Szlachta – wprowadzenie i podstawowe poj─Öcia

szlachta

Szlachta ÔÇô uprzywilejowany stan spo┼éeczny w pa┼ästwach typu feudalnego powsta┼éy w XIII-XIV w., wywodz─ůcy si─Ö z rycerstwa, zwykle feudalni w┼éa┼Ťciciele ziemscy. Szlachta mia┼éa dziedziczne prawa i przywileje nadane przez panuj─ůcych.

Znaczenie słowa szlachetny i szlachectwo

Szlachetny ÔÇô post─Öpuj─ůcy w spos├│b wspania┼éomy┼Ťlny, bezinteresowny, odznaczaj─ůcy si─Ö wielkimi przymiotami charakteru; prawy.
Szlachectwo ÔÇô 1. przynale┼╝no┼Ť─ç do stanu szlacheckiego, do szlachty; tytu┼é, prawa szlachcica. 2. zesp├│┼é prerogatyw zastrze┼╝onych obowi─ůzuj─ůcym prawem dla tych i tylko dla tych, kt├│┼╝y przez to┼╝ prawo uznani zostali za szlacht─Ö.

Szlachta

Podstawowe informacje o zasadach przynale┼╝no┼Ťci do szlachty Wywodzenie szlachectwa. Podstawowe daty i zdarzenia zwi─ůzane ze stanem szlacheckim przedstawia Kalendarium szlacheckie. Wi─Öcej o wywodzeniu si─Ö szlachty z rycerstwa przedstawia Rycerstwo.

W Polsce przekszta┼écenie si─Ö rycerstwa w szlacht─Ö nast─ůpi┼éo w XIV-XV w. Stan szlachecki przej─ů┼é stare przywileje rycerskie, m.in.: prawo w┼éasno┼Ťci posiadanej ziemi, ochron─Ö prawn─ů w postaci wysokiej kary za zabicie (g┼é├│wszczyzna) b─ůd┼║ zranienie (nawi─ůzka) rycerza (szlachcica), prawo wyboru instytucji ko┼Ťcielnej przy ┼Ťwiadczeniu dziesi─Öciny, prawo do wynagradzania za czas pe┼énienia s┼éu┼╝by wojskowej, zwolnienie od ci─Ö┼╝ar├│w na rzecz ksi─Öcia i jurysdykcji urz─Ödnik├│w ksi─ů┼╝─Öcych (immunitet). Ostatecznie podstaw─ů dominuj─ůcej pozycji szlachty w spo┼éecze┼ästwie by┼éy:

  • stopniowo rozszerzane prawa i przywileje stanowe wydawane przez kr├│l├│w (m.in. przywileje: koszycki 1374, czerwi┼äski 1422, jedlnie┼äski 1430; konstytucje piotrkowskie 1496, statut warcki 1423, statuty nieszawskie 1454)
  • wy┼é─ůczno┼Ť─ç prawa posiadania d├│br ziemskich, dziedziczne posiadanie ziemi
  • bezwzgl─Ödna nietykalno┼Ť─ç domu szlacheckiego
  • nietykalno┼Ť─ç osobista
  • swobody podatkowe, wolno┼Ť─ç grunt├│w folwarcznych od podatk├│w
  • jurysdykcja nad poddanymi
  • wy┼é─ůczno┼Ť─ç uprawnie┼ä pa┼ästwowo-politycznych
  • wy┼é─ůczny dost─Öp do godno┼Ťci i urz─Öd├│w ┼Ťwieckich i duchownych, prawo sprawowania urz─Öd├│w
  • swobody celne, wolno┼Ť─ç od op┼éat celnych
  • prawo nabywania soli po ni┼╝szej cenie
  • prawo propinacji, wy┼é─ůczne prawo szlachty do produkcji i sprzeda┼╝y trunk├│w w obr─Öbie w┼éasnych d├│br.

Od końca XVIII wieku przywileje te zaczęły zanikać, szczególnie po uwłaszczeniu chłopów.

G┼é├│wnym obowi─ůzkiem szlachty by┼éa s┼éu┼╝ba wojskowa w pospolitym ruszeniu.

