przez rz─ůd wpisywani do rejestru podatkowego (w ok┼éad) i pozostaj─ůc w nim op┼éacaj─ů podatki tak d┼éugo, a┼╝ udowodni─ů szlachectwa swegoÔÇŁ (8).

Pr├│buj─ůc doj┼Ť─ç, w jakich okoliczno┼Ťciach rozpada┼éa si─Ö struktura stanowa, jakie by┼éy reakcje na poczynania carskich urz─Ödnik├│w z jednej strony w┼éa┼Ťcicieli latyfundi├│w, a z drugiej ÔÇö drobnej szlachty, przejrza┼éam kilka zespo┼é├│w podworskich, aby zorientowa─ç si─Ö w ich przydatno┼Ťci dla tej problematyki. Dla pr├│bnej sondy na terytorium pierwszego zaboru wybra┼éam dobra Radziwi┼é┼é├│w przede wszystkim z uwagi na ich reprezentatywno┼Ť─ç. Maj─ůtki ordynackie i alodiolne rozrzucone by┼éy w r├│┼╝nych regionach Litwy i Rusi, a s┼éawna ÔÇ×czeladka radziwi┼é┼éowskaÔÇŁ (wyra┼╝enie ÔÇ×Seweryna SoplicyÔÇŁ) z┼éo┼╝ona z milicji wojskowej, ÔÇ×pan├│w kozak├│wÔÇŁ, bojar├│w, ziemian, wybra┼äc├│w i bli┼╝ej nieokre┼Ťlonej ÔÇ×szlachtyÔÇŁ to zbiorowo┼Ť─ç wielotysi─Öczna.
Opr├│cz dawnych inwentarzy, ksi─ůg s─ůdowych zwierzchno┼Ťci dworskiej, ÔÇ×skazekÔÇŁ rewizyjnych, korespondencji z w┼éadzami z powodu ÔÇ×dusz zatajonychÔÇŁ czy zbieg┼éych, dokumentacji wywodowej szlachty zale┼╝nej, pierwszorz─Ödnego materia┼éu dostarczy┼éy akta ÔÇ×proces├│w o wolno┼Ť─çÔÇŁ.
ÔÇ×Procesy o wolno┼Ť─çÔÇŁ to termin ┼║r├│d┼éa. Zarazem znak czasu, epoki, zmierzchu systemu klientarnego, w kt├│rej stan szlachecki rozpada┼é si─Ö ostatecznie w wyniku bezwzgl─Ödnego uderzenia w┼éa┼Ťcicieli ziemi w szlacht─Ö zale┼╝n─ů, odrzucenia jej z inspiracji aparatu zaborczego, ale i z w┼éasnego pop─Ödu.
Proces pomi─Ödzy Radziwi┼é┼éami a by┼éym wojskiem kozackim toczy┼é si─Ö w latach 1806-1829, a wi─Öc z g├│r─ů lat dwadzie┼Ťcia (9). Obie strony odwo┼éywa┼éy si─Ö od orzecze┼ä powiatowego s─ůdu ziemskiego do S─ůdu G┼é├│wnego w Wilnie, Rz─ůdz─ůcego Senatu, Komisji dla Urz─ůdzenia Interes├│w Radziwi┼é┼éowskich, a i samego monarchy. Zgromadzona dokumentacja obejmuje dwa stulecia (1625-1829), ods┼éania genealogi─Ö i ewolucj─Ö warstwy, postawy zbiorowe i indywidualne, wyb├│r cel├│w i ┼Ťrodk├│w w walce o interesy w┼éasne i zbiorowe. Liczba uczestnik├│w procesu przekracza 150 os├│b.
Szlachta zale┼╝na pojawi┼éa si─Ö w wojew├│dztwie smole┼äskim w latach 1619-1625 najpierw w dobrach kr├│lewskich. Zygmunt III nadawa┼é ziemi─Ö ÔÇ×ludziom w wojsku zas┼éu┼╝onymÔÇŁ oraz ÔÇ×kozakom sposobnym do dzie┼é rycerskich obron─Ö zamk├│w od Moskwy rekuperowanych opatruj─ůcÔÇŁ (10).
Przywileje potwierdzone przez W┼éadys┼éawa IV, Jana Kazimierza, Jana III oraz liczne indywidualne listy podawcze na tzw. kozaczyzny zdaj─ů si─Ö ┼Ťwiadczy─ç, ┼╝e ÔÇ×rycerstwo chor─ůgwi siebieskiejÔÇŁ sk┼éada┼éo si─Ö z ÔÇ×pan├│w zacnie rodzonychÔÇŁ. I nie by┼éa to szlachta zagonowa, skoro ÔÇ×na konnego szlachcicaÔÇŁ nadawano ziemi po w┼é├│k cztery do sze┼Ťciu (11).
Od po┼éowy XVII w. ksi─Östwo siebieskie i newelskie by┼éo w posiadaniu Radziwi┼é┼é├│w. Kontynuowali oni osiedlanie ÔÇ×szlachty w rycerskim b─Öd─ůcej powo┼éaniuÔÇŁ na ca┼éym pograniczu, za D┼║win─ů. Tak┼╝e nowo osadzeni ÔÇ×kozacy regestrowi traktu newelskiegoÔÇŁ swobodnie dysponowali ziemi─ů nadan─ů od ÔÇ×Najja┼Ťniejszych Ksi─ů┼╝─ůtÔÇŁ, zawsze jednak za konsensem zwierzchno┼Ťci zamkowej (12).
W 1772 r. rz─ůd carski ob┼éo┼╝y┼é sekwestrem bia┼éoruskie dobra Radziwi┼é┼é├│w za odmow─Ö ksi─ů┼╝─ůt Karola i Hieronima z┼éo┼╝enia przysi─Ögi na wierno┼Ť─ç. Z ziem skonfiskowanych Katarzyna II wydzieli┼éa czterna┼Ťcie maj─ůtk├│w zasiedlonych poddanym duszami, przekazuj─ůc je w darze zas┼éu┼╝onym wojskowym rosyjskim (13). W po┼éowie lat osiemdziesi─ůtych skarb cesarski ustanowi┼é w┼éasn─ů administracj─Ö r├│wnie┼╝ w dobrach radziwi┼é┼éowskich wysz┼éych z zastawu i przeprowadzi┼é pomiary we wsiach ÔÇ×polskiej s┼éu┼╝byÔÇŁ (14). Dawne rycerstwo newelskie zwane teraz w oficjalnych dokumentach ÔÇ×szlachticzamiÔÇŁ, cieszy┼éo si─Ö w tym czasie protekcj─ů administracji skarbowej, prerogatywami stanu i we w┼éasnym mniemaniu tak┼╝e ÔÇö uw┼éaszczeniem. Nic dziwnego, ┼╝e Prot Lelewel, kt├│ry w 1812 r. szed┼é t─Ödy z Napoleonem ku Moskwie dostrzega┼é ÔÇ×u polskich obywateli i szlachty ┼Ťredniej klasy ozi─Öb┼éo┼Ť─ç i nieprzyk┼éadanie si─Ö do wyswobodzenia bo ÔÇö jak pisa┼é ÔÇö zba┼éamuceni opiek─ů rz─ůdu chcieliby Polski, ale Polski z ┼éaski RosjiÔÇŁ (15).
Jednak w polityce caratu przyszed┼é czas jednania szlachty ziemia┼äskiej, a przede wszystkim magnaterii. W 1806 r. sukcesor ks. Karola Dominik Radziwi┼é┼é, z┼éo┼╝ywszy przysi─Ög─Ö wierno┼Ťci odzyska┼é dobra ob┼éo┼╝one sekwestrem i pozwa┼é przed s─ůd wszystkich obdarowanych ÔÇ×obywateliÔÇŁ o zwrot maj─ůtk├│w, a ÔÇ×mieszka┼äc├│w newelskich mieni─ůcych si─Ö szlacht─ůÔÇŁ o ÔÇ×zadziedziczenie za┼Ťciank├│w, zniszczenie granic, zaw┼éaszczenie maj─ůtk├│wÔÇŁ (16). Obywateli ziemskich broni┼é ukaz cesarski zabraniaj─ůcy odbierania monarszych darowizn. Natomiast szlachta oskar┼╝ona o to, ┼╝e ÔÇ×nie maj─ůc zgo┼éa dyplomat├│w monarszych, posiad┼éo┼Ťci doczesne potytu┼éowali i pofrymarczyli jakby wieczysteÔÇŁ, na pr├│┼╝no walczy┼éa o w┼éasno┼Ť─ç dawnych kozaczyzn (17). W tej walce przypomina┼éa Radziwi┼é┼éom ┼║r├│d┼éa ich fortuny: ÔÇ×W┼é├│ki nadane nie s─ů ksi─ů┼╝─ůt Radziwi┼é┼é├│w, lecz rycerstwem polskiem od rosyjskich bojar├│w odj─Öte i polskiemu rycerstwu oddane z obowi─ůzkiem obrony zamku a nie pos┼éugiÔÇŁ (18).

Problem pe┼énej w┼éasno┼Ťci ziemi

Sk─ůd zatem prze┼Ťwiadczenie szlachty o pe┼énej w┼éasno┼Ťci ziemi, skoro a┼╝ do upadku Rzeczypospolitej kozaczyzny mia┼éy charakter w┼éasno┼Ťci feudalnej, podzielonej? Okazuje si─Ö, ┼╝e wyniesiono je z procedury weryfikacji szlachectwa prowadzonej w prowincji po┼éockiej.
W aktach procesowych znajdujemy po raz pierwszy opis po┼éo┼╝enia szlachty, kt├│ra od momentu ÔÇ×zakordonowania kraju za D┼╝win─ů po┼éo┼╝onego ÔÇô by┼éa na rzecz Skarbu w ok┼éad zaj─ÖtaÔÇŁ. Zapisana w Drugiej Rewizji do ludno┼Ťci p┼éac─ůcej podatek osobisty, p┼éaci┼éa poduszne, sz┼éa ÔÇ×w so┼édatyÔÇŁ i nie pogodzona z now─ů sytuacj─ů czeka┼éa na wykre┼Ťlenie z rewizyjnych ÔÇ×skazekÔÇŁ19.
Od 1775 r. 463 osoby potwierdzi┼éy swoje szlachectwo i na polecenie gen. gubernatora grafa Czernyszewa zosta┼éy wy┼é─ůczone ÔÇ×z podusznegoÔÇŁ ok┼éaduÔÇŁ20. Zabiegi pozosta┼éych 140 os├│b zrazu nie odnios┼éy skutku. Podania ich przele┼╝a┼éy si─Ö w s─ůdach ziemskich a┼╝ do og┼éoszenia ÔÇ×Hramoty o dworianstwieÔÇŁ. W 1785 r. niezra┼╝ona niepowodzeniami szlachta newelska raz jeszcze z┼éo┼╝y┼éa w komisjach wywodowych ÔÇ×swoje prawa i przywileje pr├│buj─ůce dziedziczenie ziem nadanych w Newelszczy┼║nieÔÇŁ (21). I na tej podstawie szlachectwa dowiod┼éa. Jednak┼╝e wykre┼Ťlenie szlachty ze stanu podatkowego nast─ůpi┼éo dopiero w 1788 r., gdy ÔÇ×Wiedomost o familiach dokazawszych po dokumentam predstaw┼éenym sobraniju gubemskoho predwoditela z deputaty, swoje szlachetswo, w kakich onyja selenijach po wtoroj rewizyi w poho┼éownom krestianskom ok┼éadie sostojatÔÇŁ wraz z raportem Rz─ůdz─ůcego Senatu o podusznym z prowincji po┼éockiej zosta┼éa przed┼éo┼╝ona Katarzynie II, ta za┼Ť na marginesie wniosku o uwolnienie wylegitymowanej szlachty z podusznego napisa┼éa: byt (22). Fakt, ┼╝e potwierdzenie szlachectwa nast─ůpi┼éo na podstawie przywiedzionych akt├│w zwi─ůzanych z przekazywaniem ziemi oraz swe niczym niezak┼é├│cone w┼éa┼Ťcicielskie posiadanie ziemi od 1788 r. do 1806 r. pragn─Ö┼éa szlachta wykorzysta─ç w procesie jako dow├│d nadania ziemi na w┼éasno┼Ť─ç. Lecz nie pomog┼éy argumenty o przedawnieniu radziwi┼é┼éowskich pretensji. Szlachta proces przegra┼éa. Odzyska┼éa prerogatywy stanu, ale zosta┼éa zagro┼╝ona w posiadaniu ziemi.
Podobnie toczy┼éy si─Ö losy ÔÇ×czeladki radziwi┼é┼éowskiejÔÇŁ na ziemiach II i III zaboru. Ze ┼║r├│de┼é wy┼éania si─Ö obraz nieprzejednanej walki latyfundyst├│w z aspiracjami szlachty zale┼╝nej, zapisanej do stanu podatkowego. Szczeg├│lnie dramatyczny przebieg mia┼éa batalia o wolno┼Ť─ç szlachty ordynackiej w ksi─Östwie sluckim na Litwie oraz na Ukrainie.
Bezpo┼Ťrednim bod┼║cem by┼éy tu dzia┼éania Dominika Radziwi┼é┼éa zmierzaj─ůce do oczyszczenia fortuny z d┼éug├│w przez sprzeda┼╝ cz─Ö┼Ťci maj─ůtku, oddanie ziemi wierzycielom w kollokacyjne posiadanie oraz reorganizacja pozosta┼éego maj─ůtku w administracji w┼éasnej (23). Oznacza┼éo to generaln─ů rewizj─Ö nadzia┼é├│w u┼╝ytkowanych przez ludno┼Ť─ç zale┼╝n─ů oraz regulacj─Ö powinno┼Ťci.
W 1810 r. w ziemstwie s┼éuckim zosta┼éo wpisane do akt ÔÇ×Ustanowienie JO Ks. Ordynata ÔÇô wzgl─Ödem szlachty i ziemianÔÇŁ zamieszka┼éych w maj─ůtkach radziwi┼é┼éowskich na obszarze imperium rosyjskiego. Ustawa normowa┼éa po┼éo┼╝enie dawnej szlachty bojarsko-ziemia┼äskiej, przywi─ůzanej ongi┼Ť li tylko s┼éu┼╝b─ů wojskow─ů do kr├│lewskich i magnackich zamk├│w. W punkcie czwartym ustawy czytamy ÔÇ×Poniewa┼╝ po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci skazkami rewizyjnymi s─ů zaj─Öci, a tern samem do spe┼éniania urz─ůdze┼ä krajowych s─ů obowi─ůzani, przeto wszelkie podatki monarsze op┼éaca─ç [maj─ů], jako te┼╝ pos┼éugi od Rz─ůdu Monarszego i rekwirowane -u┼éatwia─ç, oraz rekrut├│w z swoich dusz rewizj─ů zaj─Ötych sami wybiera─ç i dostawia─ç obowi─ůzani b─Öd─ů. pod┼éug rozk┼éadu, jaki im okazany b─ÖdzieÔÇŁ24
ÔÇ×UstanowienieÔÇŁ to stanowi┼éo prze┼éom w u┼Ťwi─Öconej, dwuwiekowej tradycji. Zamiast dotychczasowych wielorakich powinno┼Ťci na rzecz zamk├│w i rezydencji, folwark├│w, zak┼éad├│w przemys┼éowych szlachta przypisana do stanu podatkowego zosta┼éa podporz─ůdkowana s─ůdownictwu dominialnemu, obj─Öta przymusem propinacyjnym, obci─ů┼╝ona czynszem z w┼é├│k przemierzonych i otaksowanych. Jej szanse ┼╝yciowe zosta┼éy zr├│wnane z ch┼éopskimi. Ukazy pa┼ästwowe przewidywa┼éy co prawda mo┼╝liwo┼Ť─ç wywiedzenia szlachectwa przez szlacht─Ö wpisan─ů ÔÇ×w ok┼éadÔÇŁ, zatem powr├│t do stanu uprzywilejowanego. ┼╗e nie by┼éo to ┼éatwe, widzieli┼Ťmy ju┼╝ w Po┼éocczy┼║nie.
W┼Ťr├│d trudno┼Ťci wywodowych drobnej szlachty historiografia podnosi zwykle brak odpowiednich dokument├│w, k┼éopoty z ich zgromadzeniem, wysokie koszty legitymacji. Ponadto jednak mia┼éa ona do czynienia z niech─Öci─ů zwierzchno┼Ťci dominialnej do tych, kt├│rzy decydowali si─Ö zabiega─ç o swoje prawa. Dezaprobat─Ö swoj─ů, zaprawion─ů nierzadko szyderstwem i pogard─ů, w┼éa┼Ťciciele ziemi uzewn─Ötrzniali w oficjalnych opiniach o konduicie osoby staraj─ůcej si─Ö wywie┼Ť─ç szlachectwo25, w upartym podkre┼Ťlaniu w┼éo┼Ťcia┼äskiego stanu nawet wtedy, gdy szlachcic dowi├│d┼é szlachectwo (24), wreszcie w masowym pozywaniu przed s─ůd tych, kt├│rzy wywiedli szlachectwo i na tej tylko podstawie odmawiali dalszego wykonywania powinno┼Ťci, nie tylko dworskiej, ale i pa┼ästwowej.
Tak na przyk┼éad w 1808 r. zwierzchno┼Ť─ç hrabstwa delatyckiego pozwa┼éa ÔÇ×pracowitych Baran├│w, a dzi┼Ť przezywaj─ůcych si─Ö Baranowskimi, od niepami─Ötnych wiek├│w do hrabstwa delatyckiego przys┼éuchuj─ůcych si─Ö i┼╝ ob┼╝atowani Barany ci─ůg┼é─ů odbywaj─ů do d├│br delatyckich powinno┼Ť─ç i spe┼éniaj─ůc dworu nakazy, nie wiedzie─ç na mocy czego, w czasie tera┼║niejszym.do ambicji szlacheckiej niewolnie uni├│s┼észy si─Ö, siebie do wywodu szlacheckiego nieprawnie do guberni mi┼äskiej, i pod niewiadomo┼Ť─ç dziedzica oddawszy pod tytu┼éem BaranowskichÔÇŽ wyw├│d wyprokurowali, z obiektu kt├│rego od powinno┼Ťci us┼éaniaj─ůc si─Ö, nakaz├│w dworu i winnego pos┼éusze┼ästwa czyni─ç nie chc─ůÔÇŁ27.
W takich wypadkach s─ůdy zawsze stawa┼éy po stronie dziedzic├│w, bynajmniej nie dlatego, ┼╝e by┼éy ziemia┼äskie. Legitymacja szlachecka nie powodowa┼éa automatycznego wykre┼Ťlenia ze stanu podatkowego, obowi─ůzywa┼é bowiem zakaz zmiany statusu prawnego mi─Ödzy rewizjami dusz (28).
Jak trudne by┼éo ÔÇ×wybicie si─Ö na wolno┼Ť─çÔÇŁ nawet du┼╝ym grupom, dzia┼éaj─ůcym zbiorowo i solidarnie, ┼Ťwiadczy dwudziestoletni proces mi─Ödzy Radziwi┼é┼éami a wybra┼äcami z dawnego ÔÇ×garnizonu s┼éuckiegoÔÇŁ (29). Zbiorowo┼Ť─ç by┼éa liczna: ponad siedemset m─Öskich dusz, 300 dym├│w w sze┼Ťciu wsiach otaczaj─ůcych S┼éuck. Do ÔÇ×skazekÔÇŁ trafili wybra┼äcy w 1795 r. wpisani jako ch┼éopi, poddani zamku. W 1808 r. na wprowadzenie nowych inwentarzy odpowiedzieli ÔÇ×buntemÔÇŁ. Sprowadzony szwadron huzar├│w wypas┼é im za kar─Ö wszystkie ┼é─ůki i pozbawi┼é wsie wybranieckie ┼╝ywno┼Ťci. Bitych wybra┼äc├│w zagnano do wi─Özienia, gdzie obci─Öto imÔÇŽ ÔÇ×wybranieckie kosyÔÇŁ, materialny znak ┼╝o┼énierskiego statusu (30). Nie dali si─Ö jednak zastraszy─ç.
W 1811 r. ju┼╝ w toku procesu przesuni─Öto wybra┼äc├│w w rewizji stanu podatkowego z grupy poddanych ch┼éop├│w do kategorii wolnych rolnik├│w z prawem przemieszczania si─Ö. Procesowali si─Ö jednak nadal o potwierdzenie dawnych przywilej├│w gwarantuj─ůcych im wolno┼Ť─ç od wszelkich powinno┼Ťci poza wybranieck─ů, uchylenie inwentarzy z 1808 r., prawo ÔÇ×sprzedawania, zastawiania, najmowania gruntu (na snop czy pieni─ůdze) bez wiadomo┼Ťci dworuÔÇŁ (31).
W latach dwudziestych administracja ksi─Östwa s┼éuckiego na pr├│┼╝no zabiega┼éa o cofni─Öcie wybra┼äc├│w do grupy poddanych ch┼éop├│w. W 1821 r. S─ůd G┼é├│wny Wile┼äski ÔÇ×dozwoli┼é im w ci─ůgu sze┼Ťciu lat wywie┼Ť─ç si─Ö, a pok─ůd to nie nast─ůpi, p┼éaci─ç czynsz naznaczony przez Izb─Ö Skarbow─ůÔÇŁ (32). A wi─Öc nie wedle inwentarza. Od decyzji tej tu┼╝ przed powstaniem listopadowym obie strony apelowa┼éy do Rz─ůdz─ůcego Senatu i Ministra Finans├│w. Czy znaleziono jaki┼Ť modus vivendi, nie wiem (33).
Oczywi┼Ťcie nie brak przyk┼éad├│w wieloletniej, rozpaczliwej walki herbowych rolnik├│w osiad┼éych na ziemiach nale┼╝─ůcych do innych wielkich pan├│w. Zawsze przedmiotem zmaga┼ä by┼éo najpierw odzyskanie szlachectwa lub tylko statusu ÔÇ×wolnego rolnikaÔÇŁ, a potem ziemia. Dla przyk┼éadu we┼║my hrabstwo kossowskie, kolejn─ů w┼éasno┼Ť─ç Sapieh├│w, Fleming├│w, Czartoryskich, a od 1812 r. Zofii z Czartoryskich ordynatowej Zamoyskiej (34).
Bojar├│w osadzili tu w XVII w. Sapiehowie ÔÇ×za czas├│w dawnych, kiedy na Litwie jeszcze poczty nie by┼éy uregulowane. Byli na posy┼ékach dworu r├│┼╝a┼äskiego i kossowskiego i rozwozili listy, gdzie ich posiano. Nie robili przeto ┼╝adnej pa┼äszczyny z grunt├│w osiad┼éych i tylko czynsz p┼éacili ÔÇô jak inwentarze tych d├│br wykazuj─ůÔÇŁ. Po przy┼é─ůczeniu Grodzie┼äszczyzny do Rosji bojarowie kossowscy jako posiadacze w┼é├│k s┼éu┼╝ebnych zostali wpisani do ÔÇ×skazekÔÇŁ rewizyjnych. Ci, kt├│rym uda┼éo si─Ö wywie┼Ť─ç szlachectwo, rozpocz─Öli z Czartoryskimi proces o dziedzictwo nadanych przed stuleciem w┼é├│k. Proces przegrali. Czartoryscy, trzeba to przyzna─ç, nie od razu zdecydowali si─Ö na zerwanie wi─Özi i poszli na kompromis. Bojarowie wznowili uiszczanie czynszu i podj─Öli ┼Ťwiadczenie ÔÇ×pos┼éug bojarskichÔÇŁ. Natomiast Czartoryscy, nadal poczuwaj─ůc si─Ö do obowi─ůzku protekcji wobec bojar├│w, poduszne i ÔÇ×ci─Ö┼╝ary wszelkie za ich dusze w liczbie 65 dusz m─ÖskichÔÇŁ zarejestrowanych w rewizji 1795 r. przerzucili na ch┼éop├│w (33-35).
Zbli┼╝a┼éa si─Ö jednak VII rewizja. Na ziemiach II i III zaboru pr├│bowano wprowadzi─ç w ┼╝ycie ukaz o obci─ů┼╝eniu podusznym i powinno┼Ťci─ů rekruck─ů, wzorem Bia┼éorusi, ca┼éej szlachty czynszowej i bezrolnej. W korespondencji zarz─ůdu d├│br kossowskich z Zofi─ů Zamoysk─ů znajdujemy obszern─ů relacj─Ö o losach wylegitymowanej szlachty kossowskiej, w tych prze┼éomowych dla szlacheckiego plebsu latach.
ÔÇ×W roku 1815 rozkaza┼é Rz─ůd Krajowy rewizj─Ö ludno┼Ťci, czyli spis skazek, co w Rosji takowy spis stanowi nieodmienne podatki przez lat 25. Kaza┼éem do tych bojarskich familii zrobi─ç zawezwanie na pi┼Ťmie, czyli chc─ů by─ç umieszczeni w skazkach lub nie, a je┼╝eli chc─ů, aby dali pisemne zar─Öczenie jeden za wszystkich i wszyscy za jednego ┼╝e regularnie czynsz dworowi, podatki i rekruty monarsze oddawa─ç b─Öd─ů przez lat dwadzie┼Ťcia pi─Ö─ç. Nie przyj─Öli tego, i z gruntu ust─ůpi─ç nie chcieli. W Rosji za┼Ť jest to prawo, kt├│re dominium zatai jedn─ů m─Ösk─ů dusz─Ö i nie poda jej do skazek, zato ten, co t─Ö czynno┼Ť─ç mia┼é polecon─ů lub podpisa┼é wygnanym jest na Syberi─Ö, tych za┼Ť by┼éo upartych dusz 65. Zrobiono o tym przedstawienie dla marsza┼éka ziemskiego powiatu S┼éonimskiego i do policyi. Na to by┼éa dana dla dominium Kossowa rezolucja, ┼╝e gdy si─Ö ci┼╝ mieszka┼äce dobrowolnie ust─ůpi─ç z wsi├│w nie chc─ů, aby im domy potaksowa─ç, op┼éaci─ç i z wsi├│w wyp─Ödzi─ç. I tak si─Ö sta┼éoÔÇŁ (36).
W 1816 r. w suplikach sk┼éadanych w Warszawie i Podzamczu wyrugowani z 18 dym├│w bojarowie ┼╝alili si─Ö JOWielmo┼╝nym Ordynatostwu, ┼╝e r├│wnie┼╝ za zabudowania nie dostali najmniejszego odszkodowania (37). A gdy po pi─Öciu latach szlachta bojarska pozwa┼éa przed s─ůd Zofi─Ö Zamoysk─ů o odszkodowanie za pozostawione na gruncie budynki, do Warszawy dotar┼éa jednocze┼Ťnie wie┼Ť─ç, jak─ů cen─Ö przysz┼éo zap┼éaci─ç bojarom ÔÇ×za wolno┼Ť─çÔÇŁ w tym dramacie4 d─ů┼╝e┼ä i ┼Ťwiadomo┼Ťci.
ÔÇ×Wypadki wojenne, zaraza na byd┼éo nie zostawi┼éy im ani konia, ani wo┼éu, ani krowy, ani owcy ┼╝adnej ÔÇö pisa┼é generalny pe┼énomocnik Zamoyskich ÔÇöjak tylko ┼Ťwiadectwa wywodowe szlachectwa z herbami. Lecz c├│┼╝ z tego. Temi nie mo┼╝na ani czynszu, ani podatku zap┼éaci─ç, ani forszpanki odby─ç. Po wyniesieniu si─Ö ich z hrabstwa kossowskiego szukaj─ů oni wsz─Ödzie w szlacheckich wioskach przytu┼éku, chocia┼╝ jako braci nigdzie przyj─ů─ç ich nie chc─ů, ka┼╝den bowiem l─Öka si─Ö skutk├│w dwudziestopi─Öcioletniej op┼éaty. Troskliwo┼Ť─ç ich wi─Öc o wywody szlachectwa po zupe┼énym zniszczeniu si─Ö zrobi┼éa ich prawdziwie teraz wolnemi lud┼║mi, nigdzie do skazek nie wpisanemi, peregrynuj─ůcymi z jednej wioski do drugiej, z jednego lasu do drugiego, dop├│ki pora roku jest dozwalaj─ůca tej peregrynacji lecz jak zima przyjdzie, kt├│┼╝ wie, czyli nie po┼Ťl─ů znowu deputacji swej do Podzamcza lub Warszawy do JW. Pa┼ästwa, je┼╝eli si─Ö przynajmniej w dobre obuwie zaopatrzy─ç b─Öd─ů mogliÔÇŁ38.
Przysz┼éy badacz dziej├│w drobnej szlachty na Litwie i Rusi sporz─ůdzi zapewne map─Ö proces├│w o wolno┼Ť─ç. Zrobi wykaz wi─Ökszych bitew i ma┼éych potyczek. Ale ju┼╝ dzi┼Ť mo┼╝na m├│wi─ç bez obawy pope┼énienia b┼é─Ödu, ┼╝e najgorzej obchodzili si─Ö z drobiazgiem szlacheckim Radziwi┼é┼éowie, Czartoryscy, Potoccy, Braniccy, Ogi┼äscy, to jest ci, kt├│rzy wcze┼Ťniej jak powiada J. Jedlicki, ÔÇ×najbardziej go kompromitowaliÔÇŁ.
W 1796 r. hetman Micha┼é Kazimierz Ogi┼äski ┼╝─ůda┼é, by w kluczu iwiejskim (woj. wile┼äskie) wsie bojarskie dot─ůd ÔÇ×ustanowione na powinno┼Ťci tylko odbywania dr├│g i posy┼éek zwr├│ci─ç do powinno┼Ťci pa┼äszczy┼║nianejÔÇŁ. Nie dosz┼éo do tego w tym roku ÔÇ×z przyczyny, ┼╝e klucz ten szed┼é w dzier┼╝aw─Ö i dzier┼╝awca exekucyi tego zamiaru nie chcia┼é si─Ö podj─ů─çÔÇŁ (39).
W 1802 r. Szcz─Ösny Potocki w┼éadaj─ůcy niemal ca┼éym powiatem huma┼äskim, wyrugowa┼é szlacht─Ö ÔÇÖ czynszow─ů z ziemi a jej zabudowania zr├│wna┼é z ziemi─ů odcinaj─ůc niedawnym klientom mo┼╝liwo┼Ť─ç powrotu (40). Podobnie traktowali drobn─ů szlacht─Ö Braniccy z Bia┼éej Cerkwi. Pozbywali si─Ö walcz─ůcych i nieuleglych, kt├│rzy b─Öd─ůc ÔÇ×zapisani krestianamiÔÇŁ o┼Ťmielili si─Ö marzy─ç o prawach uprzywilejowanego stanu. Aleksandra Branicka nie chcia┼éa nawet ogl─ůda─ç dokazatielstw o dworianskom dostoinstwie potwierdzonych przez carsk─ů Heroldi─Ö, o czym pisa┼éa wylegitymowana szlachta do Aleksandra I, prosz─ůc o poratowanie (41).

