Je┼Ťli zebrali┼Ťmy potrzebne minimum informacji genealogicznych o naszych przodkach i mamy ÔÇô dzi─Öki naszym krewnym b─ůd┼║ informacjom zaczerpni─Ötym z Urz─Öd├│w Stanu Cywilnego ÔÇô genealogiczne dane, pochodz─ůce z prze┼éomu XIX i XX w., w├│wczas mo┼╝emy uda─ç si─Ö do archiwum, kt├│re odt─ůd b─Ödzie g┼é├│wnym, acz nie jedynym, miejscem naszych poszukiwa┼ä.

Archiwum

Przesiedzimy w nim niejedn─ů godzin─Ö, poznaj─ůc przy okazji innych poszukiwaczy, czasem kilkana┼Ťcie lat przekopuj─ůcych si─Ö w wolnych chwilach przez ksi─Ögi i mikrofilmy, wci─ů┼╝ przy tym nie trac─ůcych entuzjazmu. Szkoda wprawdzie, ┼╝e ┼é├│dzkie ┼Ťrodowisko genealog├│w-amator├│w nie jest z ┼╝aden spos├│b zorganizowane, bo wymiana informacji jest zawsze korzystna, zw┼éaszcza, ┼╝e podstaw─ů s─ů najcz─Ö┼Ťciej te same, a co najmniej podobne, zespo┼éy archiwalne.

Pewnym substytutem takiego forum s─ů genealogiczne portale internetowe (o kt├│rych kiedy indziej). Czym jest sie─ç, jednostka i zesp├│┼é archiwalny, jak dzielimy archiwa i archiwalia w nich przechowywane, jakie zasady tym przechowywaniem rz─ůdz─ů ÔÇô ca┼éa ta wa┼╝na teoretyczna wiedza jest przedmiotem docieka┼ä na zaj─Öciach z nauk pomocniczych historii; nie ma wi─Öc potrzeby, by raz jeszcze porusza─ç temat. Nas interesowa─ç b─Öd─ů tutaj tylko te aspekty problematyki archiwistycznej, kt├│re bezpo┼Ťrednio wi─ů┼╝─ů si─Ö z wyszukiwaniem w┼éasnych korzeni. W jakich zespo┼éach ukryte s─ů interesuj─ůce nas informacje? Dla XIX w. s─ů to przede wszystkim akta stanu cywilnego, prawdziwa kopalnia danych genealogicznych. Si┼é─ů rzeczy maj─ů one r├│┼╝n─ů posta─ç na ziemiach dawnych trzech zabor├│w.

Zaprowadzone w Ksi─Östwie Warszawskim w efekcie wprowadzenia Kodeksu Cywilnego Napoleona, przez nast─Öpne sto lat z ok┼éadem funkcjonowa┼éy w niemal niezmienionej postaci. By┼éy to akta opisowe ÔÇô ten model, bodaj najwygodniejszy i najczytelniejszy, dotyczy ca┼éego naszego regionu. Odnajduj─ůc jeden dokument trafiamy od razu na ┼Ťlad innych, mnogo┼Ť─ç informacji umo┼╝liwia bowiem chronologiczne posuwanie si─Ö wstecz. I tak, w akcie chrztu poza imieniem (imionami) i dok┼éadn─ů do godziny dat─ů urodzenia dziecka znajduj─ů si─Ö personalia rodzic├│w i ich wiek, dane rodzic├│w chrzestnych (nie ma tu, co prawda, jak niekiedy w zaborze austriackim, nazwiska akuszerki ÔÇô poza przypadkami, gdy to ona zanosi┼éa dziecko do chrztu).

