Przemys┼é naftowy – cz─Ö┼Ť─ç 4 – lampy olejowe i naftowe

2689
przemysł naftowy

ÔÇ×Nie zapala si─Ö te┼╝ ┼Ťwiat┼éa i nie stawia pod korcem, ale na ┼Ťwieczniku, aby ┼Ťwieci┼éo wszystkim, kt├│rzy s─ů w domuÔÇŽÔÇŁ Mt.5.15, (tak┼╝e ┼ük. 8.16 i Mk.4.21). Tekst zapisany oko┼éo 2000 lat wstecz wskazuje na rol─Ö ┼Ťwiat┼éa w ┼╝yciu cz┼éowieka. Poczynaj─ůc od ┼éuczywa, najstarszych lamp oliwnych i ┼Ťwiec przez ca┼ée wieki mroki ciemno┼Ťci o┼Ťwietla┼éy najrozmaitsze przybory, zwane kagankami b─ůd┼║ lampami, doskonalone w ramach post─Öpu, wiedzy i potrzeb ┼╝ycia.

Lampy olejowe i naftowe

Rys historyczny o┼Ťwietlenia paliwami p┼éynnymi na przestrzeni ostatnich stuleci

Najwi─Ökszy i najszybszy rozw├│j aparat├│w o┼Ťwietleniowych datujemy od prze┼éomu wieku XVIII /XIX a┼╝ do XX w. Nie oznacza to jednak, ┼╝e wcze┼Ťniej nie powstawa┼éy lampy, kt├│rych rozwi─ůzania podziwiamy jeszcze dzi┼Ť. Jedn─ů z takich pozycji jest lampa olejowa pompowa.

Lampa jest to urz─ůdzenie wytwarzaj─ůce ┼Ťwiat┼éo kosztem energii spalania.┬á┼╣r├│d┼éem ┼Ťwiat┼éa jest p┼éomie┼ä spalanej substancji: olej, spirytus, gaz, nafta.┬áCech─ů charakterystyczn─ů dla danej lampy jest jasno┼Ť─ç ┼Ťwiecenia, czyli si┼éa ┼Ťwiat┼éa wyra┼╝ana w dawnej jednostce [do 1979] zwanej ┼Üwiec─ů Hefnera. 1 ┼Üwieca Hefnera = 0.92 cd [1kandela].┬áKa┼╝da lampa czy to olejowa, czy naftowa sk┼éada si─Ö ze zbiornika paliwa, knota,┬ászkie┼éka ci─ůgu [kominka] i palnika.

Dawne przybory o┼Ťwietleniowe nie posiada┼éy palnik├│w i nazywano je kagankami. Do dzia┼éania ka┼╝dej lampy potrzebne jest paliwo. Wdaj─ůc si─Ö w rozwa┼╝ania na temat wynalezienia lampy naftowej, co jest tematem nr 1 w┼Ťr├│d krajowych kolekcjoner├│w, musimy rozpatrywa─ç dwa zasadnicze elementy: budow─Ö lampy i u┼╝yte paliwo.
1 – Lampa naftowa nie nosi cech wynalazku; powsta┼éa na bazie lampy olejowej w wyniku uproszczenia jej budowy i zastosowania palnika Arganda o nieco zmienionej budowie ni┼╝ w lampach olejowych. Popularny polski model I lampy jest dowoln─ů interpretacj─ů autorsk─ů powsta┼éy w latach powojennych, symbolizuj─ůcy zal─ů┼╝ki g├│rnictwa naftowego
2 – W odniesieniu do paliwa poni┼╝sze przyk┼éady zast─ůpienia ci─Ö┼╝kich olei ro┼Ťlinnych, paliwami l┼╝ejszymi uwydatnianymi pod r├│┼╝nymi nazwami, r├│┼╝nymi miejscami niezale┼╝nego stosowania oraz czasem ich wprowadzania jednoznacznie eliminuj─ů poj─Öcie wynalazku. Wynalazek to nowe rozwi─ůzanie zagadnienia technicznego nadaj─ůce si─Ö do zastosowania w gospodarce, na kt├│re mo┼╝e by─ç zgodnie z obowi─ůzuj─ůcymi przepisami w niekt├│rych krajach, udzielony patent.