Solidarno┼Ť─ç stanowa szlachty

Lektura akt procesowych prowadzi do wniosku, ┼╝e solidarno┼Ť─ç stanowa, ÔÇ×og├│lno szlachecka komitywaÔÇŁ, kt├│ra zdaniem Jedlickiego ÔÇ×tworzy┼éa jedyny system wi─Özi, znajomo┼Ťci, stosunk├│w, koligacji, jaki rozpo┼Ťciera┼é si─Ö nad ca┼é─ů Polsk─ůÔÇŁ (42) w warunkach porozbiorowych zosta┼éa zniszczona. W┼éa┼Ťciciel ziemi d─ů┼╝y┼é do wyrugowania niedawnego podopiecznego z chwil─ů, gdy ten naruszy┼é jego suwerenne prawa i od posiadania ziemi na okre┼Ťlonych warunkach stara┼é si─Ö przej┼Ť─ç do w┼éasno┼Ťci, lub tylko nie godzi┼é si─Ö na narzucanie nowych i podwy┼╝szanie starych powinno┼Ťci. Konflikt przekszta┼éca┼é si─Ö w walk─Ö klasow─ů, za┼Ť pierwsze jej sygna┼éy pojawi┼éy si─Ö zanim jeszcze upad┼éa Rzeczypospolita.
Przypomnijmy cho─çby pokr├│tce histori─Ö zmaga┼ä ÔÇ×o maj─ůtek i rodowito┼Ť─çÔÇŁ szlachty mo┼╝arowskiej, nie tej uzale┼╝nionej od starost├│w owruckich (43), ale od kapitu┼éy wile┼äskiej, w┼éa┼Ťcicieli tzw. Kamie┼äszczyzny. Wyst─ůpienia jej trwa┼éy ca┼ée stulecie. Kapitu┼éa u┼╝ywa┼éa wszelkich ┼Ťrodk├│w, aby zniszczy─ç plebejskich aspirant├│w do szlacheckiego klejnotu wyzuwaj─ůc ÔÇ×swoich wielu┼äskich poddanychÔÇŁ z prerogatyw szlacheckich i z ziemi. Ju┼╝ w 1773 r. kanonicy Krzysztof Bia┼é┼éozor i Jerzy Ancuta ÔÇ×za skarg─Ö zaniesion─ů do ┼╗ytomierza zbrojnych ludzi na domy nas┼éaliÔÇŁ. Ma┼éo tego: ÔÇ×kilku mo┼╝arowskich do jamy wtr─ůcono i bito niezno┼Ťnie za to, ┼╝e jako szlachta na sejmikach si─Ö znajdowaliÔÇŁ (44).
Dop├│ki w walce z kapitu┼é─ů brali udzia┼é sami mieszka┼äcy Mo┼╝ar, ko┼äczy┼éo si─Ö na biciu, najazdach, rabunkach mienia, gwa┼étach. Ale kiedy wÔÇŁ 1754 r. ÔÇ×szlachta niemierzyniecka i lewkowska przyj─Ö┼éa stron─Ö mo┼╝arowskiejÔÇŁ, zbrojny oddzia┼é skierowany przez kapitu┼é─Ö spali┼é wie┼Ť, stoj─ůce w polu zbo┼╝a, a nawet cerkiew. W nast─Öpnym roku mo┼╝arowscy wspierani przez szlacht─Ö powiatu oraz ch┼éop├│w ÔÇ×zajechali i zniszczyli wszystko kapitulneÔÇŁ. W odwecie hetman Micha┼é Radziwi┼é┼é ÔÇ×da┼é rozkaz chor─ůgwiom pancernym do poskromienia wszcz─Ötego rozruchuÔÇŁ. Buntownik├│w wbijano na pal, wieszano na szubienicach, a uciekaj─ůcych ÔÇ×po lasach tatarowie i kozacy mil kilka szukali i dobijali dzidami, cia┼éa ich na pastw─Ö zostawuj─ůc zwierz─ÖtomÔÇŁ (45). Je┼Ťli zaufa─ç relacjom skar┼╝─ůcej si─Ö szlachty, kapitu┼éa niszczy┼éa ┼Ťlady pretenduj─ůcych do szlachectwa nawet po cmentarzach: ÔÇ×kamienie grobowe, na kt├│rych imienia Mo┼╝arowskich staro┼╝ytnie wydr─ů┼╝one, by┼éy, wywiezioneÔÇŁ.
W 1773 r. w czasie kolejnego zrywu szlachty owruckiej przeciwko zbuntowanym wysiano regularne wojsko z dzia┼éami. Rok p├│┼║niej, dekret komisji s─ůdowej z 7 czerwca 1774 r. ÔÇ×ods─ůdzi┼é Mo┼╝arowskich od czci i honoru. Zapisani w poddanych, skazani na infami─Ö, ┼Ťcigani banicj─ů, oddani w zupe┼én─ů wol─Ö kapitu┼éyÔÇŁ (46) doczekali upadku Rzeczypospolitej.
Po wcieleniu Kijowszczyzny do Cesarstwa ca┼éa szlachta owrucka ju┼╝ w 1795 r. zosta┼éa zapisana w ÔÇ×skazkachÔÇŁ podda┼äczych. Mo┼╝arowscy pozbawieni w┼éasno┼Ťci i praw stanu pr├│bowali dotrze─ç do Aleksandra I. W 1805 r. rozpocz─Öli proces o zwolnienie z podda┼ästwa i o prawo do ziemi. Sprawa z Izby Wo┼éy┼äskiej trafi┼éa do Rz─ůdz─ůcego Senatu, wreszcie do Rady Pa┼ästwa. W 1820 r. Rada Pa┼ästwa odm├│wi┼éa im praw do maj─ůtku ÔÇ×wy┼é─ůczaj─ůc jednak┼╝e z podda┼ästwa prawuj─ůcych si─Ö Mo┼╝arowskich z ich sadyb─ů i u┼╝ywanymi cz─ůstkami ziemi we wsi Mo┼╝arach, zostawiaj─ůc ich dziedzicami tej ziemi i potomn─ů szlacht─ůÔÇŁ (47).
Jak widzimy, z┼éamanie solidarno┼Ťci wewn─ůtrz stanu dokona┼éo si─Ö zanim dosz┼éo do ukazu 1831 r. i arbitralnego ÔÇ×rozgatunkowania szlachtyÔÇŁ, ju┼╝ w pierwszym porozbiorowym dwudziestoleciu. Wpisanie t┼éum├│w szlachty czynszowej i najdrobniejszej do stanu podatkowego nie wywo┼éywa┼éo zastrze┼╝e┼ä ziemia┼äskiej opinii publicznej; do rozcz┼éonkowania stanu zmierza┼éy zgodnie z duchem czasu rz─ůdy austriacki i pruski po pierwszym rozbiorze. Maria Teresa d─ů┼╝─ůc do przywr├│cenia zgodno┼Ťci klejnotu z maj─ůtkiem ju┼╝ w 1776 r. przesun─Ö┼éa do fasji rustykalnych ca┼é─ů galicyjsk─ů szlacht─Ö czynszow─ů (48). R├│wnie┼╝ w zaborze pruskim od┼é─ůczono drobn─ů szlacht─Ö od spo┼éeczno┼Ťci ziemia┼äskiej, bez sprzeciwu ze strony ziemia┼ästwa (49).
Intencje zaborczego pa┼ästwa zbiega┼éy si─Ö wida─ç z pragnieniami szlachty ÔÇö posesjonat├│w.
Na ziemiach Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze stronnictwo reformy nie bra┼éo w rachub─Ö szlachty czynszowej i zagrodowej ÔÇ×przy uk┼éadaniu projekt├│w nowego rz─ůdu, usun─Ö┼éo j─ů od sejmik├│w, nie wspomnia┼éo o niej w Ustawie Rz─ůdowej Trzeciego Maja, jednym s┼éowem, unicestwi┼éo j─ů w ┼╝yciu politycznymÔÇŁ (50).
Ziemia┼ästwo Ksi─Östwa Warszawskiego, mimo napoleo┼äskiej konstytucji, w znanej ankiecie z 1814 r. jednomy┼Ťlnie wypowiedzia┼éo si─Ö za wykluczeniem licznej, ciemnej i ubogiej szlachty zagrodowej ze stanowej wsp├│lnoty (51). W Kr├│lestwie przedlistopadowym i mi─Ödzypowstaniowym rozw├│j wydarze┼ä szed┼é w kierunku stopniowego niwelowania r├│┼╝nic stanowych, lecz szlachta drobna i nieposiadaj─ůca by┼éa warstw─ů, jak pisze Jerzy Jedlicki, ÔÇ×stale zagro┼╝on─ů deklasacj─ůÔÇŁ.
Inaczej na ziemiach wcielonych do Rosji w drugim i trzecim rozbiorze. Tu w pierwszej dekadzie porozbiorowej podstaw─ů ┼Ťci─ůgania podatk├│w by┼éy ÔÇ×protoko┼éy ofiary 10-go grosza oraz taryfy podymnegoÔÇŁ32. Te w┼éa┼Ťnie protoko┼éy ÔÇö dziedzictwo Sejmu Czteroletniego ÔÇö sta┼éy si─Ö kluczem do klasyfikowania szlachty r├│wnie┼╝ wtedy, gdy ustalano cenzus wyborczy do pierwszych zgromadze┼ä szlacheckich w 1797 r. (100 rb. dochodu z ziemi) (53, 54), a tak┼╝e w 1802 i 1805 r.
Przypomnie─ç wi─Öc warto, ┼╝e komisje wojew├│dztwa kijowskiego, braciawskiego, wile┼äskiego ÔÇ×dope┼éniaj─ůc prawa pod tytu┼éem spos├│b wynalezienia ofiar z d├│br ziemskich dokona┼éy do┼Ť─ç precyzyjnego podzia┼éu stanu na trzy grupyÔÇŁ

  • obywateli;
  • ÔÇ×szlacht─Ö ┼╝adnych poddanych niemaj─ůc─ů, wysiewaj─ůc─ů nad 10 korc├│wÔÇŁ, kt├│ra p┼éaci┼éa ofiar─Ö;
  • szlacht─Ö bezw┼éo┼Ťcia┼äsk─ů na w┼éasnej ziemi, nie wysiewaj─ůc─ů 10 korc├│w, kt├│ra p┼éaci┼éa podymne (54).

