Przez 艣mier膰 do wolno艣ci – Ksi臋ga Zar臋by wojew贸dztwa smole艅skiego

879
ksiega zareby

Ledwie promyk s艂o艅ca dotkn膮艂 ziemi, gdy wojsko Rzeczypospolitej jak spod cienia podesz艂o ku murom Smole艅ska. Szli cicho, ledwie szmer dawa艂 zna膰 zaspanym obro艅com, 偶e zbli偶a si臋 sztorm. Tysi膮ce ludzi z drabinami: kawalerzy艣ci pieszo, piechota, ciury obozowe, czelad藕, a tako偶 i senatorowie. By艂 13 czerwca 1611 roku.

Smole艅sk

Nie chcia艂 Kr贸l Jego Mi艂o艣膰 przedsi臋wzi臋tego zamys艂u swego odst膮pi膰, aby mia艂 nie wzi膮wszy Smole艅ska odjacha膰” – czytamy w ulotnym druku O rekuperowaniu Smole艅ska od Moskwy. Ale odjecha膰 musia艂 na zbli偶aj膮cy si臋 Sejm. Szcz臋艣liwie jednak broni膮cy Smole艅ska Moskale nie spodziewali si臋 szturmu. Wiedzieli oni bowiem, 偶e po艂owa wojska wysz艂a spod fortecy przeciw wojskom Iwana So艂tykowa, kt贸ry pr贸bowa艂 twierdz臋 odblokowa膰 i udzieli膰 jej pomocy.

Sz艂o zatem wojsko takim porz膮dkiem: z jednej strony Jakub Potocki ze spieszon膮 husari膮, maj膮c nieco piechoty z drabinami; z drugiej strony Marcin Wejher z piechot膮 niemieck膮 w stron臋 baszty bohus艂awskiej; Stefan Potocki z husarzami od strony starego prze艂omu; z kluczow膮 za艣 grup膮 od strony Dniepru i za baszt膮 szed艂 Krzysztof Dorohostajski i s艂awny Bart艂omiej Nowodworski, kawaler malta艅ski. Wraz z nimi husarze i rajtarzy. Nie艣li petardy, kt贸re planowali pod艂o偶y膰 pod krat臋 z rynsztokiem, kt贸ry tamt臋dy w艂a艣nie sp艂ywa艂 do Dniepru鈥

Jako pierwszy na mury pod drabinie wspi膮艂 si臋 kasztelan kamieniecki Jakub Potocki. Za jego przyk艂adem inni. Wejher z Niemcami opanowa艂 kilka baszt. Ale najbardziej zaszczytne przedsi臋wzi臋cie przypad艂o w udziale Nowodworskiemu, kt贸ry wysadzi艂 mur nad rynsztokiem. T膮 dziur膮 przedosta艂 si臋 Dorohostajski z husarzami i rajtari膮. Szturmuj膮cy wpadli do miasta i zgodnie z wilczym prawem wojny zacz臋li grabi膰 i zabija膰. Wybuch艂 po偶ar, kt贸ry niebezpiecznie zbli偶y艂 si臋 do jednej z cerkwi. By艂y w niej zgromadzone prochy, 鈥瀔t贸rych by艂o, jako sama Moskwa powiada, 40 000 pud贸w. Jeszcze i prochy te by艂y, kt贸re Moskwa wzi臋艂a pod naszymi, kiedy Smole艅sk za Zygmunta Starego wzi臋li鈥 – wspomina艂 Adam Wichrowski. Straszliwy wybuch wstrz膮sn膮艂 sklepieniem 艣wi膮tyni i z piekielnym hukiem pogrzeba艂 zgromadzon膮 w niej licznie ludno艣膰. Smole艅sk 鈥 utracony w 1514 roku 鈥 by艂 wolny.

