Kalendarium szlacheckie

4368
kalendarium szlacheckie

Szlachectwo z jednej strony chcemy uwa偶a膰 za nienaruszalne ale z drugiej strony historia pokazuje 偶e jest to rzecz nabyta i zwi膮zane ze szlachectwem przywileje s膮 umowne i podlega艂y cz臋stym zmianom. Kalendarium szlacheckie to szybki przegl膮d zmian przywilej贸w szlacheckich.

Kalendarium szlacheckie

Wybrane zdarzenia istotne z punktu widzenia szlachty, genealogii i heraldyki:

180 000 p.n.e Najdawniejsze 艣lady cz艂owieka w Polsce 鈥 najstarszy cz艂owiek w jaskiniach Ojcowa.

1800-1600 p.n.e Patriarchalna wsp贸lnota rodowa 鈥 r贸d ojcowski, w kt贸rym decyduj膮cym czynnikiem spo艂ecznym byli m臋偶czy藕ni i wielk膮 rol臋 odgrywa艂a w艂adza ojcowska.

0-400 Okres rzymski 鈥 nap艂yw produkt贸w rzymskich, rzymskie pieni膮dze, handel bursztynem. Rozpad patriarchalnej wsp贸lnoty pierwotnej i powstanie wsp贸lnoty terytorialnej.

966 Chrzest Mieszka I i jego otoczenia. Umocnienie struktury feudalnej.

991 鈥濪agome iudex鈥 鈥 nastarszy dokument polski wystawiony przez Mieszka I.

1225 Leszek Czarny przywilejem zr贸wna艂 z rycerstwem wszystkich mieszczan krakowskich.

1346-1347 Pocz膮tki monarchii stanowej. Statuty Kazimierza Wielkiego.

1352 Szlachta wielkopolska w obronie swych interes贸w w Poznaniu zawi膮zuje konfederacj臋 pod wodz膮 Borkowica, kt贸ra zostaje rozgromiona przez Kazimierza w 1353 r.

17 IX 1374 Przywilej w Koszycach 鈥 Ludwik W臋gierski nadaje szlachcie znaczne uprawnienia: uwolnienie od wszelkich danin i ci臋偶ar贸w z wyjatkiem 2 groszy z 艂anu (wnoszonych przez ch艂op贸w z d贸br szlacheckich); kr贸l b臋dzie nadawa艂 urz臋dy ziemskie szlachcie tej ziemi, w kt贸rej urz膮d wakuje; szlachta zobowi膮zana zostaje do s艂u偶by wojennej w granicach pa艅stwa, za szkody poza granicami kr贸l wyp艂aca wynagrodzenie. By艂o to os艂abienie w艂adzy kr贸lewskiej. Rozw贸j sejmik贸w szlacheckich jako reprezentacji stanu szlacheckiego, uprawnionej do wyra偶ania zgody na podwy偶szanie podatk贸w. W zwi膮zku z otrzymanymi przywilejami szlachta wyodr臋bni艂a si臋 jako stan 鈥 ostateczne ukszta艂towanie si臋 ustroju stanowego w Polsce.

1388 Przywilej piotrkowski, wydany przez kr贸la dla szlachty i duchowie艅stwa, ograniczajacy w艂adz臋 kr贸lewsk膮 (podobnie jak poprzednie przywileje).

2 X 1413 Unia horodelska 鈥 porozumienie Litwin贸w z Polakami. Wielu bojar贸w Wielkiego Ksi臋stwa (wyznania katolickiego) przyjeto do herb贸w polskich; otrzymali oni te same prawa, kt贸re posiada艂a szlachta polska. Unia gwarantowa艂a odr臋bno艣膰 pa艅stwa Litewskiego.

23 IX 1422 Przywilej czerwi艅ski. Kr贸l zobowi膮zuje si臋 偶e nie b臋dzie konfiskowa膰 d贸br szlacheckich bez wyroku s膮dowego oraz przyznaje szlachcie szereg przywilej贸w ekonomicznych. Przywilej ten zabrania tak偶e 艂艂膮czenia w jednej osobie urz臋du starosty i s臋dziego.

28 X 1423 Statut warecki. Prawa szlachty zdobyte w przywileju czerwi艅skim zostaj膮 rozszerzone, zw艂aszcza w stosunku do miast i kmieci. Pan mo偶e usun膮膰 so艂tysa mimo prawa dziedziczno艣ci, jakie mu dokument lokacyjny gwarantowa艂.

