S艂ownik staropolski

S艂ownik staropolski zawiera opisy znacze艅 staropolskich s艂贸w i wyra偶e艅. Je偶eli uwa偶asz, 偶e w tym s艂owniku staropolskim powinny znale藕膰 si臋 dodatkowe s艂owa i wyra偶enia – prze艣lij je poprzez stron臋 Kontakt – dzi臋ki temu ten s艂ownik staropolski b臋dzie lepszy.

Znaczenia s艂贸w

afekt – uczucie sympatii, mi艂o艣ci
anta艂ek – ma艂a beczu艂ka na wino
atande mo艣ci dobrodzieju” – polsko-francuski 偶artobliwy zwrot oznaczaj膮cy w bezpo艣rednim t艂umaczeniu: „zaczekaj mo艣ci dobrodzieju”
ban – nazwa urz臋dnika dworskiego w Chorwacji, Bo艣ni, S艂awonii i Dalmacji
baranek – futro z barank贸w; przybranie z takiego futra
basetla – wiolonczela
bastard, bastrz臋 – dziecko z nieprawego 艂o偶a
b膮k – dziecko z nieprawego 艂o偶a
bezczestny – ha艅bi膮cy
b臋kart – dziecko z nieprawego 艂o偶a
biedrzeniec – ro艣lina u偶ywana w medycynie przy chorobach 偶o艂膮dka
bli藕niaki dwojaki 鈥 dwa po艂膮czone dzbanki, u偶ywane do noszenia posi艂k贸w
bodnia – (ukr.) beczka, kube艂 drewniany; du偶a dzie偶a drewniana
bodniarz – bednarz
borgowa膰 – dawa膰 na kredyt, po偶ycza膰
chi偶yna – (ukr.) chatka, cha艂upka
chram – 艣wi膮tynia poga艅ska
ceber – naczynie drewniane, okr膮g艂e z klepek z jednym lub z dwoma uchami, przeznaczone do pojenia zwierz膮t, przyrz膮dzanie pokarmu dla 艣wi艅
cug – zaprz臋g sk艂adaj膮cy si臋 z sze艣ciu lub z czterech koni, zaprz臋偶onych parami
cz贸艂en – cz贸艂no, 艂贸d藕
czu膰 – ruski: przys艂uchiwa膰 si臋, uwa偶a膰 na czyje艣 wypowiedzi
dur – 艣rodek odurzaj膮cy, trucizna
dzie偶a – drewniana p贸艂-beczka do wyrabiania chleba
fircyk – modni艣
frykas – wyszukana, smakowita potrawa
gad – zwierz臋 hodowlane, bydl臋 (krowa, owca,…)
g臋d藕ba – granie, 艣piewanie
g臋艣la, g臋艣l – staros艂owia艅ski instrument muzyczny wykonany z jednego kawa艂ka drewna, przypominaj膮cy skrzypce
gwasz – farba wodna z domieszk膮 kredy lubbieli
ha膰 (ukr.)聽ga膰 – (pols.) – faszyna, p臋ki, wi膮zki chrustu, pomost z faszyny, grobla, tama
hajduk – s艂u偶膮cy na dworze magnackim ubrany w str贸j w臋gierski
horodyszcze (rusk.)聽hradyszcze (czesk.) – grodzisko, miejsce gdzie niegdy艣 znajdowa艂 si臋 gr贸d
indagacja – wypytywanie kogo艣
indagator – osoba wypytuj膮ca, indaguj膮ca kogo艣 o co艣, prowadz膮ca 艣ledztwo
intendent – pracownik administracji zarz膮dzaj膮cy sprawami gospodarczymi danej instytucji
jak skoro – (kresowe) jak tylko
juchtowy – wyprawiony sk贸r膮 bydl臋c膮
klawikord – klawiszowy instrument muzyczny, b臋d膮cy prototypem fortepianu
kmet – kmie膰, poddany, rolnik
kmie膰 – zamo偶ny gospodarz
kne藕 – knia藕, w艂adca, panuj膮cy
knia偶y膰 – rz膮dzi膰, panowa膰
kociuba – narz臋dzie do wyjmowania 偶aru z pieca chlebowego