O szlachcie na cudzej ziemi jako odr─Öbnej warstwie, liczonej na Ukrainie w tysi─ůce w dobrach Szcz─Ösnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego, Prota Potockiego, Aleksandra Lubomirskiego, Mateusza Radziwi┼é┼éa i innych magnat├│w w og├│le nie wspomniano. Bowiem ┼Ťwiadczenia szlachty czynszowej stanowi┼éy sk┼éadnik podstawy opodatkowania d├│br. A czy przedtem by┼éo inaczej? Szlachta czynszowa wpisana w inwentarze by┼éa wraz z ziemi─ů przekazywana w spadku, sprzedawana, zamieniana, zastawiana, oddawana wierzycielom wraz z cz─Ö┼Ťci─ů kollokacyjn─ů, gdy w┼éa┼Ťciciel ziemi og┼éosi┼é niewyp┼éacalno┼Ť─ç. W┼éa┼Ťciciele ziemi m├│wili o niej: nobiles subditi nostri (55).
Tak wi─Öc po 1795 r. mogli korzysta─ç z prerogatyw szlachectwa przewidzianych w ÔÇ×HramocieÔÇŁ Katarzyny II obywatele ziemscy (dziedzice) oraz ta cz─Ö┼Ť─ç drobnej szlachty z ziemi─ů, kt├│ra p┼éaci┼éa podatek ofiary, oczywi┼Ťcie po wylegitymowaniu szlachectwa (56). R├│wnie┼╝ zastawnicy i do┼╝ywotnicy na posesji o okre┼Ťlonej warto┼Ťci posiadali prawa polityczne.
W warunkach niewoli, na obszarze obcym etnicznie, rozwi─ůzanie to sta┼éo si─Ö dla obu stron, w┼éa┼Ťcicieli ziemi i szlachty zale┼╝nej, pocz─ůtkiem dramatu. By┼éo ┼║r├│d┼éem antagonizm├│w, upokorze┼ä, konflikt├│w, kt├│re przybiera┼éy najbardziej drastyczne formy. Narodzi┼éo si─Ö zjawisko z kt├│rym historycy nie bardzo wiedz─ů, co pocz─ů─ç: ÔÇ×opozycja szlachta-panowieÔÇŁ, obecna przede wszystkim w powie┼Ťci obyczajowej drugiej po┼éowy XIX wieku (57).
Pierwsze rewizje szlachty i dusz podatkowych (1795, 1811, 1816) spisywano w okresie wype┼énionym przemarszami wojsk, latami nieurodzaj├│w, g┼éodem, zaraz─ů morow─ů, du┼╝ymi przemieszczeniami ludno┼Ťci oraz represjami (58). Za udzia┼é w powstaniu 1794 r. wojskowy s─ůd w Kijowie skaza┼é 280 os├│b na ┼Ťmier─ç przez ┼éamanie ko┼éem! (59). Sekwestrowano maj─ůtki za odmow─Ö lub nie wykonanie w terminie przysi─Ögi na wierno┼Ť─ç, za udzia┼é w kampanii napoleo┼äskiej i odmow─Ö powrotu. W tej sytuacji spisanie wolnej od podusznego szlachty ÔÇ×skazkowejÔÇŁ oraz klasyfikacja ÔÇ×ludno┼Ťci ok┼éadowejÔÇŁ (szlachta, wolni, poddani) nie by┼éo ┼éatwo wykonalne. Przypadkowo┼Ť─ç lub zwyk┼éa omy┼éka w zaszeregowaniu decydowa┼éy o perspektywach zmiany po┼éo┼╝enia, stawa┼éy si─Ö przyczyn─ů indywidualnych dramat├│w.
W┼éadza zaborcza d─ů┼╝y┼éa do przebudowania struktury na wz├│r rosyjski, do ujednolicenia systemu fiskalnego, a wi─Öc do porachowania ÔÇ×duszÔÇŁ. Ziemia┼ästwo szybko zrozumia┼éo, ┼╝e dusz zapisanych w ÔÇ×skazkiÔÇŁ nale┼╝y dobrze pilnowa─ç. Ich liczb─ů mierzy┼éo si─Ö warto┼Ť─ç maj─ůtku, one stanowi┼éy ubezpieczenie kredytu. Za opuszczenie duszy w ÔÇ×skazceÔÇŁ grozi┼éa, jak m├│wi┼éam, kara podw├│jnego podatku, ┼Ťci─ůganego przez ─çwier─ç wieku, a nawet Sybir. Fakty ÔÇ×zatajeniaÔÇŁ duszy i ÔÇ×penyÔÇŁ wpisywano jako tzw. zapreszczenie (wpis) do hipoteki d├│br (60). Poduszne ÔÇ×za uciek┼éych przed skazk─ůÔÇŁ obci─ů┼╝a┼éo w┼éa┼Ťciciela ziemi. D┼éu┼╝sze zaleganie z podusznym ko┼äczy┼éo si─Ö sekwestrem d├│br, ruin─ů maj─ůtku, wypadni─Öciem z uprzywilejowanego stanu (61).
W tak funkcjonuj─ůcym systemie obywatele ziemscy byli zmuszeni do wr─Öcz policyjnego ┼Ťledzenia za swoimi ÔÇ×duszamiÔÇŁ. St─ůd gor─ůczkowe sprawdzanie inwentarzy i ÔÇ×skazekÔÇŁ, st─ůd w archiwach podworskich rejestry szlachty wpisanej ÔÇ×w ok┼éadÔÇŁ, z podzia┼éem na tych, kt├│rzy z┼éo┼╝yli dowody rodowito┼Ťci szlacheckiej i czekaj─ů na potwierdzenie przez komisj─Ö wywodow─ů, potem Heroldi─Ö oraz tych, kt├│rzy zrezygnowali ze szlachectwa na razie lub ostatecznie (62). W tych warunkach konflikt by┼é nieunikniony.
Kto obejrzy zachowane w┼éo┼Ťcia┼äskie skazki rewizyjne z 1795 i 1811 rÔÇŁ ten si─Ö przekona, ┼╝e do stanu podatkowego wpisywano szlacht─Ö w s┼éu┼╝bie prywatnej (ekonom├│w, gubernator├│w, pisarzy, le┼Ťnych itp. oficjalist├│w) (63), szlacht─Ö czynszow─ů na ziemi dworskiej, szlacht─Ö ┼╝yj─ůc─ů z procentu od po┼╝yczonego w┼éa┼Ťcicielowi d├│br kapitaliku i jednocze┼Ťnie u┼╝ytkuj─ůc─ů kawa┼éek ÔÇ×inwentarskiegoÔÇŁ pola itp. (64)
Z drugiej strony przechowywane w Wilnie i trudno dla nas dost─Öpne pierwsze spisy szlachty posesjonat├│w litewskich oraz odr─Öbne rewizje szlachty na arendach i zastawach, podaj─ů og├│lne liczby posiadanych dusz podatkowych, w tym szlachty zale┼╝nej, jako jednej z kategorii ÔÇ×ludno┼Ťci ok┼éadowej zapisanej za dziedzicemÔÇŁ (65). Je┼Ťli dziedzic posesji, w kt├│rej mieszka┼éa szlachta czynszowa, poprzesta┼é na wskazaniu tylko dusz ch┼éopskich, w├│wczas dodawa┼é: ÔÇ×opr├│cz szlachty i wolnych ludzi, kt├│rzy w skazce parafialnej s─ů wyszczeg├│lnieni i podaniÔÇŁ (66). Tak wi─Öc dopiero parafialne skazki szlachty zale┼╝nej i ludzi wolnych wymienia┼éy z imienia i nazwiska (z uwzgl─Ödnieniem wieku i miejsca pobytu w 1705 i 1811 r.) ÔÇ×szlacht─Ö mieszkaj─ůc─ů pod dziedzicemÔÇŁ, kt├│ry by┼é odpowiedzialny za podatek poduszny i powinno┼Ť─ç rekruck─ů r├│wnie┼╝ wtedy, gdy szlachcic zapisany jako ÔÇ×wolnyÔÇŁ podj─ů┼é starania o rewindykacj─Ö szlachectwa (67). Osobno wyszczeg├│lniano szlacht─Ö s┼éu┼╝─ůc─ů we dworze, list─Ö przekazuj─ůc do Izby Skarbowej (68).
W ten sam spos├│b spisano w latach 1795-1816 szlacht─Ö okoliczn─ů i za┼Ťciankow─ů na w┼éasnej ziemi oraz ÔÇ×zapisanych za w┼éa┼Ťcicielem cz─ůstkiÔÇŁ jego klejnotnych s┼éu┼╝─ůcych, najemnik├│w, szlacht─Ö ÔÇ×mieszkaj─ůc─ů k─ůtem w chacie w┼éa┼ŤcicielaÔÇŁ i ludzi wolnych zatrudnionych u szlachty bezw┼éo┼Ťcia┼äskiej69.
ÔÇ×Listy o duchowie┼ästwie i s┼éu┼╝─ůcych przy ko┼Ťcio┼éachÔÇŁ wymieniaj─ů ludzi ÔÇ×szlacheckiej kondycyiÔÇŁ zapisanych za proboszczem czy plebanem, takich jak organista, zakrystian, dyrektor i nauczyciel szko┼éy parafialnej, student w szkole pariafialnej, ÔÇ×ubogi szpitalny szlacheckiego urodzeniaÔÇŁ, ÔÇ×szlachcic na us┼éugach ko┼ŤcielnychÔÇŁ, ÔÇ×dziad szpitalny, kt├│ry mianuje siebie szlachcicemÔÇŁ (70).
Z powodu ograniczonych mo┼╝liwo┼Ťci poszukiwa┼ä archiwalnych nie mog─Ö powiedzie─ç, czy wymieni┼éam tu wszystkie kategorie ÔÇ×skazekÔÇŁ. Pewne jest jednak, ┼╝e podzia┼éy wewn─ůtrz opodatkowanego stanu (wolni, poddani) nie by┼éy stabilne.
W latach 1795-1811 szlachta osiad┼éa na ziemi broni┼éa si─Ö jak mog┼éa przed zaszeregowaniem jej do kategorii poddanych. Jednak po podwojeniu podatku podusznego w 1812 r., w miar─Ö wzrostu powinno┼Ťci dworskich, ┼éatwiej godzi┼éa si─Ö z przesuwaniem jej z wolnych do poddanych ch┼éop├│w, kt├│rzy p┼éacili dwakro─ç ni┼╝szy podatek poduszny. Brak normy prawnej chroni─ůcej wolnych rolnik├│w sprawia┼é, ┼╝e byli oni ogromnym rezerwuarem, z kt├│rego od 1795 r. a┼╝ po 1857 r. dziedzice uzupe┼éniali szeregi swoich poddanych (71). W makroskali proces kurczenia si─Ö grupy wolnych daje si─Ö zmierzy─ç dla guberni litewskich (72). W 1795 r. wolni rolnicy stanowili 22,5% ludno┼Ťci, w 1816 r. ÔÇö 14,4%, w 1835 r. ÔÇö 12,9%, w 1850 r. ÔÇö 7,6%, w 1858 r. ju┼╝ tylko 5,3%.
Trzeba tu jednak wyja┼Ťni─ç, jakie by┼éy ┼║r├│d┼éa tego stanu rzeczy. Opozycyjne postawy obywateli ziemskich wobec ÔÇ×wolnychÔÇŁ, decyzje o zapisaniu wolnych w podda┼ästwo, niejako wymusi┼éa realna sytuacja w zakresie stosunk├│w kredytowych. Kredyt bankowy mo┼╝na by┼éo bowiem uzyska─ç wy┼é─ůcznie pod zastaw dusz podda┼äczych. St─ůd zapisanie w 1795 r. nie tylko cz─Ö┼Ťci szlachty ale i czynszownik├│w z doby reform czynszowych w skazkach ludzi wolnych, sta┼éo si─Ö bez przesady ÔÇ×kl─Ösk─ů dla obywateliÔÇŁ. W instrukcjach dla delegat├│w na szlacheckie zgromadzenia gubernialne zad┼éu┼╝ona i odci─Öta od kredytu szlachta raz po raz powtarza┼éa: ÔÇ×wolni do ostatniej ruiny maj─ůtku i zguby fortuny przywodz─ů, co jest powodem, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci, exdywizjow w naszej prowincjiÔÇŁ (73). Z kolei marsza┼ékowie gubernialni wielokrotnie prosili w┼éadze petersburskie, a i samego Aleksandra I, ÔÇ×o por├│wnanie dusz wolnych z takiemi┼╝ dziedzicznymi co do op┼éaty podatk├│w skarbowych, o przyjmowanie dusz wolnych na kaucj─Ö przy po┼╝yczce ze skarbu pieni─Ödzy, w tej samej warto┼Ťci w jakiej przyjmuj─ů si─Ö dusze podda┼äskieÔÇŁ. Domagali si─Ö zmiany zasad taksacji d├│br ziemskich wedle intraty z wysiewu, liczby posiadanych w┼é├│k, a nie dusz rewizyjnych. Na koniec dopraszano si─Ö u cara prawa ÔÇ×przypisania wolnych dziedzicomÔÇŁ, inaczej m├│wi─ůc, zamiany wolnych w poddanych, powo┼éuj─ůc si─Ö przy tym na XII rozdzia┼é Statutu Litewskiego (74).
Kiedy ÔÇ×dezyderia umieszczane w petycjachÔÇŁ celu nie osi─ůga┼éy, zawiod┼éy starania o urz─ůdzenie hipoteki, Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, Banku Krajowego na ziemiach by┼éej Rzeczypospolitej, w┼éa┼Ťciciele d├│br ziemskich sami zacz─Öli zapisywa─ç wolnych do skazek ludno┼Ťci poddanej, co sta┼éo si─Ö zaczynem niepokoj├│w na pod┼éo┼╝u klasowym (75).

Rz─ůd carski nie przygl─ůda┼é si─Ö bezczynnie tendencji do ÔÇ×zakreposzczenijaÔÇŁ wolnych rolnik├│w, w tym polskiej szlachty. Zmniejsza┼éy si─Ö bowiem wp┼éywy z podatk├│w pa┼ästwowych. Jednocze┼Ťnie ros┼éy gromady szlachty bezrolnej, usuwanej ze wsi ÔÇö ┼╝ywio┼é niepewny, wr─Öcz niebezpieczny, o nastawieniu opozycyjnym. Procesuj─ůca si─Ö z panami szlachta zasia┼éa sprzeciw r├│wnie┼╝ w┼Ťr├│d mieszka┼äc├│w prywatnych miasteczek, a nawet w┼éo┼Ťcian (76). Przyst─ůpi┼é wi─Öc rz─ůd do przenoszenia na powr├│t do wolnych rolnik├│w tych zapisanych w podda┼ästwo, kt├│rzy w 1795 r. figurowali w ÔÇ×skazkachÔÇŁ jako wolni. By utrudni─ç rugowanie czynszownik├│w i arbitralne podwy┼╝szanie ┼Ťwiadcze┼ä, powo┼éa┼é komisje powiatowe dla zbadania realnej sytuacji tej kategorii ludno┼Ťci (77). Wszcz─ů┼é akcj─Ö wprowadzania pisemnych kontrakt├│w, normuj─ůcych prawa i obowi─ůzki w┼éa┼Ťciciela ziemi i czynszownika. Zakaza┼é oddawania w rekruty oraz zsy┼éania na Sybir tych, kt├│rzy wszcz─Öli post─Öpowanie s─ůdowe o ÔÇ×odzyskanie wolno┼ŤciÔÇŁ (78). W mniejszym zakresie ani┼╝eli do lat czterdziestych udziela┼é pomocy wojskowej w poskramianiu niepos┼éusznego podda┼ästwa. Niniejsza akcja rz─ůdowa wywo┼éa┼éa w latach czterdziestych prawdziw─ů lawin─Ö proces├│w ÔÇ×o odszukanie wolno┼ŤciÔÇŁ, r├│wnie┼╝ szlachty zapisanej w podda┼ästwo (79-80). Tym razem rzecz sz┼éa przede wszystkim o.zdobycie statusu wolnego rolnika albo jednodworca a nie o powr├│t do klejnotu. Niejedna sprawa ci─ůgn─Ö┼éa si─Ö dziesi─ůtki lat, a┼╝ do reskryptu 1857 r., moc─ů kt├│rego wszyscy niewylegitymowani w szlachectwie zostali formalnie zaszeregowani do wolnych rolnik├│w. Wszyscy, to znaczy zar├│wno ci, wydobyci z podda┼ästwa jak i ci zdeklasowani po 1831 r. (jednodworcy).
Przedstawienie cho─ç jednego procesu o wolno┼Ť─ç w dobie mi─Ödzypowstaniowej pozwoli zorientowa─ç si─Ö w argumentach i kryteriach u┼╝ywanych przez obie strony w tych ma┼éych antyfeudalnych wojnach.
I tak w 1850 r. ÔÇ×poddani horode┼äscy poszukuj─ůc wolno┼Ťci i wy┼é─ůczenia spod skazek podda┼äskich w s─ůdzie lidzkim zacz─Öli proces funduj─ůc si─Ö na tem, ┼╝e ich ojciec by┼é wo┼║nym, a pod┼éug praw polskich wo┼║ny by┼é powinien bene natus et possessionatusÔÇŁ (81).
W┼éa┼Ťcicielk─ů klucza horode┼äskiego w guberni wile┼äskiej by┼éa Anna z Tyszkiewicz├│w Potocka-W─ůsowiczowa, pani na Jab┼éonnie i Zatorze. Wypowiedzieli jej wojn─Ö synowie wo┼║nego w s─ůdzie grodzkim lidzkim ÔÇ×zapisani w skazkach rewizyjnych w liczbie ludzi wieczy┼Ťcie do maj─ůtku wcielonychÔÇŁ81. Procesowano si─Ö pi─Ö─ç lat, w Lidzie, Wilnie i Petersburgu. Zienkiewicze, szlachta zapisana w podda┼ästwo zapewne w czasie VII rewizji, upominali si─Ö ÔÇ×o wolno┼Ť─çÔÇŁ, sk┼éadaj─ůc nast─Öpuj─ůce dowody wolnego w ich mniemaniu stanu:

  1. ┼Ťwiadectwo z 1798 đ│. o wykonaniu przysi─Ögi w s─ůdzie grodzkim lidzkim przez Antoniego Zienkiewicza (ojca) przy obejmowaniu urz─Ödu wo┼║nego:
  2. w┼éasne metryki urodzenia; 3. dekret s─ůdu eksdywizorskiego, w kt├│rym s─ůd przydzieli┼é wierzycielom cztery dwory ÔÇ×wolnych rolnik├│wÔÇŁ, w tym Antoniego Zienkiewicza;
  3. osiemna┼Ťcie kwit├│w z lat 1839-1851 za czynsz op┼éacany dominium oraz
  4. ┼Ťwiadectwo s─ůsiad├│w (szlachty), ┼╝e Zienkiewicze odiskuj─ůcy swobody nikohda w krestianstwie nie sostojali.

Natomiast zwierzchno┼Ť─ç horode┼äska kategorycznie sprzeciwia┼éa si─Ö uwolnieniu Zienkiewicz├│w zapisanych w podda┼ästwo i zwraca┼éa uwag─Ö na brak dowodu rodowito┼Ťci szlacheckiej syn├│w ekswo┼║nego r├│wnie┼╝ w metrykach urodzenia; okre┼Ťlenie generosi odnosi┼éa do rodzic├│w chrzestnych. Okre┼Ťlenie ÔÇ×wolnyÔÇŁ w dekrecie s─ůdu eksdywizorskiego interpretowa┼éa: ÔÇ×wolny od osobistej powinno┼Ťci pa┼äszczy┼║nianejÔÇŁ. Przeciwnie, umieszczenie ekswo┼║nego w dekrecie eksdywizorskim, dowodzi─ç mia┼éo, i┼╝ ÔÇ×by┼é on przywi─ůzany do dworskiej ziemi bez prawa jej opuszczaniaÔÇŁ. Na koniec, si─Ögaj─ůc do Zwodu Praw dominium przypomina┼éo, ┼╝e ┼Ťwiadectwem ÔÇ×ukreplenija cz┼éowieka za dziedzicem jest I i II rewizja duszÔÇŁ (82). A jednak Senat Rz─ůdz─ůcy rozpatrzywszy wyroki ni┼╝szych instancji oraz rozwa┼╝ywszy wszystkie pro i contra uzna┼é Zienkiewicz├│w lud┼║mi wolnymi, z prawem ÔÇ×swobodnego wyboru ┼╝ycia na wsi lub w mie┼ŤcieÔÇŁ (83).
Ale jak wiemy, ÔÇ×wyb├│r sposobu ┼╝yciaÔÇŁ nie m├│g┼é nast─ůpi─ç jednocze┼Ťnie ze zwolnieniem z podda┼ästwa. Trzeba by┼éo wype┼énia─ç wszystkie dotychczasowe powinno┼Ťci podatkowego stanu a┼╝ do kolejnej ÔÇ×rewizjiÔÇŁ. Czuwa┼éa nad tym zwierzchno┼Ť─ç dworska, stanowy prystaw, policja ziemska i sam sprawnik (84). Akt ÔÇ×wyboru sposobu ┼╝yciaÔÇŁ musia┼éa poprzedzi─ç formalna libertacja (85). Je┼Ťli obdarzony wolno┼Ťci─ů decydowa┼é si─Ö zawrze─ç kontrakt o ziemi─Ö lub prac─Ö z dziedzicem, pozostawa┼é na miejscu (86). Je┼╝eli porozumienie nie nast─ůpi┼éo, zwolniony z podda┼ästwa musia┼é zmieni─ç profesj─Ö i miejsce zamieszkania.
Wyj┼Ťcie z zale┼╝no┼Ťci poddariczej sta┼éo si─Ö ┼éatwiejsze dopiero po reskrypcie z 20 listopada 1857 rÔÇŁ kt├│ry zapocz─ůtkowa┼é prace nad reform─ů uw┼éaszczeniow─ů. Bowiem w wypadku ludzi wolnych ÔÇ×┼╝yj─ůcych za kontraktami w dobrach obywatelskichÔÇŁ ziemia przez nich uprawiana mog┼éaby nie podlega─ç uw┼éaszczeniu. Z prac N.N. U┼éaszczika dowiadujemy si─Ö, w spos├│b niedom├│wiony, i┼╝ w├│wczas ÔÇ×dziedzice zacz─Öli zapisywa─ç jako wolnych tak┼╝e tych, kt├│rzy nigdy nimi nie byliÔÇŁ87. Wydaje si─Ö jednak, ┼╝e nie wszyscy ziemianie dali si─Ö porwa─ç temu pr─ůdowi i nie wszyscy kierowali si─Ö wy┼é─ůcznie interesem klasowym. Wart tu jest przytoczenia jako ┼Ťwiadectwo postaw odmiennych pami─Ötnik Jakuba Gieysztora: ÔÇ×Jeszcze przed rokiem [1860?] dosz┼éy mnie wie┼Ťci, ┼╝e niekt├│rzy z moim w┼éo┼Ťcian staraj─ů si─Ö wyrobi─ç sobie szlachectwo os├│b m─Öskich dusz g├│ra trzydzie┼Ťci. Od pierwszej tzw. skazki (popisu) w 1795 r. ta rodzina zosta┼éa wniesion─ů w spisy ludno┼Ťci ignacogrodzkiej, jako poddani. Uszlachcenie kilku os├│b by┼éo bardzo ┼éatwe, lecz kilkudziesi─Öciu, wsi ca┼éej, by┼éo rzecz─ů niemo┼╝liw─ů, nawet przy znacznych kosztach. Przy tern, teraz tylko interesem obywatela mog┼éy by─ç podobne uszlachcenia, lud za┼Ť traci┼éby na tym. Je┼Ťliby oni byli slacht─ů, to straciliby prawo do ziemi, kt├│ra zosta┼éaby do mojego rozrz─ůdzenia. Przywo┼éa┼éem w├│jta Tomasza, potem innych, t┼éumacz─ůc im niedorzeczno┼Ť─ç ich projektu. Otwarcie na koniec powiedzia┼éem: daj Bo┼╝e zmiany, to i ziemi─Ö mie─ç b─Ödziecie i m├│j herb, moje szlachectwo z wami podziel─Ö . Lecz przekona┼éem si─Ö te┼╝, jaki urok ma to s┼éowo, ta pami─ůtka z dawnych czas├│w: szlachectwo. Ci, co w┼éadali chatami, zrzekliby si─Ö tych, aby tylko by─ç wolnymi, a wolno┼Ťci prawdziwej bez szlachectwa nie rozumieliÔÇŁ (88).
Wypowied┼║ ta w pe┼éni ods┼éania meandry postawy ziemian-kresowc├│w, uwik┼éanych w r├│┼╝norakie zale┼╝no┼Ťci.
Pozostaje ocena ilo┼Ťciowej skali tego dwukierunkowego procesu: deklasacja jednych od┼éam├│w szlachty, podniesienia innych. Jaka by┼éa liczebno┼Ť─ç i jakie by┼éy proporcje r├│┼╝nych warstw szlachty w pierwszych porozbiorowych latach? Jaka grupa dominowa┼éa w zbiorze zdeklasowanych w latach 1831-1853? Dawna szlachta czynszowa zale┼╝na? W┼éa┼Ťciciele ziemi bez poddanych? Szlachta bezrolna? Na pierwsze pytanie mo┼╝na by odpowiedzie─ç si─Ögaj─ůc do opracowania P.N. ┼╗ukowicza. W 1795 r. w po┼éudniowo-zachodnich guberniach (wojew├│dztwa brac┼éawskie, podolskie, wo┼éy┼äskie) szlachta ┼╝yj─ůca z rolnictwa (nie licz─ůc feuda┼é├│w) liczy┼éa og├│┼éem 183 314 os├│b, w tym 33 006 szlachty na w┼éasnej ziemi (ÔÇ×okolicznejÔÇŁ), a szlachty czynszowej i zale┼╝nej 150 308 os├│b (89). Wedle danych Senatu Rz─ůdz─ůcego z 1604 r. w guberniach kijowskiej, podolskiej i wo┼éy┼äskiej by┼éo 265 tys. szlachty, dowody szlacheckie z┼éo┼╝y┼éo za┼Ť 106 tys. os├│b. Do 1804 r. rozpatrzono dowody 60 tys. os├│b.

Drobna szlachta po 1840 r.