Pocz─ůtkowo przej┼Ťcie do stanu szlacheckiego odbywa┼éo si─Ö poprzez koligacje, nabywanie ziemi b─ůd┼║ te┼╝ na drodze s─ůdowej przez udowodnienie szlachectwa przy pomocy ┼Ťwiadk├│w. W XVI w. podstawowego znaczenia nabra┼éo szlachetne urodzenie i przynale┼╝no┼Ť─ç do rod├│w posiadaj─ůcych w┼éasne herby i zawo┼éania. Wej┼Ťcie do stanu szlacheckiego mog┼éo nast─ůpi─ç jedynie w drodze nobilitacji b─ůd┼║ indygenatu. Od lat 1346-1347 na mocy statut├│w wi┼Ťlickich Kazimierza Wielkiego do szlachty nale┼╝eli ci, kt├│rzy urodzili si─Ö z obojga rodzic├│w szlacheckich z legalnego zwi─ůzku (wym├│g ten zosta┼é powt├│rzony w 1505r., ┼╝e tak┼╝e matka winna by─ç szlacheckiego pochodzenia). Szlachectwo osobiste (po 20 latach pracy ÔÇô dziedziczne) posiadali od 1535r. profesorowie Akademii Krakowskiej. W p├│┼║niejszych wiekach szlachectwo mo┼╝na by┼éo uzyska─ç poprzez nobilitacj─Ö lub (do lat 30 XVIII w.) adopcj─Ö; cudzoziemcy przez indygenat.

Szlachta by┼éa zr├│┼╝nicowana ze wzgl─Ödu na stan maj─ůtkowy. Najbogatsza by┼éa szlachta ma┼éopolska, korzystaj─ůca z nada┼ä ziemi dokonywanych przez ksi─ů┼╝─Öta i kr├│l├│w, najubo┼╝sza za┼Ť na Mazowszu i Podlasiu, gdzie mia┼éa niedu┼╝e gospodarstwa i nie posiada┼éa ludno┼Ťci poddanej.

W ramach stanu szlacheckiego wytworzy┼éy si─Ö grupy: magnateria, do kt├│rej nale┼╝a┼éy latyfundia ziemskie, szlachta ┼Ťrednia ÔÇô reprezentowana przez w┼éa┼Ťcicieli jednej lub kilku wsi, szlachta zagrodowa ÔÇô dysponuj─ůca niewielkimi gospodarstwami i szlachta go┼éota, kt├│ra utraci┼éa ziemi─Ö.

W XV-XVI w. szlachta sta┼éa si─Ö warstw─ů rz─ůdz─ůc─ů w pa┼ästwie, by┼éa inicjatorem reform ustrojowych, gospodarczych i kulturalnych. Podstaw─Ö materialn─ů szlachcie dawa┼éa przede wszystkim gospodarka folwarczna, korzystaj─ůca na og├│┼é z pracy pa┼äszczy┼║nianej. W XVI w. do┼Ť─ç liczn─ů warstw─Ö tego stanu tworzy┼éa szlachta ┼Ťrednia, jedno lub kilkuwioskowa, kt├│ra sta┼éa si─Ö samodzieln─ů si┼éa polityczn─ů (okres tzw. demokracji szlacheckiej), tworz─ůc tak┼╝e specyficzny typ polskiej kultury szlacheckiej, kt├│ry w XVII w. przybra┼é szczeg├│lny charakter (sarmatyzm). O pozycji formalnie r├│wniej szlachty (szlachcic na zagrodzie r├│wny wojewodzie) decydowa┼éa, szczeg├│lnie XVII w., wielko┼Ť─ç posiadanych d├│br ziemskich. W wyniku procesu koncentracji ziemi i wytworzenie si─Ö wielkich d├│br magnackich oraz narastania dominacji politycznej magnat├│w znaczenie oraz liczba ┼Ťredniej szlachty uleg┼éa zmniejszeniu. Wzr├│s┼é odsetek szlachty drobnej (posiadaj─ůcej cz─Ö┼Ť─ç wsi) i go┼éoty, formalnie posiadaj─ůcych pe┼éni─Ö praw, jednak w coraz wi─Ökszym stopniu uzale┼╝nionych od magnat├│w i stanowi─ůcych ich klientele. Przywileje nieposesjonat├│w mocno ograniczy┼éa ÔÇ×Konstytucja 3 majaÔÇŁ.

Opieraj─ůc si─Ö na wzorach polskich, etapami, od unii horodelskiej (1413) do unii lubelskiej (1569), tworzy┼é si─Ö stan szlachecki w Wielkim Ksi─Östwie Litewskim (Unia polsko-litewska). W 1454 prawa szlachty polskiej otrzyma┼éo rycerstwo Prus Kr├│lewskich. Od ko┼äca XVI w. przewag─Ö w pa┼ästwie uzyska┼éa magnateria, wykorzystuj─ůca do zdobycia w┼éadzy uzale┼╝nion─ů od siebie ekonomicznie go┼éot─Ö szlacheck─ů (ÔÇ×szlacht─Ö dworsk─ůÔÇŁ).