kolator – fundator ko艣cio艂a lub jego spadkobierca maj膮cy dawniej prawo przedstawiania kandydat贸w na urz臋dy ko艣cielne
kolasa – lekki, odkryty pojazd konny, resorowany, podobny do bryczki
Korona Kr贸lestwa Polskiego (艂ac. Corona Regni Poloniae) –聽zwyczajowa nazwa pa艅stwa polskiego w czasach 艣redniowie颅cza, formalna nazwa odr臋bnego pa艅stwa w latach 1389-1569 i p贸藕niej (w ramach Rzeczypospolitej Obojga Narod贸w) jeden z dw贸ch r贸wnoprawnych cz艂on贸w Kr贸lestwa Polskiego obok Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego (w latach 1569-1795)
koromys艂o – (ukr.) nosidlo do wiadra z wod膮
korowaj – (ukr.) obrz臋dowe ciasto weselne lub 艣wi膮teczne; ko艂acz, pier贸g
kontusz – staropolski wierzchni str贸j m臋ski, d艂uga suknia zapiana z przodu, z rozci臋tymi r臋kawami
kru偶e艅, kru偶 – czasza uszata, dzbanek
krze聽(l. mn.),聽kierz聽(l. poj) – miejsce pochodzenia rodu
krzno – futro
ksi膮dz – dawna forma wyrazu ksi膮偶臋; pan, kne藕, panujacy
ksi臋偶yc – zdrobnia艂a forma od ksi膮dz; panicz
kucza – kojec dla 艣wi艅
latawica – duch nocny, strach, widmo
lamus – budynek gospodarczy stawiany niegdy艣 przy dworach
lecha – kawa艂 ziemi, zagon
legumina – s艂odka potrawa m膮czna podawana jako deser
letnik – m.in. sp贸dnica na lato
lice – rzeczowy, niezbity dow贸d winy, przedmiot dowodowy
艂acha – odnoga oddzielaj膮ca si臋 od rzeki lub jeziora, boczne koryto rzeki
艂adan – (ukr.) miara, ziele wydaj膮ce wonny zapach przy paleniu
艂an du偶y – franko艅skie 24ha
艂owczanka – c贸rka 艂owczego
艂ubiany – zrobiony z 艂ubu czyli z kory drzewa, przewa偶nie lipowej lub d臋bowej
艂uczyna, 艂uczywo – drzazgi smolne, szczapy s艂u偶膮ce do rozpalania i o艣wietlania
marsowy – o twarzy, minie: surowy, gro藕ny
marszczek – marszczka, zmarszczka
matrona – starsza kobieta, zachowuj膮ca si臋 statecznie i dostojnie
miecielnica – (bia艂orus.) duch, kt贸ry wywo艂uje zamie膰
miecznikowicz – syn miecznika
mielerz – piec polowy do wypalania ceg艂y
mila – jednostka d艂ugo艣ci odmienna w ro偶nych krajach; wed艂ug miary nowopolskiej: 14 816 艂okci, czyli 8534,3 m
mopan (inaczej: mospan) – dawniej: tytu艂 grzeczno艣ciowy u偶ywany poufale, zwykle w bezpo艣rednich zwrotach do roz颅 m贸wcy (czasem tylko wtr臋t wyrazowy) odpowiadaj膮cy dzisiejszemu 鈥瀙an鈥 (skr贸t wyra偶enia 鈥瀖o艣ci pan鈥); ironicznie: szlachcic, szlachetka
najduch, najdus – dziecko z nieprawego 艂o偶a
najprz贸d – najpierw
namitka, namiotka – chusta na g艂ow臋, u偶ywana przez zam臋偶ne kobiety wiejskie
namulona d艂o艅 – spracowana d艂o艅
naprawa – namowa, poduszczenie
niecka – naczynie z pnia drzewa, wy偶艂obione na kszta艂t korytka, s艂u偶y do rozczyniania ciasta lub k膮pieli dzieci