Budowa lamp

*Nazwy lamp, generalnie, bior─ů swe nazwy od u┼╝ytego paliwa. W lampach oliwnych paliwem by┼éa oliwa, otrzymywana g┼é├│wnie z owoc├│w oliwek. W lampach olejowych paliwem by┼éy r├│┼╝nego rodzaju oleje ro┼Ťlinne, g┼é├│wnie olej rzepakowy, s┼éonecznikowy i inne. W lampach naftowych destylat ropy naftowej, torfu, asfaltu, wosku ziemnego lub w─Ögla nosz─ůcy miano oleju ┼Ťwietlnego mineralnego. Pod t─ů nazw─ů najbardziej znanym produktem by┼éa kerosena, czyli nafta, parafina i wiele innych okre┼Ťle┼ä. W okresie minionym stosowano zbli┼╝one sk┼éadem chemicznym do nafty paliwa, otrzymywane w wyniku destylacji, lub ma┼éo r├│┼╝ni─ůce si─Ö takie jak: olej solarowy, photogen, steinkohlennaphta, hydrocarbur, fotogen, olej ksi─Ö┼╝ycowy, olej w─Öglowy, bia┼éy olej skalny, pitoil, pinolina, olej lampowy, torf├Âil, petroleum, p├ętrole, petrolej, ligroina, parafina, mineral├Âil, benzyna, kerosenÔÇŽ Najpopularniejszym olejem o┼Ťwietleniowym by┼éa kerosyna (ang.kerosene). Wymienione paliwa w wi─Ökszo┼Ťci wywodz─ů si─Ö z grupy paliw w─Öglowodorowych, otrzymywane w wyniku destylacji. S─ů te┼╝ inne paliwa jak np. terpentyna, czy alkohole. Popularn─ů mieszanin─Ö terpentyny ze spirytusem nazywamy kamphin─ů (kamfin─ů), st─ůd lampy kamfinowe i cz─Östo mylne okre┼Ťlenie dla nafty ÔÇô kamfina [lampa kamfinowa]. Terpentyn─Ö otrzymujemy przez destylacj─Ö ┼╝ywicy sosnowej z par─ů wodn─ů.

Paliwa w/w posiada┼éy r├│wnie┼╝ inne nazwy, w zale┼╝no┼Ťci od kraju stosowania, mia┼éy w┼éasno┼Ťci pe┼ézaj─ůce i nie wymaga┼éy mechanizm├│w wspomagaj─ůcych dostarczanie paliwa do palnika. Wykorzystane tu zosta┼éy w┼éa┼Ťciwo┼Ťci higroskopijne. Knot zanurzony bezpo┼Ťrednio w paliwie umo┼╝liwia┼é dotarcie paliwa do palnika. W mechanizmy pomocnicze podaj─ůce paliwo do palnika zaopatrzone s─ů wszelkiego rodzaju lampy olejowe mechaniczne.
*Palnik. Jest to urz─ůdzenie s┼éu┼╝─ůce do spalania paliwa ciek┼éego lub gazu bezpo┼Ťrednio stykaj─ůce si─Ö z p┼éomieniem. Zadaniem palnika jest przygotowanie mieszanki paliwowo-powietrznej u┼éatwiaj─ůce tym samym prawid┼éowe spalanie. Jest niezb─Ödnym regulatorem wysuni─Öcia knota i regulacji jasno┼Ťci p┼éomienia, nazywany cz─Östo sercem lampy. W poszczeg├│lnych rodzajach lamp stosuje si─Ö odpowiednio skonstruowane palniki. Najcz─Ö┼Ťciej spotykane palniki to palniki szczelinowe 1,2 rzadziej 3 knotowe, a z palnik├│w z knotem okr─ůg┼éym, palniki typu kosmos i matador. Najlepszym rozwi─ůzaniem palnika s─ů palniki typu Arganda [od nazwiska wynalazcy], w kt├│rych nast─Öpuje podw├│jny obieg powietrza otaczaj─ůc p┼éomie┼ä od zewn─ůtrz i wewn─ůtrz. Palniki te stosuje si─Ö zar├│wno w lampach olejowych jak i pozosta┼éych. W┼Ťr├│d palnik├│w lamp naftowych i konstrukcjach podobnych wyodr─Öbni─ç mo┼╝na kilkaset odmiennych konstrukcji bazuj─ůcej na tej samej zasadzie. Pokr─Öt┼éa palnik├│w naftowych s─ů sygnowane znakiem producenta.

