Przemys艂 naftowy – cz臋艣膰 3 – 150-lecie

897
przemys艂 naftowy

150-lecie Przemys艂u Naftowego – Lampa naftowa

W 2003 r. Narodowy Bank Polski emitowa艂 monety gruntuj膮ce Rodak贸w w przekonaniu o znacz膮cym wydarzeniu jakie mia艂o miejsce 31.07.1853 we Lwowie. Emisja ta nawi膮zuje tematycznie do 150鈥搇ecia narodzin przemys艂u naftowego i gazowniczego uwidaczniaj膮c portret jego tw贸rcy na tle rozbudowanej instalacji rafineryjnej oraz modelu lampy naftowej, symbolu wydarzenia z po艂owy XIX stulecia. Jest to nie jedyny przypadek sugeruj膮cy i偶 dzie艅 31 lipiec by艂 dniem zas艂uguj膮cym na sta艂e miejsce w historii 艣wiatowego b膮d藕 polskiego rozwoju przemys艂u naftowego. Informacje nawi膮zuj膮ce do symbolicznej daty mo偶emy znale藕膰 nie tylko w prasie ale tak偶e w polskich encyklopediach, wydawnictwach okoliczno艣ciowych i fachowych, informacjach turystycznych, w podr臋cznikach szkolnych a nawet w postaci uchwa艂 鈥 Nasuwa si臋 zatem pytanie c贸偶 takiego wydarzy艂o si臋 w przywo艂ywanym tak cz臋sto dniu, dniu pretenduj膮cym do rangi o znaczeniu mi臋dzynarodowym?

Odbr膮zowienie historii z nalecia艂o艣ci czasowych i pobo偶nych d膮偶e艅 wielu autor贸w wymaga si臋gni臋cia do danych 藕r贸d艂owych i odpowiedzi na elementarne pytania uszeregowane na p艂aszczy藕nie wydarze艅 艣wiatowych w zakresie tworzenia system贸w o艣wietlenia w oparciu o paliwa z grupy paliw w臋glowodorowych. Przywykli艣my do wydarze艅 galicyjskich jako do za艂o偶e艅 wok贸艂 kt贸rych przypadki 艣wiatowe nie mia艂y znaczenia, albo ich nie by艂o. Skupmy wi臋c uwag臋 na tw贸rczo艣ci 艣wiatowej aby w jej 艣wietle ukaza膰 epizod zwi膮zany z lwowskim o艣wietleniem szpitala w ostatni dzie艅 lipca 1853 roku.

W 1782 roku szwajcarski fizyk, pracuj膮cy we Francji Aime Argand skonstruowa艂 i opatentowa艂, dwa lata p贸藕niej w Pary偶u palnik, kt贸ry zwi臋ksza艂 10-krotnie si艂臋 艣wiat艂a w stosunku do dotychczas stosowanych palnik贸w. Palnik ten zastosowa艂 w lampach olejnych opieraj膮cych swe dzia艂anie na ci臋偶kich olejach ro艣linnych wprowadzaj膮c r贸wnocze艣nie kominek szklany umo偶liwiaj膮cy systematyczn膮, ci膮g艂膮 wymian臋 gaz贸w. Rozwi膮zanie to polega艂o na dostarczeniu powietrza do wn臋trza p艂omienia i otoczenie p艂omienia powietrzem z zewn膮trz. Kominek za艣 dawa艂 mo偶liwo艣膰 wi臋kszego ci膮gu: doprowadzenia powietrza do p艂omienia i szybszego odprowadzenia spalin. Nierozwi膮zanym problemem pozostawa艂o dostarczenie paliwa do p艂omienia. Temat ten by艂 rozpracowywany przez okres pierwszego p贸艂wiecza XIX stulecia a偶 do czasu zastosowania paliw w臋glowodorowych o w艂asno艣ciach pe艂zaj膮cych. W okresie tym stosowano powszechnie trzy rodzaje lamp olejnych:

– dostarczanie paliwa do p艂omienia na zasadzie naczy艅 po艂膮czonych (H. Bordier-Marcet, 1804)
– z mechanizmem zegarowym i dwut艂okow膮 pompk膮 (H. Carcel, 1780),
– z mechanizmem moderatorowym, czyli t艂okowym nap臋dzanym spr臋偶yn膮 (Franchot, 1836)

