Słownik staropolski

34434
Słownik staropolski

Słownik staropolski

Słownik staropolski zawiera opisy znaczeń staropolskich słów i wyrażeń. Jeżeli uważasz, że w tym słowniku staropolskim powinny znaleźć się dodatkowe słowa i wyrażenia – prześlij je poprzez stronę Kontakt – dzięki temu ten słownik staropolski będzie lepszy.

Znaczenia słów

„atande mości dobrodzieju” – polsko-francuski żartobliwy zwrot oznaczający w bezpośrednim tłumaczeniu: „zaczekaj mości dobrodzieju”
achtel – pruska miara objętości do mierzenia drewna opałowego; tu używane na ziemiach polskich określenie sążnia kubicznego (sześciennego) szczapowego; sążeń – rosyjska jednostka miary długości; 1 sążeń – 2,1336 m; 1 sążeń kubiczny – 9,7 mł.
afekt – uczucie sympatii, miłości
akcydensy – opłaty wnoszone przez wiernych na rzecz duchownych z tytułu wykonywania niektórych posług religijnych (np. ślubów, pogrzebów)
anguł – zob.: trianguł
antałek – mała beczułka na wino
arszyn – rosyjska miara długości (0,711 m); również miara objętości
ataman – naczelnik osiedli kozackich, tu w znaczeniu: naczelnik, przełożony grupy poddanych
atentować – być obecnym, towarzyszyć
austeria – karczma, zajazd, oberża
bąk – dziecko z nieprawego łoża
ban – nazwa urzędnika dworskiego w Chorwacji, Bośni, Sławonii i Dalmacji
baranek – futro z baranków; przybranie z takiego futra
basetla – wiolonczela
bastard, bastrzę – dziecko z nieprawego łoża
bękart – dziecko z nieprawego łoża
belec – dawna miara objętości cieczy (tu: miodu) równa 36 kwartom
bezczestny – hańbiący
biedrzeniec – roślina używana w medycynie przy chorobach żołądka
bliźniaki dwojaki – dwa połączone dzbanki, używane do noszenia posiłków
bodnia – (ukr.) beczka, kubeł drewniany; duża dzieża drewniana
bodniarz – bednarz
bojar – chłop wykonujący służbę dworską, polegającą na dozorowaniu pól, wożeniu listów itp.
borgować – dawać na kredyt, pożyczać
brejtownia – 1) garbarnia; 2) kuźnia wytwarzająca blachę
brzost – gatunek wiązu
burta – krawędź rowu
całogruntowy – gospodarz posiadający pełny, właściwy dla danej miejscowości nadział ziemi
ceber – naczynie drewniane, okrągłe z klepek z jednym lub z dwoma uchami, przeznaczone do pojenia zwierząt, przyrządzanie pokarmu dla świń
chędożyć – czyścić
chiżyna – (ukr.) chatka, chałupka
chmielnik – plantacja chmielu
chram – świątynia pogańska
ciągło – sprzężaj: bydło lub konie zaprzęgane do pługa, wozu
cug – zaprzęg składający się z sześciu lub z czterech koni, zaprzężonych parami
ćwierćgruntowy – gospodarz posiadający nadział ziemi równy czwartej części gospodarza całogruntowego
czahar, czahary – zarośla na podmokłym gruncie
czetwerynnik – zob.: ćwierćgruntowy
czółen – czółno, łódź
czuć – ruski: przysłuchiwać się, uważać na czyjeś wypowiedzi
daremszczyzna – świadczenia doraźne i bezpłatne chłopów na rzecz pana, wymagane dodatkowo oprócz pańszczyzny
debra – parów, nierówności terenu porośnięte krzakami
detto – inaczej: ditto, jak wyżej
diametr – średnica
dni letnie – inaczej: powaby; dodatkowa, nie wchodząca w wymiar pańszczyzny robocizna świadczona w okresie wzmożonych prac polowych, np. żniw
dobra donacyjne (majoratowe) – posiadłości ziemskie w Królestwie Polskim, tworzone od 1835 roku z dóbr państwowych i skonfiskowanych majątków prywatnych, nadawane przez władze jako darowizny zasłużonym urzędnikom i wojskowym rosyjskim