  • Knot. Jest to spleciona ta┼Ťma lub sznurek bawe┼éniany o dobrych w┼éa┼Ťciwo┼Ťciach higroskopijnych umo┼╝liwiaj─ůcy transport paliwa ku p┼éomieniowi oraz jego spalanie. Knoty mog─ů by─ç okr─ůg┼ée, p┼éaskie i rurowe. Wyst─Öpuj─ů te┼╝ jako transportery paliwa do knot├│w palnych.
  • Szk┼éo ci─ůgowe zwane tak┼╝e kominkiem, cylindrem lub po prostu szkie┼ékiem ma za zadanie os┼éania─ç p┼éomie┼ä, zwi─Öksza─ç przep┼éyw pr─ůdu powietrza i odprowadza─ç spaliny. Wykonywane s─ů w kszta┼étach odpowiednich dla palnika, z kt├│rych najcz─Ö┼Ťciej spotykane to szkie┼éka baniaste, baniaste sp┼éaszczone, typu rurowego, kosmos, matador, sebastianÔÇŽ Wielko┼Ť─ç szkie┼éka, a w zasadzie ┼Ťrednica oznakowana jest jednostk─ů tak─ů sam─ů jak palniki – w liniach. W g├│rnej cz─Ö┼Ťci szkie┼éka posiadaj─ů logo producenta. Znakowanie nie dotyczy szkie┼éek do lamp olejowych.
  • Zbiorniki. S─ů to pojemniki szklane, ceramiczne lub metalowe umieszczane u g├│ry lub z boku w niekt├│rych rodzajach lamp olejowych i osadzane na trzonach lub pod pokryw─ů [g├│rk─ů] a nawet lu┼║no wk┼éadane w specjalne koszyki lamp naftowych. Te, widoczne mog─ů posiada─ç wzornictwo artystyczne.
  • Trzony lamp wykonywano w rozmaitych kszta┼étach, z r├│┼╝norodnych materia┼é├│w. Najcz─Ö┼Ťciej spotykamy trzony wykonane z blachy mosi─Ö┼╝nej, ale s─ů to tak┼╝e odlewy artystyczne z mosi─ůdzu, ┼╝eliwa, cynkalu [znalu] i innych stop├│w. Trzony lamp wykonywane s─ů z ceramiki i szk┼éa, r├│wnie┼╝ z kamieni p├│┼észlachetnych okutych metalem. Ich kszta┼éty i formy stanowi─ů niebywa┼ée walory artystyczne, ale s─ů tak┼╝e najprostsze formy u┼╝ytkowe. Trzony lamp maj─ů za zadanie bezpieczne podtrzymanie zbiornika paliwa, na kt├│rym osadzony jest palnik.
  • Klosze i aba┼╝ury. Dodatkowo lampy nosz─ůce cechy estetyczne mog─ů by─ç wzbogacane r├│wnie pi─Öknymi kloszami wie┼äcz─ůcymi ich artyzm. Opr├│cz zadania upi─Ökszaj─ůcego przedmiot mia┼éy za zadnie ochron─Ö wzroku przed mocnym ┼Ťwiat┼éem a tak┼╝e ukierunkowanie ┼Ťwiat┼éa i nierozprzestrzenianie w niepo┼╝─ůdanym kierunku, np. w g├│r─Ö lub w d├│┼é. Wykonywano je g┼é├│wnie ze szk┼éa zdobionego w najrozmaitszy spos├│b w formie kopulastej [astralnej], tulipan├│w i kul, Spotykamy tak┼╝e, co prawda bardzo rzadko kule wykonane z alabastru. Najcz─Ö┼Ťciej u┼╝ywanym materia┼éem na aba┼╝ury by┼éy r├│┼╝nego rodzaju kolorowe tekstylia ze specyficzn─ů form─ů zdobnicz─ů.