Lampy te 艣wieci艂y jasno, by艂y absolutnie bezpieczne w u偶yciu lecz by艂y drogie z uwagi na skomplikowan膮 budow臋 i pi臋kne, bardzo staranne wykonanie. Mechanizmy nap臋dowe, szczeg贸lnie zegarowe jako urz膮dzenia precyzyjne bywa艂y zawodne i wymaga艂y cz臋stych napraw. Zastosowanie palnika Arganda jak te偶 kominka odda艂o nieopisane zas艂ugi w dziedzinie o艣wietlenia, a doskonalone rozwi膮zania stosowane by艂y przez ca艂y okres u偶ywalno艣ci lamp na paliwa ciek艂e w tym tak偶e lamp naftowych.

Palnik, to urz膮dzenie s艂u偶膮ce do o艣wietlenia paliwem ciek艂ym lub gazowym bezpo艣rednio stykaj膮ce si臋 z p艂omieniem i u艂atwiaj膮ce spalanie paliwa. Cz臋sto bywa nazywany sercem lampy.

Proste urz膮dzenia o艣wietleniowe nie posiadaj膮ce palnika s膮 prymitywnymi kagankami pozbawionymi w艂a艣ciwego spalania paliw, mo偶liwo艣ci w艂a艣ciwego doboru mieszanki paliwowo – powietrznej a tym samym regulacji jasno艣ci 艣wiecenia. Do tego typu prymitywnych kagank贸w nale偶y tzw. lampa 艂ukasiewiczowska, a raczej jej model. Model tej lampy pochodzi z lat powojennych i najprawdopodobniej zosta艂 stworzony jako symbol powstania przemys艂u naftowego, przemys艂u kt贸ry w konsekwencji swojego rozwoju da艂 prac臋 kilku pokoleniom zacofanej gospodarczo Galicji.

Znany model jest dowoln膮 interpretacj膮 nieznanego bli偶ej autora i ma na celu ukazanie zasady dzia艂ania lampy naftowej w oparciu o higroskopijne w艂asno艣ci nafty. Jednocze艣nie nawi膮zuje do symboliki pionierskiej dzia艂alno艣ci os贸b o zabarwieniu historyczno-narodowo艣ciowym w rozdartej zaborami, nieistniej膮cej Ojczy藕nie.

W historii o艣wietlenia nie zachowa艂 si臋 orygina艂 rzekomego wynalazku. Brak jest nawet szczeg贸艂owych, wiarygodnych opis贸w. Te, kt贸re istniej膮 w literaturze w spos贸b zdecydowany zaprzeczaj膮 jej u偶ycia podczas operacji szpitalnej. Dlaczego? Ot贸偶, w omawianym okresie w po艂owie XIX wieku w u偶yciu by艂y wspomniane wy偶ej lampy olejne, dobrze 艣wiec膮ce i ca艂kowicie bezpieczne. Zasadnicze o艣wietlenie stanowi艂y 艣wiece woskowe. Zacz臋to tak偶e wprowadza膰 do o艣wietlenia mineralne oleje o艣wietleniowe pod r贸偶nymi nazwami. Wiemy z opis贸w literackich, 偶e lampa naftowa przez d艂ugi czas torowa艂a sobie drog臋 do wielkopa艅skich salon贸w, 偶e by艂a niebezpieczna w u偶yciu, 偶e by艂a wybuchowa, wydawa艂a kope膰 i sw膮d kt贸ry powodowa艂 rozmaite dolegliwo艣ci oraz, 偶e wg znanego nam modelu nie posiada艂a palnika, czyli nie mo偶na by艂o regulowa膰 jasno艣ci p艂omienia a co za tym idzie rozja艣nia膰 艣wiat艂o z czasem wypalania si臋 knota; jej przygasania. Jest jeszcze jeden element, kt贸ry zwykle bywa pomijany przy analizie jej pierwszego zapalenia w szpitalu lwowskim, element najwa偶niejszy. Pracownik apteki lwowskiej mgr farmacji Jan Zeh z艂o偶y艂 w wiede艅skim urz臋dzie wniosek o przyznanie mu przywileju pierwsze艅stwa na przetwarzanie ropy naftowej. Wniosek datowany jest na 27 maj 1853 rok i dost臋pny jest do wgl膮du w Bibliotece Urz臋du Patentowego w Wiedniu. Wydaje si臋 by膰 stosownym aby wydarzenie lipcowe, je艣li takie mia艂o miejsce, przypisa膰 prawemu tw贸rcy albo dat臋 t臋 uzna膰 za iluzoryczn膮.

