Zasady: honor, duma, odwaga, m─Östwo, wierno┼Ť─ç danemu s┼éowu, hojno┼Ť─ç, obrona Ko┼Ťcio┼éa oraz szczeg├│lny stosunek do kobiet, pomoc ubogim ÔÇô oto cechy rycerstwa.

Rycerstwo

Ponieważ szlachta wywodzi się z rycerstwa, dla pełnego zrozumienia ducha szlachty należy dobrze poznać idee rycerstwa.

Rycerstwo bierze sw├│j pocz─ůtek w XI wieku, kiedy zas┼éu┼╝onych wojownik├│w w Europie Zachodniej zacz─Öto wynagradza─ç ziemi─ů, ko┼äczy si─Ö wraz z ko┼äcem ┼Ťredniowiecza, w XV wieku. Do czas├│w Boles┼éawa Chrobrego wojownicy otrzymywali konie, bro┼ä i ┼╝o┼éd. Dwa wieki p├│┼║niej w miejsce wojownik├│w podstaw─ů byli rycerze wystawiaj─ůcy ÔÇ×kopi─ÖÔÇŁ ÔÇô oddzia┼é z niezb─Ödnym wyposa┼╝eniem. Podstaw─ů utrzymania ÔÇ×kopiiÔÇŁ by┼éy nadane ziemie.

Podstawow─ů r├│┼╝nic─ů pomi─Ödzy wojownikiem a rycerzem by┼éa inna umys┼éowo┼Ť─ç. Cho─ç wojownik├│w od rycerzy nie r├│┼╝ni┼éa umiej─Ötno┼Ť─ç walki, o tyle zmianie uleg┼é cel walki. Dla rycerzy, zgodnie z ich etosem, wa┼╝ne by┼éy zasady: ochrona swego pana, ochrona religii, szczodro┼Ť─ç, honor i ch─Ö─ç zas┼éu┼╝enia sobie na wzgledy damy serca. Stan rycerski by┼é silnie i nierozerwalnie zwi─ůzany z religi─ů chrze┼Ťcija┼äsk─ů. Dlatego na przyk┼éad w Polsce na Pomorzu o rycerstwie mo┼╝na m├│wi─ç dopiero od wieku XII, gdy┼╝ wcze┼Ťniej panowa┼éo tam poga┼ästwo. Kolebk─ů rycerstwa by┼éa Francja, p├│┼║niej rycerstwo jako stan wyodr─Öbnia si─Ö w Niemczech i pozosta┼éych krajach nale┼╝─ůcych do kultury ┼éaci┼äskiej.

Rycerskie zasady

Tym co najkr├│cej charakteryzuje rycerstwo s─ů zasady: honor, duma, odwaga, m─Östwo, wierno┼Ť─ç danemu s┼éowu, hojno┼Ť─ç, obrona Ko┼Ťcio┼éa oraz szczeg├│lny stosunek do kobiet, pomoc ubogim. Znamy dzisiaj mn├│stwo s┼éawnych rycerzy, okrytych chwa┼é─ů m─Östwa ale byli oczywi┼Ťcie i rycerze nieuczciwi czy strachliwi, nieobca by┼éa te┼╝ zdrada.

Honor

Honor sta┼é si─Ö podstaw─ů idea┼éu rycerskiego. Rycerze ch─Ötnie wyruszali na wojny nie z obowi─ůzku wasala ani ch─Öci zdobycia ┼éup├│w ale z poczucia honoru. Honor kaza┼é walczy─ç w pierwszych szeregach i gin─ů─ç dla kr├│la. Stosowanie zasadzek, zabijanie bezbronnych, u┼╝ywanie broni niegodnej pozycji spo┼éecznej rycerza, podejmowanie walki z nie w pe┼éni uzbrojonym przeciwnikiem i ucieczka z pola bitwy by┼éy niehonorowe. Honor wymaga┼é od rycerzy niesienia pomocy ludziom potrzebuj─ůcym.

Duma

O warto┼Ťci rycerza stanowi┼éa duma, zabraniaj─ůca rzeczy ÔÇ×niegodnychÔÇŁ, np. grabie┼╝y. Ale duma by┼éa r├│wnocze┼Ťnie powodem pychy, zawi┼Ťci, czasem nawet zdrady. Duma ÔÇô podobnie jak honor ÔÇô nie pozwala┼éa na ucieczk─Ö z pola bitwy czy walk─Ö niedozwolon─ů broni─ů.

