Słownik staropolski

Słownik staropolski

Słownik staropolski

Słownik staropolski zawiera opisy znaczeń staropolskich słów i wyrażeń. Jeżeli uważasz, że w tym słowniku staropolskim powinny znaleźć się dodatkowe słowa i wyrażenia – prześlij je poprzez stronę Kontakt – dzięki temu ten słownik staropolski będzie lepszy.

Znaczenia słów

achtel – pruska miara objętości do mierzenia drewna opałowego; tu używane na ziemiach polskich określenie sążnia kubicznego (sześciennego) szczapowego; sążeń – rosyjska jednostka miary długości; 1 sążeń – 2,1336 m; 1 sążeń kubiczny – 9,7 mł.
afekt
– uczucie sympatii, miłości
antałek – mała beczułka na wino
atande mości dobrodzieju” – polsko-francuski żartobliwy zwrot oznaczający w bezpośrednim tłumaczeniu: „zaczekaj mości dobrodzieju”
ban – nazwa urzędnika dworskiego w Chorwacji, Bośni, Sławonii i Dalmacji
baranek – futro z baranków; przybranie z takiego futra
basetla – wiolonczela
bastard, bastrzę – dziecko z nieprawego łoża
bąk – dziecko z nieprawego łoża
bezczestny – hańbiący
bękart – dziecko z nieprawego łoża
biedrzeniec – roślina używana w medycynie przy chorobach żołądka
bliźniaki dwojaki – dwa połączone dzbanki, używane do noszenia posiłków
bodnia – (ukr.) beczka, kubeł drewniany; duża dzieża drewniana
bodniarz – bednarz
borgować – dawać na kredyt, pożyczać
chiżyna – (ukr.) chatka, chałupka
chram – świątynia pogańska
ceber – naczynie drewniane, okrągłe z klepek z jednym lub z dwoma uchami, przeznaczone do pojenia zwierząt, przyrządzanie pokarmu dla świń
cug – zaprzęg składający się z sześciu lub z czterech koni, zaprzężonych parami
czółen – czółno, łódź
czuć – ruski: przysłuchiwać się, uważać na czyjeś wypowiedzi
daremszczyzna – świadczenia doraźne i bezpłatne chłopów na rzecz pana, wymagane dodatkowo oprócz pańszczyzny
dobra donacyjne (majoratowe) – posiadłości ziemskie w Królestwie Polskim, tworzone od 1835 roku z dóbr państwowych i skonfiskowanych majątków prywatnych, nadawane przez władze jako darowizny zasłużonym urzędnikom i wojskowym rosyjskim
dur – środek odurzający, trucizna
dzieża – drewniana pół-beczka do wyrabiania chleba
fircyk – modniś
frykas – wyszukana, smakowita potrawa
gad – zwierzę hodowlane, bydlę (krowa, owca,…)
gędźba – granie, śpiewanie
gęśla, gęśl – starosłowiański instrument muzyczny wykonany z jednego kawałka drewna, przypominający skrzypce
gwasz – farba wodna z domieszką kredy lubbieli
hać (ukr.) gać – (pols.) – faszyna, pęki, wiązki chrustu, pomost z faszyny, grobla, tama
hajduk – służący na dworze magnackim ubrany w strój węgierski
horodyszcze (rusk.) hradyszcze (czesk.) – grodzisko, miejsce gdzie niegdyś znajdował się gród
indagacja – wypytywanie kogoś
indagator – osoba wypytująca, indagująca kogoś o coś, prowadząca śledztwo
intendent – pracownik administracji zarządzający sprawami gospodarczymi danej instytucji
jak skoro – (kresowe) jak tylko
juchtowy – wyprawiony skórą bydlęcą
klawikord – klawiszowy instrument muzyczny, będący prototypem fortepianu
kmet – kmieć, poddany, rolnik
kmieć – zamożny gospodarz
kneź – kniaź, władca, panujący
kniażyć – rządzić, panować
kociuba – narzędzie do wyjmowania żaru z pieca chlebowego