Gorzej z nast─Öpnym okresem. W jakim miejscu drabiny spo┼éecznej i w jakim stosunku do og├│┼éu znalaz┼éa si─Ö w dobie polistopadowej zbiorowo┼Ť─ç zdeklasowana w latach 1795-1816, na to pytanie nie daj─ů odpowiedzi ┼╝adne znane mi, dost─Öpne w kraju ┼║r├│d┼éa.
Przy pr├│bach lokalizacji szlachty zdeklasowanej przed i po 1840 r. mo┼╝na co prawda pos┼éu┼╝y─ç si─Ö szacunkami I. Fundukleja, zbie┼╝nymi zreszt─ů z liczbami podanymi przez D. Beauvois. Centralna Komisja powo┼éana w Kijowie w 1840 r. zajmowa┼éa si─Ö w latach 1840-1845 wy┼é─ůcznie szlacht─ů posiadaj─ůc─ů szlachectwo zatwierdzone przez zgromadzenie szlacheckie i odrzuci┼éa z tego zbioru a┼╝ 160 tysi─Öcy os├│b90. Deklasacja tej grupy jest niew─ůtpliwa. Natomiast grup─ů niewylegitymowan─ů do 1831 r. Komisja Centralna si─Ö nic interesuje, gdy┼╝ na podstawie ukazu z 1831 r. otrzyma┼éa ona formalnie status jednodworc├│w, z prawem wywodu. Wedle szacunk├│w D. Beauvoisa, grupa ta (jednodworcy) obejmowa┼éa oko┼éo 170 tysi─Öcy os├│b. Gdyby przed 1831 r. posiada┼éa ona prerogatywy szlacheckiego stanu, mo┼╝na by i w tym wypadku m├│wi─ç o deklasacji. Zasadno┼Ť─ç takiego za┼éo┼╝enia i wniosk├│w podwa┼╝a jednak materia┼é zebrany w mojej polemice. A ju┼╝ ┼╝adn─ů miar─ů nie mo┼╝na podpisa─ç si─Ö pod nast─Öpuj─ůcymi s┼éowami: Disons plutot a reduire en esdavage des hommes libres (s. 134). Bo warstwa jednodworc├│w nie podlega┼éa podda┼ästwu i pa┼äszczy┼║nie, nie by┼éa przynale┼╝na do glebae adsc┼äpti poddanych (krepostnych).
Ukazy i rozporz─ůdzenia dotycz─ůce jednodworc├│w (1834, 1839, 1841, 1847) sytuowa┼éy ich na p├│┼é drogi pomi─Ödzy ch┼éopami i szlacht─ů. Dowodzi tego r├│wnie┼╝ stanowisko gen. ÔÇö gubernatora Bibikowa w sprawie ÔÇ×urz─ůdzenia jednodworc├│wÔÇŁ, przytoczone w za┼é─ůczniku do dziennika nr 689 Ministra Spraw Wewn─Ötrznych z 17 listopada 1845 r. Ot├│┼╝ Bibikow wypowiedzia┼é si─Ö przeciwko idei poddania jednodworc├│w zamieszka┼éych na ziemiach w┼éasnych, lub w maj─ůtkach obywatelskich, kontroli policji ziemskiej, poniewa┼╝ by┼éby to jeszcze jeden wyr├│┼╝nik tej warstwy, b─Öd─ůcej we w┼éasnym niemaniu ÔÇ×szczeg├│ln─ů klas─ů dworianÔÇŁ. Je┼╝eli chcie─ç ÔÇö pisa┼é Bibikow ÔÇö by stan jednodworc├│w i gra┼╝dan guberni zachodnich, kreowany z by┼éej polskiej szlachty, licznej, niespokojnej i leniwej, ukszta┼étowa┼é si─Ö w stan ludzi osiad┼éych (osiedlych), to nale┼╝y zniszczy─ç t─Ö nowoutworzon─ů warstw─Ö, odr├│┼╝niaj─ůc─ů si─Ö podatkami, powinno┼Ťciami i sposobem jej kierowania od wszystkich innych i usun─ů─ç wszystkie szczeg├│lne w┼éa┼Ťciwo┼Ťci i r├│┼╝nice bo s─ů one zdecydowanie szkodliwe w politycznym sensie, gdy┼╝ przeszkadzaj─ů temu pokoleniu polskiej szlachty z┼é─ůczy─ç si─Ö zupe┼énie z rosyjskimi podatkowymi stanami i nakoniec znikn─ů─ç w nich na zawszeÔÇŁ91.
Koncepcje Biblikowa zrealizowano dopiero w 1857 rÔÇŁ gdy jednodworc├│w ostatecznie oderwano od stanu szlacheckiego, zaliczaj─ůc ich do klasy wolnych rolnik├│w.
Liczebno┼Ť─ç jednodworc├│w na Ukrainie mo┼╝e nasuwa─ç zastrze┼╝enia. Beauvois liczy jednodworc├│w zdeklasowanych od 1831 do 1853 r. na og├│┼éem 340 tysi─Öcy, sumuj─ůc dane z r├│┼╝nych raport├│w Bibikowa (s. 152, 159). Tymczasem w 1845 r. Ministerstwo Spraw Wewn─Ötrznych otrzyma┼éo od gubernator├│w wyniki ÔÇ×nowego i ostatecznego spisu jednodworc├│w i gra┼╝danÔÇŁ i na tej podstawie sporz─ůdzi┼éo nast─Öpuj─ůce zestawienie jak w poni┼╝szej tabeli.
Jak z zestawienia tego wynika Beauvois zawy┼╝a liczebno┼Ť─ç jednodworc├│w na Ukrainie o ponad 100 tysi─Öcy os├│b. Przejd┼║my teraz do sprawy zewn─Ötrznych postaw jednostek i grup ziemia┼ästwa wobec procesu degradacji drobnej szlachty.
Znamienne, ┼╝e wszystkie te napi─Öcia spo┼éeczne, konflikty interes├│w, postaw i d─ů┼╝e┼ä znalaz┼éy s┼éabe odbicie we wsp├│┼éczesnej publicystyce, pami─Ötnikarstwie, literaturze. O drobnej szlachcie ziem litewsko-ruskich pisali protekcjonalnie karmazyni tworz─ůcy mitologi─Ö sarmackiego ┼Ťwiata, kiedy to ÔÇ×urz─Ödnicy i szlachta, magnaci i za┼Ťcianki byli za pan bratÔÇŁ92. Gdy kije spadaj─ůce na pokornie pochylone plecy szlachciury mniej bola┼éy, bo ÔÇ×ojcowskie, pa┼äskieÔÇŁ93. R├│wnie┼╝ ÔÇ×Pan TadeuszÔÇŁ przynosi wizj─Ö szlacheckiej sielanki, w kt├│rej ÔÇ×wasale z za┼Ťciank├│wÔÇŁ klienci Hrabiego, staj─ů w obronie tego, ÔÇ×kt├│ry ┼╝ywi┼é krocieÔÇŁ. Zreszt─ů, wsp├│lna by─ç mog┼éa, jak zauwa┼╝a Janusz Tazbir, geneza obu obraz├│w za┼ŤciankaÔÇŁ (94).
Inni nawet nie ukrywali swojej niech─Öci do mieszka┼äc├│w okolic i za┼Ťciank├│w. Tadeusz Czacki pisa┼é o powiecie owruckim: , jest to celniejsze siedlisko szlachty, kt├│rym szlachectwo jedni nawet zaprzeczali, drudzy je okazywali oczewistem. Rozrodzeni, rzuceni na pastw─Ö rzecznik├│w, skazani na okropn─ů niewiadomo┼Ť─ç deptali drog─Ö do akt, n─Ödz─Ö i manifesta za dow├│d swego rodu i podania swego nieszcz─Ö┼Ťcia dzieciom zostawialiÔÇŁ93.
Stanis┼éaw Morawski nie poprzesta┼é na zjadliwym ÔÇ×konterfekcie osoby i bytu okolicznego
szlachcica na Litwie stworzenia najobrzydliwszego ze wszystkich, dzisiaj, tutaj ┼╝yj─ůcychÔÇŁ i poruszy┼é spraw─Ö niezupe┼énie dobrowolnego i chwalebnego udzia┼éu tej szlachty w powstaniu listopadowym: ÔÇ×Szlachta tutejsza posz┼éa do powstania nie ┼╝eby si─Ö burzy─ç przeciw mocarzowi ale jak t┼éum zbestwiony d┼éugim, moralnym upadkiem, na to z rzeczy samej z no┼╝em i szyd┼éem posz┼éa ┼╝eby swoj─ů starsz─ů i bogatsz─ů braci─ů zrebowa─ç, a tu i ├│wdzie ┼╗yda jakiego powiesi─ç. Szlachta w 1831 r. by┼éa tylko rycerzem w cudzych spi┼╝arniach, sk┼éadach i kufrachÔÇŁ96. Lecz jakie by┼éy ┼║r├│d┼éa takich w┼éa┼Ťnie postaw, o tym autor przytoczonej relacji nie wspomina. Tak wi─Öc w latach narastaj─ůcych napi─Ö─ç jedynie J. I. Kraszewski w swoich rzewnych opowie┼Ťciach lito┼Ťciwie pochyla┼é si─Ö nad n─Ödz─ů szlachty chodaczkowej, bynajmniej nie wytykaj─ůc arbitralno┼Ťci posiadaczy ÔÇ×duszÔÇŁ (97).
Co prawda nawet takiemu apologecie sarmackiej komitywy jak Henryk Rzewuski wymkn─Ö┼éy si─Ö s┼éowa: ÔÇ×Na Litwie ju┼╝ bojar├│w zmusili do robociznyÔÇŁ (98). Rzewuski pomawia o to nowowzbogaco-nych ÔÇ×podpank├│wÔÇŁ, przeciwstawiaj─ůc ich litewskim panom, co to gardzili nawet tytu┼éami ksi─ů┼╝─Öcymi ÔÇ×przez mi┼éo┼Ť─ç r├│wno┼Ťci szlacheckiejÔÇŁ (99). Eustachy Tyszkiewicz, marsza┼éek szlachty i cz┼éonek Komisji Statystycznej r├│wnie┼╝ powiada: ÔÇ×Owszem, wiele z tych familii szlacheckich w rewizj─Ö podatkowego stanu wci┼Ťni─Öto i zaw┼éadano jakby dziedzicznemi w┼éo┼ŤcianamiÔÇŁ (100). Jednak nikt z tych, kt├│rzy sporadycznie i mimochodem dotykali tej sprawy, nie wskaza┼é rzeczywistych promotor├│w degradacji szlachty czynszowej, go┼éej, zale┼╝nej, kt├│rzy przyczynili si─Ö do zdziesi─ůtkowania stanu, rozbicia wsp├│lnoty stanowej, a w warunkach zaboru tak┼╝e wsp├│lnoty narodowej. Na tym tle g┼éos N. Malinowskiego, kt├│ry w 1857 r. domaga┼é si─Ö przywr├│cenia praw szlacheckich tzw. ziemianom zepchni─Ötym przed p├│┼éwieczem w podda┼ästwo, by┼é raczej wyj─ůtkowy (101).
Dopiero w dobie popowstaniowej ziemianie kresowcy ch─Ötnie i cz─Östo wspominali o dyskryminacji drobnej szlachty. By┼éo to ju┼╝ inne pokolenie, na innej scenie politycznej. Mieli dobrze w pami─Öci akcj─Ö legitymacyjn─ů prowadzon─ů przez Komisj─Ö Centraln─ů, wi─Öc s┼éowa oskar┼╝enia odnosili do rz─ůdu, do gen. gubernatora Bibikowa ÔÇ×kt├│ry czynszow─ů szlacht─Ö wedle ukazu Heroldii przerabia na nieznanych nam owego czasu jednodworc├│wÔÇŁ (102). Jednak przekazuj─ůcy te informacje nie byli dobrymi obserwatorami. Wi─Ökszo┼Ť─ç przekazywa┼éa wizj─Ö bezkonfliktowo┼Ťci stosunk├│w mi─Ödzy pa┼éacem i dworem a szlacheck─ů zagrod─ů.
Oto Eustachy Iwanowski kwituje rzecz s┼éowami: ÔÇ×Szlachta polska pod innem dot─ůd nieznanem mianem uleg┼éa podatkom, rekrutowaniu, karze cielesnejÔÇŁ (103). Z kolei August Iwa┼äski, bezkrytycznie cytowany przez D. Beauvois (s. 151) w czasie realizowania reformy uw┼éaszczeniowej, przedstawia status szlachty czynszowej zupe┼énie tak, jakby przed 1831 r. cieszy┼éa si─Ö ona pe┼éni─ů praw stanu, a legitymacja posesjonat├│w nie zacz─Ö┼éa si─Ö w 1797 r., a dopiero po 1831 r. ÔÇ×Zapisywanie po powstaniu 1830 r. szlachty na prawach czynszowych, a nie posiadaj─ůcej odno┼Ťnych dokument├│w do ad hoc utworzonych kategorii tzw. jednodworc├│w poruszy┼éo nie tylko dotkni─Ötych tym prawem czynszownik├│w. I posesjonaci rozpocz─Öli zabiegi o zatwierdzenie ich szlachectwa, przy┼é─ůczaj─ůc do papier├│w swoich niezamo┼╝nych krewniak├│w, a nawet imiennik├│wÔÇŁ (104).
Najbli┼╝szy prawdy jest, moim zdaniem, przekaz nieznanego autora wspomnie┼ä pt. ÔÇ×Rok 1863 na UkrainieÔÇŁ. Ale i on nie┼Ťci┼Ťle relacjonuje etapy dyskryminacji szlachty mieszaj─ůc dwie r├│┼╝ne jej warstwy: w┼éa┼Ťcicieli ziemi niezasiedlonej poddanymi (potocznie szlachta zagonowa okoliczna) z szlacht─ů bezroln─ů, czynszow─ů. Pierwsi w wi─Ökszo┼Ťci zostali zdeklasowani mi─Ödzy powstaniami, drudzy ÔÇö w cz─Ö┼Ťci na pocz─ůtku XIX stulecia.
ÔÇ×Na szlacht─Ö zagonow─ů czyli odnodworc├│w ÔÇö pisze ÔÇö liczy─ç nie mo┼╝na by┼éo, bo skrzywdzeni przez marsza┼ék├│w przeszkadzaj─ůcych im przy wylegitymowaniu si─Ö, bez roli i w┼éasnego dachu, przebywali u w┼éa┼Ťcicieli ziemskich na czynszach, p┼éac─ůc, odrabiaj─ůc, furmankuj─ůc itd. za chat─Ö, ogr├│d i pole daleko wi─Öcej jak poddany w┼éo┼Ťcianin. Szlachta zapar┼éa si─Ö ich, nie mia┼éa nad nimi lito┼Ťci i widzia┼éem nawet takich, kt├│rych zapisano jako poddanych. Z drugiej strony Moskwa na┼éo┼╝y┼éa na nich olbrzymie podatki, bra┼éa rekruta, a czynszownicy obdzierani ze sk├│ry, tak┼╝e biczowani przez szlacht─Ö i Moskw─Ö upadli bardzo nisko moralnie i materialnie, a nawet przechodzili na prawos┼éawie czuli nienawi┼Ť─ç ku Moskwie jako g┼é├│wnej przyczynie swego nieszcz─Ö┼Ťliwego po┼éo┼╝enia, lubo do tego domiesza┼éo si─Ö wiele goryczy na szlacht─Ö, ┼╝e ich opu┼Ťci┼éa i gorzej ugniata jak w┼éo┼ŤcianÔÇŁ (105).
Marsza┼ékowie szlachty ÔÇ×zapisuj─ůc na odnodworc├│w szlacht─Ö zagonow─ů liczn─ů ludno┼Ť─ç czysto polsk─ů oddali Moskwie na pastw─ÖÔÇŁ (106). Nic dziwnego, ┼╝e ziemianie aktywni na polu pracy spo┼éecznej, tacy jak Tadeusz Bobrowski, bronili si─Ö przed ÔÇ×potwornymi zarzutami czynionymi dzi┼Ť szlachcie posesjonatom ├│wczesnym, ┼╝e si─Ö sami starali o wysiedlenie szlachty czynszowej ÔÇô wielu by┼éo oboj─Ötnych marsza┼ék├│w, jak i ze szlachty bogatszej ÔÇô ale znowu to, co dzi┼Ť jej na barki wk┼éadaj─ů nies┼éusznie, jest fa┼észemÔÇŁ (107).
Bobrowski nie zaprzecza, ┼╝e carat traktowa┼é marsza┼ék├│w instrumentalnie, uwa┼╝a jednak ┼╝e zarzut wsp├│┼éudzia┼éu w wynarodowieniu drobnej szlachty jest wyolbrzymiony. Ale dla Beauvoisa wypowied┼║ Bobrowskiego jest jeszcze jednym dowodem na rzecz tezy o kolaboracji szlachty ziemia┼äskiej z zaborc─ů. Wi─Öcej, wsp├│┼éudzia┼é marsza┼ék├│w szlachty w pierwszej fazie eliminacji ÔÇ×fa┼észywej szlachtyÔÇŁ ze stanowej i narodowej wsp├│lnoty (1831-1839) kojarzy si─Ö francuskiemu historykowi w absurdalny spos├│b z ÔÇ×technik─ů ghettaÔÇŁ, odnowion─ů w czasach okupacji hitlerowskiej (s. 118, 147).
Postawom i dzia┼éalno┼Ťci ÔÇ×szlachty wyborowejÔÇŁ, czyli posiadaj─ůcej prawa wyborcze w zgromadzeniach szlacheckich oraz ÔÇ×agentom rusyfikacjiÔÇŁ, czyli marsza┼ékom zgromadze┼ä szlacheckich, po┼Ťwi─Öci┼é autor rozdzia┼é pod niemniej sensacyjnym tytu┼éem: ÔÇ×Kompromis czy kompromitacjaÔÇŁ (109). Przedstawi┼é tu zbiorowo┼Ť─ç, kt├│ra nie pos┼éucha┼éa rady J. J. Rousseau: ÔÇ×Je┼╝eli nie mo┼╝ecie przeszkodzi─ç, aby was po┼ékn─Öli, postarajcie si─Ö przynajmniej, by nie mogli was strawi─çÔÇŁ i wzi─Ö┼éa udzia┼é ÔÇ×w fikcji ┼╝ycia publicznego, staj─ůc si─Ö agentami rosyjskiego procesu trawieniaÔÇŁ (s. 203). Ziemia┼ästwo kresowe w ksi─ů┼╝ce Beauvoisa to zbiorowo┼Ť─ç niegodna narodowej mitologii, jednocze┼Ťnie niedorysowana i niejednoznaczna. Brak miejsca nie pozwala na przedstawienie w┼éasnej wizji przemian spo┼éecznej struktury obywateli ziemskich ÔÇö w┼éa┼Ťcicieli ÔÇ×duszÔÇŁ. Jednak dane liczbowe dotycz─ůce ziemia┼ästwa na Ukrainie prawobrze┼╝nej prosz─ů si─Ö o par─Ö s┼é├│w komentarza.
Oto D. Beauvois utrzymuje, ┼╝e rz─ůd carski wyeliminowa┼é w latach 1831-1853 z┼╝ycia spo┼éecznego na samej tylko Ukrainie 340 tys. os├│b. Zbiorowo┼Ť─ç wyeliminowana (w ca┼éo┼Ťci ÔÇö szlachta bez ziemi, s. 342) stanowi┼éa, zdaniem autora, a┼╝ 4/5 szlacheckiego stanu. Pozosta┼éa 1/5 zbiorowo┼Ťci szlacheckiej (70 tys. wylegitymowanych), to szlachta ziemia┼äska ÔÇö posesjonaci (s. 211). Do posesjonat├│w licz─ůcych 17,5 tys. rodzin, nale┼╝a┼éy 3 miliony poddanych ukrai┼äskich dusz (s. 343).
Wszystkie te szacunki, nie weryfikowane przy pomocy innych ┼║r├│de┼é, dost─Öpnych publikacji XIX-stowiecznych oraz opracowa┼ä naukowych, wybiegaj─ů daleko poza dopuszczalny margines b┼é─Ödu. Przede wszystkim: nie wszyscy wylegitymowani to posesjonaci, czyli w┼éa┼Ťciciele maj─ůtk├│w zasiedlonych poddanymi ÔÇ×duszamiÔÇŁ. Jest nadto pewne, ┼╝e liczebno┼Ť─ç ziemia┼ästwa zosta┼éa a┼╝ trzykrotnie zawy┼╝ona.
W 1852 r. wedle danych Aleksandra Połujańskiego było na Ukrainie 6107 dziedziców dóbr różnych kategorii (109):

Liczba Liczba dziedzic├│w
dziedzic├│w posiadaj─ůcych powy┼╝ej
Gubernia ogółem 500 dusz męskich
kijowska 2169 196
wołyńska 2155 164
podolska 1783 207
Ogółem 6107 (100%) 567 (9,3%)

W 1860 r. wedle spis├│w Andrzeja Grabianki by┼éo w trzech guberniach og├│┼éem 5534 maj─ůtk├│w prywatnych zasiedlonych m─Öskimi rewizyjnymi duszami: 1300 w gub. kijowskiej, 2354 w wo┼éy┼äskiej, 1880 w podolskiej (110).
Udzia┼é dziedzic├│w w zbiorze wylegitymowanych rodzin (17,5 tys.) wynosi┼éby zatem oko┼éo 1/3 og├│┼éu. Reszta to w┼éa┼Ťciciele ziemi niezasiedlonej oraz wylegitymowana szlachta niew┼éa┼Ťcicielska (111).
Ponownego rozpatrzenia wymaga r├│wnie┼╝ sytuacja elity maj─ůtkowej na Rusi. S─ůdz─Ö bowiem, ┼╝e koncentracja bogactwa mierzona liczb─ů posiadanych dusz og├│┼éem niewiele ma wsp├│lnego z faktyczn─ů kondycj─ů kresowych ┼╝ubr├│w. Francuski badacz jest zdania, ┼╝e g├│rna warstwa ziemia┼ästwa, z┼éo┼╝ona z 200 rodzin posiada┼éa 1/8 populacji ukrai┼äskiej (s. 304, 309). Rzecz jednak w tym, ┼╝e kryterium bogactwa stanowi┼éo tysi─ůc dusz m─Öskich, a nie dusz og├│┼éem (112). Przeliczaj─ůc dusze m─Öskie na og├│┼é ludno┼Ťci wedle mno┼╝nika uniwersalnego (2) otrzymujemy nie p├│┼é miliona dusz. 1 milion. I to jest miara kresowych ┼╝ubr├│w. Je┼Ťli za┼Ť chodzi o liczebno┼Ť─ç grupy posiadaj─ůcej oko┼éo 500 dusz m─Öskich, to by┼éa ona trzy razy wi─Öksza, ani┼╝eli wykazana na opublikowanej li┼Ťcie (113).
Nast─Öpne zagadnienie to tzw. szlachta wyborowa, spos├│b formowania jej sk┼éadu osobowego, zakres uprawnie┼ä, dzia┼éalno┼Ť─ç spo┼éeczna i ekonomiczna.
Dawno zauwa┼╝ono, ┼╝e pod zaborami udzia┼é w zgromadzeniach szlacheckich z prawem wybieralno┼Ťci, to warunek i dow├│d pozycji szlachcica. Po upadku Rzeczypospolitej spo┼éeczny zakres ÔÇ×szlachty wyborowejÔÇŁ w Cesarstwie nie by┼é dla obywatelstwa spraw─ů otwart─ů. Wyprzedzaj─ůc intencje prawodawcy obywatele ziemscy ju┼╝ w 1797 i 1799 r. g┼éosili konieczno┼Ť─ç odsuni─Öcia szaraczk├│w od sejmik├│w: ÔÇ×O sposobie sejmikowania po powiatach rozumiej─ů by─ç prawo polskie roku 1791 za dostateczne i ┼╝yczyliby przywie┼║─ç do exekucyi po wszystkich powiatach, z niekt├│remi odmianami i poprawkamiÔÇŁ (114). Trzy lata p├│┼║niej pisali podobnie: ÔÇ×Porucza tako┼╝ zgromadzenie marsza┼ékowi gubernialnemu powt├│rzy─ç uczynion─ů ju┼╝ dawniej remonstracyj─Ö, a┼╝eby szlachta posesji niemaj─ůca, stosownie do dawniejszego zwyczaju, do wotowania przypuszczona nie by┼éa; oraz a┼╝eby prawid┼éa o sejmikach z umieszczeniem ┼╝─ůdanych obja┼Ťnie┼ä i dodatk├│w na nowo produkowane i do exekucyi od rz─ůdu podane zosta┼éy oraz a┼╝eby ksi─Öga posesjonat├│w na wz├│r dawnej ksi─Ögi ziemia┼äskiej w ka┼╝dym powiecie uformowan─ů by┼éaÔÇŁ (115). Ukaz z 8 czerwca 1802 r. stanowi┼é, ┼╝e prawo wybierania na urz─Ödy maj─ů posesorowie d├│br, ÔÇ×z kt├│rych si─Ö podatek pod tytu┼éem Ofiara do skarbu op┼éacaÔÇŁ.
Te jednozgodne ┼╝─ůdania zosta┼éy uwzgl─Ödnione w ukazie z 3 marca 1805 r., kt├│ry przewidywa┼é:

  1. ÔÇ×G┼éos i prawo wotowania na sejmikach stanowi ksi─Öga powiatowa szlacheckaÔÇŁ;
  2. ÔÇ×Przywilej zapisania si─Ö w ksi─Ög─Ö szlacheck─ů s┼éu┼╝y─ç mo┼╝e jedynie w posesyi aktualnej najmniej o┼Ťm dym├│w gruntowych lub 25 dusz maj─ůcymÔÇŁ (116)
    Opr├│cz dziedzic├│w o┼Ťmiodymowej posesji uczestnictwo w elekcjach mieli zapewnione doro┼Ťli synowie dziedzic├│w (powy┼╝ej 18 lat), do┼╝ywotnicy i zastawnicy, spe┼éniaj─ůcy okre┼Ťlone warunki co do posiadanego maj─ůtku.