drachły, drachłość stary, starość
dur – środek odurzający, trucizna
dylacja – odroczenie
dystancja – dystans, odległość
dzieża – drewniana pół-beczka do wyrabiania chleba
ekscepcja – wyłączenie
ekspensa – koszt
ekstendować – rozciągać się, obejmować
fircyk – modniś
forszpan – podwoda
frykas – wyszukana, smakowita potrawa
futor – osada, zagroda
gad – zwierzę hodowlane, bydlę (krowa, owca,…)
ganczarz – garncarz
gędźba – granie, śpiewanie
gęśla, gęśl – starosłowiański instrument muzyczny wykonany z jednego kawałka drewna, przypominający skrzypce
glinisko, gliniska – glinianka
gony – zob.: hony
gosztyna, gostyna – danina oddawana dworom za wypasanie owiec
grajcar – krajcar
grzęda – pas ziemi odgraniczony rowami
gumienny – osoba nadzorująca prace w obrębie gumna
gumno – stodoła z klepiskiem; podwórze gospodarskie
gwasz – farba wodna z domieszką kredy lubbieli
hać (ukr.) gać – (pols.) – faszyna, pęki, wiązki chrustu, pomost z faszyny, grobla, tama
hajduk – służący na dworze magnackim ubrany w strój węgierski
hony – zagony pola ornego (niwy) o glebie niższej jakości, wymagające dłuższego ugorowania (np. przez 8 lat)
horodyszcze (rusk.) hradyszcze (czesk.) – grodzisko, miejsce gdzie niegdyś znajdował się gród
hutmistrz – urzędnik dozorujący roboty techniczne w hucie, także kierownik huty lub warzelni soli
indagacja – wypytywanie kogoś
indagator – osoba wypytująca, indagująca kogoś o coś, prowadząca śledztwo
intendent – pracownik administracji zarządzający sprawami gospodarczymi danej instytucji
intrata – dochód, zysk
iskop – inaczej: skopszczyzna; danina w postaci co piątej kopy zboża zebranego z pustych pól dworskich, oddanych do upraw)’ poddanym
jak skoro – (kresowe) jak tylko
jałowiczne – rodzaj daniny, ekwiwalent powinności składania daniny w jałowicy
jarka – młoda owca
jarzyna – uprawa jara
juchtowy – wyprawiony skórą bydlęcą
karcz – pniak z korzeniami pozostały po ścięciu drzewa
kiernica – rodzaj zbiornika wodnego
kład, kładź – kloc, kłoda
klawikord – klawiszowy instrument muzyczny, będący prototypem fortepianu
kłódka – mała kłoda
kmet – kmieć, poddany, rolnik
kmieć – zamożny gospodarz
kneź – kniaź, władca, panujący
kniażyć – rządzić, panować
kociuba – narzędzie do wyjmowania żaru z pieca chlebowego
kolasa – lekki, odkryty pojazd konny, resorowany, podobny do bryczki
kolateralny – pokrewny
kolator – fundator kościoła lub jego spadkobierca mający dawniej prawo przedstawiania kandydatów na urzędy kościelne
kołowe – zob.: Żarnowe
komplanacja – ugoda
komput – stan liczebny, wymiar
konkurencja – rozgraniczenie
konsencjum – z łac.: consensum, porozumienie
kontrowers – sporna część gruntu
kontusz – staropolski wierzchni strój męski, długa suknia zapiana z przodu, z rozciętymi rękawami
kopań – kopanina, karczunek; pole orne zarastające krzakami, wymagające corocznego karczowania, lub wykarczowana część lasu z przeznaczeniem na pole uprawne
koromysło – (ukr.) nosidlo do wiadra z wodą
Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – zwyczajowa nazwa państwa polskiego w czasach średniowie­cza, formalna nazwa odrębnego państwa w latach 1389-1569 i później (w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów) jeden z dwóch równoprawnych członów Królestwa Polskiego obok Wielkiego Księstwa Litewskiego (w latach 1569-1795)