Lampy na paliwa ciekłe i przedstawiciele kierunków ich tworzenia; konstruktorzy, wynalazcy:
– Lampa pompowa L. Cellier, L. Deschamps XVII/XVIII
– Lampa gwiezdna (astralna) I. A. Bordier-Marcet ok. 1808
– Zegarowa B. G. Carcel 1800
– Sta┼éego przep┼éywu L.J. Proust 1780
– S┼éoneczna s┼éoneczna (solarna) Upton i Roberts 1828
– Hydrostatyczna i hydrauliczna Philipe de Gerard XVIII/XIX
– Moderatorowa CH.L.F Franchot 1836
– Benzynowa A. Mille 1862
– Spirytusowa kontrolna lampa g├│rnicza F. Pieler ~1880
– Lampy na paliwo w─Öglowodorowe (naftowe) A.Gesner, J. Young I po┼éowa XIX w

przemysł naftowy 4

Na fotografii lampa olejowa solarna (s┼éoneczna) z 1828 roku z palnikiem Arganda z podw├│jnym┬áobiegiem powietrza i regulacj─ů knota

Rozw├│j konstrukcji

Historia lampy naftowej wzbudza wiele emocji i kontrowersji. Trzeba umie─ç zrozumie─ç, co staram si─Ö wykaza─ç, d┼éugotrwa┼é─ů drog─Ö w kierunku udoskonalania rodzaj├│w lamp. Paliwa w─Öglowodorowe stanowi┼éy pierwsze kroki w upraszczaniu budowy lamp olejowych, ale nie tylko. Lampa solarna z lat dwudziestych niezbicie dowodzi o kierunku rozwoju o┼Ťwietlenia. W tej lampie na zbiorniku osadzony jest palnik Arganda, a knot zanurzony w oleju ro┼Ťlinnym. Zwr├│ci─ç nale┼╝y szczeg├│ln─ů uwag─Ö na podw├│jny obieg powietrza w palniku tej lampy. Jest to pierwowz├│r lampy naftowej. Dalszym krokiem jej doskonalenia by┼é odpowiedni dob├│r rodzaju paliwa i zmiana palnika. Post─Öp sta┼é si─Ö nakierunkowany na dziedziny pozyskiwania paliw i ich cen a tak┼╝e cen samych lamp. Pierwsze wzmianki o zastosowaniu destylatu ropy naftowej, b─ůd┼║ destylatu otrzymanego z w─Ögla w o┼Ťwietleniu pochodz─ů z r├│┼╝nych region├│w ┼Ťwiata, m.in. z W┼éoch, Rosji, Szkocji, z Francji a nawet z dalekiej Japonii. Jest to okres pocz─ůtku XIX wieku i wcze┼Ťniej. Nie znamy wszystkich do┼Ťwiadcze┼ä dokonywanych w tym zakresie na arenie ┼Ťwiatowej, ale wiemy o destylacjach przeprowadzanych ju┼╝ w staro┼╝ytno┼Ťci. W cesarstwie austriackim [Polski nie by┼éo na mapach ┼Ťwiata] w okolicach Drohobycza [dzisiaj Ukraina] wytwarza┼é destylat i u┼╝ywa┼é go dla cel├│w o┼Ťwietleniowych – J. Hecker ju┼╝ we wczesnych latach 1810ÔÇô17, a w 1853 Przywilej Pierwsze┼ästwa w zakresie destylacji ropy naftowej uzyska┼é Jan Zeh (1817-1897). Dokument potwierdzaj─ůcy znajduje si─Ö w Bibliotece Urz─Ödu Patentowego w Wiedniu. Nie spos├│b pomin─ů─ç tu prof. chemii F.S. Waltera – Polaka, kt├│ry w Pary┼╝u w wyniku bada┼ä naukowych utworzy┼é nomenklatur─Ö zwi─ůzk├│w nieorganicznych.

Pierwsze, udokumentowane patentami nr 11203, 11204 i 11205 pt. ÔÇ×Poprawa spalania p┼éyn├│w naftowychÔÇŁ destylacje dla cel├│w o┼Ťwietleniowych przeprowadzi┼é prof. chemii i geologii Abraham Gesner dokonuj─ůc publicznego o┼Ťwietlenia naft─ů w 1846 r. w miejscowo┼Ťci Charlottetown (Kanada). Tak opisa┼é swoje odkrycia:

Postęp w odkryciu tego przypadku jak i innych był powolny i stopniowy. Został on dokonany przez pracę nie jeden lecz wiele umysłów tak, iż trudno jest ustalić komu należy się największe uznanie.

Podobnie wyraża się, kilka lat później galicyjski aptekarz z Borysławskiego Zagłębia Naftowego jedyny posiadacz pp, Jan Zeh:

ÔÇŽmetody mej wobec koleg├│w moich wcale nie trzyma┼éem w tajemnicy. Nie dziw wi─Öc, ┼╝e inni korzystali z moich pierwszych do┼Ťwiadcze┼ä.