Odwaga i m─Östwo

Odwaga to zdolno┼Ť─ç do stani─Öcia naprzeciw niebezpiecze┼ästwu, nawet gotowo┼Ť─ç do oddania ┼╝ycia gdy mo┼╝e przyczyni─ç si─Ö to do obrony innych. Szczeg├│ln─ů odwag─ů i nieust─Öpliwo┼Ťci─ů w obronie Ko┼Ťcio┼éa wykazywali si─Ö templariusze, walcz─ůcy nie dla w┼éasnej chwa┼éy a dla zbawienia wiecznego, chwa┼éy Zakonu i ca┼éego Ko┼Ťcio┼éa.

Odwaga i m─Östwo cz─Östo by┼éy nagradzane. Ci rycerze kt├│rzy nie byli szlachcicami mieli szans─Ö na nobilitacj─Ö i uzyskanie herbu dla siebie i potomk├│w, szlachcice za┼Ť mogli zyska─ç wzbogacenie herbu o nowe elementy.

Wierno┼Ť─ç

Rycerz stawa┼é si─Ö wasalem przez z┼éo┼╝enie uroczystej przysi─Ögi cesarzowi, kr├│lowi lub ksi─Öciu: ÔÇ×Na wierno┼Ť─ç sw─ů przyrzekam by─ç dla mojego pana, wielce pobo┼╝nego m─Ö┼╝a, oddanym wasalem i zachowywa─ç dla┼ä swe m─Ö┼╝ne przywi─ůzanie w niezmienno┼Ťci, szczerze i bez podst─Öpu.ÔÇŁ

Hojno┼Ť─ç

Rycerz mia┼é by─ç hojny wobec Ko┼Ťcio┼éa, os├│b ze swojej sfery, ubogich, a zw┼éaszcza wobec os├│b rozs┼éawiaj─ůcych jego szczodrobliwo┼Ť─ç i chwalebne czyny. Kodeks rycerski jako jedn─ů z najistotniejszych cech wymienia pogard─Ö dla bogactw. Wi─Ökszo┼Ť─ç rycerstwa ┼╝y┼é─ů ubogo, cz─Östo jedynie z datk├│w mo┼╝nych protektor├│w. Za┼Ť bogaci prze┼Ťcigali si─Ö, rywalizowali mi─Ödzy sob─ů w hojno┼Ťci, z czego korzystali ludzie ich dworu, damy, panny, rycerze, ┼Ťpiewacy, grajkowie i poeci. Warto zauwa┼╝y─ç ┼╝e hojno┼Ť─ç a nawet rozrzutno┼Ť─ç by┼éa aprobowana wobec Ko┼Ťcio┼éa i ludzi r├│wnie zamo┼╝nym a nawet zamo┼╝niejszym. Natomiast rozdawanie maj─ůtku ubogim by┼éo ┼║le widziane.

Siła fizyczna

Si┼éa fizyczna, t─Ö┼╝yzna by┼éa podstaw─ů sukces├│w na polu walki. Rycerze sp─Ödzali po┼éow─Ö ┼╝ycia w siodle, bez wzgl─Ödu na pogod─Ö, czasem przez wiele dni. Nie by┼éo to zaj─Öcie dla s┼éabeuszy, utrzymaniu t─Ö┼╝yzny s┼éu┼╝y┼éy liczne turnieje.

Religijno┼Ť─ç i Ko┼Ťci├│┼é

Wszystkie dziedziny ┼╝ycia w ┼Ťredniowieczu przepe┼énione by┼éy religijno┼Ťci─ů. Zadaniem rycerzy by┼éo broni─ç Ko┼Ťcio┼éa, jego kap┼éan├│w i rozszerza─ç wp┼éywy prawdziwej wiary. Od pocz─ůtku kszta┼étowania si─Ö rycerstwa jego zwi─ůzki z Ko┼Ťcio┼éem by┼éy bardzo ┼Ťcis┼ée. Najzamo┼╝niejsi rycerze byli fundatorami ko┼Ťcio┼é├│w, w zamian za wstawiennictwo u Boga za pope┼énione grzechy rycerze oddawali znaczne cz─Ö┼Ťci swych maj─ůtk├│w klasztorom lub biskupstwom. Darowywano cz─Östo nawet kilka czy kilkana┼Ťcie wsi. Fundowanie ┼Ťwi─ůty┼ä i utrzymywanie klasztor├│w wynika┼éy zar├│wno z ┼╝arliwo┼Ťci religijnej jak i ch─Öci u┼Ťwietnienia pot─Ögi darczy┼äc├│w. Zwi─ůzki z Ko┼Ťcio┼éem wyra┼╝a┼éy si─Ö na ka┼╝dym kroku rycerza. Przysi─Öga podczas pasowania na rycerza odwo┼éywa┼éa si─Ö do Boga, powszechn─ů praktyk─ů by┼éo po┼Ťwi─Öcanie broni a zw┼éaszcza mieczy. Cz─Östo rycerze codziennie uczestniczyli we mszy ┼Ťwi─Ötej a w wolnych chwilach kazali sobie czyta─ç ┼╝ywoty ┼Ťwi─Ötych. Patronem rycerzy obwo┼éany zosta┼é ┼Ťw. Maurycy, szczeg├│ln─ů czci─ů rycerze darzyli Micha┼éa Archanio┼éa i ┼Ťw. Floriana. ┼╗arliwa wiara w Boga i w s┼éuszno┼Ť─ç poczyna┼ä Ko┼Ťcio┼éa by┼éa dla rycerzy ┼║r├│d┼éem ufno┼Ťci w zasadno┼Ť─ç swojego pos┼éannictwa.