korowaj – (ukr.) obrzędowe ciasto weselne lub świąteczne; kołacz, pieróg
kosowica – sianokosy
kotłowe – opłata uiszczana z tytuły korzystania z dworskich urządzeń do warzenia piwa
kramnica – inaczej: kram
krużeń, kruż – czasza uszata, dzbanek
kryda – bankructwo, upadłość, a także czynności prawne związane z upadłością
krynica – ciek wodny, sadzawka
krze (l. mn.), kierz (l. poj) – miejsce pochodzenia rodu
krzno – futro
ksiądz – dawna forma wyrazu książę; pan, kneź, panujacy
księżyc – zdrobniała forma od ksiądz; panicz
kucza – kojec dla świń
kwadrianguł – punkt rozgraniczający grunty złożony z czterech kopców tworzących czworobok
kwaśnica – rodzaj rośliny krzewiastej, berberys
łacha – odnoga oddzielająca się od rzeki lub jeziora, boczne koryto rzeki
ładan – (ukr.) miara, ziele wydające wonny zapach przy paleniu
lamus – budynek gospodarczy stawiany niegdyś przy dworach
łan duży – frankońskie 24ha
latawica – duch nocny, strach, widmo
lecha – kawał ziemi, zagon
łęg – podmokła łąka, leżąca najczęściej w dolinie rzeki
legumina – słodka potrawa mączna podawana jako deser
letnik – m.in. spódnica na lato
lewada – nieporośnięta łąka okolona drzewami
lice – rzeczowy, niezbity dowód winy, przedmiot dowodowy
łokieć – miara długości równa długości ręki od stawu łokciowego do końca palca środkowego (zależnie od okresu i terenu od około 0,47 do 0,78 m), według Z. Glogera: Encyklopedia staropolska ilustrowana, T. 3. Warszawa 1985 s. 163 – to długość przeciętnej ręki od ramienia do dłoni; łokieć nowopolski – 0,576 m.
łotoka – koryto
łowczanka – córka łowczego
łozy – zarośla wierzbowe
łubiany – zrobiony z łubu czyli z kory drzewa, przeważnie lipowej lub dębowej
łuczyna, łuczywo – drzazgi smolne, szczapy służące do rozpalania i oświetlania
ług – zob.: łęg
marsowy – o twarzy, minie: surowy, groźny
marszczek – marszczka, zmarszczka
matrona – starsza kobieta, zachowująca się statecznie i dostojnie
meszne – danina na rzecz parafii za odprawianie mszy
miecielnica – (białorus.) duch, który wywołuje zamieć
miecznikowicz – syn miecznika
mielerz – piec polowy do wypalania cegły
mielnik – młynarz
mierzwa – stara słoma i nawóz
mila – jednostka długości odmienna w rożnych krajach; według miary nowopolskiej: 14 816 łokci, czyli 8534,3 m
mila nowopolska stosowana w Królestwie Polskim – 8534,3 m (3 mile – 25602,9 m, czyli ponad 25 km)
mila pruska stosowana także w tym czasie – 7532,5 m (3 mile – 22597,5 m)
mitrężyć – tracić, marnować czas na próżno; wykonywać lichą pracę
młaczysko – zob.: młaka
młaka – teren bagnisty, podmokły
moczar – teren podmokły, bagnisko
moczuła – zbiornik wodny, staw lub dół z wodą do moczenia lnu i konopi
mogiła – pagórek, wzgórze, także nasyp ziemny
mopan (inaczej: mospan) – dawniej: tytuł grzecznościowy używany poufale, zwykle w bezpośrednich zwrotach do roz­ mówcy (czasem tylko wtręt wyrazowy) odpowiadający dzisiejszemu „pan” (skrót wyrażenia „mości pan”); ironicznie: szlachcic, szlachetka
mórg magdeburski – pruska jednostka miary powierzchni równa 2553,21 m<sup>2</sup> (nieco ponad 1/4 hektara)
motowidło – przyrząd do zwijania wełny
motowidło – przyrząd służący do odmierzania i zwijania w motki nici, według Glogera: Encyklopedia… t. 4, s. 366, na łokciowe motowidło w zależności od rodzaju nici wchodziło 20, 15, 12, 10 pasm.
