Dw贸r szlachecki

805
dw贸r szlachecki

Do wieku siedemnastego szlachcic-rycerz budowa艂 swoj膮 siedzib臋 przede wszystkim z my艣l膮 o jej funkcjach obronnych. Wiek siedemnasty to okres, gdy szlachcic-rycerz przemienia si臋 stopniowo w szlachcica-ziemianina, czyli 偶yj膮cego przede wszystkim z gospodarowania na roli, a mniej z wojaczki.

Dw贸r szlachecki

Jednym ze znamion nowych czas贸w w architekturze i formowaniu siedzib szlacheckich by艂o dzie艂ko wydane w 1659 roku, a napisane prawdopodobnie przez 艁ukasza Opali艅skiego, marsza艂ka nadwornego i koronnego. Ta, licz膮ca 32 strony, ksi膮偶eczka, zatytu艂owana „Kr贸tka historia budownicza dwor贸w, pa艂ac贸w, zamk贸w pod艂ug nieba i zwyczaju polskiego”, by艂a pomy艣lana jako podr臋cznik dla tych聽mo偶nych i dostatnich pan贸w,聽kt贸rzy zamierzali budowa膰 swoje siedziby na wsi, albowiem „dom dobrze, umiej臋tnie, pi臋knie zbudowany, i偶 jest mi臋dzy pierwszemi wygodami wczesnego 偶ycia…”

S膮 w niej zawarte propozycje i zasady na wskro艣 nowoczesne, tzn. odchodz膮ce od obronno艣ci dwor贸w, zalecaj膮ce natomiast te ich atrybuty, kt贸re trwa膰 b臋d膮 a偶 do czas贸w nam wsp贸艂czesnych: symetri臋 budynku, jego wyd艂u偶ony kszta艂t (plan prostok膮ta, a nie kwadratu), dziedziniec przed frontem, a tak偶e i to, by by艂y parterowe.

Autor „Kr贸tkiej nauki…” tak dw贸r definiuje (uwaga – mowa o budynku parterowym; jedno- i dwupi臋trowe by艂y pa艂ace): „Dw贸r nazywam o jednym pi臋trze budynek albo z drzewa albo z muru. Ale 偶yczy艂bym, aby z muru, albowiem trwa艂o艣膰 i przeciwko ogniowi, bezpiecze艅stwo i nie tak cz臋sty koszt na popraw臋, wi臋c i nie tak wielka speza jakoby kto rozumia艂, te wszystkie uwagi s艂usznie mur zalecaj膮”.

I dalej znajdujemy list臋 zalet dworu jako budynku parterowego聽„(…) te o jednym pi臋trze budynki, zw艂aszcza murowane, maj膮 sw贸j wczas osobliwy z wielu przyczyn. Naprz贸d st膮d, 偶e gdy nikt ani nade mn膮 ani pode mn膮 nie mieszka, 偶aden nic nie ko艂ace, i pod nos nie kurzy. Druga, 偶e przestronne mog膮 by膰 takie budynki, bo co bym mia艂 na drugie pi臋tro 艂o偶y膰 materyi dam na przestronno艣膰. Zw艂aszcza, 偶e 艣cian nie potrzeba tak mi膮偶szych jak do dwoiego pi臋tra. Trzecia, 偶e trwa艂e i do ruiny nie tak pr臋dkie. Czwarta, 偶e 艂acnej inwencjej nie trzeba wschod贸w wymy艣la膰, kt贸re wielk膮 trudno艣膰 zwyk艂y czyni膰, ani si臋 po nich chodz膮c mordowa膰, jeden tylko mo偶e by膰 na samym wej艣ciu, to jest stopni kilka, albo kilkana艣cie, a drugi w tyle od ogroda. Na koniec wiatrom nie tak podleg艂e, a zatym i zimnu, na kt贸re w naszym „septemtrionie” (klimacie – przyp. M.R.)聽najwi臋kszy ma by膰 respect. Wi臋c poz贸r sw贸j przecie mie膰 mog膮, zw艂aszcza kiedy na wynios艂ym miejscu dla prospektu i gdy dach do wysoko艣ci 艣cian proportionalny”.