Kr─ůg os├│b mog─ůcych poszczyci─ç si─Ö prerogatywami szlacheckimi zosta┼é wydatnie zmniejszony w ukazie z 6 grudnia 1831 r. (117) Warunkiem bezpo┼Ťredniego udzia┼éu w wyborach by┼éo posiadanie 100 dusz m─Öskich lub 3000 dziesi─Öcin ziemi niezasiedlonej (w jednej guberni). Tym razem zapewniono udzia┼é w wyborach r├│wnie┼╝ szlachcie, kt├│ra zdoby┼éa co najmniej rang─Ö pu┼ékownika albo rang─Ö rzeczywistego radcy stanu i jednocze┼Ťnie posiada┼éa w danej guberni najmniej 5 dusz ch┼éopskich lub 150 dziesi─Öcin ziemi niezamieszka┼éej. Prawa polityczne otrzymali nadto marsza┼ékowie szlachty, kt├│rzy wys┼éu┼╝yli trzechlecie na urz─Ödzie, cho─çby nie posiadali ┼╝adnej nieruchomo┼Ťci. Jednocze┼Ťnie wprowadzono dwoisto┼Ť─ç funkcji i charakteru uczestnictwa w zgromadzeniu: jedni wyst─Öpowali w imieniu w┼éasnym, inni reprezentowali sw─ů grup─Ö. Znaczy to, ┼╝e drobni w┼éa┼Ťciciele d├│br ziemskich mogli ┼é─ůczy─ç swe maj─ůtki dla sformowania pe┼énego wydzia┼éu (100 dusz m─Öskich, lub 3000 dziesi─Öcin ziemi niezasiedlonej poddanymi) i wybiera─ç za siebie pe┼énomocnik├│w na wybory. Proporcje liczbowe obu grup mog─ů by─ç jedynie ilustrowane przyk┼éadami (118). Wiadomo jednak, ┼╝e liczba obecnych na zgromadzeniach mia┼éa wyra┼║n─ů tendencj─Ö spadkow─ů (119).
Jak widzimy, w ÔÇ×towarzystwie dworza┼äskimÔÇŁ nie by┼éo miejsca dla drobnej szlachty, nie tylko czynszowej, lecz tak┼╝e okolicznej. Przyjmuj─ůc drugorz─Ödno┼Ť─ç obywatelsk─ů drobnej szlachty, obywatele ziemscy godzili si─Ö, by odsuni─Öt─ů od g┼éosu ÔÇ×szlacht─Ö ubog─ůÔÇŁ zatrudni─ç w s┼éu┼╝bie publicznej i monarszej ÔÇ×do pos┼éug na sotnik├│w, dziesi─Ötnik├│w parafialnych, niemniej te┼╝ le┼Ťnych dozorc├│wÔÇŁ (120).
Z┼éo┼╝ono┼Ť─ç roli zgromadze┼ä szlacheckich na Litwie i Rusi polega na tym, ┼╝e stanowi┼éy one zamaskowane mistyfikacj─ů samorz─ůdow─ů, pos┼éuszne narz─Ödzie podtrzymywania istniej─ůcego ustroju spo┼éecznego. Zgromadzenia te otrzyma┼éy pewien zakres w┼éadzy nad cz┼éonkami w┼éasnego stanu. Szlachta ÔÇ×wyborowaÔÇŁ przekazywa┼éa komisjom deputackim ÔÇ×wiadomo┼ŤciÔÇŁ o staraj─ůcej si─Ö o ÔÇ×dekret wywodowyÔÇŁ szlachcie zale┼╝nej. I wybiera┼éa deputat├│w do prowadzenia wsp├│lnie z marsza┼ékiem gubernialnym ksi─Ögi szlacheckiej.
Nader trudn─ů by┼éa rola marsza┼ék├│w szlachty w podstawowym antagoni┼║mie mi─Ödzy dworem a wsi─ů. W 1826 r. reskrypt cesarski zobowi─ůza┼é marsza┼ék├│w powiatu do ÔÇ×hamowania nadu┼╝y─ç dziedzic├│w w rozk┼éadaniu powinno┼Ťci i nadmiernym karaniu swoich poddanychÔÇŁ i poleci┼é o niepoprawnych meldowa─ç genera┼é-gubematorom (121). Nie s─ůdz─Ö, by mogli wp┼éywa─ç na kszta┼étowanie si─Ö stosunk├│w ch┼éopstwa z dworem (ch┼éopi podlegali w┼éadzy dominialnej i do wprowadzenia inwentarzy w 1847 r. po┼éo┼╝enia ch┼éop├│w w skali masowej nie normowa┼éy ┼╝adne akta prawne). Ale nie wydaje mi si─Ö, by s─Ödziowie z wyboru nagminnie ÔÇ×tuszowaliÔÇŁ pospolite zbrodnie szlacheckiej braci. Naturalnie ÔÇ×skandaliczna listaÔÇŁ Bibikowa opublikowana w ksi─ů┼╝ce (s. 44-47) jest ┼Ťwiadectwem zdziczenia polskich ekonom├│w i ich chlebodawc├│w. W zamy┼Ťle Bibikowa mia┼éa by─ç r├│wnie┼╝ dowodem polskiego bezprawia na Ukrainie. Prawd─Ö o panuj─ůcych stosunkach na wsi ukrai┼äskiej przed uw┼éaszczeniem ods┼éania wydany przed rokiem drugi tom dokument├│w ÔÇ×Sielanskij ruch na Ukraini 1826-1849 rr.ÔÇŁ. Nie brak okrucie┼ästw po obu stronach. Nie neguj─ůc fakt├│w bezprawia uwa┼╝am, ┼╝e sama ÔÇ×listaÔÇŁ nie mo┼╝e stanowi─ç podstawy dla wniosk├│w o ┼Ťwiadomo┼Ťci spo┼éecznej i postawach ÔÇ×szlachty wyborowejÔÇŁ. Sporz─ůdzono j─ů na zam├│wienie. By┼éa argumentem w walce politycznej zmierzaj─ůcej po odkryciu spisku Konarskiego do likwidacji s─ůdownictwa opartego na Statucie Litewskim i prawach Rzeczypospolitej. Argumentem silnym, ale nie ca┼ékiem rzetelnym. Istniej─ů przecie┼╝ sygna┼éy ┼║r├│d┼éowe, ┼╝e w toku walki ÔÇ×podawano fakty niedowiedzione, podm├│wione, jak to si─Ö nieraz zdarza┼éo, gdy chciano obywateli wycisn─ů─ç z domu i z maj─ůtku wypchn─ů─çÔÇŁ (122). Ale zdarza┼éy si─Ö te┼╝ na Ukrainie przypadki jak ten Jana Golejowskiego, staro┼Ťcica dymirskiego: ÔÇ×za straszliwe bicie ch┼éop├│w i ┼╗yd├│w wieszanie kobiet za w┼éosy u belki poder┼╝ni─Öcie gard┼éa kozakowi wzi─Öto maj─ůtek pana Golejowskiego w administracj─Ö, a samego kazano wzi─ů─ç pod doz├│r policji do Machn├│wki ÔÇô na koniec wypad┼é wyrok na posielenie na SybirÔÇŁ (123).
Z tym wszystkim s┼éu┼╝ebna rola samorz─ůdu szlacheckiego wobec zaborczego pa┼ästwa, to jedna strona zagadnienia. Druga, to inicjatywy ekonomiczne, spo┼éeczne (komitety do poprawienia bytu w┼éo┼Ťcian1 (24), kulturalne (125), pr├│by ratowania substancji narodowej w latach represji oraz urz─ůdzenia stosunk├│w z wsi─ů ukrai┼äsk─ů.
Celowi temu w latach 1859-1861 s┼éu┼╝y─ç mia┼éy szk├│┼éki ludowe ÔÇ×zak┼éadane z wielkim zaanga┼╝owaniem ziemia┼ästwaÔÇŁ, o czym jest mowa w ksi─ů┼╝ce (s. 74-77). W 1860 r. powsta┼é projekt Komitetu Za┼éo┼╝ycielskiego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego dla guberni wo┼éy┼äskiej, podolskiej, kijowskiej ÔÇ×dopuszczenia [do kredytu] szlachty zagrodowej, exdywizorow i w┼éo┼Ťcian, kiedy si─Ö b─Öd─ů mogli sta─ç w┼éa┼Ťcicielami grunt├│wÔÇŁ (126).
Beauvois surowo oceni! ÔÇ×zabaw─Ö w sejmikiÔÇŁ kresowego ziemia┼ästwa, pos┼éuchamy zatem jeszcze opinii samych ziemian o tej instytucji. Wybra┼éam wypowiedzi os├│b niepodejrzanych o serwilizm czy tylko sympatie dla Rosji. Oto Aleksander Chodkiewicz z Czarnobyla na Wo┼éyniu, uczestnik powstania ko┼Ťciuszkowskiego i kampanii napoleo┼äskiej, (za co dwukrotnie sekwestrowano mu
maj─ůtki) pisze ÔÇ×Rosja, chocia┼╝ nie jest moj─ů ojczyn─ů, milsz─ů mi jest jednak od Austrii, w niej bowiem m├│wi─ů moim j─Özykiem i dochowuj─ů praw polskichÔÇŁ (127). W tym samym duchu wypowiada┼é si─Ö Stanis┼éaw Wodzicki, w og├│le nie zwi─ůzany z zaborem rosyjskim (128) oraz Heleniusz-Iwanowski: ÔÇ×By─ç urz─Ödnikiem by┼éa to rzecz wa┼╝na, to by┼éo zachowanie polsko┼ŤciÔÇŁ (129).

Polacy kr├│likami do┼Ťwiadczalnymi

Ostatnie zdanie ksi─ů┼╝ki Daniela Beauvoisz brzmi: ÔÇ×Ukraina by┼éa laboratorium, a Polacy kr├│likami do┼Ťwiadczalnymi w pierwszej rosyjskiej pr├│bie poch┼éoni─Öcia wielkiej grupy spo┼éecznejÔÇŁ (s. 348). Podsumujmy zatem moje uwagi refleksj─ů na temat utraty to┼╝samo┼Ťci narodowej przez ÔÇ×biurokratycznie unicestwion─ů szlacht─ÖÔÇŁ, pomijaj─ůc ekspresyjno┼Ť─ç sformu┼éowa┼ä francuskiego badacza.
Teza Beauvoisa wydaje si─Ö trafna w odniesieniu do Kijowszczyzny. Drobna szlachta ┼╝yj─ůca w otoczeniu pr─Ö┼╝nego elementu ukrai┼äskiego i rosyjskiego (straty ziemia┼äskiego stanu posiadania by┼éy w guberni kijowskiej najwi─Öksze) (130) wynarodowi┼éa si─Ö i rozla┼éa ÔÇ×w ukrai┼äskim morzuÔÇŁ tak, ┼╝e ziemianin-kresowiec gospodaruj─ůcy w maj─ůtku ojca, dziada i pradziada na pocz─ůtku XX wieku drobnej szlachty ju┼╝ nie dostrzega┼é: ÔÇ×Na wschodnich kra┼äcach Ukrainy, stwierdza, szlachty zagrodowej tak licznie osiad┼éej w zachodniej Rusi, a szczeg├│lnie na Wo┼éyniu i Polesiu Wo┼éy┼äskim prawie nie by┼éoÔÇŁ (131). Natomiast na zachodnich obrze┼╝ach Prawobrze┼╝nej Ukrainy rusyfikacja drobnej szlachty polskiej mimo wszystko nie powiod┼éa si─Ö.
Wo┼éy┼äska szlachta ÔÇ×┼éapciowo-czynszowaÔÇŁ doczeka┼éa si─Ö w Drugiej Rzeczypospolitej sporej literatury (132). Mia┼éa ona ÔÇ×polskie tradycje rodzinne i pochodzenie szlacheckieÔÇŁ, by┼éa spo┼éecznie niezbyt rozwarstwiona, i jednocze┼Ťnie by┼éa dwuj─Özyczna. M├│wi┼éa po polsku i po ÔÇ×ruskuÔÇŁ. W moim przekonaniu, mo┼╝e mylnym, wp┼éyw na podtrzymanie ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej,ÔÇÖ a mo┼╝e tylko poczucia kulturowej odr─Öbno┼Ťci tej szlachty mia┼éa poza znanym spo┼éecznym i ┼Ťwiadomo┼Ťciowym izolacjonizmem, inna ni┼╝ w Kijowszczy┼║nie struktura wielkiej w┼éasno┼Ťci. Wielkie lafyfundia wo┼éy┼äskie przez ca┼éy wiek niewoli by┼éy w posiadaniu tych samych rod├│w (133). Niekt├│re z nich pozostawa┼éy pod ochrona caratu r├│wnie┼╝ w dobie praw wyj─ůtkowych po powstaniu styczniowym (134), co zaowocowa┼éo w drugiej po┼éowie XIX w. nowymi ordynacjami familijnymi na Wo┼éyniu i Podolu (135).

Tabela 1
Liczby grażdan i jednodworców w zachodnich guberniach Cesarstwa według stanu z 1845 r. (mężczyźni)

Gubernia Gra┼╝danie Jednodworcy Razem
osiadli nieosiadli
mohylewska 106 1158 371 1529
witebska 149 1935 2125 4060
wile┼äska ÔÇô ÔÇô ÔÇô 16277
grodzie┼äska ÔÇô 3375 2601 5976
mi┼äska 716 4684 13299 ÔÇô
obwód białostocki 138 848 591 1439
kijowska ÔÇô 30654 792 31446*
podolska ÔÇô 30822 15254 46076*
wo┼éy┼äska ÔÇô 16134 479 16613*

  • Gra┼╝danie i jednodworcy og├│┼éem

┼╣r├│d┼éo; BAN Wilno, rkps F 12-3071, i. 9-10. W moim zestawieniu brak guberni kowie┼äskiej. Poniewa┼╝ nie mam mo┼╝no┼Ťci skolacjonowania odpisu, dodaj─Ö, ┼╝e w 1857 r. mia┼éo by─ç jednodworc├│w w gub. kowie┼äskiej 17 950 os├│b obu p┼éci, w wile┼äskiej 23 324, w grodzie┼äskiej 11 577 (A. Janulaitii. op. cit., s. 490). Jednodworcy byli szczeg├│lnie liczni w pow. telszewskim (┼╗mud┼║): w 1833 r. ÔÇö 4933 osoby obu p┼éci i 340 os├│b gra┼╝dan (M. Gad on, op. cit., s. 25).

W gospodarstwie wiejskim oraz w zak┼éadach przemys┼éowych tych d├│br pracowa┼éa administracja polska (136). Po uw┼éaszczeniu zatrudnia┼éa ona miejscowych ch┼éop├│w, a w niedostatku robotnik├│w rolnych i le┼Ťnych od po┼éowy lat siedemdziesi─ůtych sprowadza┼éa do plantacji buraczanych oraz wyr─Öbu las├│w najemnik├│w z Galicji i Kongres├│wki (137).
We┼║my r├│wnie┼╝ przyk┼éad ziem pierwszego zaboru, gdzie nie obowi─ůzywa┼é grudniowy ukaz 1865 r. zakazuj─ůcy Polakom nabywanie ziemi. Oto co w 1887 r. pisa┼é Konstanty Pobiedonoscew do Aleksandra III: ÔÇ×W guberni smole┼äskiej dziej─ů si─Ö rzeczy, na kt├│re oddawna nale┼╝a┼éoby zwr├│ci─ç uwag─Ö: odbywa si─Ö kolonizacja polska i wida─ç, ┼╝e Polacy posuwaj─ů si─Ö systematycznie. Powiat kra┼Ťnia┼äski, najlepszy w guberni, rdzennie rosyjski powiat ziemia┼äski, stanie si─Ö szybko ca┼ékowicie polskim. Wi─Ökszo┼Ť─ç maj─ůtk├│w zosta┼éa nabyta przez Polak├│w. Zacz─Ö┼éo si─Ö od Polak├│w zes┼éanych w czasie buntu, kt├│rym p├│┼║niej pozwolono wr├│ci─ç i nie pomy┼Ťlano o tym, aby ochroni─ç przed nimi kresy Smole┼äszczyznyÔÇŁ (138).
W atmosferze wrogiej polsko┼Ťci dzia┼éa┼éy po 1863 r. prowincjonalne Towarzystwa Rolnicze. ÔÇ×Walne zebrania tych towarzystw by┼éy zawsze wielkim wydarzeniem, jako zjazd ziemia┼äskiÔÇŁ (139). W s┼éu┼╝bie zdrowia (140), administracji, dozorze technicznym w przemy┼Ťle i na kolejach pracowa┼éa liczna inteligencja polska. Wielu jej przedstawicieli wnosi┼éo w ┼╝ycie zachodnich guberni Cesarstwa now─ů my┼Ťl organizatorsk─ů, spo┼éeczn─ů, gospodarcz─ů. Jednym s┼éowem, postawy zaanga┼╝owania w kwestiach spo┼éecznych, politycznych, kulturalnych rozmaitych warstw spo┼éecze┼ästwa polskiego stawa┼éy si─Ö czynnikiem sprzyjaj─ůcym utrzymywaniu si─Ö polsko┼Ťci na kresach by┼éej Rzeczypospolitej a┼╝ po rok 1917.