W celu eliminacji wszelkich spekulacji dotycz膮cych patent贸w galicyjskich informuj臋 i偶 wiede艅ski urz膮d patentowy powsta艂 w 1899 r. i w tym偶e roku wydano austriacki patent z numerem 1. Przywilej pierwsze艅stwa Jan Zeh otrzyma艂 indywidualnie dnia 2.XII.1853 z wa偶no艣ci膮 na 2 lata, przed艂u偶ony nast臋pnie o 4 lata. Prawne mo偶liwo艣ci przetwarzania ropy naftowej w Galicji powsta艂y po wyga艣ni臋ciu zezwolenia J. Zeha tj. po 2.XII. 1859r. W oparciu o istniej膮c膮 dokumentacj臋 mo偶emy stwierdzi膰 i偶 pierwsz膮 w Galicji osob膮 prawnie u偶ywaj膮c膮 destylatu ropy naftowej by艂 Jan Zeh. W tym miejscu chcia艂bym podkre艣li膰 dzia艂alno艣膰 innego galicyjskiego pioniera, pracownika salin drohobyckich, kt贸ry ju偶 w 1810 鈥 1817 roku zajmowa艂 si臋 destylacj膮 ropy naftowej o艣wietlaj膮c okoliczne miejscowo艣ci, instytucje i budynki destylatami przez siebie wytwarzanymi. By艂 to J贸zef Hecker. Nie mamy bli偶szych wiadomo艣ci n/t rodzaju i wygl膮du aparat贸w o艣wietleniowych stosowanych przez Heckera, poza jego wzmiank膮 w pierwszym galicyjskim memoriale naftowym. Ich stosowanie jest pomijane milczeniem z systematycznym ukazywaniem iluzorycznego wynalazku. W lwowskiej aptece Jan Zeh pracowa艂 5 lat wcze艣niej ni偶 przyby艂y tam ko艅cem 1852 r. lub pocz膮tkiem 1853 r. Ignacy 艁ukasiewicz. Jego bardzo kr贸tki pobyt we Lwowie, mo偶emy za艂o偶y膰, ze przebywa艂 tam ok. jednego roku, praktycznie nie m贸g艂 skutkowa膰 wynalazkami z innej dziedziny ni偶 jego profesja, poniewa偶 nafciarstwo obj臋te by艂o dzia艂alno艣ci膮 starszego kolegi. Do prac nafciarskich trzeba by艂o posiada膰 specjalne pomieszczenia usytuowane poza aptek膮 i przyrz膮dy, pewnie te偶 akceptacj臋 w艂a艣ciciela apteki, r贸wnie偶 zgod臋 administracji. Czy nowo przyby艂y sta偶ysta m贸g艂 spe艂nia膰 wymogi przeprowadzania niebezpiecznych prac? Eksperymentowa膰 z niebezpiecznymi materia艂ami? Gdzie i za co kupowa膰 oraz gromadzi膰 niebezpieczny surowie膰? Nieznane te偶 s膮 jego motywy opuszczenia Lwowa w 1853 r. Jako 鈥瀢ynalazca i tw贸rca鈥 powinien tam cieszy膰 si臋 s艂aw膮 i uznaniem. Tymczasem wyje偶d偶aj膮c ze stolicy Galicji do prowincjonalnego galicyjskiego miasteczka skaza艂 si臋 na niedostatek i tu艂aczk臋. J. Zeh zna艂 panuj膮ce w okolicach Lwowa stosunki naftowe i zapewne histori臋 stosowania destylat贸w w o艣wietleniu, bowiem wg nadradcy g贸rniczego E. Windakiewicza w okolicach Borys艂awia ju偶 w 1840 roku by艂o 75 czynnych kopanek z rocznym wydobyciem ropy ok.24 T. Ten fakt jest wymieniany tak偶e przez niemieckich profesor贸w K. Englera i H. H枚fera w 鈥濪as Erd枚l鈥. Zna艂 tak偶e doskonale niedawne wydarzenia zwi膮zane z o艣wietleniem jego miasta, w kt贸rym 偶y艂 i pracowa艂. Jan Zeh dzia艂aj膮c w porozumieniu z wykonawc膮 o艣wietlenia olejnego centralnych plac贸w miasta Lwowa, kt贸ry instalacje t臋 wykona艂 w 1846 r. na zlecenie 贸wczesnego gubernatora arcyksi臋cia Ferdynanda d`Est, przystosowywa艂 za wskazaniem J. Zeha, sprowadzane z Zachodniej Europy lampy do nowego paliwa. Przer贸bki polega艂y na upraszczaniu budowy lamp olejnych przez:

– usuni臋cie zb臋dnych urz膮dze艅 podaj膮cych ci臋偶kie paliwo do palnika
– zast膮pieniu palnika olejnego Arganda prymitywnym palnikiem z mo偶liwo艣ci膮 regulacji wysuni臋cia knota
– usytuowaniu palnika bezpo艣rednio na zbiorniku paliwa.
– wykorzystaniu w艂asno艣ci pe艂zaj膮cych nowego paliwa czyli nafty

Jak wy偶ej wspomnia艂em, zadanie to realizowa艂 lwowski rzemie艣lnik, Adam Bratkowski, kt贸ry do艣wiadczenie przy wykonawstwie lamp zdobywa艂 pracuj膮c w Szwajcarii, Niemczech i Francji w tamtejszych zak艂adach br膮zowniczych i zegarmistrzowskich. Zasadniczy sp贸r o uznanie wynalazku lampy naftowej rozpocz膮艂 si臋 ju偶 w okresie mi臋dzywojnia w latach 30-tych. W trakcie projektowania pomnika I. 艁ukasiewicza w Kro艣nie, projektant przed艂o偶y艂 do akceptacji wersj臋 pomnika z lamp膮 naftow膮 ustawion膮 obok postaci na aptekarskiej ladzie. Za spraw膮 komitetu budowy pomnika, wersja ta zosta艂a odrzucona. Sp贸r zosta艂 rozstrzygni臋ty prawnie w Krakowie i wybudowano pomnik bez lampy naftowej. W okresie p贸藕niejszym, dzi臋ki nadgorliwo艣ci niekt贸rych decydent贸w, lampa 艣wieci艂a w r臋ku lwowskiego praktykanta aptekarskiego, dezawuuj膮c w ten spos贸b my艣l przewodni膮 komitetu budowy oraz my艣l tw贸rcz膮 projektanta J. Raszki wg kt贸rych wyci膮gni臋ta d艂o艅 wskazywa艂a bogactwo ukryte w kro艣nie艅skiej ziemi. Niew膮tpliwie, za niepodwa偶alny sukces I. 艁ukasiewicza nale偶y uzna膰 tworzenie regionalnych zr臋b贸w rafinacji ropy naftowej poprzez budow臋 destylarni w Polance oraz w Chork贸wce w 1865 r. jak r贸wnie偶 jego udzia艂 w sp贸艂ce naftowej razem z T. Trzecieskim i K. Klobass膮 w 1861 r. Zaznaczy膰 koniecznie trzeba r贸wnoleg艂膮 dzia艂alno艣膰 na niwie naftowej innych os贸b w okolicach Gorlic i wspomnian膮 wy偶ej w Galicji Wschodniej eliminuj膮c przy tym okre艣lenia: wynalazca, pierwszy, tw贸rca itp. Zauwa偶y膰 nale偶y zachodz膮ce, a przywo艂ane tu przypadki jako dzia艂ania na terenie pa艅stwa zaborczego, bowiem Polski nie by艂o na mapach 艣wiata. Aspekt ten nie pozwala m贸wi膰 o powstaniu polskiego przemys艂u w ca艂ym tego s艂owa znaczeniu. Pe艂na nazwa pa艅stwa, na terenie kt贸rego powstawa艂 przemys艂 naftowy to Monarchia Austro-W臋gierska kt贸rej nadrz臋dnym celem sta艂a si臋 germanizacja z obowi膮zkowym j臋zykiem niemieckim w szko艂ach i urz臋dach, policyjny system centralistycznego sprawowania w艂adzy oraz planowe zatarcie 艣lad贸w polsko艣ci.(?) Dopiero uzyskanie autonomii Galicji w 1867 r. rozlu藕ni艂o nieco szyki sztywnego garnituru zaborcy. Przypadek rzekomego wynalazku lampy przez polskiego farmaceut臋 nale偶y ocenia膰 przez pryzmat dokona艅 w 艣wietle 艣wiatowego post臋pu techniki o艣wietleniowej na bazie nie koniecznie rozwoju przemys艂u naftowego lecz na podstawie zapotrzebowania szybko rozwijaj膮cej si臋 techniki XIX wieku w tym destylat贸w otrzymywanych z innych ni偶 ropa naftowa minera艂贸w, np. z w臋gla. Szczeg贸lne zapotrzebowanie na nowoczesne 藕r贸d艂a 艣wiat艂a przejawia艂y si臋 w nawigacji morskiej, gdzie szybko rozszerzaj膮cy si臋 transport morski wymaga艂 zapewnienia maksymalnego bezpiecze艅stwa wielu u偶ytkownikom szlak贸w morskich; tak偶e transportowanym drogocennym towarom. Tu, wska偶臋 przyk艂ady kilku tylko, ma艂o nam znanych 艣wiatowych wydarze艅 zwi膮zanych z powstawaniem nowej dziedziny, aby na p艂aszczy藕nie por贸wna艅 uzna膰 je lub odrzuci膰 wydaj膮c w ten spos贸b obiektywny os膮d na temat pierwsze艅stwa lipcowego wydarzenia.