To wspania艂e uzasadnienie parterowo艣ci dwor贸w przywodzi na my艣l inne, napisane ponad dwie艣cie la p贸藕niej przez Zygmunta ks. Czartoryskiego, kt贸ry w dziele swoim „O stylu krajowym w budownictwie wiejskim” tak pisa艂:聽„Dwory wiejskie zatem nie w g贸r臋 i na d贸艂, lecz poziomo, wzd艂u偶 i wszerz, rozpo艣ciera膰 si臋 maj膮. A je偶eli zdarzy si臋, 偶e nie wszystko na jednym pi臋trze si臋 zmie艣ci, wtenczas lepiej jest, zamiast drugiego pi臋tra dawa膰 z czasem, wedle potrzeby skrzyd艂a lub oficyny… Przyjemno艣膰 mieszkania na wsi polega g艂贸wnie na 艂atwo艣ci wychodzenia z pokoju wprost na dw贸r i na mo偶no艣ci sp臋dzania latem wi臋kszej cz臋艣ci dnia na dworze, a po cz臋艣ci nawet spe艂nienia przed domem pewnych zaj臋膰 domowych. Mieszkaj膮c na pi臋trze traci si臋 po cz臋艣ci t臋 wygod臋 i przyjemno艣膰… Tak偶e – stwierdzi艂em to w艂asn膮 obserwacj膮 – s艂u偶ba niszczy sobie zdrowie daleko pr臋dzej w domach pi臋trowych, zmuszon膮 b臋d膮c po niezliczone razy dziennie biega膰 po schodach”.

Prawda, jakie przekonywaj膮ce? Czy偶 trzeba lepszego uzasadnienia, 偶eby domy swe budowa膰 parterowe?

Te dwa fragmenty wyznaczaj膮 pewne granice epoki polskich dwor贸w. Ksi膮偶ka Czartoryskiego ukaza艂a si臋 w 1896 roku.

sadowa.jpg

Sadowie (kieleckie). Drewniany dw贸r alkierzowy z XVIII w. Nie istnieje.
Rysunek z 1876 roku.

Wracaj膮c do „Kr贸tkiej nauki …” stanowi膮cej fundament tej epoki – stwierdzi膰 nale偶y, 偶e podstawowa jej warto艣膰 to podkre艣lanie potrzeby respektowania naturalnych warunk贸w i zwyczaj贸w rodzimych. Budowa膰 nale偶y聽pod艂ug nieba聽(czyli warunk贸w klimatycznych) i聽zwyczaju polskiego, czyli w艂asnych tradycji i potrzeb, bez ogl膮dania si臋 na obce mody i pomys艂y.聽„Ka偶dy albowiem nar贸d ma spos贸b inakszy i osobny budowania priwatnego, to jest 鈥歛rchitecturae civilis鈥. I stosuje go wprz贸d do swego Nieba, a po tym do swego zwyczajnego 偶ycia (…) s艂uszni tedy osobna 鈥歛rchitectura civilis鈥 ma by膰 jako ka偶dego narodu, tak i Polskiej. Bo kto chce po cudzoziemsku mieszka膰 trzeba 偶y膰 po cudzoziemsku. A偶e trudno 偶ycie odmieni膰, kt贸re ju偶 dawny zwyczaj stwierdzi艂, to膰 dom i mieszkanie do niego stosowa膰 potrzeba”.

Inne zalecenia „Kr贸tkiej nauki…”:聽„Dobre budowanie ma trzy mie膰 okoliczno艣ci: naprz贸d moc i gruntown膮 trwa艂o艣膰, potem wczas i wygod臋, na koniec kszta艂t i pi臋kny poz贸r. Z tych okoliczno艣ci dwie pierwsze koniecznie zachowa膰 trzeba, trzeci膮 – ile by膰 mo偶e”.