Przypisy

1 D. Beauvois, Le noble, le serf et le revizor. La noblesse polonaise entre le tsarisme et les masses ukrainiennes (1831-1863), Editions des archives contemporaines, Paris 1985, s. 365; ten┼╝e, Polacy na Ukrainie 1831-1863, Pary┼╝ 1987; ten┼╝e, Dezintegracja drobnej szlachty polskiej na Ukrainie w latach 1831-1863, [w:] Losy Polak├│w w XIX-XXw., Warszawa 1987, s. 73-87.
2 Z zarysem i g┼é├│wnymi tezami tego rozdzia┼éu mo┼╝e czytelnik zapozna─ç si─Ö w artykule autora pt. Ch┼éop i ziemianin na Ukrainie zachodniej Mi/-1861, ÔÇ×Zeszyty Naukowe UJÔÇŁ, DCCLIII, Prace Historyczne nr 78, 1986, s. 99-108. ÔÇÜ
3 D. Beauvois, Chłop i ziemianin na Ukrainie. 1831-1861, s. 108.
4 Tam┼╝e.
5 M├│wi─ůc o drobnej szlachcie na Rusi i Litwie pod zaborami u┼╝ywamy nieprecyzyjnych h termin├│w: szlachta siermi─Ö┼╝na, zagonowa, okoliczna, za┼Ťciankowa, chodaczkowa itp. Tymczasem szlachta wiejska w epoce rozbiorowej rozpad┼éa si─Ö na ÔÇ×obywateliÔÇŁ i szlacht─Ö. Obywatel (pomieszczik) to kto┼Ť, kto posiada┼é herb, maj─ůtek i ÔÇ×duszeÔÇŁ. Natomiast szlachta dzieli┼éa si─Ö z punktu widzenia stosunku do ziemi na trzy grupy: 1. szlachta na w┼éasnej ziemi bez poddanych; 2. szlachta na cudzej ziemi; 3. szlachta bezrolna. Miejsce zamieszkania ÔÇö wie┼Ť, okolica, za┼Ťcianek ÔÇö nie stanowi┼éo wyr├│┼╝nika spo┼éecznego. Okolice i za┼Ťcianki bywa┼éy zamieszkane przez sam─ů szlacht─Ö, przez szlacht─Ö i ch┼éop├│w oraz wy┼é─ůcznie przez ch┼éop├│w. Por. AG AD, Archiwum Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, nr 109, nr 139. Niniejszy artyku┼é po┼Ťwi─Öcony jest degradacji szlachty wpisanej w 1795 r. do rewizji ludno┼Ťci ok┼éadowej. Odr─Öbnego potraktowania wymagaj─ů losy tzw. szlachty skazkowej ÔÇö ÔÇ×czynszowejÔÇŁ, zwolnionej od podusznego.
6 Drogi powstawania szlachty zale┼╝nej, status prawny ziemian i bojar├│w w dobrach magnackich, d─ů┼╝enia emancypacyjne ziemian, datuj─ůce si─Ö od po┼éowy XVI w., pr├│by przej┼Ťcia do pe┼énoprawnej szlachty posesjonat├│w, omawia W. Sienkiewicz, Ziemianie zale┼╝ni w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim od po┼éowy XVI do po┼éowy XVIII w., Warszawa 1982, maszynopis w Bibliotece Instytutu Historycznego UW. O zale┼╝no┼Ťciach klientamych m.in. na Litwie: A. M─ůczak. Rz─ůdz─ůcy i rz─ůdzeni. W┼éadza i spo┼éecze┼ästwo w Europie wczesnonowo┼╝ytnej, Warszawa 1986, s. 140-147.
7 W. I. Mieleszko, Formy i struktura feudalnej w┼éasno┼Ťci ziemskiej we wschodniej Bia┼éorusi w drugiej po┼éowie XVII i XVIII w., RDSG, t. XXXIII, 1972, s. 50, 53.
8 Cytuj─Ö za T. Korzonem, Wewn─Ötrzne dzieje Polski za Stanis┼éawa Augusta (1764-1794) 1.1, Krak├│w 1882, s. 115. Raport spowodowa┼é wydanie ukazu nakazuj─ůcego spisanie w VII rewizji ca┼éej szlachty czynszowej ÔÇ×lub podobnie zwanejÔÇŁ tak┼╝e w guberniach litewskich.
9 AGAD, Arch. Radziwiłłów, dz. XXIII, t. 21, pl. 3; t. 35-39; t. 54, pl. 2; t. 125, pl. 3; 1.139; 1.160, pl. 1; t. 162, pl. 1 (akta niepaginowane).
10 AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 38 (akta niepaginowane), ÔÇ×Wypis z ksi─ůg ziemskich prowincji po┼éockiej 25 VI 1777 r.ÔÇŁ
11 Zob. pozwy s─ůdowe z lat 1808, 1817, 1823 oraz przywileje i inne dokumenty zwi─ůzane z przekazywaniem ziemi, sk┼éadane przez szlacht─Ö powiatu newelskiego i siebieskiego przed pe┼énomocnikiem Komisji Radziwi┼é┼éowskiej w 1824 i 1825 r. AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 38 i 39. Przywileje dla kozak├│w Po┼éocczyzny z 1619 r., tam┼╝e, t. 21, pl. 3
12 Tam┼╝e. Dla przyk┼éadu: ÔÇ×Prawo przeda┼╝ne od JPP Jana i Anastazji Zienkiewicz├│w JP Micha┼éowi D┼éuskiemu na I 1/2 w┼é├│ki ziemi. Obliczne zwan─ů wydane ÔÇö Kozaczyzna kupiona na kt├│rej ┼╝y┼éem i powinno┼Ť─ç moj─ů pe┼éni┼éem, a nie mog─ůc dalej us┼éugi mojej poci─ůgn─ů─ç i z innemi si─Ö w towarzystwie r├│wna─ç, tedy widz─ůc osob─Ö dobr─ů i szlachcica w s┼éu┼╝alstwie dobrego i nale┼╝ytego JP D┼éuskiego ÔÇô przedajemy kozaczyzn─Ö nasz─ů za konsensem zamkowym i zwierzchno┼Ťci ÔÇô kt├│ry tego czasu jest na guberni, tj. WJP Kazimierz Kr├│likowski, instygator W.Ks. Lit., a w niebytno┼Ťci Jmci JP Antoni Sikorski, stra┼╝nik wojew├│dztwa po┼éockiego, w├│jt magdeburyi i vicegubernator newelski za wiadomo┼Ťci─ů postronnych szlachty i s─ůsiad moich 9 julii 1719ÔÇŁ. Jeden z ostatnich (przed rozbiorem) akt├│w nadawczych pochodzi z 1769 r. Podstaw─Ö stanowi┼é nast─Öpuj─ůcy list Karola Radziwi┼é┼éa do gubernatora newelskiego z 23 listopada 1769 r.: ÔÇ×JP Kiedyszewicz, porucznik, uskar┼╝a si─Ö, i┼╝ gruntu do jego porucze┼ästwa nale┼╝─ůcego nie znajduje si─Ö wi─Öcej nad w┼é├│k 3 i to jeszcze niezarobionego i niezabudowanego. Wi─Öc czyni─Ö Panu t─Ö dyspozycj─Ö, a┼╝eby┼Ť w inwentarze dawniejsze wej┼╝awszy umiarkowa┼é, wiele gruntu nale┼╝e─ç powinno do takowego porucze┼ästwa, a wynalazszy w inwentarzach poda┼é temu JP Kiedyszewiczowi, zabudowanie jakowe na nim uczyniwszyÔÇŁ.
13 W┼Ťr├│d pozwanych widzimy gen. Bazylego Markowa, gen. Maksyma Zorycza, hr. Tatiszcze-wa, lecz tak┼╝e hr. Plater├│w (ÔÇ×kanclerzyc├│wÔÇŁ). Dominik Radziwi┼é┼é, a po nim Stefania Radziwi┼é┼é├│wna, wreszcie Komisja Radziwi┼é┼éowska, domaga┼éa si─Ö zwrotu ÔÇ×ziem przy darze zaj─Ötych bezprawnie i niesprawiedliwieÔÇŁ. Zob. w tekach 38 i 39 pozwy i dekrety s─ůdowe z lat 1817 i 1822 oraz uk┼éady z wszystkimi 14 obdarowanymi w sprawie ÔÇ×przeznaczenia nagrody za wybrane intratyÔÇŁ z 1823 r.
14 Zachowane ksi─Ögi pomiarowe kozaczyzn z lat 1784-1788 ┼Ťwiadcz─ů o du┼╝ym maj─ůtkowym zr├│┼╝nicowaniu tej szlachty. Przewa┼╝a┼éy folwarczki 200-300 dziesi─Öcin, zawsze bez poddanych ch┼éop├│w. W niekt├│rych aktach sprzeda┼╝y mo┼╝na spotka─ç tradycyjne, przedrozbiorowe formu┼éy i terminy: ÔÇ×22 maja 1788 r. Aleksander i Brygida G├│rscy znagleni b─Öd─ůc piln─ů potrzeb─ů pieni─ÖdzyÔÇŁ sprzedali kamerpaziowi Alojzemu H┼éasce ÔÇ×├│sm─ů cz─ůstk─Ö konia dziako┼äskiego ordynackiej ziemiÔÇŁ (1 ko┼ä = 6 w┼é├│k ziemi). AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 38.
15 P.Lelewel, Pamiętniki i diariusz domu naszego, Wrocław 1966, s. 158.
16 W pozwach do S─ůdu G┼é├│wnego Litewskiego skierowanych 24 czerwca 1809 r. do 68 rodzin zamieszka┼éych w 21 okolicach czytamy: ÔÇ×pozwani dobra delatora od przodk├│w przywilejami na r├│┼╝n─ů powinno┼Ť─ç oddane przez zawtadanie nies┼éusznie pod tytu┼éem w┼éasno┼Ťci ÔÇô uwa┼╝ane ÔÇô pomno┼╝one zosta┼éy zaborami od d├│br w├│jtostwa Topor├│w, Jaranotowski, Kozodawl├│w i Sipokwaszyna, kt├│re jako sekwestrem nie zaj─Öte najmi┼éo┼Ťciwiej delatorowi ÔÇô powr├│cone zosta┼éyÔÇŁ. ,
17 Zob. ÔÇ×autentyki pozw├│wÔÇŁ do 150 os├│b przez S─ůd Komisji dla Interes├│w Radziwi┼é┼éowskich od Rz─ůdu Ustanowiony, 28 wrze┼Ťnia 1822 r. oraz dokumenty z 1823 rÔÇŁ w tym skarga do cara od ÔÇ×dworianstwaÔÇŁ powiatu newclskiego, ┼╝e ÔÇ×Komisja Radziwi┼é┼éowska usi┼éuje zabra─ç ziemie do nich nale┼╝─ůceÔÇŁ, a tak┼╝e pisma w tej sprawie gen. ÔÇö gubernatora Arakczejewa i gubernatora wojennego Rimskij Korsakowa. AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, teka 38.
18 ÔÇ×Kr├│tki wyk┼éad sprawy a parte JW Grzegorza Michelsona nazapozew w instancji JO ks. Dominika Radziwi┼é┼éa -co do za┼Ťciank├│w w zapozwie wymienionychÔÇŁ, bez daty, AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, teka 39.
19 Kopia pozwu 2 instancji Eysmont├│w, Grzybowskich, Zegli┼äskich, Zienkiewicz├│w etc. z 23 stycznia 1818 r.: ÔÇ×Po zakordonowaniu przez Rosj─Ö cz─Ö┼Ťci kraju za D┼╝win─ů po┼éo┼╝onego i po zaj─Öciu ksi─Östwa newelskiego przez sekwestr i konfiskat─Ö na Skarb Imperium Rosyjskiego nast─ůpi┼éo pierwsze spisanie ludno┼Ťci, czyli Skazka Rewizska, b─Öd─ůc nieznan─ů i obc─ů dla szlachty, onych┼╝e na rzecz Skarbu w ok┼éad zaj─Ö┼éa. I w tym┼╝e zaraz czasie nast─ůpi┼éy ukazy og┼éaszaj─ůce przywileje szlachcie w┼éa┼Ťciwe, otworzy┼éy sposobno┼Ť─ç wej┼Ťcia porz─ůdkiem przepisanym do Rz─ůdowej Zwierzchno┼Ťci. Wtenczas ob┼╝a┼éowani sk┼éadaj─ůc swoje prawa i przywileje pr├│buj─ůce dziedziczenie ziem nadanych w Newelszczy┼║nie z za┼é─ůczeniem oraz dokument├│w rodowito┼Ťci przez gubernskiego marsza┼ékaÔÇŁ (AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, teka 39), Zob. nadto ÔÇ×wypisy dekret├│w z ksi─ůg prowincjonalnych potwierdzaj─ůcych rodowito┼Ť─ç szlachectwaÔÇŁ rodzin z kr─Ögu dawnego rycerstwa newelskiego (tam┼╝e, teka 38). Jednocze┼Ťnie z legitymacj─ů szlachty zale┼╝nej ÔÇ×stawali do wywodu rodowito┼Ťci szlacheckiejÔÇŁ obywatele ziemscy (feuda┼éowie). Zob. BCzart., rkps 2623: ÔÇ×Wywody szlachty obywatel├│w prowincji witebskiej u s─ůdu tej┼╝e prowincji okazane i alfabetycznym porz─ůdkiem u┼éo┼╝oneÔÇŁ. Najcz─Ö┼Ťciej sk┼éadanym dokumentem by┼éy kwity za op┼éacane z d├│br podymne.
20 Zob. AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, teka 38: Kopia ÔÇ×dok┼éaduÔÇŁ Rz─ůdz─ůcego Senatu podanego Katarzynie II w S. Petersburgu z 11 wrze┼Ťnia 1788 r.
21 Tam┼╝e oraz ÔÇ×Pro┼Ťba szlachty newelskicj do opiekun├│w nieletniej JOks. Stefanii Radziwi┼é┼é├│wny z 2 listopada 1817 r.ÔÇŁ.
22 Imienny spis szlachty wylegitymowanej i czekaj─ůcej na wykre┼Ťlenie z rewizji dusz podatkowych powiatu newelskiego jest do┼é─ůczony do cytowanego ÔÇ×dok┼éaduÔÇŁ Rz─ůdz─ůcego Senatu.
23 Zob. P. G. Koz┼éowskij, Struktura w┼éasno┼Ťci ziemskiej i faktycznego posiadania ziemi w zachodniej i ┼Ťrodkowej Bia┼éorusi w drugiej po┼éowie XV111 w.. RDSG t. XXXIII, 1972, s. 81; W 1813 r. fortuna ks. Dominika Radziwi┼é┼éa tylko w 30% mog┼éa by─ç przekazana spadkobiercom, bo reszta, tj. 70% posiad┼éo┼Ťci ziemskich znajdowa┼éa si─Ö w zastawach. Por. T. Zieli┼äska, Archiwum Radziwi┼é┼é├│w, ÔÇ×ArcheionÔÇŁ t. LXVI, 1978, s. 105.
24 AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XI, nr 190, s. 134-136. Po┼éo┼╝enie szlachty zale┼╝nej w dobrach radziwi┼é┼éowskich przed rozbiorami ilustruje ÔÇ×Ksi─Öga s─ůdowa dworu rubie┼╝ewickiego z lat 1704-1800ÔÇŁ, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 109.
25 AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 139, plik ÔÇ×dokumenty rozmaiteÔÇŁ, w tym ÔÇ×Wiadomo┼Ťci o w┼éo┼Ťcianach smolewickich poszukuj─ůcych wolno┼Ťci 8 iunii 1820 r.ÔÇŁ. W┼Ťr├│d ÔÇ×wywodz─ůcych si─Ö poddanychÔÇŁ mamy mieszka┼äc├│w miasteczka Smolewicze, kt├│rzy ÔÇ×robi─ů zwyczajne powinno┼Ťci z innymiÔÇŁ, strzelc├│w, ekonoma, kluczw├│jta, magazynnik├│w (ci ÔÇ×w urz─ůdzeniach ekonomicznych jeszcze nazywaj─ů si─Ö Fraszkami, lecz skrycie pod imieniem Fr─ůckiewicz├│w staraj─ů si─Ö o dekret wywodowyÔÇŁ) Nadto na li┼Ťcie jest cie┼Ťla, kt├│rego synowie ÔÇ×s┼éu┼╝─ů na wsiÔÇŁ, stra┼╝nicy i ÔÇ×ziemianieÔÇŁ. Wszyscy podlegali powinno┼Ťci rekruckiej. Syn jednego z petent├│w ÔÇ×oddany w rekruty dos┼éu┼╝y┼é si─Ö rangi praporszczyka i jest w garnizonie mi┼äskimÔÇŁ. Ci kt├│rym uda┼éo si─Ö w 1795,1811, 1816 r. zapisa─ç si─Ö do skazek szlacheckich, chcieli wywie┼Ť─ç si─Ö z tych skazek. Np. dla Bulwy ÔÇ×przezwanego teraz Abramowiczem skazka szlachecka 1811 r.ÔÇŁ by┼éa jedynym dowodem szlachectwa. Dodajmy, ┼╝e wedle T. Korzona, po 1818 r. skre┼Ťlano z ksi─ůg genealogicznych osoby, kt├│re wylegitymowa┼éy si─Ö na podstawie samych metryk urodzenia, skazek rewizyjnych itp. dowod├│w szlachectwa (op. cit.. 1.1, s. 144).
26 ÔÇ×W┼éo┼Ťcianin horodnicki Stanis┼éaw Bobylew, oddany do s┼éu┼╝by wojskowej dos┼éu┼╝y┼é si─Ö rangi oficera i by┼é nim w Komendzie Inwalidnej w LidzieÔÇŁ, gdzie mar┼é w 1832 r. Ma┼éoletnie dzieci Bobylewa odes┼éano do Petersburga: syna do dworza┼äskiego pu┼éku, c├│rk─Ö do Paw┼éowskiego Instytutu. Jednak zwierzchno┼Ť─ç horode┼äska uparcie nazywa┼éa ich w┼éo┼Ťcianami. AGAD, Arch. Potockich z Jab┼éonny, rkps 124. Z drugiej strony historiografia i ┼║r├│d┼éa zwracaj─ů uwag─Ö na fa┼észerstwa towarzysz─ůce legitymacjom. J. Jedlicki, Klejnot i bariery spo┼éeczne. Przeobra┼╝enie szlachectwa polskiego w schy┼ékowym okresie feudalizmu, Warszawa 1968, s. 366; A.P. kore1in, Dworianstwo w porefor-miennoj Rossii 1861-1904 gg., Moskwa 1979, s. 45. Na akcji bogaci┼éa si─Ö przede wszystkim palestra. zach─Öcaj─ůc m.in. do proces├│w:: ÔÇ×wmawiali im (ubo┼╝szej szlachcie), ┼╝e ekstrakt procesu w r─Öku b─Öd─ůcy jest dowodem szlachectwa i do legitymacji b─Ödzie potrzebnymÔÇŁ. H eleniusz[E. Iwanowski], Wspomnienia lat minionych t. II. Krak├│w 1876, s. 351.
27 AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 54. pl. 2 (sprawa z w┼éo┼Ťcianami delatyckimi poszukuj─ůcymi wolno┼Ťci). Baranowscy oskar┼╝eni dodatkowo o pobicie oficjalisty dworskiego, kt├│ry upomina┼é si─Ö o odpracowanie szarwarku, zostali skazani przez s─ůd powiatowy nowogr├│dzki ÔÇ×na banicj─Ö doczesn─ů i wieczn─ůÔÇŁ.
28 By┼éo to zgodne z intencj─ů ukazu Rz─ůdz─ůcego Senatu z 21 wrze┼Ťnia 1815 r. nr 25 947, na kt├│ry powo┼éywano si─Ö we wszystkich procesach, gdy ÔÇ×libertowanyÔÇŁ uchyla┼é si─Ö od ┼Ťwiadcze┼ä na rzecz ÔÇóworu i pa┼ästwa, nie czekaj─ůc na now─ů rewizj─Ö dusz. AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w. rkps 2360, k. 140-104v.
29 AGAD, Arch. Radziwiłłów, dz. XXIII, t. 125, pl. 3; t. 160, pl. 1. Zob. materiały czterdziestoletniego procesu mieszkańców Petrykowa z Chodkiewiczami, AP Kraków, Arch. Młynowskie Chodkiewiczów, rkps 236.
30 AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII. t. 125; t. 160. Nie wiem czy mo┼╝na uto┼╝sami─ç wybra┼äc├│w s┼éuckich z ziemianami ÔÇ×konnej s┼éu┼╝by znajduj─ůcej si─Ö w ks. s┼éuckim i kopylskimÔÇŁ. Rewizja ziemian z 1738 r. podaje, ┼╝e siedzieli w 797 dymach, na 562 w┼é├│kach oraz 112 ÔÇ×koniach ziemiÔÇŁ. Tam┼╝e, t. 160, plik ÔÇ×Wybra┼äce s┼éuccy i za┼Ťcianki ks. s┼éuckiegoÔÇŁ.
31 Zwierzchno┼Ť─ç dworska odmawia┼éa potwierdzenia przywileju Augusta II i Hieronima Floriana Radziwi┼é┼éa, ÔÇ×albowiem zyskane potwierdzenie kt├│regokolwiek z tych przywilej├│w mog┼éoby im pos┼éu┼╝y─ç do wy┼éamania si─Ö od powinno┼Ťci wszelkichÔÇŁ. Poza tym by┼éy one ÔÇ×rz─ůdowym ustawom tera┼║niejszym przeciwneÔÇŁ. AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 125, pl. 3.
32 Zob. ÔÇ×Sprawozdania Prokuratoryi Massy Radziwi┼é┼éowskiej do Komisji o wybra┼äcachÔÇŁ, b.d. (po 1821 r.), Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 160, pl. 1. Izba Skarbowa powo┼éa┼éa si─Ö na ukaz 30 listopada 1821 r., ÔÇ×i┼╝ raz wolno┼Ť─ç u┼╝ywaj─ůcy nie mo┼╝e by┼é w podda┼ästwo obr├│conymÔÇŁ. Z kolei zwierzchno┼Ť─ç ukaz ├│w interpretowa┼éa, ┼╝e ÔÇ×to s┼éu┼╝y tylko temu, kt├│ry jej na┼╝yje z wyroku lub za uwolnieniem dziedzicaÔÇŁ.
33 W 1834 r. Rada Pa┼ästwa zaliczy┼éa do wolnych ludzi 866 ÔÇ×poddanych ks. Wittgensteina, by┼éych wybra┼äc├│w, zobowi─ůzanych do s┼éu┼╝by wojskowej na rzecz s┼éuckiego zamkuÔÇŁ. N.N.U ┼éa s z c z i k, Predposytki krestianskoj rieformy 1861 g. W Litwie i zapadnoj Bielorussi, Moskwa 1965, s. 73. Zob. spory mi─Ödzy szlacht─ů lenn─ů a ordynacj─ů kieck─ů i dawidgr├│deck─ů 1825-1856 r. BUW, rkps 323.
34 W 1825 r. Zamoyscy sprzedali hrabstwo kossowskie za 1 milion zip. Wojciechowi i Józefie z Druckich Lubeckich Pusłowskim. Biblioteka Akademii Nauk [dalej: BAN] Lwów, Arch. Sapiehów, nr 142 II, ks. 303. Pusłowscy posiadali Kossów jeszcze w II Rzeczypospolitej.
35 Tam┼╝e, k. 322-323: ÔÇ×Relacje w interesie szlachty borowickiej czynszowej w hrabstwie do JW Ordynatostwa 15X1816ÔÇŁ.
36 Tam┼╝e, k. 289-291: ÔÇ×Relacje z 11 VII 1823 r.ÔÇŁ
37 BAN Lw├│w, Arch. Sapieh├│w, nr 141 II, k. 39-30. Dnia 12 wrze┼Ťnia 1821 r. Zofia Zamoyska pisa┼éa do J├│zefa Dymowskiego: ÔÇ×Byli tu z Kossowa ci trzej, co na przy┼é─ůczonej suplice podpisani przykro mi by┼éo s┼éucha─ç o tym i my┼Ťle─ç, ┼╝e ci ludzie przeze mnie pozbawieni s─ů wszystkiego i bez dachu swego teraz tu┼éaj─ů si─Ö po cudzych domach-ÔÇŁ BAN Lw├│w, Arch. Sapieh├│w, nr 128 II c, k. 60-61.