IV 1425 Przywilej brzeski (wydany w Brze艣ciu Kujawskim) W艂adys艂awa Jagie艂艂y. W zamian za uznaniesyna Jagie艂艂y, W艂adys艂awa, nast臋pc膮 tronu, kr贸l potwierdza dotychczasowe przywileje szlacheckie i rozci膮ga je na szlacht臋 ziem, kt贸re dotychczas z pe艂ni przywilej贸w nie korzysta艂y (kujawska, dobrzy艅ska i ruska).

4 III 1430 Przywilej jedlne艅ski (Jedlno), nadany przez Jagie艂艂臋 szlachcie i duchowie艅stwu w zamian za zapewnienie po 艣mierci kr贸la elekcji jednego z dw贸ch kr贸lewicz贸w oraz inkorporacji (wcielenia) Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Przywilej ten zapewnia艂 szlachcie nietykalno艣膰 osobist膮 i maj膮tkow膮: 鈥濶eminem captivabimus nisi iure victum鈥 oraz ustala艂 wynagrodzenie dla szlachty za s艂u偶b臋 wojskow膮 poza granicami kraju.

9 I 1433 Przywilej krakowski wydany przez Jagie艂艂臋. By艂o to ponowienie przywileju jedlne艅skiego. W sprawie tzw. jedlne艅sko-krakowskiego przywileju mie艣ci si臋 podstawowy artyku艂 gwarantujacy wolno艣膰 osobist膮 szlachty: szlachcic nie mo偶e by膰 uwi臋ziony przed wydaniem wyroku przez s膮d ziemski danej ziemi.

XI, XII 1454 Przywileje nieszawskie. Najwa偶niejsze postanowienia: kr贸l nie mo偶e zwo艂a膰 pospolitego ruszenia ani wyda膰 nowego prawa bez zgody szlachty zebranej na sejmikach ziemskich, na opr贸偶nione urz臋dy s臋dziego, pods臋dka i pisarza s膮du ziemskiego kr贸l mianowa膰 b臋dzie zawsze jednego z czterech kandydat贸w przedstawionych mu przez szlacht臋 danej ziemi; s膮downictwo staro艣ci艅skie zostaje ograniczone na rzecz szlacheckich s膮d贸w ziemskich; starostwa nie mog膮 by膰 nadawane wy偶szym dostojnikom (wojewodom i kasztelanom); zaostrzenie kar za ukrywanie zbieg艂ych ch艂op贸w w miastach; dalsze ograniczenie samorz膮d贸w miast. Przywileje te ograniczy艂y dotychczasowe wp艂ywy magnat贸w a wzmocni艂y pozycj臋 szlachty 艣redniej.

1493 Jan Olbracht w艂膮czy艂 mieszczan krakowskich w poczet szlachty Rzeczpospolitej. Od tego momentu mamy do czynienia ze szlachectwem dziedzicznym.

1496 Przywilej piotrkowski wydany w Piotrkowie przez Jana Olbrachta. Przywilej jest rozszerzeniem przywilej贸w nieszawskich, zastrzega艂 wy艂膮cznie dla szlachty dost臋p do wy偶szych dostojnik贸w ko艣cielnych, zabrania艂 mieszczanom nabywanie d贸br ziemskich, ograniczy艂 swobod臋 ruch贸w ch艂opa zabraniaj膮c mu opuszczania wsi bez zgody pana, zwolni艂 szlacht臋 od c艂a. Statut piotrkowski ograniczy艂 prawa miast: nadaje szlachcie liczne przywileje ekonomiczne, stworzy艂 prawne podstawy dalszego jej rozwoju ekonomicznego i politycznego.

23 X 1501 Unia mielnicka. Prawo wyboru kr贸la zosta艂o zastrze偶one dla mo偶now艂adc贸w polskich i litewskich z wy艂膮czeniem ruskich bojar贸w i polskiej szlachty. Prawo wypowiedzenia pos艂usze艅stwa kr贸lowi gdyby ten usi艂owa艂 rz膮dzi膰 鈥瀙o tyra艅sku鈥 (wbrew woli senatu).

1504 Sejm w Piotrkowie uchwala dwie ustawy skierowane przeciwko mo偶now艂adcom: kr贸l mo偶e zastawia膰 dobra kr贸lewskie tylko za zgod膮 sejmu; mo偶now艂adcy nie mog膮 艂膮czy膰 w jednym r臋ku dw贸ch dygnitarstw. Zniesienie przywileju mielnickiego z 1501 r.