kolator – fundator kościoła lub jego spadkobierca mający dawniej prawo przedstawiania kandydatów na urzędy kościelne
kolasa – lekki, odkryty pojazd konny, resorowany, podobny do bryczki
Korona Królestwa Polskiego (łac. Corona Regni Poloniae) – zwyczajowa nazwa państwa polskiego w czasach średniowie­cza, formalna nazwa odrębnego państwa w latach 1389-1569 i później (w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narodów) jeden z dwóch równoprawnych członów Królestwa Polskiego obok Wielkiego Księstwa Litewskiego (w latach 1569-1795)
koromysło – (ukr.) nosidlo do wiadra z wodą
korowaj – (ukr.) obrzędowe ciasto weselne lub świąteczne; kołacz, pieróg
kontusz – staropolski wierzchni strój męski, długa suknia zapiana z przodu, z rozciętymi rękawami
krużeń, kruż – czasza uszata, dzbanek
krze (l. mn.), kierz (l. poj) – miejsce pochodzenia rodu
krzno – futro
ksiądz – dawna forma wyrazu książę; pan, kneź, panujacy
księżyc – zdrobniała forma od ksiądz; panicz
kucza – kojec dla świń
latawica – duch nocny, strach, widmo
lamus – budynek gospodarczy stawiany niegdyś przy dworach
lecha – kawał ziemi, zagon
legumina – słodka potrawa mączna podawana jako deser
letnik – m.in. spódnica na lato
lice – rzeczowy, niezbity dowód winy, przedmiot dowodowy
łacha – odnoga oddzielająca się od rzeki lub jeziora, boczne koryto rzeki
ładan – (ukr.) miara, ziele wydające wonny zapach przy paleniu
łan duży – frankońskie 24ha
łokieć – miara długości równa długości ręki od stawu łokciowego do końca palca środkowego (zależnie od okresu i terenu od około 0,47 do 0,78 m), według Z. Glogera: Encyklopedia staropolska ilustrowana, T. 3. Warszawa 1985 s. 163 – to długość przeciętnej ręki od ramienia do dłoni; łokieć nowopolski – 0,576 m.
łowczanka – córka łowczego
łubiany – zrobiony z łubu czyli z kory drzewa, przeważnie lipowej lub dębowej
łuczyna, łuczywo – drzazgi smolne, szczapy służące do rozpalania i oświetlania
marsowy – o twarzy, minie: surowy, groźny
marszczek – marszczka, zmarszczka
mierzwa – stara słoma i nawóz
matrona – starsza kobieta, zachowująca się statecznie i dostojnie
miecielnica – (białorus.) duch, który wywołuje zamieć
miecznikowicz – syn miecznika
mielerz – piec polowy do wypalania cegły
mila – jednostka długości odmienna w rożnych krajach; według miary nowopolskiej: 14 816 łokci, czyli 8534,3 m
mila nowopolska stosowana w Królestwie Polskim – 8534,3 m (3 mile – 25602,9 m, czyli ponad 25 km)
mila pruska stosowana także w tym czasie – 7532,5 m (3 mile – 22597,5 m)
mitrężyć – tracić, marnować czas na próżno; wykonywać lichą pracę
mopan (inaczej: mospan) – dawniej: tytuł grzecznościowy używany poufale, zwykle w bezpośrednich zwrotach do roz­ mówcy (czasem tylko wtręt wyrazowy) odpowiadający dzisiejszemu „pan” (skrót wyrażenia „mości pan”); ironicznie: szlachcic, szlachetka
motowidło – przyrząd służący do odmierzania i zwijania w motki nici, według Glogera: Encyklopedia… t. 4, s. 366, na łokciowe motowidło w zależności od rodzaju nici wchodziło 20, 15, 12, 10 pasm.
mórg magdeburski – pruska jednostka miary powierzchni równa 2553,21 m<sup>2</sup> (nieco ponad 1/4 hektara)
najduch, najdus – dziecko z nieprawego łoża
najprzód – najpierw
namitka, namiotka – chusta na głowę, używana przez zamężne kobiety wiejskie