38 BAN Lw├│w, Arch. Sapieh├│w, nr 142 II, k. 289-292. Wyp┼éat─Ö odszkodowania za budynki uzale┼╝niali Zamoyscy od formalno-prawnego zrzeczenia si─Ö ÔÇ×praw u┼╝ywalno┼Ťci do gruntu we wsi Borowikach przez nich dawniej u┼╝ywanychÔÇŁ. Tam┼╝e, k. 232-324. W komplanacji u┼╝yto charakterystycznego zwrotu: ÔÇ×wolni ludzie, mieni─ůcy si─Ö by─ç z szlacheckiej dawniej familii pochodz─ůcyÔÇŁ.
39 BPAN Kiak├│w, rkps 4445.
40 BAN Kij├│w, rkps II 20 281.
41 Tam┼╝e, rkps V 2672 oraz rkps V 2685. R├│wnie┼╝ liczne ÔÇ×sprawy szlachty wo┼éy┼äskiej poszukuj─ůcej wolno┼Ťci z podda┼ästwaÔÇŁ w latach 1805-1838, tam┼╝e, rkps 122 974ÔÇöV22 979. Zob. te┼╝ procesy o wolno┼Ť─ç w publikacji Sielanskij ruch na Ukraini 1826-1849 rr. Kijiw 1985.
42 J. Jedlicki, op. cit., s. 75 n. O antagoniźnie obywateli względem szlachty czynszowej, zależnej, poddańczej, brukowej, luźnej oraz próbach jej wyeliminowania z życia politycznego w dobie stanisławowskiej zob. s. 134-182.
43 Tam┼╝e. s. 145. 146,158. 160. Ale mowa tu o fragmencie konfliktu. Spory ci─ůgn─ůce si─Ö od XVII w. mi─Ödzy bojarami owruckimi (na mocy konfirmacji przywileju Stefana Batorego z 161 lr. ÔÇ×nie┼Ťli s┼éu┼╝b─Ö szlacheck─ů, ziemsk─ůÔÇŁ) a starostami owruckimi, usi┼éuj─ůcymi ÔÇ×utrzyma─ç bojar├│w w podleg┼éo┼Ťci swojejÔÇŁ przedstawia obszernie r─Ökopis BJag. nr 6049, k. 57-61. Problem zatarg├│w szlacheckoÔÇômagnackich po unii lubelskiej w p├│┼énocnej, poleskiej cz─Ö┼Ťci woj. kijowskiego sygnalizuje Z. Anusi k, Struktura spo┼éeczna szlachty braclawskiej w ┼Ťwietle taryfy podymnego z 1629 r., PH t. LXXVI, 1985, z. 2, s. 250. Szerzej o tym W. Sienkiewicz, op. cit., s. 53-56, 84-85, 108-111.
44 BJag., rkps 6049, k. 87v. O bojarach nad Kamienic─ů w XVI w. w├│wczas w dobrach Tyszkiewicz├│w, zob. BAN Wilno, rkps TF 248. W 1584 r. bojarowie spod ┼╗ytomierza, Owrucza, Zwiahla ÔÇ×prysluchajut i stehajutse do zamku SlobodyszczeÔÇŁ.
45 BJag., rkps 6049, k. 88-89
46 Tam┼╝e, k. 90. R├│wnie┼╝ J. Bartoszewicz, Sprawa Mo┼╝arowskich z kapitu┼é─ů wile┼äsk─ů, ÔÇ×Kronika Wiadomo┼Ťci Krajowych i ZagranicznychÔÇŁ 1857; A. Przezdziecki, Podole, Wo┼éy┼ä, Ukraina t. II, Wilno 1841, s. 112.
47 BJag., rkps 6049, k. 90v. Kamie┼äszczyn─Ö kupion─ů od kapitu┼éy przez biskupa Massalskiego odziedziczy┼éa Helena ks. de Ligne, 2┬░ voto Wincentowa Potocka.
48 I. Rychlik├│wa, Studia nad ziemia┼ästwem Galicji, PH t. LXXVIII, 198 7, z. 2, s. 539-542. O rugowaniu szlachty za┼Ťciankowej po 1772 r. w ekonomii Samborskiej pisze W. Pulnarowicz, U ┼║r├│de┼é Sanu, Stryja i Dniestru, Turka 1929, rozdz. XXIII ÔÇö o polityce Prus wobec drobnej szlachty J. Jedlicki, op. cit., s. 221-222.
40 J. Jed1iĐüki, Szlachta, [w:] Przemiany spo┼éeczne w Kr├│lestwie Polskim 1815-1864, Wroc┼éaw 1979, s. 29.0 d─ů┼╝eniu monarchii europejskich w ko┼äcu XVIII w. do ograniczenia liczby szlachty zob. A. M ─ůczak, op. cit., s. 166-167.
50 T. Korzon, op. cit. t. I, s. 271.
51 Z.Stankiewicz, Szlachta-ziemianie w ┼Ťwietle ankiety w┼éo┼Ťcia┼äskiej 1814 r., [w:] Ziemia┼ästwo polskie 1795-1945, pod red. J. Leskiewiczowej, Warszawa 1985, s. 117 n.
52 L. ┼╗Đâtkowicz. Rz─ůdy Repnina na Litwie w latach 1794-1797, Wilno 1938, s. 127; AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, nr 139 (kwity za podymne i ÔÇ×ofiar─ÖÔÇŁ z lat 1798-1806); BJag., rkps 6048, k. 63 n.
53 L. ┼╗Đâtkowicz, op. cit., s. 291,384; P.N. ┼╗ukowic z, Soslownyjsostaw naselenija zapadnoj Rossii w carstwowanije Jekateriny II, ÔÇ×┼╗urna┼é Ministerstwa ProswieszczenijaÔÇŁ cz. LVII, s. Petersburg, 1915, maj, s. 132-134.
54 BOss., rkps 500; BCzart., rkps MNK 90; Archiwum Akt Dawnych Wilno, rkps DA 2825-DA 2840; DA 11 622; DA 11 628.
55 AGAD, Zbi├│r Czo┼éowskiego, nr 518; Archiwum Publiczne Potockich, nr 361; BAN Wilno, rkps 122-112, s. 172-193. W 1629 r. w woj. brac┼éawskim stwierdzono wysok─ů koncentracj─Ö w┼éasno┼Ťci ziemskiej w r─Öku wielkich, przewa┼╝nie ruskich feuda┼é├│w i jednocze┼Ťnie brak wi─Ökszej liczby za┼Ťciank├│w bojarskich, zobowi─ůzanych do s┼éu┼╝by wojskowej. Z. Anusik, op. cit., s. 250. Mo┼╝e jednak bojarowie i ziemianie nale┼╝eli do kategorii nie ujawnianychÔÇÖw taryfach podymnego?. Np. w taryfach woj. wile┼äskiego z 1775 r. rejestrowano szlacht─Ö czynszow─ů ┼é─ůcznie z okoliczn─ů. W 1790 r. szlachta czynszowa jest wykazana razem z dymami gruntowymi ch┼éopskimi. Zob. L. Truska, ┼╗ememldos ir feodalu klases struktura Lietuvoje XVIII a. pabaigoje (2. ┼╣emaitija 1775-1790 m), ÔÇ×Lietuvos TSR Mokslu Akademijos darbaiÔÇŁ A serija, 1982, t. 4 (81), s. 71-81. Moim zdaniem jest to po┼Ťredni dow├│d degradacji tej warstwy.
56 Np. w pow. owruckim by┼éo 31 osiedli, w kt├│rych ┼╝y┼éa szlachta bezw┼éo┼Ťcia┼äska zakwalifikowana do podatku ÔÇ×ofiaryÔÇŁ, gdy┼╝ wysiewa┼éa ÔÇ×nad 10 korc├│wÔÇŁ. ÔÇ×OfiaraÔÇŁ od tej szlachty ÔÇö 815 z┼ép. ÔÇö stanowi┼éa ledwie 1,3% og├│┼éu podatku z powiatu owruckiego. BOss., rkps 500, s. 88-89. W 1803 r. mia┼éo by─ç w pow. owruckim 5939 szlachty ÔÇ×dusz m─ÖskichÔÇŁ. Zob. Ks. Hugona Ko┼é┼é─ůtaja korespondencja listowa z Tadeuszem Czackim t. II, Krak├│w 1844, s. 275.
57 W odniesieniu do Kr├│lestwa pisze J. Jedlicki; ÔÇ×Konflikt mia┼é, zdaje si─Ö, pod┼éo┼╝e raczej kulturalno-towarzyskie ni┼╝ spo┼éeczneÔÇŁ, (Szlachta, s. 53). ┼╗e konflikt o pod┼éo┼╝u spo┼éecznym by┼é nieunikniony wskaza┼é u┼╝ w 1796 r. P┼éaton Zubow w s┼éynnym projekcie wysiedlenia szlachty litewskiej. Zob. projekt opublikowany przez H. Mo┼Ťcickiego, Pod ber┼éem car├│w, Warszawa 1924, s. 25 n.
58 T. korzon, op. cit. 1.1, s. 113,146; L. ┼╗Đâtkowicz, Stosunki skarbowe w iV.Ks. Litewskim w dobie Insurekcji Ko┼Ťciuszkowskiej, Wilno 1935, s. 53 n. O sytuacji na Litwie: pami─Ötniki dr J├│zefa Franka, Aleksandra Fredry (Trzy po trzy), Micha┼éa Zalewskiego i inne. Analiza ┼║r├│d┼éoznawcza rewizji dusz: W. kabuzan, Narodonasielenije Rossii w XVIII w. ÔÇö pierwoj polowinie XIX w. po materia┼éom rewizii, Moskwa 1963.
39 L. ┼╗Đâtkowicz. Rz─ůdy Repnina, s. 336-354.
60 AGAD, Arch. Potockich z Jab┼éonny, nr 120: ÔÇ×Interesy o sztrafach za opuszczone dusze w HorodnieÔÇŁ; nr 164: (kary ÔÇ×za utajone duszeÔÇŁ w dobrach Berezyna); BN, rkps IV 9925: Petycja Piotra Moszy┼äskiego, marsza┼éka gub. wo┼éy┼äskiej, z. 1824 r. w sprawie darowania kary 500 rb. sr. za ka┼╝d─ů pomini─Öt─ů dusz─Ö oraz odmowna odpowied┼║ w. ks. Konstantego. O pladze donos├│w w tej sprawie: S. Morawski, Szlachta-bracia 1802-1850. Wspomnienia, gaw─Ödy, dialogi, Pozna┼ä b.r., s. 172 n. O ┼Ťciganiu zbieg┼éej, okolicznej szlachty obci─ů┼╝onej podymnym i sprowadzaniu jej napowr├│t z Kr├│lestwa do Cesarstwa zob. P. Lelewel, Pami─Ötniki, s. 48.
61 AGAD, Arch. Potockich z Jabłonny, nr 152, 6 i 63.
62 W 1806 r. zwierzchno┼Ť─ç rubcewicka sporz─ůdzi┼éa wykaz za┼Ťciank├│w, w kt├│rych ┼╝y┼éo 61 rodzin szlacheckich z zaznaczeniem, kto ÔÇ×dowodzi rodowito┼ŤciÔÇŁ i na jakiej podstawie. Na 61 rodzin tylko 17 ÔÇ×posz┼éo do wywoduÔÇŁ. AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, t. 109 (ÔÇ×Przy Rubcewiczach za┼ŤciankiÔÇŁ, 16 czerwca 1806 r.).
63 AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, nr 1816; nr 2896; BJag., rkps 6048; AGAD, Zbi├│r Czo┼éowskiego nr 577 (ÔÇ×szlachta mieszkaj─ůca w dobrach klucza peczarskiego, ze skazek wypisana 1812 r.ÔÇŁ w zwi─ůzku z rozk┼éadem ┼Ťwiadcze┼ä dla wojska); AGAD, Zbi├│r Kartograficzny, rkps 71 (spis okolic szlacheckich w gub. grodzie┼äskiej obowi─ůzanych do kwaterunku wojskowego).
64 AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, nr 1816, s. 35 (rewizja wsi Arszyczyna, gub. podolskiej, 1796 r.). O kategoriach szlachty wpisanej do skazek na Litwie i Rusi zob. T. kđżđ│zon, op. cit. 1.1, s. 113; P.N. ┼╗ukowicz, op. cit.; L. ┼╗ytkowicz, Rz─ůdy Repnina, s. 322 oraz tab. A i B; N.N. U┼éaszczik, op. cit., s. 74 n. ┼╗e szlachta okoliczna wpisana w skazki szlacheckie nie podlega┼éa powinno┼Ťciom podatkowego stanu zaznaczaj─ů: P. Bobrowski, Gubernia grodzie┼äska, St. Petersburg 1863, s. 716; I. Fund u klej, Statisticzeskoje opisanije kijewskoj guberni, cz. I, S. Petersburg 1852, s. 191.
65 Np. ÔÇ×Lista familii hr. Adama Litawora Wiszniew (pow. oszmia┼äski): szlachty ÔÇô Tatar├│w dilto ÔÇô wolnych ditto ÔÇô poddanych ditto ChreptowiczaÔÇŁ z 1795 r. wymienia w dobrach dusz m─Öskich 116, ┼╝e┼äskich 128 8 ditto 9 120 ditto 105 605 ditto 580. Zob. Centralne Pa┼ästwowe Historyczne Archiwum [dalej: CPHAj Wilno, fond 515, op. 15, jedn. 78, nr 111. Rewizje szlachty nie maj─ůcej maj─ůtk├│w w pow. oszmia┼äskim w 1811 r. wymieniaj─ů oko┼éo 810 familii, utrzymuj─ůcych si─Ö z dzier┼╝awy i zastawu ziemi dworskiej. Rodziny te nie podlega┼éy ok┼éadowi. CPHA. fond 515, op. 15, jedn. 246-249.
66 CPHA, fond 515, op. 15, jedn. 79, nr 950: ÔÇ×Lista Micha┼éa Wa┼╝y┼äskiego, dziedzica folwark├│w Olany i Ba┼éasze w pow. oszmia┼äskimÔÇŁ.
67 Przyk┼éadem ÔÇ×skazka szlachty pod JWW Gru┼╝ewskiemi ÔÇö ÔÇö mieszkaj─ůcej w parafii kurtowia┼äskiej i kielme┼äskiej (pow. szawelski), roku 1797ÔÇŁ. Szlachta w dobrach Gru┼╝ewskich, og├│┼éem 98 dusz m─Öskich, sk┼éada┼éa si─Ö z ÔÇ×gospodarzyÔÇŁ, ich syn├│w, dalszych krewnych, nadto najemnik├│w, k─ůtnik├│w. BAN Wilno, rkps A-1492. W rewizyjnej skazce powiatu wi┼ékomierskiego z 1816 r. pod wsi─ů Okniany nale┼╝─ůc─ů do Konstantego Ogi┼äskiego zanotowano wg rewizji: 1795 r. poddanych dusz m─Öskich 124, wolnych 22, 1811 r. ditto 134, ditto 3, 1816 r. ditto 101, ditto 3. ÔÇ×WolniÔÇŁ, to Onufry Szeinberg z synami dokazywajuszczymi dworianstwo, o czym skazka 1811 i 1816 r. BAN Wilno, rkps F-264-1197, k. 24 n.
68 Np. do ÔÇ×listy Jana Pi┼ésudskiego w maj─ůtku KieytowiszkachÔÇŁ (pow. trocki, 1811 r.) jest do┼é─ůczona ÔÇ×lista we dworze s┼éu┼╝─ůcych, czterech szlachty: J├│zef Muszy┼äski koniuszy, Ignacy Witkiewicz ekonom, Ignacy Kasperowicz kamerdyner, Feliks Borowski kamerdynerÔÇŁ. CPHA, fond 515, op. 15, jedn. 245, s. 23.
69 ÔÇ×Podanie o liczbie dym├│w szlacheckich w okolicy DymajcieÔÇŁ z 1795 r. (pow. telszewski) wymienia 5 rodzin w┼éa┼Ťcicieli oraz zapisanych ÔÇ×przy w┼éa┼ŤcicielachÔÇŁ, 2 rodziny szlachty-najemnik├│w, z szlachcic├│w s┼éu┼╝─ůcych, 4 rodziny ÔÇ×szlachty na k─ůcieÔÇŁ. BAN Wilno, rkps 12-3971.
70 CPHA Wilno, fond 515, op. 15, jedn. 245, spisy pow. trockiego.
71 N.N. U ła szcz i k, op. cit., s. 68.
72 Tam┼╝e, s. 78. Autor podkre┼Ťla, ┼╝e w┼Ťr├│d ÔÇ×wolnychÔÇŁ i poddanych by┼éa r├│wnie┼╝ szlachta niewylegitymowana. Spadek zanotowany ppd r. 1850 spowodowa┼éo prawdopodobnie przesuni─Öcie szlachty do jednodworc├│w i ch┼éop├│w pa┼ästwowych.
73 BAN Wilno, rkps KN-330. Por. M. Gadon, Opisanie powiatu telszewskiego, Wilno 1846, s. 89. W latach 1815-1816 ukaza┼éa si─Ö w ÔÇ×Dzienniku Wile┼äskimÔÇŁ seria alarmuj─ůcych artyku┼é├│w o mno┼╝─ůcych si─Ö eksdywizjach pi├│ra Chod┼║ki, Domeyki, Wierzeyskiego oraz Karola Lelewela, ojca Joachima i Prota.
74 Pełne teksty dezyderatów oraz relacje z przebiegu obrad w zgromadzeniach szlacheckich zob. A. Janulaitis,LietuvosbajoraiirjuseimeliaiXIXamż. 1795-1863(Lanoblesselithuanienneetses dietines au XIX s.. 1795-1863), Kaunas 1936, s. 306, 350-353, 382, 527-528.
75 Wszystko to znalaz┼éo odbicie w XII ksi─Ödze Pana Tadeusza. Gdy Tadeusz i Zosia og┼éosili zamiar uwolnienia ch┼éop├│w, Gerwazy powiada┼é: ÔÇ×Tylko ostrzegam, by┼Ťmy wolno┼Ťci nie dali/Pustej i s┼éownej tylko, jako za Moskali,/Kiedy pan Karp nieboszczyk w┼éo┼Ťcian wyswobodzi┼é,/A Moskal ich podatkiem potr├│jnym og┼éodzi┼éÔÇŁ. Podane przez A. Mickiewicza fakty zakwestionowa┼é N.N. U┼éaszczik. Na podstawie akt s─ůdowych autor stwierdzi┼é, ┼╝e sukcesor Ignacego Karpia, Eustachy Karp, zwolnionych w testamencie ch┼éop├│w (7 tysi─Öcy dusz) zapisa┼é do skazek podda┼äczych. Procesy o wolno┼Ť─ç trwa┼éy od 1817 do 1848 r. N.N. U┼éaszczik, O krestianskich wolnienijach w Litwie w pierwoj polowinie XIX w., ÔÇ×Istoria SSRÔÇŁ, 1959, nr 1, s. 156-168. Od siebie dodam, ┼╝e 24 kwietnia 1810 r. Aleksander I podpisa┼é ukaz o umieszczeniu owych siedmiu tysi─Öcy dusz w skazkach ludzi wolnych, obci─ů┼╝onych podusznym i powinno┼Ťci─ů rekruck─ů, w┼éa┼Ťciw─ů tej warstwie. BAN Wilno, rkps F 105, IJF-652, k. 4-5. Tu tak┼╝e testament I. Karpia.
76 AGAD, Arch. Potockich z Jab┼éonny, nr .164 nr 8; AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, rkps 2630, s. 144-145, 247-267, 357-370, 507, 533-565; AGAD, Arch. Radziwi┼é┼é├│w, dz. XXIII, nr 106; nr 149; nr 162,1 (proces 43 ÔÇ×w┼éo┼ŤcianÔÇŁ z Toporowa i Tarantowa w 1819-1829 r.). Nie mo┼╝na wykluczy─ç, ┼╝e by┼éa to dawna szlachta, bowiem Komisja Radziwi┼é┼éowska skar┼╝y┼éa w 1820 r. ÔÇ×wielm. Dominika Petrykowskiego, deputata wywodowego newelskiego, kt├│ry sposobem niegodziwym w┼éo┼Ťcian do niepos┼éusze┼ästwa pobudzaÔÇŁ. Zob. r├│wnie┼╝ procesy o wolno┼Ť─ç: Sielanskij ruch na Ukraini 1829-1849 rÔÇŁ s. 40, 61, 101 n., 112 nnÔÇŁ 136 nn., 186 nn., 212 nn. Por. S. Sam raj, Borotba tulcynskich miscan z hrafamy Potockymy, ÔÇ×Naukowyj Zbirnik Istory─çnoj Sekcji UANÔÇŁ, Kij├│w 1929.
77 Polityk─Ö rz─ůdu wzgl─Ödem wolnych ludzi oraz szlachty czynszowej zrelacjonowa┼é N.N. U┼éaszczik, op. cit., s. 80-88. Zob. tak┼╝e T. korzon, op. cit. 1.1, s. 114; H. Mo┼ŤĐüiĐüki, op. cit., s. 22-47. Natomiast stanowisko rozmaitych w┼éadz skarbowych i administracyjnych, 1815-1861 zob. AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, nr 2630, passim. N.N. U┼éaszczik wspomina, ┼╝e carat oczekiwa┼é wyraz├│w wdzi─Öczno┼Ťci od tych, kt├│rym u┼éatwiono ÔÇ×isk swobodyÔÇŁ. Asumpt procesom da┼é ukaz 15/21 wrze┼Ťnia 1815r., o czym wielokrotnie cytowany rkps Arch. M┼éynowskiego Chodkiewicz├│w, nr 2630, np. s. 140, 145, 384.
78 Tamże, s. 358-360. Powołano tu art. 1044 z IX tomu Zwodu Praw i art. 141 w IV tomie.
79 N.N. U1aszczik, op. cit., s. 69 nn. Autor pisze o ÔÇ×niezliczonych procesach dziedzic├│w z wolnymi lud┼║mi o odzyskanie wolno┼ŤciÔÇŁ. Dla wielu szlachcic├│w zapisanych w podda┼ästwo procesy zako┼äczy┼éy si─Ö odmow─ů lub ci─ůgn─Ö┼éy do reskryptu 20 listopada 1857 r. Procesy z Chodkiewiczami przerwa┼éo dopiero uw┼éaszczenie.
80 AGAD, Arch. Potockich z Jabłonny, nr 120, 125 i nr 126.
81 Tam┼╝e.
82 AGAD. Arch. Potockich z Jabłonny, nr 126. Powoływano się naart. 921 w IX tomie Zwodu Praw.
83 Tam┼╝e, kopia ukazu Rz─ůdz─ůcego Senatu z 8 kwietnia 1855 r. Senat podkre┼Ťli┼é ┼╝e same ÔÇ×skazkiÔÇŁ nie s─ů ju┼╝ miarodajnym ┼Ťwiadectwem stanu cz┼éowieka. Jako podstaw─Ö prawn─ů zwolnienia z podda┼ästwa wymieni┼é art. 1082 w IX tomie Zwodu Praw. Zob. te┼╝ akta proces├│w ÔÇ×szlachty z by┼éej wojskowej s┼éu┼╝byÔÇŁ w Petrykowie (350 os├│b). Zapisani w skazki 1795,1811,1816 r. procesowali si─Ö od 1816 đ│. o uwolnienie z podda┼ästwa, AP Krak├│w, Arch. M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, nr 2630, s. 33-46, 49-56, 93-149. Niekt├│rzy z nich (Pi┼äkowscy, Jaszczykowscy, Butowicze, Plikusy, ┼╗abkowscy, Nowaccy) dopiero w 1838 r. zostali zwolnieni z podda┼ästwa i dopiero potem ,,po otpuskie ich na wolu dokazali w deputatskom dworianskom sobranii dworianskoje swoje proischo┼╝denije i utwier┼╝dieny w takowom HeroldiejuÔÇŁ. Tam┼╝e, s. 146-147.
84 Tam┼╝e, s. 25-27, 187-190, 191-197, 258, 247-253, 255-257.