nocznica – mara, duch nocny
nowina – grunt po wykarczowanym lesie, ziemia wzi臋ta pierwszy raz pod upraw臋
oberemek – (ukr.) nar臋cze, wi膮zka
obietna, obiata – ofiara, 艣lubowanie
ob艂amy – szcz膮tki, kawa艂ki pozosta艂e po ob艂amaniu; pozosta艂o艣ci, resztka
obr – olbrzym, wielkoduch
opole – jednostka podzia艂u administracyjnego wsi, podstawowa jednostka administracyjna S艂owian. W sk艂ad opola wchodzi艂o od kilku do kilkunastu wsi zamieszka艂ych przez grupy rodzin cz臋sto spokrewnionych ze sob膮 w bli偶szym lub dalszym stopniu, gospodaruj膮cych osobno, ale korzystaj膮cych wsp贸lnie z pastwisk, las贸w i w贸d. Opola z poszczeg贸lnych s膮siednich ziem tworzy艂y wi臋kszy zwi膮zek zwany plemieniem. System opolny funkcjonowa艂 na ca艂ym obszarze zamieszkanym przez S艂owian. Na Rusi nazywano opola pogost a w Czechach 偶upa. Na co dzie艅 偶yciem wsp贸lnoty zarz膮dza艂 wiec plemienny sk艂adaj膮cy si臋 z wolnych m臋偶czyzn plemienia. Na wiecu decydowano o sprawach istotnych dla wsp贸lnoty oraz og艂aszano wyroki.
opona – zas艂ona, kotara, obicie
ostrog – umocnienie, miejsce otoczone drewnianym cz臋stoko艂em
ostr贸w – wyspa
osyp, osep – danina 艣wiadczona w zbo偶u
palestrant – dawniej: prawnik, cz艂onek palestry
parantela – og贸艂 krewnych i powinowatych nale偶膮cych do jednego rodu
pi偶mo – przestarza艂e: przyprawa z wydzielin gruczo艂贸w zwierz臋cych, odznaczaj膮ca si臋 bardzo silnym zapachem
p艂awiczka – p艂askodenna 艂贸d藕 z jednego kawa艂ka drewna
podrzutek – dziecko z nieprawego 艂o偶a
pods臋dek – w dawnej Polsce: urz臋dnik w s膮dzie ziemskim, zast臋pca s臋dziego
podwody – darmowe odwo偶enie urz臋dnika
podwojewodzy, podwojewodzi – zast臋pca wojewody, g艂贸wnie w sprawach jurysdykcji
podziomek – dobry duch
pokrzywnik – dziecko z nieprawego 艂o偶a
polonus – typ staro艣wieckiego Polaka
po艂ownik – rolnik uprawiaj膮cy cudze pole i oddaj膮cy po艂ow臋 plon贸w w艂a艣cicielowi
pos艂oni膰, pos艂ania膰 – pochyla膰 si臋, chwia膰 si臋 to w jedna to w drug膮 stron臋
pospie膰, po艣pie膰 – zd膮偶y膰
postrzy偶yny – poga艅ski obrz膮dek strzyzenia d艂ugich w艂os贸w ch艂opca w si贸dmym roku 偶ycia
po偶y膰 – pokona膰, przem贸c kogo艣
przenosiny – tradycyjna uroczysto艣膰 zwi膮zana z przenoszeniem si臋 nowo偶e艅c贸w do w艂asnego mieszkania
ptyfenia – cienka, przezroczysta tkanina
pu艣cizna – dawniej: spu艣cizna
rab – (rusk.) s艂uga, niewolnik
rodze艅ski – dawny przymiotnik odpowiadaj膮cy rzeczownikowi „rodze艅stwo”
rzewny – pe艂en 偶alu, smutku, t臋sknoty
samowt贸r – w towarzystwie jednej osoby; we dwoje, we dw贸ch
samotrze膰 – w towarzystwie dw贸ch os贸b, we troje, w tr贸jk臋
s膮dek, s膮d – (gwarowe) rodzaj naczynia
siubr – dziecko z nieprawego 艂o偶a
smerda – s艂uga, pacho艂ek kniazia