namulona dłoń – spracowana dłoń
naprawa – namowa, poduszczenie
niecka – naczynie z pnia drzewa, wyżłobione na kształt korytka, służy do rozczyniania ciasta lub kąpieli dzieci
nocznica – mara, duch nocny
nowina – grunt po wykarczowanym lesie, ziemia wzięta pierwszy raz pod uprawę
oberemek – (ukr.) naręcze, wiązka
obietna, obiata – ofiara, ślubowanie
obłamy – szczątki, kawałki pozostałe po obłamaniu; pozostałości, resztka
obłożenie słabością – stan wywołany chorobą (brakiem sił fizycznych) zmuszającą do pozostania w łóżku
obr – olbrzym, wielkoduch
opole – jednostka podziału administracyjnego wsi, podstawowa jednostka administracyjna Słowian. W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi zamieszkałych przez grupy rodzin często spokrewnionych ze sobą w bliższym lub dalszym stopniu, gospodarujących osobno, ale korzystających wspólnie z pastwisk, lasów i wód. Opola z poszczególnych sąsiednich ziem tworzyły większy związek zwany plemieniem. System opolny funkcjonował na całym obszarze zamieszkanym przez Słowian. Na Rusi nazywano opola pogost a w Czechach żupa. Na co dzień życiem wspólnoty zarządzał wiec plemienny składający się z wolnych mężczyzn plemienia. Na wiecu decydowano o sprawach istotnych dla wspólnoty oraz ogłaszano wyroki.
opona – zasłona, kotara, obicie
ostrog – umocnienie, miejsce otoczone drewnianym częstokołem
ostrów – wyspa
osyp, osep – danina świadczona w zbożu
palestrant – dawniej: prawnik, członek palestry
pańszczyzna – przymusowa praca chłopów na rzec właściciela gruntów, na których byli osiedleni, w zamian za użytkowanie gospodarstw, określana pewną liczbą dni w tygodniu
parantela – ogół krewnych i powinowatych należących do jednego rodu
pasmo – zbiór nici (20 do 30 – według A. Brücknera: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1989 s. 398; 24 – według Glogera: Encyklopedia…, t. 4, s. 366
piżmo – przestarzałe: przyprawa z wydzielin gruczołów zwierzęcych, odznaczająca się bardzo silnym zapachem
pławiczka – płaskodenna łódź z jednego kawałka drewna
podrzutek – dziecko z nieprawego łoża
podsędek – w dawnej Polsce: urzędnik w sądzie ziemskim, zastępca sędziego
podwody – darmowe odwożenie urzędnika
podwojewodzy, podwojewodzi – zastępca wojewody, głównie w sprawach jurysdykcji
podziomek – dobry duch
pokrzywnik – dziecko z nieprawego łoża
polonus – typ staroświeckiego Polaka
połownik – rolnik uprawiający cudze pole i oddający połowę plonów właścicielowi
posłonić, posłaniać – pochylać się, chwiać się to w jedna to w drugą stronę
pospieć, pośpieć – zdążyć
postrzyżyny – pogański obrządek strzyzenia długich włosów chłopca w siódmym roku życia
powrót luźny – powrót bez ładunku
pożyć – pokonać, przemóc kogoś
przenosiny – tradycyjna uroczystość związana z przenoszeniem się nowożeńców do własnego mieszkania
ptyfenia – cienka, przezroczysta tkanina
puścizna – dawniej: spuścizna
rab – (rusk.) sługa, niewolnik
resztujący – część pozostająca
rodzeński – dawny przymiotnik odpowiadający rzeczownikowi „rodzeństwo”
rzewny – pełen żalu, smutku, tęsknoty
samowtór – w towarzystwie jednej osoby; we dwoje, we dwóch
samotrzeć – w towarzystwie dwóch osób, we troje, w trójkę
sądek, sąd – (gwarowe) rodzaj naczynia
siubr – dziecko z nieprawego łoża