– 1827 r. M. Faraday szczeg贸艂owo opisa艂 spos贸b destylacji ropy naftowej
– 1845 r. prof. N. Walter opracowa艂 nomenklatur臋 zwi膮zk贸w nieogranicznych
– 1846 r. A. Gesner u偶y艂 oleju w臋glowego, ksi臋偶ycowego, kerosene do o艣wietlenia
– 1850 r. dr. J. Young opatentowa艂 w Anglii, a w 1852 w USA kerosene – naft臋
– 1851 r. w Bathgate k/Edynburga dr J. Young uruchomi艂 I w 艣wiecie rafineri臋
– 1859 r. odwiercenie w USA I szybu naftowego z produkcj膮 12 T/ 24 h

Produkty o艣wietleniowe otrzymywane w wyniku destylacji ropy naftowej lub w臋gla u偶ytkowane by艂y pod rozmaitymi nazwami. W/w kerosne w j. polskim znaczy nafta, ale by艂 te偶 olej ksi臋偶ycowy /lunar oil/, olej w臋glowy /coal oil/, pittoil, pinolina /od miejscowo艣ci Pittsburg,Pithole/ itp. Wszystkie te w臋glowodory posiada艂y zbli偶one w艂asno艣ci i pali艂y si臋 w lampach jasnym p艂omieniem bez u偶ycia urz膮dze艅 wspomagaj膮cych transport paliwa do p艂omienia. St膮d te偶 powsta艂y luki umo偶liwiaj膮ce ich wype艂nianie przez dowolne i zniekszta艂cane uzupe艂nienia maj膮ce na celu wykazanie 艣wiatowego prymatu polskiej my艣li technicznej w wydaniu jednej osoby o nieprofesjonalnym przygotowaniu naukowym. Wymienione nazwy to tylko niekt贸re z u偶ywanych w o艣wietleniu cieczy. P艂yny te, niezale偶nie od u偶ywanych nazw powsta艂y w procesie destylacji i posiada艂y w艂asno艣ci pe艂zaj膮ce. Ich sk艂ad chemiczny por贸wnywalny by艂 z produktem kerosene /nafta/ i nale偶a艂 do grupy w臋glowodor贸w dobrze spalanych w aparatach o艣wietleniowych. Jednoznacznie nale偶y podkre艣li膰, 偶e lampy spalaj膮ce oleje mineralne jak coaloil, lub lunar oil, pittoil b膮d藕 oleje o zbli偶onej nazwie nie r贸偶ni艂y si臋 w budowie od powszechnie nam znanej lampy naftowej.