1505 Sejm radomski. Konstytucja Nihil novi. Kr贸l i jego nast臋pcy nie ustanowi膮 nic nowego bez wsp贸lnej zgody senatu i pos艂贸w ziemskich. Zakaz trudnienia si臋 przez szlacht臋 handlem i rzemios艂em pod gro藕b膮 utraty szlachectwa. Szlachcicem ten tylko nazywa膰 si臋 mo偶e, kt贸rego oboje rodzice s膮 szlachetnie z domu szlachetnego urodzeni i kt贸rzy wedle obyczaiu Oyczyzny i zwyczaju szlachty mieszkaj膮 w swych dzier偶awach, czyni膮c prawem szlacheckim Kr贸lestwa Polskiego. (鈥濾olumina Legum鈥, tom obejmuj膮cy rok 1505, strona 138, pozycja 303).

1518 Uznanie przez kr贸la pe艂nej jurysdykcji szlachty nad poddanymi. Odt膮d ch艂op podlega艂 wy艂膮cznie s膮downictwu swego pana 鈥 s膮downictwo patrymonialne.

1520 Statuty toru艅ski i bydgoski wprowadzaj膮 przymus pa艅szczyzny 鈥 jeden dzie艅 w tygodniu. Szlachta nie ograniczona we w艂adzy nad ch艂opami wymiar ten cz臋sto zwi臋ksza艂a wielokrotnie. Jest to tzw. podda艅stwo gruntowe 鈥 ziemia nie by艂a w艂asno艣ci膮 ch艂opa ale jego pana; za jej u偶ytkowanie ch艂op musia艂 bezp艂atnie pracowa膰 na pa艅skim folwarku.

1532 Ustawa sejmowa zabraniaj膮ca opuszczania wsi przez ch艂op贸w bez zezwolenia pana. Zakaz ukrywania zbieg艂ych ch艂op贸w i nadawania im obywatelstwa miejskiego.

1535-1538 Nasilenie ruchu egzekucyjnego w艣r贸d szlachty. Postulaty: reforma i unowocze艣nienie prawa, egzekucja czyli zwrot przez magnat贸w nieprawnie trzymanych d贸br kr贸lewskich (kr贸lewszczyzn), nie艂膮czenie w jednym r臋ku kilku dygnitarstw, 艣ci艣lejszej unii z Litw膮, wprowadzenie ko艣cio艂a narodowego i inne.

1535 Zygmunt August wprowadzi艂 przywilej szlachectwa osobistego duchownych i profesor贸w Akademii Krakowskiej. Profesorowie po 20 latach pracy otrzymywali szlachectwo dziedziczne.

1543 Odebranie ch艂opom prawa wykupywania si臋 z podda艅stwa. Zaostrzenie zakazu opuszczania wsi przez ch艂op贸w bez zgody pana 鈥 przypisanie ch艂opa do ziemi: glebae adscriptus.

1550 Ponowienie konstytucji z 1505 r. (tj. uchwa艂y sejmu) zakazuj膮cej szlachcie oddawanie si臋 zaj臋ciom mieszcza艅skim pod groz膮 utraty szlachectwa.

1562-1563 Sejm piotrowski uchwala egzekucje d贸br. Wszystkie dobra kr贸lewskie (kr贸lewszczyzny) zastawione po r. 1504 maj膮 zosta膰 zwr贸cone pa艅stwu przez dotychczasowych w艂a艣cicieli. Sejm zakazuje starostom egzekwowa膰 wyroki s膮d贸w biskupich, tym samym zniesiona zosta艂a jurysdykcja duchowna nad szlacht膮.

1563 Przyznanie wojewodom kontroli nad administracj膮 miejsk膮 i prawa do ustalania cen na towary w mie艣cie.

1565 Konstytucja kt贸ra skodyfikowa艂a (usystematyzowa艂a) dotychczasowe postanowienia ograniczaj膮ce handel miast: potwierdzenie zwolnienia szlachty od ce艂; zakaz wywozu towar贸w z Polski przez kupc贸w miejscowych przy ca艂kowitej wolno艣ci importu towar贸w zagranicznych.