najduch, najdus – dziecko z nieprawego łoża
najprzód – najpierw
namitka, namiotka – chusta na głowę, używana przez zamężne kobiety wiejskie
namulona dłoń – spracowana dłoń
naprawa – namowa, poduszczenie
nazimek – zwierzę domowe niemające jeszcze roku, pozostawione na zimę do hodowania
niecka – naczynie z pnia drzewa, wyżłobione na kształt korytka, służy do rozczyniania ciasta lub kąpieli dzieci
niezbronnie – bez sprzeciwu
nocznica – mara, duch nocny
nowina – grunt po wykarczowanym lesie, ziemia wzięta pierwszy raz pod uprawę
oberemek – (ukr.) naręcze, wiązka
obietna, obiata – ofiara, ślubowanie
obkoski – zob.: zakoski
obłamy – szczątki, kawałki pozostałe po obłamaniu; pozostałości, resztka
obłożenie słabością – stan wywołany chorobą (brakiem sił fizycznych) zmuszającą do pozostania w łóżku
obocz – zob.: ubocz
oborka – obowiązek chłopa pańszczyźnianego polegający na oboraniu dworskich pól
obr – olbrzym, wielkoduch
obrzedni – rzadki
obżynek – zob.: zażynek
ochaba – starorzecze
oczkowe – danina pieniężna pobierana z tytułu posiadania pasieki
ogrodnik – zagrodnik
okop – rodzaj wału ziemnego, odgraniczającego np. pola, cieki wodne
okopisko – dawne określenie cmentarza żydowskiego
opiechać – łuskać (?)
opole – jednostka podziału administracyjnego wsi, podstawowa jednostka administracyjna Słowian. W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi zamieszkałych przez grupy rodzin często spokrewnionych ze sobą w bliższym lub dalszym stopniu, gospodarujących osobno, ale korzystających wspólnie z pastwisk, lasów i wód. Opola z poszczególnych sąsiednich ziem tworzyły większy związek zwany plemieniem. System opolny funkcjonował na całym obszarze zamieszkanym przez Słowian. Na Rusi nazywano opola pogost a w Czechach żupa. Na co dzień życiem wspólnoty zarządzał wiec plemienny składający się z wolnych mężczyzn plemienia. Na wiecu decydowano o sprawach istotnych dla wspólnoty oraz ogłaszano wyroki.