Akt ma┼é┼╝e┼ästwa zawiera dok┼éadne informacje o obojgu nowo┼╝e┼äcach ÔÇô wymienia ich rodzic├│w, miejscowo┼Ť─ç, w kt├│rej przyszli na ┼Ťwiat (co wa┼╝ne, przyporz─ůdkowuje j─ů w┼éa┼Ťciwej parafii), wiek, informacje o ewentualnie sporz─ůdzonej intercyzie (poniewa┼╝ akta notarialne z XIX w. cz─Östo nie uleg┼éy zniszczeniu, mo┼╝na niekiedy tak─ů umow─Ö przed┼Ťlubn─ů odnale┼║─ç, co mog─Ö potwierdzi─ç na podstawie w┼éasnej udanej pr├│by). Wreszcie akt zgonu, cho─ç najtrudniejszy do odnalezienia (bo data zej┼Ťcia nie znajduje si─Ö w innych dokumentach, wyj─ůwszy akt zawarcia kolejnego ma┼é┼╝e┼ästwa przez wdowca/wdow─Ö, kt├│ry przecie┼╝ te┼╝ nie zawsze mo┼╝na szybko odkry─ç), r├│wnie┼╝ dostarcza informacji koniecznych do dalszych bada┼ä ÔÇô cz─Östo podaje wiek zmar┼éego (trzeba jednak podchodzi─ç do niego z pewn─ů ostro┼╝no┼Ťci─ů), miejsce jego urodzenia, wzmiankuje rodzic├│w.

Je┼Ťli nasi przodkowie byli pi┼Ťmienni, akt stanu cywilnego mo┼╝e by─ç opatrzony ich podpisami ÔÇô jest to w├│wczas pami─ůtka wyj─ůtkowa i warto postara─ç si─Ö o kserokopi─Ö, cho─ç w archiwach jedna strona A4 kosztuje obecnie mniej wi─Öcej 20-25 z┼é. W innych wypadkach najlepiej spisa─ç ca┼éo┼Ť─ç dokumentu.

Akta stanu cywilnego prowadzone by┼éy (z wyj─ůtkiem okresu do 1825 r.) wy┼é─ůcznie przez proboszcz├│w, w ramach parafii. Warto wi─Öc zorientowa─ç si─Ö, w kt├│rych miejscowo┼Ťciach si─Ö one mie┼Ťci┼éy ÔÇô dobr─ů pomoc─ů jest studium Stanis┼éawa Litaka Struktura terytorialna Ko┼Ťcio┼éa ┼éaci┼äskiego w Polsce w 1772 r. (Lublin 1980), tym bardziej, ┼╝e przez XIX wiek podzia┼é administracyjny Ko┼Ťcio┼éa w regionie nie uleg┼é wi─Ökszym zmianom ÔÇô nowych probostw powsta┼éo niewiele. Oczywi┼Ťcie dla innowierc├│w (zn├│w wyj─ůwszy pocz─ůtkowy okres) prowadzone by┼éy osobne ksi─Ögi, b─ůd┼║ w ramach parafii, b─ůd┼║ gmin wyznaniowych. Istotnym uzupe┼énieniem, cho─ç momentami mniej przejrzystym i konsekwentnym s─ů zachowane dla wielu miejscowo┼Ťci regionu, w tym dla ┼üodzi tzw. ksi─Ögi ludno┼Ťci sta┼éej i niesta┼éej.

W zaborze austriackim i pruskim akta stanu cywilnego tak┼╝e by┼éy prowadzone ÔÇô w imperium Habsburg├│w przez proboszcz├│w (mia┼éy specyficzny pa┼ästowowo-ko┼Ťcielny charakter, rejestruj─ůc np. i urodzenie i chrzest; w zwi─ůzku z tym ┼é─ůczy┼éy cechy ASC i metryk ko┼Ťcielnych), natomiast w Prusach ÔÇô b─ůd┼║ w formie cywilnej, b─ůd┼║ wyznaniowej (tu jednak tylko obywatele pruscy). Dopiero w 1876 r. zaprowadzono w zjednoczonych Niemczech ca┼ékowicie cywiln─ů, ujednolicon─ů rejestracj─Ö akt stanu cywilnego. Cech─ů charakterystyczn─ů wszystkich tych dokument├│w jest ich tabelaryczno┼Ť─ç (w przeciwie┼ästwie do opisowej struktury, obowi─ůzuj─ůcej w Kr├│lestwie Polskim, w rodzaju: Dzia┼éo si─Ö w mie┼Ťcie Brzezinach dnia …. Stawi┼é si─Ö N. N., rolnik zamieszka┼éy w Brzezinach, lat … (…) i okaza┼é nam dzieci─Ö p┼éci m─Öskiej itd.). Trzeba przyzna─ç, ┼╝e cz─Östo s─ů przez to, co mo┼╝e si─Ö wydawa─ç paradoksem, znacznie mniej czytelne.