smerda – sługa, pachołek kniazia
smętny – wywołujący smutek, melancholię
sorok – (rusk.) czterdzieści
stadnik – dozorca stada końskiego
starościc – syn starosty
starościowa – córka starosty
stępa – wydrążony kloc drewna
stępor – rodzaj tłuczka, do stępy wsypywało się zboże i stęporem rozdrabniało na kaszę
stolnik – urzędnik nadworny opiekujący się kuchnią i nadzorujący podawanie potraw na stół królewski; później: tytularny urzędnik ziemski
stolnikowicz – syn stolnika
stróża – powinność strażnicza chłopów odbywania kolejno straży nocnych w dworach
strycharz – wypalacz cegły
strzyga – upiór nocny
swach – gwarowo: swat, czasem także starosta weselny
szatra – (węg.) namiot
szczyt – tarcza, puklerz
szalwark – czyn społeczny, w którym naprawiano drogi
szambelan – wysoki urzędnik na dworach europejskich pełniący dyżury przy królu i wprowadzający gości na pokoje
szefel (szefel berliński, korzec, Berliner Scheffel) – pruska jednostka miary pojemności ciał sypkich, 1 szefel – 54,9614 litra (prawie 55 l; 10 szefli – 550 l)
sztrychulec – listwa/łata do wyrównywania masy w ręcznej formie na cegły
szulak – jastrząb
szyldkretowy – zrobiony z szyldkretu (tworzywa z płytek rogowych okrywających pancerz kostny żółwi morskich)
świerzopa – młoda klacz
świronek – spichlerz na zboże, lamus, spiżarnia
tabela prestacyjna – tabela powinności poddańczych chłopów
talka – motek nici, czyli pewna liczba kolisto namotanych pasm nici (przędzy), zwiniętych luźno w podłużny pęczek
tłuka/tłoka – zwyczaj dobrowolnej, czasem i obowiązkowej pomocy sąsiedzkiej przy pracy w polu i na łące, odpłacanej ugoszczeniem
tok, tokowisko – miejsce na młockę, boisko, klepisko
tryzna – stypa pogrzebowa
tyn – ogrodzenie, wał z drzewa i ziemi
ułatwiać – wykonywać darmo
witeź – członek możnego rodu, stojący wyżej od kmiecia
włościanin – chłop, rolnik
włóczenie – bronowanie
włóka – dawna jednostka powierzchni gruntu ornego wynosząca 30 mórg, czyli ok. 16,79 ha
wolizna – zwolnienie osadnika z płacenia czynszu do czasu zagospodarowania się
wylęganiec – dziecko z nieprawego łoża
wylot – rękaw kontusza rozcięty po wewnętrznej stronie
wyłóg – klapa ubrania wywinięta i pokryta dla ozdoby innym materiałem
zakon – prawo, religia
załoga – rękojmia, gwarancja
zielony pień – polana wykarczowana z lasu w celu założenia osady lub wsi
zmuda – zwłoka w przystąpieniu do pracy
znać – (rus.) umieć, wiedzieć
żabot – ozdoba z cienkiej zmarszczone tkaniny, przypinana lub przyszywana pod szyją na przodzie bluzki, sukienki lub koszuli
żupan – staropolski ubiór męski noszony przez szlachtę, o kroju długiej sukni zapinanej na guziki, ze stójką i wąskimi rę­kawami

Pokrewieństwo

świekra – matka męża
świekier – ojciec męża
zełwa – siostra męża
zełwin – mąż siostry męża
dziewierz – brat męża, szwagier
jątrew – siostra męża
teściowa – matka żony
teść – ojciec żony
świeść – siostra żony
paszenog – mąż siostry żony
szurzy – brat żony
szurzyna – żona brata żony
zięć – mąż córki
niewiastka – synowa
snecha – żona syna
swatka – matka zięcia
swat – ojciec zięcia
matka snechy – współteściowa
ojciec snechy – współteść
bratowa – żona brata
swak – mąż siostry

Ulepsz nasz słownik staropolski – prześlij nowe słowa i wyrażenia.