opona – zasłona, kotara, obicie
osep – danina uiszczana w zbożu
osoka – podmokła łąka
ostrog – umocnienie, miejsce otoczone drewnianym częstokołem
ostrów – kępa porośnięta roślinnością
ostrów – wyspa
osyp, osep – danina świadczona w zbożu
otawa – trwa odrastająca po raz drugi po skoszeniu
ozimek – jałówka lub źrebak w wieku około jednego roku
palestrant – dawniej: prawnik, członek palestry
pańszczyzna – przymusowa praca chłopów na rzec właściciela gruntów, na których byli osiedleni, w zamian za użytkowanie gospodarstw, określana pewną liczbą dni w tygodniu
parantela – ogół krewnych i powinowatych należących do jednego rodu
paroch – proboszcz greckokatolicki
parochianie – wierni parafii greckokatolickiej
paryja – wąwóz
parynowanie – podorywka; pierwsze oranie ścierniska tuż po żniwach
pasmo – zbiór nici (20 do 30 – według A. Brücknera: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1989 s. 398; 24 – według Glogera: Encyklopedia…, t. 4, s. 366
pastewnik – miejsce przeznaczone do wypasu bydła
peryferia – powierzchnia, przestrzeń
pisaria – dom pisarza, kancelaria
piżmo – przestarzałe: przyprawa z wydzielin gruczołów zwierzęcych, odznaczająca się bardzo silnym zapachem
plagi – kara chłosty
pławiczka – płaskodenna łódź z jednego kawałka drewna
pługowe – rodzaj daniny
pobereżnik, podbereżnik – strażnik pilnujący lasu
podorozczyzna – ciążący na mieszkańcach miast obowiązek dostarczania koni i wozów na potrzeby transportowe dworu
podpasiecze – teren przeznaczony na pasiekę
podrzutek – dziecko z nieprawego łoża
podsędek – w dawnej Polsce: urzędnik w sądzie ziemskim, zastępca sędziego
podświnek – duże, podrośnięte prosię
podwoda – powinność transportowa poddanych polegająca na podróżowaniu z pańskimi towarami
podwody – darmowe odwożenie urzędnika
podwojewodzy, podwojewodzi – zastępca wojewody, głównie w sprawach jurysdykcji
podziomek – dobry duch
pojedynek – inaczej: kmieć pojedynków, świadczący pańszczyznę sprzężajną z użyciem jednego zwierzęcia pociągowego
pokrzywnik – dziecko z nieprawego łoża
półbeczek – naczynie o pojemności pół beczki
półbelec – dawna miara objętości cieczy (tu: miodu) równa 18 kwartom
półdworyczny – półgruntowy
półgruntowy – gospodarz posiadający nadział ziemi równy połowie nadziału gospodarza całogruntowego
półmacek – dawna miara objętości obejmująca 4 garnce
polonus – typ staroświeckiego Polaka
połowicznik – zob.: półgruntowy
połownik – rolnik uprawiający cudze pole i oddający połowę plonów właścicielowi
połowy – osoba nadzorująca prace połowę
półsetek – miara płótna równa 50 łokciom
popław – mokra, bagnista łąka
posiecz – posieka, poręba; również w znaczeniu świeżo ścięta trawa
posłonić, posłaniać – pochylać się, chwiać się to w jedna to w drugą stronę
pospieć, pośpieć – zdążyć
postrzyżyny – pogański obrządek strzyzenia długich włosów chłopca w siódmym roku życia
potioritas – sądowy podział zadłużonych dóbr ziemskich
potraw – trawa odrastająca po skoszeniu, pokos siana
powóz – powinność polegająca na dostarczeniu dworowi środków transportu do przewożenia różnych towarów
powrót luźny – powrót bez ładunku
pożyć – pokonać, przemóc kogoś
pożytek – zbiór, plon; również dochód
presalwować – zastrzegać (?)