sm臋tny – wywo艂uj膮cy smutek, melancholi臋
sorok – (rusk.) czterdzie艣ci
stadnik – dozorca stada ko艅skiego
staro艣cic – syn starosty
staro艣ciowa – c贸rka starosty
st臋pa – wydr膮偶ony kloc drewna
st臋por – rodzaj t艂uczka, do st臋py wsypywa艂o si臋 zbo偶e i st臋porem rozdrabnia艂o na kasz臋
stolnik – urz臋dnik nadworny opiekuj膮cy si臋 kuchni膮 i nadzoruj膮cy podawanie potraw na st贸艂 kr贸lewski; p贸藕niej: tytularny urz臋dnik ziemski
stolnikowicz – syn stolnika
strycharz – wypalacz ceg艂y
strzyga – upi贸r nocny
swach – gwarowo: swat, czasem tak偶e starosta weselny
szatra – (w臋g.) namiot
szczyt – tarcza, puklerz
szalwark – czyn spo艂eczny, w kt贸rym naprawiano drogi
szambelan – wysoki urz臋dnik na dworach europejskich pe艂ni膮cy dy偶ury przy kr贸lu i wprowadzaj膮cy go艣ci na pokoje
sztrychulec – listwa/艂ata do wyr贸wnywania masy w r臋cznej formie na ceg艂y
szulak – jastrz膮b
szyldkretowy – zrobiony z szyldkretu (tworzywa z p艂ytek rogowych okrywaj膮cych pancerz kostny 偶贸艂wi morskich)
艣wierzopa – m艂oda klacz
艣wironek – spichlerz na zbo偶e, lamus, spi偶arnia
tok, tokowisko – miejsce na m艂ock臋, boisko, klepisko
tryzna – stypa pogrzebowa
tyn – ogrodzenie, wa艂 z drzewa i ziemi
wite藕 – cz艂onek mo偶nego rodu, stoj膮cy wy偶ej od kmiecia
w艂o艣cianin – ch艂op, rolnik
w艂贸ka – dawna jednostka powierzchni gruntu ornego wynosz膮ca 30 m贸rg, czyli ok. 16,79 ha
wolizna – zwolnienie osadnika z p艂acenia czynszu do czasu zagospodarowania si臋
wyl臋ganiec – dziecko z nieprawego 艂o偶a
wylot – r臋kaw kontusza rozci臋ty po wewn臋trznej stronie
wy艂贸g – klapa ubrania wywini臋ta i pokryta dla ozdoby innym materia艂em
zakon – prawo, religia
za艂oga – r臋kojmia, gwarancja
zielony pie艅 – polana wykarczowana z lasu w celu za艂o偶enia osady lub wsi
zna膰 – (rus.) umie膰, wiedzie膰
偶abot – ozdoba z cienkiej zmarszczone tkaniny, przypinana lub przyszywana pod szyj膮 na przodzie bluzki, sukienki lub koszuli
偶upan – staropolski ubi贸r m臋ski noszony przez szlacht臋, o kroju d艂ugiej sukni zapinanej na guziki, ze st贸jk膮 i w膮skimi r臋颅kawami

Pokrewie艅stwo

艣wiekra – matka m臋偶a
艣wiekier – ojciec m臋偶a
ze艂wa – siostra m臋偶a
ze艂win – m膮偶 siostry m臋偶a
dziewierz – brat m臋偶a,聽szwagier
j膮trew – siostra m臋偶a
te艣ciowa – matka 偶ony
te艣膰 – ojciec 偶ony
艣wie艣膰 – siostra 偶ony
paszenog – m膮偶 siostry 偶ony
szurzy – brat 偶ony
szurzyna – 偶ona brata 偶ony
zi臋膰 – m膮偶 c贸rki
niewiastka – synowa
snecha – 偶ona syna
swatka – matka zi臋cia
swat – ojciec zi臋cia
matka snechy – wsp贸艂te艣ciowa
ojciec snechy – wsp贸艂te艣膰
bratowa – 偶ona brata
swak – m膮偶 siostry

Ulepsz nasz s艂ownik staropolski – prze艣lij nowe s艂owa i wyra偶enia.