Damy

Wybawienie damy lub panny z ci─Ö┼╝kiej sytuacji stanowi┼éo powinno┼Ť─ç rycerza. W literaturze dworskiej i cz─Ö┼Ťciowo w praktyce kobiety by┼éy inspiracj─ů r├│┼╝nych dzia┼éa┼ä rycerzy. Wielu rycerzy oddawa┼éo swe serca kobietom i nie mia┼éo znaczenia, czy by┼éy one m─Ö┼╝atkami czy pannami. Spe┼énieniem mi┼éo┼Ťci dworskiej wobec panny mia┼éo by─ç ma┼é┼╝e┼ästwo. Zwykle ten rodzaj mi┼éo┼Ťci polega┼é na adorowaniu kobiety i dokonywaniu dla chwa┼éy jej imienia czyn├│w chwalebnych tak w bojach jak i na turniejach. Jednym z dziwniejszych zjawisk epoki to mi┼éo┼Ť─ç dworska wyra┼╝aj─ůca si─Ö w stwierdzeniu ┼╝e prawdziwa mi┼éo┼Ť─ç to wieczna t─Ösknota za kim┼Ť, kogo nie mo┼╝na po┼Ťlubi─ç.

Ludzie ubodzy

Ochrona i pomoc ubogim by┼éa obowi─ůzkiem nie tylko Ko┼Ťcio┼éa i niewiast ale r├│wnie┼╝ rycerzy. Etos rycerski zobowi─ůzywa┼é do obrony sierot, ludzi bezdomnych i biednych.

Droga do godno┼Ťci rycerskiej

Cho─ç pierwotnie rycerzem m├│g┼é zosta─ç ka┼╝dy ochrzczony m─Ö┼╝czyzna potrafi─ůcy w┼éada─ç broni─ů je┼║d┼║ca to do┼Ť─ç szybko prawo to zosta┼éo ograniczone do tych, kt├│rzy pochodzili z rodzin rycerskich. W Polsce rycerzem m├│g┼é zosta─ç mieszczanin po nabyciu du┼╝ego maj─ůtku ziemskiego.

Droga do rycerstwa rozpoczyna┼éa si─Ö ju┼╝ w wieku siedmiu-o┼Ťmiu lat, kiedy to ch┼éopca z rycerskiej rodziny posy┼éano do zamku mo┼╝nego suzerena. Jako pa┼║ lub giermek ch┼éopiec podlega┼é i s┼éu┼╝y┼é panu odpowiedzialnemu za jego wychowanie. Obowi─ůzkami ch┼éopca by┼éo nabycie dobrych manier, us┼éugiwanie przy stole, nauka pisania, czytania, jazdy konnej, polowania, w┼éadania mieczem i ÔÇô czasem ÔÇô p┼éywania i zapas├│w. Po uko┼äczeniu 14 roku ┼╝ycia pa┼║ by┼é mianowany na giermka. Opr├│cz kszta┼écenia cn├│t rycerskich zadaniem giermka by┼éo r├│wnie┼╝ zajmowanie si─Ö koniem, broni─ů i ekwipunkiem pana.