próbować – aprobować, zatwierdzać
proskurne – w Kościele greckokatolickim odpowiednik dziesięciny i mesznego
prowent – dochód
przegon – przepędzanie bydła
przenosiny – tradycyjna uroczystość związana z przenoszeniem się nowożeńców do własnego mieszkania
przewal – wyłom, wyrwa w grobli
przyszkółek – niższa szkoła żydowska lub mała budowla przy synagodze, przeznaczona na szkołę i mieszkanie dla obsługi synagogi
ptyfenia – cienka, przezroczysta tkanina
puścizna – dawniej: spuścizna
rab – (rusk.) sługa, niewolnik
rajtszula – ujeżdżalnia
regulament – regulamin
rekwirować – żądać
resztujący – część pozostająca
retradycja – zwrot uprzednio zajętego (zabranego) majątku
rodzeński – dawny przymiotnik odpowiadający rzeczownikowi „rodzeństwo”
rogowszczyzna – danina oddawana dworom za wypasanie bydła
ruda, rudka, rudki – podmokła łąka, bagnisko, błoto
rzewny – pełen żalu, smutku, tęsknoty
sądek, sąd – (gwarowe) rodzaj naczynia
saliternia – saletrzarnia, wytwórnia saletry
samotrzeć – w towarzystwie dwóch osób, we troje, w trójkę
samowtór – w towarzystwie jednej osoby; we dwoje, we dwóch
sianożęć – łąka lub sianokos, w zależności od kontekstu
siekierkowe – danina w gotówce świadczona przez młynarzy, forma ekwiwalentu za obowiązek wykonywania pracy przy użyciu siekiery przy wyrębie lasu lub robotach ciesielskich
siubr – dziecko z nieprawego łoża
skantowany – zakrzywiony
smerda – sługa, pachołek kniazia
smętny – wywołujący smutek, melancholię
sogłówki, sogłówek – polna droga, ścieżka wiodąca między połaciami zboża
solarium – czynsz gruntowy
sorok – (rusk.) czterdzieści
stadnik – dozorca stada końskiego
starościc – syn starosty
starościowa – córka starosty
stebnik – pomieszczenie przeznaczone do przechowywania uli z pszczołami podczas zimy
stępa – wydrążony kloc drewna
stępor – rodzaj tłuczka, do stępy wsypywało się zboże i stęporem rozdrabniało na kaszę
stolnik – urzędnik nadworny opiekujący się kuchnią i nadzorujący podawanie potraw na stół królewski; później: tytularny urzędnik ziemski
stolnikowicz – syn stolnika
stołowe – rodzaj czynszu płaconego proboszczowi od domu
stróża – powinność strażnicza chłopów odbywania kolejno straży nocnych w dworach
stróżczyzna – danina na utrzymanie straży nocnej
strycharz – wypalacz cegły
strzyga – upiór nocny
strzyżak – młody koń
sustentacja – utrzymanie, wyżywienie
swach – gwarowo: swat, czasem także starosta weselny
świerzopa – młoda klacz
świronek – spichlerz na zboże, lamus, spiżarnia
szalwark – czyn społeczny, w którym naprawiano drogi
szambelan – wysoki urzędnik na dworach europejskich pełniący dyżury przy królu i wprowadzający gości na pokoje
szarwark – robocizna przy drogach i mostach; później opłata na ich utrzymanie
szatra – (węg.) namiot
szczyt – tarcza, puklerz
szefel (szefel berliński, korzec, Berliner Scheffel) – pruska jednostka miary pojemności ciał sypkich, 1 szefel – 54,9614 litra (prawie 55 l; 10 szefli – 550 l)
szkoła żydowska – w znaczeniu: bożnica, synagoga
szmuklerz – rzemieślnik wyrabiający pasy, tkaniny plecione itp. (inaczej: pasamonik)
sztrychulec – listwa/łata do wyrównywania masy w ręcznej formie na cegły
szulak – jastrząb
szyldkretowy – zrobiony z szyldkretu (tworzywa z płytek rogowych okrywających pancerz kostny żółwi morskich)
tabacharnia – warsztat kuśnierski wytwarzający safian
tabela prestacyjna – tabela powinności poddańczych chłopów
talka – motek nici, czyli pewna liczba kolisto namotanych pasm nici (przędzy), zwiniętych luźno w podłużny pęczek
terebież – zob.: trzebież