Niemal r├│wnocze┼Ťnie do dzia┼éalno┼Ťci A. Gesnera w Ameryce, w Szkocji prace badawcze prowadzi┼é prof. chemii James Young ÔÇô zwany popularnieÔÇŁ parafinaÔÇŁ patentuj─ůc swoje odkrycia w 1850. W Pechelbronn w Alzacji prowadzono odkrywkow─ů eksploatacj─Ö ropy naftowej ju┼╝ w 1735, a w 1851 w Bathgate k/Edinburgha powsta┼éa pod nadzorem w/w prof. J. Younga pierwsza na ┼Ťwiecie rafineria ropy naftowej. W┼éa┼Ťnie w tych okoliczno┼Ťciach nale┼╝y upatrywa─ç pierwsze┼ästwa wprowadzenia lamp parafinowych, czyli ÔÇ×kerosenowychÔÇŁ, czyli naftowych. W┼Ťr├│d lamp naftowych istnieje ich wiele rodzaj├│w. W 1840 w Londynie handel oferowa┼é bezknotow─ů lamp─Ö Beale. Ciekawym p├│┼║niejszym rozwi─ůzaniem cieszy┼éy si─Ö lampy z centralnym przep┼éywem powietrza, lub te┼╝ lampa Hitchcocka, w kt├│rej ci─ůg powietrza nast─Öpowa┼é za po┼Ťrednictwem wentylatora nap─Ödzanego mechanizmem zegarowym. Lampa ta nie wymaga┼éa kominka. Z biegiem czasu lampy przyjmowa┼éy ┼éadne kszta┼éty i pi─Ökne formy zdobnicze.

Rozw├│j funkcji zdobniczych

Og├│lnie patrz─ůc na rozw├│j przemys┼éu o┼Ťwietleniowego nale┼╝y skonstatowa─ç, i┼╝ w wieku XIX nast─ůpi┼é nie tylko znacz─ůcy rozw├│j o┼Ťwietlenia, ale tak┼╝e rozw├│j form i kszta┼ét├│w zdobniczych. Pi─Ökno i artyzm lamp stanowi─ů wytw├│r przemys┼éu artystycznego, lecz nie s─ů dzie┼éami sztuki.

Mo┼╝emy za┼éo┼╝y─ç, ┼╝e era ┼Ťwietno┼Ťci lamp olejowych dominowa┼éa do lat 60-tych XIX Stulecia. Od tego czasu palm─Ö pierwsze┼ästwa zacz─Ö┼éa przejmowa─ç lampa naftowa, aby po 80 letniej s┼éu┼╝bie ludzko┼Ťci, w latach 40-tych XX wieku zacz─ů─ç chyli─ç si─Ö ku upadkowi. Dzi┼Ť ju┼╝, miejscem obu rodzaj├│w lamp w nat┼éoku rozmaitych eksponat├│w s─ů sale muzealne oraz prywatne zbiory kolekcjonerskie. Nie oznacza to jednak, ┼╝e w krajach technicznie zacofanych, nadal nie stanowi podstawowego ┼║r├│d┼éa o┼Ťwietlenia.


P.S. Kolekcjonowanie lamp jest wci─ůgaj─ůce. Kiedy przywr├│cicie ÔÇ×┼╝ycieÔÇŁ pierwszej nabytej lampie poprzez jej wyczyszczenie, wymian─Ö knota, dostrze┼╝ecie w niej p┼éomie┼ä i pi─Ökno oraz odzyskanie sprawno┼Ťci technicznej doznacie satysfakcji. Zechcecie wtedy dowiedzie─ç si─Ö wi─Öcej, pozna─ç histori─Ö, r├│┼╝ne rodzaje, konstruktor├│w i producent├│w. Kupicie drug─ů, trzeci─ů ÔÇŽ

Kolekcjonerstwo (┼éac: collectio i collector), inaczej zbieractwo – to hobby, pasja, to przyjemno┼Ť─ç i rozrywka, to gromadzenie przedmiot├│w zar├│wno z dalekiej przesz┼éo┼Ťci jak r├│wnie┼╝ wykonywanych wsp├│┼écze┼Ťnie. To tak┼╝e ochrona przed zniszczeniem i dewastacj─ů.