85 Tam┼╝e, s. 21-23, 25-27, 235-237, 331-333, 395-397 (libertacje z lat 1837-1848). Zwolnieni z podda┼ästwa musieli sk┼éada─ç wysokie op┼éaty dworowi: 200 rb sr. za ÔÇ×oswoboditelnyj aktÔÇŁ. Tak┼╝e koszta proces├│w by┼éy wysokie. W 1849 r. ÔÇ×poddaniÔÇŁ z Petrykowa musieli zap┼éaci─ç 27 212 rb sr. (Tam┼╝e, s. 425). A przecie┼╝ sk┼éadali si─Ö na podr├│┼╝e plenipotent├│w, paszporty, zap┼éaty dla pisuj─ůcych pro┼Ťby itd. Ale p┼éaci┼é r├│wnie┼╝ dziedzic, nawet za urz─Ödowe t┼éumaczenia na rosyjski polskich przywilej├│w itp. Tam┼╝e, s. 319, 340, 351, 373.
86 Tamże, s. 151-157; AP Kraków, Arch. Młynowskie Chodkiewiczów, rkps 2631 (umowy o czynsze z osobami zwolnionymi z poddaństwa w 1848 r.)
87 N.N. Ułaszczik, Predposylki krestianskoj reformy, s. 88.
88 J. Gieysztor, Pami─Ötniki z lat 1857-1865 t. I, Wilno 1921, s. 135 n.
89 P.N. ┼╗ukowicz, Soslownyj sostaw naselenija, s. 133-134. W 1796 r. w o┼Ťmiu powiatach Litwy na 31 004 szlachty wpisanej do skazek 61 % to szlachta okoliczna na w┼éasnych gruntach, 15% szlachta czynszowa, 24% szlachta w s┼éu┼╝bie (L. ┼╗Đâtkowicz. Rz─ůdy Repnina, s. 398). Jednak znane mi z autopsji skazki szlacheckie z 1796 r. podpowiadaj─ů inny wniosek: w jednej z wymienionych grup znajdowali si─Ö tak┼╝e dzier┼╝awcy i zastawnicy. Nowsze badania struktury spo┼éecznej np. na ┼╗mudzi nie wspominaj─ů szlachty czynszowej i wyr├│┼╝niaj─ů tylko szlacht─Ö maj─Ötn─ů(dworn─ů) oraz okoliczn─ů bez poddanych. Ta ostatnia stanowi┼éa w 1790 r. ok. 73% stanu (G. B┼éaszczyk, ┼╗mud┼║ w XVIIi XVIII w. Zaludnienie i struktura spo┼éeczna, Pozna┼ä 1985, s. 106). Szlachta bez poddanych na Litwie og├│┼éem to oko┼éo 70% stanu (J. Ochma┼äski Dawna Litwa, Olsztyn 1986, s. 212). Natomiast badacze litewscy (np. L. T r u s k a) wyr├│┼╝niaj─ů jeszcze ÔÇ×drobnych dzier┼╝awc├│wÔÇŁ, czyli szlacht─Ö za kontraktami: oko┼éo 30% stanu. Zob. G. B┼éaszczyk, op. cit., s. 97,119. W─ůtpliwo┼Ťci liczbowe na tym etapie bada┼ä nie s─ů do rozwi─ůzania.
90 I. Fundukiej, Statisticzeskoje opisanije kijewskoj gubernii 1.1, s. 193. Trzeba podkre┼Ťli─ç, ┼╝e w Cesarstwie Rosyjskim, podobnie jak w zaborze austriackim, nikt nie uchyla┼é si─Ö od legitymacji. Szlachectwo udowodnili Czartoryscy, Zamoyscy, Radziwi┼é┼éowie. Chodkiewiczowie wylegitymowali si─Ö po raz pierwszy w 1802 r., tytu┼é hrabiowski potwierdzili w 1824 r. Mimo to wezwano ich jak wszystkich innych do legitymacji po 1831 r. Papiery sk┼éadali w 1837 đ│., 1843 r. 1852 r. Dopiero wiosn─ů 1854 r. marsza┼éek dubie┼äski zapowiedzia┼é wys┼éanie sprawy do Heroldii (AP Krak├│w, Archiwum M┼éynowskie Chodkiewicz├│w, nr 513, r. 514, 791). Korelin powiada, ┼╝e w Heroldii jeszcze w sz├│stym dziesi─Öcioleciu by┼éo mn├│stwo spraw nierozpatrzonych i wiele niew─ůtpliwej szlachty wpisanej w ksi─Ögi genealogiczne, niezatwierdzonej w Senacie (A.P. Korelin, op. citÔÇŁ s. 46).
91 BAN Wilno, rkps F 12-3071, s. 9-10 (tłumaczenie z rosyjskiego własne).
92 H. Rzewuski, Pami─ůtki pana Seweryna Soplicy cze┼Ťnika parnawskiego, Lipsk 1868, s. XXIX, 23.
93 Ten┼╝e, Pami─ůtki starego szlachcica litewskiego, Warszawa 1900, s. 1, 17.
94 J. Tazbir, Świat panów Pasków, Łódź 1986, s. 385.
95 Ks. Hugona Ko┼é┼é─ůtaja korespondencja listowa z Tadeuszem Czackim t. II, s. 242.
96 S. Morawski, op. cit., s. 46-47, 51. Postawy ziemian jednofolwarcznych wobec powstania 1863 r. na ziemiach p├│┼énocnowschodnich (ÔÇ×pa┼äska robotaÔÇŁ) charakteryzuje W. Lednicki, Pami─Ötniki t. I, Londyn 1963, s. 250.
97 J.I. Kraszewski. Wspomnienia Wo┼éynia, Polesia i Litwy, Warszawa 1985, s. 59-66. Problematyka za┼Ťciank├│w w literaturze pi─Öknej ale i w publicystyce Wielkiej Emigracji zob. H. Chamerska, Drobna szlachta w Kr├│lestwie Polskim (1832-1864), Warszawa 1974.
98 H. Rzewuski, op. cit., s. 103.
99 Tamże, s. 105. Lasyr Antoni (Strzała).
100 E. TĐâszkiewicz. Opisanie powiatu borysowskiego pod wzgl─Ödem statystycznym, Wilno 1847, s. 9.
101 N. Malinowski, O ziemianach pod┼éug dawnych praw litewskich, ÔÇ×Teka Wile┼äskaÔÇŁ, 1867, nr 1.
102 Z. Starorypiński, K. Borowski, Między Kamieńcem i Archangielskiem, Warszawa 1986, s. 53.
105 Heleniusz [E. Iwanowski], Wspomnienia t. II, s. 452.
104 A. Iwański, Pamiętniki 1832-1876, Warszawa 1968, s. 28.
105 Rok 1863 na Ukrainie. Pami─Ötnik nieznanego autora, wyd. E. Koz┼éowski, Krak├│w 1979, s. 22. Wydawca b┼é─Ödnie wyja┼Ťnia sytuacj─Ö szlachty przeniesionej po 1831 r. do jednodworc├│w: ÔÇ×Wielu z nich zasili┼éo nast─Öpnie szeregi krepostnychÔÇŁ, s. 93. S─ůdz─Ö, ┼╝e zmian w tym kierunku tj. od jednodworc├│w do krepostnych, nie by┼éo. Badanie sk┼éadu spo┼éecznego jednodworc├│w w pierwszych latach po ukazie 1831 r. w gub. grodzie┼äskiej wykaza┼éo, ┼╝e 44% stanowi┼éa szlachta bezrolna, nieosiad┼éa (N.N. U┼éaszczik, op. cit., s. 98). Jeszcze wi─Ökszy odsetek nieosiad┼éych w grupie jednodworc├│w (47%) wynika z danych P. đĺobđ│owskiego, op. cit., s.. 717. Ta w┼éa┼Ťnie szlachta, ÔÇ×bez osiad┼éo┼Ťci i w┼éasno┼ŤciÔÇŁ by┼éa, wedle ukazu 1831 r., ÔÇ×najbardziej pochopna do powstania i dzia┼éa┼ä wyst─Öpnych przeciwko w┼éadzy prawowitejÔÇŁ.
106 Rok 1863 na Ukrainie, s. 17. Jak ba┼éamutne bywaj─ů informacje o liczebno┼Ťci szlachty zagrodowej przyk┼éadem praca M. Gorzkowskiego, Przegl─ůd kwestii spornych o Rusi, wyd. 3, Krak├│w 1877, s. 127: ÔÇ×Polska szlachta zagrodowa czyli jednodworcza zamieszka┼éa w liczbie 2-3 milion├│w na obszarze Ukrainy, Podola, Wo┼éynia, kt├│r─ů rz─ůd rosyjski w po┼éowie XIX w. pozbawi┼é szlachectwa i zr├│wna┼é z ch┼éopem ruskimÔÇŁ.
107 T. đĺobrowski, Pami─Ötnik mojego ┼╝ycia. wyd. S. kieniewicz, t. I, Warszawa 1979, s. 78-79. O wysiedleniach szlachty czynszowej zob. H. Mo┼Ťcicki, Pod ber┼éem car├│w, s. 37-39. Natomiast o ziemia┼äskich pr├│bach powstrzymania wysiedle┼ä: Pami─Ötnik Ksawery z Brzozowskich Grocholskiej, Krak├│w 1894, s. 339.
108 Do szlachty ÔÇ×wyborowejÔÇŁ zalicza autor wy┼é─ůcznie w┼éa┼Ťcicieli 100 i wi─Öcej dusz, co nie jest ┼Ťcis┼ée (s. 165).
109 A. Połujański, Opisanie lasów Królestwa Polskiego i guberni zachodnich Cesarstwa Rosyjskiego t. IV, Warszawa 1855, s. 165 n.
110 BJag., rkps 5494. Jest to spis prywatnych maj─ůtk├│w nale┼╝─ůcych do Polak├│w i innych narodowo┼Ťci przygotowany we wrze┼Ťniu 1860 r. dla Redakcyjnej Komisji. Cz─Ö┼Ť─ç w┼éa┼Ťcicieli posiada┼éa wi─Öcej ni┼╝ jeden maj─ůtek, tote┼╝ w┼éa┼Ťcicieli mog┼éo by─ç maksymalnie 5 tysi─Öcy. Podsumowania pochodz─ů ode mnie.
111 W 1866 r. w zachodnich guberniach Cesarstwa w zwi─ůzku z kontrol─ů podatk├│w ziemskich marsza┼ékowie szlachty sporz─ůdzili imienne listy szlacheckich w┼éa┼Ťcicieli ziemi, wyr├│┼╝niaj─ůc: 1. w┼éa┼Ťcicieli pomiestij; 2. posiadaczy d├│br lennych; 3. posesor├│w d├│br pojezuickich; 4. dworian na ziemiach niezasiedlonych poddanymi. Znane mi spisy gub. mi┼äskiej wymieniaj─ů np. w pow. borysowskim 216 ÔÇ×pomieszczyk├│wÔÇŁ (dziedzic├│w) oraz 366 đÉĐÁđżđ│Đľđ░đ╗-w┼éa┼Ťcicieli ziemi niezasiedlonej (dawna szlachta okoliczna). W pow. rzeczyckim: 89 ÔÇ×pomieszczyk├│wÔÇŁ, 17 w┼éa┼Ťcicieli ziem niezasiedlonych. Obszar gospodarstw szlacheckich waha┼é si─Ö od 4 do 1200 dziesi─Öcin. CPHA Mi┼äsk, fond 320, opis 9 nr 5. Podobne wykazy z 1850 r. dla gub. wile┼äskiej: CPHA Wilno, fond 708, opis 1, nr 49.
112 BJag., rkps 5494 oraz 1. Funduk1ej, op. cit. t.II, s. 94-95. Na jednego w┼éa┼Ťciciela w gub. kijowskiej w grupie ponad 1000 dusz m─Öskich wypada┼éo 3380 dusz m─Öskich. Natomiast z przeliczenia danych D. Beauvois wypada na 1 w┼éa┼Ťciciela 2844 dusze og├│┼éem, czyli oko┼éo 1400 dusz m─Öskich.
113 A. Połujański, op. cit., s. 165 n.
114 A Janulaitis, op. cit. s. 106.
115 Tam┼╝e, s. 109, 190 n. S─ů to ÔÇ×dezyderya szlachty na zgromadzeniach 1799 i 1802 r.ÔÇŁ
116 Zob. Organizacya dla elekcy├│w szlacheckich guberni litewsko-wile┼äskiej pod┼éug prawide┼é przez zwierzchno┼Ť─ç rz─ůdow─ů potwierdzonych, Wilno 1820. Zdaniem P.N. ┼╗ukowicza, udzia┼é w pierwszych wyborach w gub. brac┼éawskiej mia┼éo 485 os├│b, w gub. wo┼éy┼äskiej 370 os├│b. P.N. ┼╗ukowicz, op. cit., s. 132.
117 Zob. Instrukcya o sejmikach i urz─Ödowaniu z wybor├│w z┼éo┼╝ona z wypis├│w ze Zbioru Ustaw Imperium Rosyjskiego, wydana przez Jana Kulikowskiego, Wilno 1839. Po ukazie 1831 r. w gub. grodzie┼äskiej i wile┼äskiej nie bra┼éo udzia┼éu w wyborach 3/5 ziemia┼ästwa, w gub. kowie┼äskiej ÔÇö 4/5. P. đĺorowski, op. cit., s. 726. W pow. telszewskim by┼éo w 1834 r. 458 obywateli og├│┼éem. W tym prawa wyborcze mia┼éo 79 os├│b. W tej liczbie ledwie 15 os├│b mia┼éo prawo bezpo┼Ťrednie, reszta bra┼éa udzia┼é w wyborach poprzez pe┼énomocnik├│w. M. Gadon, Opisanie powiatu telszewskiego, s. 25-26.
118 Tam┼╝e, W 1845 r. w gub. kijowskiej na 635 wyborc├│w 413 uczestniczy┼éo w wyborach bezpo┼Ťrednio, 165 jako pe┼énomocnicy kobiet-ziemianek, 57 jako pe┼énomocnicy ziemia┼ästwa drobnego, sk┼éadaj─ůcego si─Ö na cenzus. I. Fundukiej, op. cit. t. I, s. 199 n.
119 A. Janualaitis, op. cit., s. 192,194. Tu liczby posiadaj─ůcych prawo wyborcze w poszczeg├│lnych powiatach Litwy od 1809 do 1859 r. Np. w pow. wile┼äskim (w 1812 r. by┼éo tu 3170 szlachty ÔÇö m─Ö┼╝czyzn) by┼éo tzw. szlachty wyborowej: 1809 r. ÔÇö 266,1817 r. ÔÇö 269,1840 r. ÔÇö 94,1846r. ÔÇö 78, 1849 r. ÔÇö 75, 1855 r. ÔÇö 67 os├│b. Jednocze┼Ťnie obywatele ziemscy zobowi─ůzali marsza┼ék├│w gubernialnych (np. w 1827 r. i 1834 r.) aby zabiegali u Tronu ÔÇ×o u┼éatwienie m┼éodzi do otrzymania rang cywilnychÔÇŁ. A. Janualaitis, op. cit., s. 279,501.0 zabiegach syn├│w ziemia┼äskich, by ÔÇ×w s┼éu┼╝bie r├│┼╝nych jurysdykcjiÔÇŁ zdoby─ç rang─Ö jakiejkolwiek klasy i uczestniczy─ç w zgromadzeniach szlacheckich pisze w pami─Ötniku T. đĺ o b r o w s k i (t. I, s. 15 n., 85 nnÔÇŁ 98 n., 173 n.; t. II, s. 358). Por. A. Przezdziecki, op. cit. t. II, s. 30 n.
120 A. Janualaitis, op. cit., s. 110 (postulaty z 1799 r.). W nast─Öpnych latach szlachta okoliczna, bezw┼éo┼Ťcia┼äska, pojawia si─Ö w protoko┼éach gromadze┼ä szlacheckich przede wszystkim w zwi─ůzku z kwesti─ů propinacji. W┼éa┼Ťciciele ziemscy ┼╝─ůdali pozbawienia prawa p─Ödzenia w├│dki wszystkich, kt├│rzy nie posiadali ÔÇ×dusz ok┼éadowych p┼éci m─ÖskiejÔÇŁ. A. Janualaitis, op. cit., s. 309-323.
121 Sielanskij ruch na Ukraini, s. 100. Ale w praktyce okresu 1832-1840 ziemianie mieli ÔÇ×zapewnione dawniejsze co do urz─Öd├│w przywileje i zostawion─ů najpe┼éniesz─ů, bez ┼╝adnej kontroli i odpowiedzielno┼Ťci w┼éadz─Ö nad w┼éo┼ŤcianamiÔÇŁ, Heleniusz[E. Iwanowski], op. cit. t. II, s. 445.
122 Tam┼╝e t. II, s. 390-391.
123 Tam┼╝e. Inne przekazy o przekazywaniu d├│br w administracj─Ö dworzarisk─ů za zn─Öcania si─Ö nad ch┼éopami: G. 01izar, Pami─Ötniki 1798-1865, Lw├│w 1892, s. 133; A. Janualaitis, op. cit., s. 541; BAN Wilno, rkps KN-270; KN-271.
124 BJag., rkps 4826; T. Bobrowski, op. cit. t. I, s. 17-18 i t. II, s. 249 nn.; Z. S t đ░ đ│ đż đ│ Đâ pi ┼ä sk i, op. cit., s. 55. 1
125 J. Komorowski, Polskie ┼╝ycie teatralne na Podolu i Wo┼éyniu do 1863 r.. Wroc┼éaw 1985. Pouczaj─ůca jest mapa teatr├│w i widowisk (s. 172). Spo┼Ťr├│d 55 miejscowo┼Ťci, w kt├│rych prowadzono dzia┼éalno┼Ť─ç teatraln─ů, 33 by┼éo na Wo┼éyniu, 20 na Podolu i tylko 2 na Kijowszczy┼║nie.
126 BAN Lwów, Zbiór Czotowskiego, nr 194 III,s. 24: Protokoły 14 posiedzeń z listopada 1860r.
127 BCzart., rkps MNK 760, s. 46 (Pami─Ötnik A. Chodkiewicza).
128 S. Wodzie k i, Wspomnienia z przesz┼éo┼Ťci, Krak├│w 1873 s. 416.
129 Heleniusz [E. Iwanowski], op. cit. 1.1, s. 259; BCzart., rkps MN 383, s. 8 (Wspomnie-nia Michała Budzyńskiego); BN., rkps III 9940, s. 43 (Wspomnienia Józefy z Moszyńskich Szembekowej).
130 W 1863 r. polscy ziemianie stanowili w gub. wile┼äskiej 95%, w mi┼äskiej 94%, w kijowskiej 82% og├│┼éu ziemia┼ästwa. W ko┼äcu XIX w. udzia┼é Polak├│w w┼Ťr├│d og├│┼éu prywatnych wi─Ökszych w┼éa┼Ťcicieli wynosi┼é: gub. wile┼äska 73%, kowie┼äska 75%, grodzie┼äska 54%, mi┼äska 50%, witebska 47%, mohylewska 33%, wo┼éy┼äska 48%, podolska 48%, kijowska 40% (A.P. k o r e 1 i n, op. cit., s. 45). Na Ukrainie og├│┼éem wed┼éug oficjalnych danych rosyjskich na pocz─ůtku XX w. by┼éo p├│┼é miliona u┼Ťwiadomionych narodowo Polak├│w (4% og├│┼éu miejscowej ludno┼Ťci). Posiadali oni oko┼éo 46% wszystkich nieruchomo┼Ťci. Por. J. Bartoszewicz, Na Rusi nasz stan posiadania, Kij├│w 1912, s. 48.
131 BJag., rkps 9831, s. 22 (Wac┼éaw Poborski, ÔÇ×Ziemia┼ästwo na UkrainieÔÇŁ); BN, rkps III 10562/3, k. 51,59 (Pami─Ötnik Tadeusza Garczy┼äskiego). W dobrach bia┼éocerkiewskich przed I wojn─ů spotyka┼é pami─Ötnikarz ÔÇ×sch┼éopia┼é─ů prawos┼éawn─ů ju┼╝ szlacht─Ö polsk─ů, ze starymi rodowymi papieramiÔÇŁ.
132 A. Tarnawski, Szlachta zagrodowa w Polsce południowo-wschodniej. Materiały do bibliografii, Lwów 1938; H. Chamerska, op. cit.
133 Stwierdzi┼éam to w odniesieniu do maj─ůtk├│w powy┼╝ej tysi─ůca dusz m─Öskich nale┼╝─ůcych do Potockich, Lubomirskich, Radziwi┼é┼é├│w, ┼Üwieykowskich, Steckich, Czackich, Tarnowskich, Rzyszczewskich, Krasickich, Kuczy┼äskich, Komar├│w, Jab┼éonowskich, Czetwerty┼äskich, Chodkiewicz├│w, Plater├│w, Ma┼éy┼äskich, M┼éodeckich, Grocholskich, Stadnickich, Walewskich, Ossoli┼äskich, Led├│-chowskich.
134 W latach represji postyczniowych najmo┼╝niejsze rody polskiej arystokracji (na Rusi oko┼éo 20) zwolnione by┼éy od kontrybucji, mog┼éy te┼╝ nabywa─ç ziemi─Ö, czego zabroni┼é Polakom grudniowy ukaz 1865 r. Spo┼Ťr├│d nieutytu┼éowanych pozwolenie nabywania d├│br mia┼é m. in. J├│zef Jaroszy┼äski, ÔÇ×maj─Ötny spekulant cukrowyÔÇŁ. T. Bo bro wsk i, op. cit. t. II, s. 496, 501, 511; J. Giey sz to r, op. cit. 1.1, s. 304; M.M. z Radziwi┼é┼é├│w Franciszkowa Potocka, Z moich wspomnie┼ä, Londyn 1983, s. 80. Wspomina o tym w pami─Ötnikach r├│wnie┼╝ Ludwik Jab┼éonowski oraz S. Kieniewicz, Dereszewicze 1863, Wroc┼éaw 1986, s. 168 n.
135 Aleksandra Augustowa Potocka z Wilanowa wyjedna┼éa u cara prawo za┼éo┼╝enia ordynacji teplicko-sitkowieckiej, kt├│r─ů po niej w 1892 r. obj─Öli Potoccy z Peczary. Zob. Pe┼ény Zbi├│r Praw Rosyjskiego Imperium t. L, nr 54 708; M.M. z Radziwi┼é┼é├│w Franciszkowa Potocka, op. cit., s. 216-218. Wzmianki o ordynacjach Potockich w Szepet├│wce i Pomorzanach oraz Potockich z Korca na Wo┼éyniu. Zob. AGAD, Arch. Potockich z ┼üa┼äcuta, nr 1375 i nr 1473.
136 Polak Jan Lipkowski za┼éo┼╝y┼é Zwi─ůzek Pracownik├│w Rolnych i Przemys┼éu Rolnego na Rusi, kt├│ryw 1910 r. skupia┼é oko┼éo 12 tysi─Öcy oficjalist├│w w 98 oddzia┼éach. W 1917 r. Zwi─ůzek posiada┼é 128 oddzia┼é├│w, w kt├│rych 74% stanowili Polacy. AAN, Akta J├│zefa i Jana Lipkowskich, rkps 1 oraz pami─Ötnik gen. J├│zefa Lipkowskiego. Z drugiej strony o postawach ÔÇ×nowoczesnych nacjonalist├│wÔÇŁ polskich wobec Ukrai┼äc├│w i Litwin├│w zamieszka┼éych na historycznym obszarze Polski zob. T. Mistewicz, Zagadnienie rewindykacji terytorialnych w ideologii polskiego ruchu nacjonalistycznego do roku 1918, ÔÇ×Dzieje NajnowszeÔÇŁ, r. XVIII, 1986, nr 2, s. 3-34.
137 AGAD, Arch. Potockich z Łańcuta, nr 1375.
138 Pisma K.P. Pobiednoscewa k Aleksandru III t. II, Moskwa 1926, s. 154; W. LedniĐüki, op. cit., s. 471-472.
139 W. LedniĐüki, op. cit.
140 Losy rodziny lekarza z Satanowa nad Zbruczem zob. Maria z Ihnatowicz├│w R├│┼╝ycka, Pami─Ötnik rodzinny, BOss., rkps Akcesja.


Artyku┼é umieszczony zosta┼é w kolekcji cyfrowej bazhum.muzhp.pl, gromadz─ůcej zawarto┼Ť─ç polskich czasopism humanistycznych i spo┼éecznych, tworzonej przez Muzeum Historii Polski w Warszawie w ramach prac podejmowanych na rzecz zapewnienia otwartego, powszechnego i trwa┼éego dost─Öpu do polskiego dorobku naukowego i kulturalnego. Artyku┼é zosta┼é opracowany do udost─Öpnienia w Internecie dzi─Öki wsparciu Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wy┼╝szego w ramach dofinansowania dzia┼éalno┼Ťci upowszechniaj─ůcej nauk─Ö.
PRZEGL─äD HISTORYCZNY. TOM LXX1X. 1988. ZESZ. I