Reasumuj膮c, nie mo偶emy jednoznacznie wskaza膰 w oparciu o jakiekolwiek dokumenty i偶 w dniu 31 lipca 1853 r. o艣wietlano lampami naftowymi szpital lwowski umo偶liwiaj膮c w ten spos贸b przeprowadzenie operacji chirurgicznej, 偶e lampy te by艂y dzie艂em wynalazku I. 艁ukasiewicza oraz 偶e by艂y to pierwsze w 艣wiecie lampy naftowe. Mo偶emy skonstatowa膰, 偶e s膮 to informacje umowne o znaczeniu symbolicznym nie maj膮ce bezpo艣redniego zwi膮zku z rzeczywistym i tw贸rczym dzie艂em pod nazw膮 uwydatnion膮 na rewersie monet. Na podstawie znanych mi fakt贸w pierwsze informacje o wzmiankowanym wydarzeniu pojawi艂y si臋 w prasie polskiej w obr臋bie lat 30-tych XX wieku przy okazji rozgorza艂ej dyskusji o planowanej budowie pomnika wsp贸艂tw贸rcy przemys艂u naftowego w Galicji. Jak wy偶ej wspomnia艂em zwyci臋偶y艂a wersja pomnika bez lampy ale, jak wida膰, sp贸r trwa po dzie艅 dzisiejszy. Jest on tym smutniejszy gdy偶 odbywa si臋 na p艂aszczy藕nie pozbawionej wszelkich dowod贸w. Odbywa si臋 w trosce o usilne poszukiwanie polskiej dominacji w prymacie historii nafty, gdy偶 na przestrzeni czasu zosta艂 on wyra藕nie podbudowany przede wszystkim ilo艣ci膮 g艂oszonych hase艂 upi臋kszanych my艣l膮 humanitarn膮 i dobroczynn膮, wielokrotnie modyfikowany i podawany spo艂ecze艅stwu na tacy niezaprzeczalnej prawdy.

Kwestia lamp w szpitalu OO Pijar贸w we Lwowie d艂ugo jeszcze b臋dzie stanowi膰 przyczynek do naszych ojczystych zmaga艅 z rzeczywisto艣ci膮. Jednak偶e na podstawie ukazanych wy偶ej dokona艅, punkt wiarygodno艣ci nale偶y nieco przesun膮膰 i rozszerzy膰 na inne osoby, zgodnie z uwag膮 urodzonego w 艁a艅cucie Jana Zeha:

鈥濲edni z cudzej korzystaj膮c pracy, dorabiaj膮 si臋 fortuny; inni za艣 pomimo pracy mozolnej, na ka偶dym kroku walczy膰 musz膮 z rozlicznymi przeciwno艣ciami w tym 偶yciu鈥.

Dodam jeszcze, 偶e w swej jedynej relacji pisemnej 鈥濸ierwsze objawy przemys艂u naftowego w Galicji鈥 jej autor J. Zeh jednoznacznie wskaza艂 na o艣wietlanie wielu obiekt贸w w tym r贸wnie偶 lwowskiego szpitala (ale nie podczas operacji) lampami konstrukcji A. Bratkowskiego. Mi臋dzywojenna prasa polska skrz臋tnie pomija艂a te informacje, drukuj膮c wywiad w okrojonym tek艣cie. R贸wnie偶 wsp贸艂cze艣nie trudno jest zetkn膮膰 si臋 z ca艂o艣ciow膮, bez skr贸t贸w, relacj膮 J. Zeha. Wydarzenia maj膮ce charakter tematycznie bezpo艣rednio zwi膮zane z powstaniem polskiego przemys艂u naftowego rozpatrywa膰 nale偶a艂oby na p艂aszczy藕nie wydarze艅 po 1918 roku, czyli po odzyskaniu Niepodleg艂o艣ci, b膮d藕 te偶 jasno wskazuj膮c na korzenie si臋gaj膮ce pa艅stwa zaborczego, czyli Monarchii Austro-W臋gierskiej lub te偶 w przekonaniu, 偶e to w艂a艣nie przemys艂 ten tworzyli Polacy na ziemiach polskich b臋d膮cych we w艂adaniu zaborcy. Istot臋 zagadnienia winny stanowi膰 okoliczno艣ci zasadnicze jak odkrycie z艂贸偶, wiercenia, czy przemys艂owa dzia艂alno艣膰 rafinerii.

Czytaj dalej:聽Przemys艂 naftowy – cz臋艣膰 4 – lampy naftowe i olejowe