Pasowanie ÔÇô to ceremonia przyj─Öcia nowego rycerza do rycerstwa. O promocji decydowa┼é nie wiek lecz znacz─ůce osi─ůgni─Öcia militarne lub inne o du┼╝ym znaczeniu, zas┼éugi. R├│┼╝ne wa┼╝ne wydarzenia w ┼╝yciu suzerena by┼éy cz─Östo okazj─ů do pasowania. Pasowanie wzi─Ö┼éo swoj─ů nazw─Ö od pierwotnej ceremonii polegaj─ůcej na przypi─Öciu rycerskiego pasa i uderzeniem r─Ök─ů w kark lub rami─Ö. Z czasem ceremonia ta uleg┼éa przekszta┼éceniu w uderzenie nie r─Ök─ů ale mieczem w rami─Ö, wr─Öczenie miecza i przypi─Öcie ostr├│g.

Pod koniec ┼Ťredniowiecza idee rycerstwa ulegaj─ů przemianie i staj─ů si─Ö domen─ů ludzi najzamo┼╝niejszych, zmniejsza si─Ö przez to dost─Öpno┼Ť─ç do stanu rycerskiego. Ze wzgl─Ödu na bardzo du┼╝y koszt uroczysto┼Ťci pasowania coraz wi─Öksza liczba wojownik├│w bra┼éa udzia┼é w bitwach nie jako rycerze ale jako osoby z rodzin rycerskich czyli szlachetnie urodzone. Zacz─Ö┼éo kszta┼étowa─ç si─Ö poj─Öcie szlachty ÔÇô ludzi pochodz─ůcej z rodzin rycerskich. Jednak idea rucerska to nie to samo co szlachectwo. Rycerstwo tym r├│┼╝ni┼éo si─Ö od szlachectwa ┼╝e rycerzem nikt nie rodzi┼é si─Ö tak jak szlachcicem. Do szlif├│w rycerskich dochodzi┼éo sie d┼éug─ů i trudn─ů drog─ů.

Ziemia i szlachta

Pod koniec wiek├│w ┼Ťrednich w miejsce problem├│w wojennych coraz wi─Ökszego znaczenia dla rycerstwa nabiera┼éa ziemia. Tak jak wcze┼Ťniej wielk─ů wag─Ö przyk┼éadano do w┼éa┼Ťciwego wyszkolenia we w┼éadaniu or─Ö┼╝em, tak p├│┼║niej podobn─ů wag─Ö przyk┼éadano do sprawnego zarz─ůdzania maj─ůtkiem, czyli do zarz─ůdzania gospodarstwem. Poniewa┼╝ wojna przesta┼éa by─ç ┼║r├│d┼éem dochodu, rycerstwo zacz─Ö┼éo zabiega─ç o posiadanie jak najwi─Ökszych maj─ůtk├│w ziemskich. Zacz─Öto urz─ůdza─ç folwarki aby szybko zwi─Ökszy─ç p┼éyn─ůce z maj─ůtk├│w dochody. Zmniejszenie si─Ö roli militarnej i zaanga┼╝owanie w sprawy gospodarcze sprawi┼éo ┼╝e polskie rycerstwo w XV i XVI w. przekszta┼éci┼éo sie w tzw. now─ů szlacht─Ö ÔÇô warstw─Ö uprzywilejowan─ů i panuj─ůc─ů.

Więcej o szlachcie na stronie Szlachta.

Bractwa Rycerskie

Idee rycerskie r├│wnie┼╝ obecnie budz─ů zainteresowanie w┼Ťr├│d wielu os├│b staraj─ůcych si─Ö odtwarza─ç dawne zwyczaje Polskie zwi─ůzane z rycerstwem. Najcz─Östsz─ů form─ů jest grupowanie si─Ö mi┼éo┼Ťnik├│w i organizowanie Bractw Rycerskich. Bractwa Rycerskie d─ů┼╝─ů do odwzorowania ┼Ťredniowiecznych zwyczaj├│w, odtwarzaj─ů opr├│cz sztuki walki r├│wnie┼╝ stroje, zbroje, or─Ö┼╝ walki oraz jedzenie i picie.

Literatura

Polecam ciekaw─ů i dobrze przybli┼╝aj─ůc─ů ducha epoki ksi─ů┼╝k─Ö:
Franciszek Kusiak Rycerze ┼Ťredniowiecznej Europy ┼éaci┼äskiej, PIW, Warszawa 2002.
Prezentuje ona ca┼éo┼Ťciowe podej┼Ťcie do problematyki w bardzo przyst─Öpny spos├│b.
Bardzo ciekawe jest czasopismo ÔÇ×Gazeta RycerskaÔÇŁ. Historia, kultura, ┼╝ycie codzienne ┼Ťredniowiecza. Ciekawostk─ů jest cykl ÔÇ×poradnik rzemie┼ŤlnikaÔÇŁ prezentuj─ůcy stare technologie. http://www.gazetarycerska.pl/.