teryfikacja – taryfikacja, w znaczeniu: określenie czegoś
tłoka – 1) pole obrabiane wspólnie przez poddanych; 2) powinność polegająca na wykonywaniu dodatkowej pracy w okresie spiętrzenia robót polowych
tłuka/tłoka – zwyczaj dobrowolnej, czasem i obowiązkowej pomocy sąsiedzkiej przy pracy w polu i na łące, odpłacanej ugoszczeniem
tok, tokowisko – miejsce na młockę, boisko, klepisko
tracz – robotnik ręcznie piłujący drzewo na deski
trianguł – punkt rozgraniczający grunty złożony z trzech kopców tworzących trójkąt
tryzna – stypa pogrzebowa
trzebież – łąka porośnięta krzakami
trzeciak – koń lub był w wieku trzech lat
tyn – ogrodzenie, wał z drzewa i ziemi
tywon – nadzorca robotników pańszczyźnianych
ubocz – inaczej: ubocze; teren pochyły, zbocze góry
ułatwiać – wykonywać darmo
uprowidować – zaopatrzyć w coś, dostarczyć czegoś w ilości dostatecznej
wapnica, wapnice – prawdopodobnie doły na wapno zmieszane z wodą, używane w procesie garbowania skór
watulka – rodzaj owcy
węglarka – część lasu zajęta pod wypalanie węgla drzewnego lub potażu
wicha – wiecha
wierzchowina – teren nad górnym brzegiem strumienia
winnica – winiarnia lub gorzelnia, także: gospoda, karczma
wiolencja – przemoc, nadużycie siły
witeź – członek możnego rodu, stojący wyżej od kmiecia
włóczenie – bronowanie
włóka – dawna jednostka powierzchni gruntu ornego wynosząca 30 mórg, czyli ok. 16,79 ha
włoka – włóka, pole
włościanin – chłop, rolnik
wolizna – zwolnienie osadnika z płacenia czynszu do czasu zagospodarowania się
woskobojnia – inaczej: woskownia; zakład wytwarzający świece woskowe, a nierzadko też mydło
wskroś – na przestrzał
wygon – wspólne pastwisko gromadzkie
wylęganiec – dziecko z nieprawego łoża
wyłóg – klapa ubrania wywinięta i pokryta dla ozdoby innym materiałem
wylot – rękaw kontusza rozcięty po wewnętrznej stronie
żabot – ozdoba z cienkiej zmarszczone tkaniny, przypinana lub przyszywana pod szyją na przodzie bluzki, sukienki lub koszuli
zagumienki – pola leżące za gumnem
zakącie – zakątek
zakon – prawo, religia
zakoski – obowiązek chłopa pańszczyźnianego polegający na koszeniu pól i łąk dworskich w czasie żniw i sianokosów
zalewki – rozlewiska rzeczne
załoga – rękojmia, gwarancja
zaorka – obowiązek chłopa pańszczyźnianego polegający na oboraniu dworskich pól po żniwach
żarnowe – podatek od posiadania żarn
zaroślina – inaczej: zarośla
zarynek – plac za rynkiem
zatrawmy – zarośnięty trawą
zatyłek – tylna część domu przylegająca do podwórza
zażynek – obowiązek bezpłatnej pracy chłopa na rzecz dworu w chwili rozpoczęcia żniw
zielony pień – polana wykarczowana z lasu w celu założenia osady lub wsi
zimowla – zimowanie, przezimowanie
zmuda – zwłoka w przystąpieniu do pracy
znać – (rus.) umieć, wiedzieć
żupan – staropolski ubiór męski noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rę­kawami
zyrszczyzna – inaczej: żyrszczyzna, żerowe, żyrowe; opłata lub danina składana za prawo wypędzania nierogacizny na żer do lasu

Pokrewieństwo

świekra – matka męża
świekier – ojciec męża
zełwa – siostra męża
zełwin – mąż siostry męża
dziewierz – brat męża, szwagier
jątrew – siostra męża
teściowa – matka żony
teść – ojciec żony
świeść – siostra żony
paszenog – mąż siostry żony
szurzy – brat żony
szurzyna – żona brata żony
zięć – mąż córki
niewiastka – synowa
snecha – żona syna
swatka – matka zięcia
swat – ojciec zięcia
matka snechy – współteściowa
ojciec snechy – współteść
bratowa – żona brata
swak – mąż siostry

Ulepsz nasz słownik staropolski – prześlij nowe słowa i wyrażenia.