Przez 艣mier膰 do wolno艣ci

DVM VINCOR LIBEROR 鈥 gdym zwyci臋偶ony, odzyskuj臋 wolno艣膰. Wolno艣膰 poprzez 艣mier膰. Tak o Smole艅sku m贸wili 贸wcze艣ni. Ta sentencja 鈥 pocieszenie poleg艂ych 鈥 mog艂a brzmie膰 nieco przewrotnie dla 偶ywych. Ziemia wok贸艂 Smole艅ska by艂a zrujnowana i wyludniona przez ci膮g艂e pochody armii, a wojna trwa艂a jeszcze d艂ugich siedem lat. Dopiero 4 stycznia 1619 roku Rzeczpospolita zawar艂a z Moskowi膮 rozejm dywili艅ski, kt贸ry umo偶liwi艂 zagospodarowanie odzyskanego terytorium.

Ksi臋ga Zar臋by

Natychmiast te偶 pojawi艂a si臋 w Smole艅sku komisja inwentaryzacyjna, kt贸ra mia艂a sporz膮dzi膰 spis 鈥瀖asy upad艂o艣ciowej鈥, tzn. wszystkich derewni, m艂yn贸w, karczem, wszystkich po偶ytk贸w, jakie mog艂y wp艂yn膮膰 do wiecznie g艂odnego skarbu Rzeczypospolitej. W kolejnym, 1620 roku, do pracy przyst膮pi艂 mierniczy smole艅ski Adam Zar臋ba. Jego zadaniem by艂o podzielenie wojew贸dztwa na dzia艂ki, kt贸re nadawano dobrze zas艂u偶onym 偶o艂nierzom. Tak rodzi艂a si臋 si艂a zbrojna wojew贸dztwa smole艅skiego, szlachta otrzymywa艂a bowiem te dzia艂ki na prawie lennym, to znaczy z obowi膮zkiem obrony na ka偶de wezwanie.

Po tej wielkiej pracy Zar臋by pozosta艂y ledwie szcz膮tki 鈥 jedna z wielu ksi膮g wymiaru i ograniczenia wojew贸dztwa smole艅skiego przetrwa艂a burze dziejowe i znalaz艂a si臋 w Bibliotece Jagiello艅skiej. Przyni贸s艂 j膮 tam w XIX wieku zbieracz pami膮tek Teodozjusz Piekarski, by膰 mo偶e potomek pewnego Piekarskiego, kt贸ry otrzyma艂 danin臋 w uje藕dzie sierpejskim powiatu smole艅skiego.

Opracowywanie Ksi臋gi Zar臋by

Od kilku lat opracowuj臋 t臋 tak zwan膮 鈥濳si臋g臋 Zar臋by鈥; efekty tych prac przedstawi艂em ostatnio na seminarium profesora Micha艂a Kopczy艅skiego (w sprawie wydania Ksi臋gi Zar臋by). Gotowy jest g艂贸wny tekst 藕r贸d艂a (w oryginale s艂abo czytelny), indeks nazwisk i indeks miejscowo艣ci wraz z ich rosyjskimi odpowiednikami. Gotowe s膮 te偶 cz膮stkowe mapy tak zwanych 鈥瀞tan贸w鈥 (okr臋g贸w administracyjnych). Wielkiej pomocy 藕r贸d艂owej i porady naukowej udzieli艂 mi W艂adymir Prochorow z Dorohobu偶a, kt贸ry wkr贸tce opublikuje sw贸j regestr przywilej贸w dla szlachty smole艅skiej, zawartych w ksi臋gach Metryki Litewskiej.

Brakuje polskich map smole艅szczyzny. Polskie wydawnictwa 藕r贸d艂owe o Smole艅szczy藕nie prezentuj膮 zwykle mapy, kt贸re przypominaj膮 bia艂e plamy. Miejmy nadziej臋, 偶e moje wydawnictwo uzupe艂ni t臋 dotkliw膮 luk臋. By膰 mo偶e tak偶e Pa艅stwo 鈥 genealodzy, patrioci, zbieracze pami膮tek 鈥 pomog膮 mi w tym przedsi臋wzi臋ciu. Wojew贸dztwo smole艅skie czeka na nasze odkrycie!