„Obrawszy miejsce do budynku, wi臋c ju偶 gotuj co pr臋dzej materyj膮. Ale rzeczesz jak膮? Odpowiadam, je艣li pod艂ug zwyczaju polskiego – drzewo”.

To przes艂anie autora „Kr贸tkiej nauki…” z lepszym lub gorszym skutkiem by艂o przestrzegane przez nast臋pne dwie艣cie lat, a dzie艂ko Czartoryskiego to ju偶 niestety tylko p艂acz nad gin膮cym obyczajem rodzimym, zabijanym przez kosmopolityzm.

Ilu w艂a艣cicieli i budowniczych dwor贸w w Polsce zna艂o dzie艂ko 艁ukasza Opali艅skiego, nie wiemy. Podejrzewamy, 偶e niewielu. Ale II po艂owa XVII wieku przynios艂a niew膮tpliwie nowe spojrzenie na kszta艂t i funkcje dworu. Daje tu o sobie zna膰 ideologia sarmatyzmu. Dw贸r ma by膰 symbolem umiaru i skromno艣ci, ale zarazem ma podkre艣la膰 polskie tradycje szlacheckie kultywowane z dziada-pradziada. Wiejska siedziba ma stworzy膰 szcz臋艣cie w domowym zaciszu – z dala od kosmopolitycznych konflikt贸w wielkiego 艣wiata, ma by膰 elementem szlacheckiej wolno艣ci i obyczaju staropolskiego.

Sarmatyzm ma bardzo du偶y wp艂yw na kszta艂towanie si臋 偶ycia dworskiego i jest podstaw膮 dla ca艂ej epoki baroku, a jego wp艂ywy widoczne b臋d膮 a偶 do po艂owy XIX wieku. Sarmatyzm mia艂 te偶 niew膮tpliwy wp艂yw na wykszta艂cenie si臋 w ko艅cu XVIII wieku „typowo polskiego dworku szlacheckiego”.

Nakazy ideologii sarmatyzmu – pochwa艂a szcz臋艣cia w domowym zaciszu, posiadanie w艂asnego gniazda odziedziczonego wraz z ziemi膮 po przodkach – najpe艂niej mog艂y by膰 realizowane w staropolskich siedzibach wiejskich.

Poprzedni artyku艂Polskie Towarzystwo Heraldyczne – sesja naukowa 22 czerwca 2018 r.
Nast臋pny artyku艂Herb w kulturze – konferencja w 100-lecie odzyskania niepodleg艂o艣ci
Maciej Rydel
Dr Maciej Rydel. Dokumentalista polskich dwor贸w i historii ziemia艅stwa. W艂a艣ciciel zbioru ikonografii polskich dwor贸w (m.in. 15 tys. fotografii). Autor ksi膮偶ek: 鈥濲am dw贸r polski鈥 (1993 i 1997), 鈥濷blicza polskiego dworu鈥 (2003 i 2004, wsp贸艂autor St. Markowski), 鈥濪w贸r-polska to偶samo艣膰鈥 (2012 i 2014), 鈥濿iejskie dwory i pa艂ace rekomendowane przez Polskie Towarzystwo Ziemia艅skie鈥 (2015). Autor ponad 100 artyku艂贸w oraz odczyt贸w na temat dwor贸w i ziemia艅stwa, a tak偶e 20 wystaw fotograficznych (m.in.w Brukseli, w Jaszunach na Litwie i w Londynie.). Malarz-dokumentalista. Wiceprezes Zarz膮du G艂贸wnego Polskiego Towarzystwa Ziemia艅skiego. Wiceprezes Gda艅skiego Oddzia艂u Stowarzyszenia Historyk贸w Sztuki.