1578 Utworzenie ch艂opskiej piechoty tzw. 艂anowej lub wybranieckiej 鈥 z 20 艂an贸w jeden wybraniec. Piechota ta wielokrotnie wykazywa艂a si臋 m臋stwem daj膮c 艣wiadectwo o patriotyzmie ch艂op贸w.

1591-1801 Co jaki艣 czas maj膮 miejsce ch艂opskie ruchy antyfeudalne: powstanie kozackie 1591, 1594, powstanie kozacko-ch艂opskie na Ukrainie 1630, powstanie kozackie na Zaporo偶u 1637, powstanie na Zadnieprzu 1638, powstanie ch艂opskie na Podhalu 1651, ch艂opski antyfeudalny ruch w wojew贸dztwie krakowskim 1669-1672, antyfeudalne ruchy w ksi臋stwie brzesko-legnickim 1679-1684, powstanie ch艂opsko-kozackie na Ukrainie 1702-1705, 1712-1715, ruchy ch艂opskie we wsiach 艣l膮skich 1722-1729, ruchy ch艂opskie na Kurpiowszczy藕nie 1735-1801, fala rozruch贸w ch艂opskich przechodz膮ca przez Podkarpacie, Wielkopolsk臋, Bia艂oru艣 i Ukrain臋 1755, ruchy ch艂opskie i bunty na Wo艂yniu, w Ma艂opolsce, na Mazowszu i w Sieradzkiem 1768-1769.

1616 Sejm zakaza艂 adopcji herbowej z powodu zbyt liberalnej praktyki adopcji.

1631 Polski heraldyk Miko艂aj Grodzi艅ski wydaje 鈥濰erby Kr贸lestwa Polskiego obojga narod贸w, kt贸rymi si臋 rycerstwo tak w Koronie , jak w W. Ks. Litewskim piecz臋tuje鈥.

1641 Wy艂膮cznie sejm walny posiada艂 prawo indygenatu (z moc膮 wsteczn膮 do 1607).

1658 Nobilitacja miasta Lwowa. Mieszczanie lwowscy zostali w艂膮czeni w poczet szlachty Rzeczpospolitej.

5 VIII 1772 Pierwszy Rozbi贸r Polski.

1772 Zab贸r austriacki 鈥 Dawna Szlachta polska osiad艂膮 na terenie zaboru zosta艂a wezwana aby wywiod艂a si臋 z posiadanego szlachectwa (wym贸g wylegitymowania si臋).

1775 Od indygen贸w, podobnie jak od nobilitowanych, wymagano nabycia d贸br ziemskich o 艣ci艣le okre艣lonej warto艣ci, przynale偶no艣ci do ko艣cio艂a rzymsko-katolickiego, a tak偶e przeniesienia sta艂ej siedziby do kraju.

6 X 1788 鈥 29 V 1792 Sejm Czteroletni (Wielki) uchwala prawo o miastach i 3 V 1791 r. now膮 konstytucj臋. G艂贸wne postanowienia: religia katolicka jest panuj膮ca przy wolno艣ci wyznania; szlachta pozostaje przy swoich przywilejach; prawo o miastach kr贸lewskich: umowy z ch艂opami nie mog膮 by膰 samowolnie zmieniane przez dziedzic贸w; mo偶liwo艣膰 nobilitacji dla mieszczan. Polska sta艂a si臋 monarchi膮 konstytucyjn膮.

23 I 1793 Drugi rozbi贸r Polski.

1793 Zab贸r austriacki 鈥 Dekret zabraniaj膮cy u偶ywania nadanego tytu艂u szlacheckiego za niezap艂acenie taksy za nadanie szlachectwa.

7 V 1794 Uniwersa艂 po艂aniecki 鈥 akt prawny wydany przez Ko艣ciuszk臋. Zniesienie podda艅stwa osobistego, prawo do swobodnego przenoszenia si臋 ch艂op贸w z miejsca na miejsce; zagwarantowanie nieusuwalno艣ci z gruntu, zmniejszenie pa艅szczyzny o 25-50% na czas insurekcji i uwolnienie od pa艅szczyzny gospodarstw ch艂op贸w-powsta艅c贸w; zasada 鈥瀘pieki rz膮du krajowego鈥 nad ch艂opem. Szlachta uniemo偶liwi艂a pe艂n膮 realizacj臋 manifestu.