Wykorzystuj─ůc akta stanu cywilnego z XIX w. mo┼╝na cofn─ů─ç si─Ö a┼╝ do 10 pokole┼ä wstecz. Dla okresu wcze┼Ťniejszego podstawowym ┼║r├│d┼éem informacji staj─ů si─Ö metryki ko┼Ťcielne, wprowadzone w Polsce jako jeden z element├│w reformy potrydenckiej. Zawieraj─ů one jednak znacznie mniej informacji, kt├│re te┼╝ trudniej powi─ůza─ç, zw┼éaszcza, ┼╝e wiele ksi─ůg poprzez wieki uleg┼éo zatracie. Niemniej te, kt├│re pozosta┼éy, s─ů nader cennym i wartym przeszukania ┼║r├│d┼éem.

Akta i metryki to oczywi┼Ťcie tylko zasadnicze miejsca naszych poszukiwa┼ä. Zale┼╝nie od grupy spo┼éecznej, z jakiej nasi przodkowie wywodzili si─Ö oraz od miejsca, z kt├│rego pochodzili, mamy do wyboru ca┼é─ů gam─Ö innych materia┼é├│w rozmaitego charakteru, w kt├│rych mo┼╝na znale┼║─ç istotne informacje. Wbrew pozorom nie zawsze jest tak, ┼╝e dla szlachty pozosta┼éo ich najwi─Öcej.

Gdzie szuka─ç akt i metryk? Na terenie dawnej Kongres├│wki wi─Ökszo┼Ť─ç ASC z XIX w., a i niekt├│re wcze┼Ťniejsze metryki (jedne i drugie zasadniczo w formie mikrofilm├│w) dost─Öpne s─ů w archiwach pa┼ästwowych, w ┼é├│dzkim np. od ┼ü─Öczycy po Radomsko i Wielu┼ä, od Sieradza po Raw─Ö Mazowieck─ů. Plac├│wek tego rodzaju (archiw├│w i ich filii) jest w Polsce 89; nieocenion─ů pomoc─ů w odszukaniu, w kt├│rym z nich przechowywane s─ů akta z konkretnej miejscowo┼Ťci, jest informator Ksi─Ögi metrykalne i stanu cywilnego w archiwach pa┼ästwowych w Polsce, opracowany przez Ann─Ö Laszuk (Warszawa 2000) oraz przewodniki po zasobach konkretnych archiw├│w, stopniowo udost─Öpniane przez internet.

Tam tak┼╝e szuka─ç trzeba ksi─ůg ludno┼Ťci sta┼éej, akt s─ůdowych, notarialnych itp. Wszelkie natomiast dokumenty ko┼Ťcielnej proweniencji dost─Öpne s─ů b─ůd┼║ w coraz lepiej i profesjonalniej funkcjonuj─ůcych archiwach diecezjalnych, b─ůd┼║ ÔÇô niestety ÔÇô w parafiach. O tym, na jakie trudno┼Ťci mo┼╝na natrafi─ç eksploruj─ůc opisane archiwalia ÔÇô w nast─Öpnej cz─Ö┼Ťci.

Czytaj dalej:

Poradnik genealoga amatora – cz─Ös─ç 1
Poradnik genealoga amatora – cz─Ös─ç 2
Poradnik genealoga amatora – cz─Ös─ç 4