1795 Trzeci rozbi贸r Polski 鈥 utrata niepodleg艂o艣ci pa艅stwa.

1807 Ksi臋stwo Warszawskie 鈥 Napoleon konstytucyjnie znosi niewol臋 wprowadzaj膮c r贸wno艣膰 wobec prawa; wprowadzenie monarchii dziedzicznej.

21 XII 1807 Ksi臋stwo Warszawskie 鈥 Dekret kr贸lewski uznaje zasad臋 wolno艣ci ch艂opa i swobodnej umowy z dziedzicem. Ch艂opi zostaj膮 formalnie zr贸wnani z mieszcza艅stwem i szlacht膮, nie otrzymuj膮 jednak ziemi na w艂asno艣膰.

1808 Zab贸r austriacki 鈥 Kodeks karny austriacki z 1808 r. wprowadzi艂 zasady utraty szlachectwa.

20 VI 1815 Ksi臋stwo Warszawskie 鈥 Proklamowanie w Warszawie Kr贸lestwa Polskiego.

1817 Zab贸r pruski 鈥 Bunt ponad 40 wsi odmawiaj膮cych odrabiania pa艅szczyzny.

1823 Zab贸r pruski 鈥 pocz膮tek reformy uw艂aszczeniowej w Pozna艅skiem.

29 XI 1830 Ksi臋stwo Warszawskie 鈥 Wybuch powstania listopadowego.

5 X 1831 Ksi臋stwo Warszawskie 鈥 upadek powstania.

25 VI 1836 Ukaz carski na艂o偶y艂 obowi膮zek legitymacji szlachty Kr贸lestwa Polskiego. Proces ten trwa艂 do roku 1861. Legitymacje gromadzi艂a Heroldia Kr贸lestwa Polskiego.

1846 Powstanie i ruch ch艂opski w Galicji, st艂umione przez wojsko carskie w 1847 roku.

17 IV 1848 Galicja 鈥 Rz膮d austriacki aby pozyska膰 ch艂op贸w og艂asza zniesienie pa艅szczyzny i zapowiada dziedzicom wyp艂at臋 odszkodowania.

VI 1862 Ukaz carski wprowadzi艂: oczynszowanie w艂o艣cian i skasowanie serwitut贸w (uw艂aszczenie mia艂o nast膮pi膰 p贸藕niej); usankcjonowanie rug贸w ch艂opskich, pozostawienie ch艂op贸w ma艂orolnych na 艂asce dziedzic贸w.

22 I 1863 Powstanie styczniowe.

2 II 1864 Ukaz carski uw艂aszczaj膮cy ch艂op贸w w Kr贸lestwie w celu oderwania ch艂op贸w od powstania.

1857 Galicja 鈥 Wyp艂ata posiadaczom ziemskim odszkodowania za wprowadzon膮 wcze艣niej reform臋 uw艂aszczeniow膮.. Odszkodowanie by艂o finansowane z podatku obci膮偶aj膮cego przez 30 lat r贸wnie偶 uw艂aszczonych ch艂op贸w. Uw艂aszczeni sp艂acali ziemi臋 rzekomo otrzyman膮 za darmo od cesarza.

1919 Postanowieniem Zgromadzenia Ludowego Austrii partyku艂a 鈥瀡on鈥 zosta艂a zniesiona. 鈥濾on鈥 by艂o wsp贸lnym wyr贸偶nikiem dla wszystkich stopni szlachectwa.

1921 Konstytucja marcowa zlikwidowa艂a ustr贸j stanowy, ostatecznie znosz膮c stan szlachecki. Art. 96 tej konstytucji g艂osi艂, 偶e odrodzone pa艅stwo polskie nie uznaje 偶adnych herb贸w, tytu艂贸w i przywilej贸w dziedzicznych. -KONSTYTUCJA MARCOWA

1935 Konstytucja kwietniowa wprowadzi艂a zmiany uchylaj膮c w ca艂o艣ci postanowienia konstytucji marcowej. Nie przywr贸ci艂a zniesionych stan贸w, w tym i szlacheckiego. Oznacza艂o to, 偶e utrzymane zosta艂o zniesienie stanu szlacheckiego. -KONSTYTUCJA KWIETNIOWA

1944 Podczas dzia艂a艅 wojennych zesp贸艂 akt Heroldii Kr贸lestwa Polskiego w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie sp艂on膮艂 doszcz臋tnie. Z licz膮cych oko艂o 12 000 j.a. zespo艂u dzisiaj istnieje zaledwie kilka zachowanych dokument贸w.