Wed┼éug szacunk├│w w ko┼äcu XVIII w. szlachta stanowi┼éa od 6 do 10% ca┼éej populacji ├│wczesnej Rzeczpospolitej, w tym posesjonat├│w by┼éo ok. 17%, drobnej i czynszowej szlachty oko┼éo 60%, pozosta┼é─ů grup─Ö tworzy┼éa szlachta na s┼éu┼╝bie i w zawodach pozarolniczych. W rozmieszczeniu terytorialnym szlachty wyst─Öpowa┼éy znaczne r├│┼╝nice regionalne. Na terenach wschodniego pogranicza wyra┼║nie przewa┼╝a┼éa szlachta drobna.

W wyniku rozbior├│w wraz z wprowadzeniem ustawodawstwa absolutystycznego pa┼ästw zaborczych szlachta utraci┼éa swe przywileje. Do utworzonej w 1775r. w zaborze austriackim ÔÇ×Metryki szlacheckiejÔÇŁ prowadz─ůcej ewidencj─Ö rod├│w szlacheckich nie mog┼éa wpisa─ç si─Ö szlachta bezrolna. W 2 po┼éowie XIX w. za szlacht─Ö uwa┼╝ano przede wszystkim w┼éa┼Ťcicieli ziemskich oraz potomk├│w rodzin szlacheckich. Rozw├│j stosunk├│w kapitalistycznych, uw┼éaszczenie ch┼éop├│w i zr├│wnanie wszystkich obywateli wobec prawa w XIX w. doprowadzi┼éo do zmniejszenia znaczenia szlachty. Kryzys agrarny w ko┼äcu XIX w. spowodowa┼éy podj─Öcie przez znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç szlachty pracy zawodowej w miastach, g┼é├│wnie zaj─Ö─ç inteligenckich. Stan szlachecki ostatecznie znios┼éa ÔÇ×Konstytucja marcowaÔÇŁ 1921r.

źródło: http://region.halicz.pl/szlachta/szlachta.htm, Encyklopedia Onet

Pochodzenie szlachty

W ksi─ů┼╝ce pt. ÔÇ×Dzieje polskiego rodu szlacheckiego Nekanda ÔÇô Trepk├│w h. Top├│r ÔÇŁ H. .Jankowiak , Bydgoszcz 2004 autor monografii korzysta z r├│┼╝nych ┼║r├│de┼é archiwalnych i naukowych i przypomina ┼╝e szlachta polska pochodzi z dawnych arystokratycznych rod├│w lechickich.

Szlachta rodowa wg. M. Bobrzy┼äskiego*, byli to potomkowie ksi─ů┼╝─ůt, kt├│rzy przed powstaniem Polski panowali nad pojedy┼äczymi ludami, zanim Piastowie dokonali podboj├│w tych lud├│w.

Zdaniem S. Smoliki** szlachta polska powsta┼éa z potomk├│w szczepowych ksi─ů┼╝─ůt z doby poga┼äskiej, z w┼éa┼Ťcicieli wi─Ökszych lub mniejszych posiad┼éo┼Ťci, kt├│rzy w s┼éu┼╝bie u pierwszych monarch├│w doszli do znaczenia i maj─ůtku.

*M.Bobrzy┼äski. Geneza spo┼éecze┼ästwa polskiego w : Rozprawy sprawozdania z posiedzenia Wydzia┼éu Historyczno- Filozoficznego Akademii Uiej─Ötno┼Ťci w Krakowie, t XIV, krak├│w 1881 r,
**S.Smolka. Uwagi o pierwotnym ustroju spo┼éecznym Polski: Rozprawy i sprawozdania z posiedzenia Wydzia┼éu Historyczno ÔÇô Filozoficznego Akademii Umiej─Ötno┼Ťci w Krakowie, t. XIV , Krak├│w 1881 r.

Szlachta i inteligencja

Szlachta jest niezawodnie historyczn─ů i faktyczn─ů alf─ů i omeg─ů narodu.

Badania naukowe ┼Ťwiadcz─ů, ┼╝e szlachta stanowi w┼éa┼Ťciwy stan wolnych obywateli, obywateli poczuwaj─ůcych si─Ö do obowi─ůzku obrony i utrzymania kraju i narodowo┼Ťci. W Piastowskich czasach widzimy, jak z wojennych czyn├│w powstaj─ů herby i odznaczenia szlacheckie, jak rolnik przekuwaj─ůc lemiesz na kord i oszczep, z ziemianina staje si─Ö rycerzem. W miar─Ö atoli jak si─Ö powi─Öksza┼éo ko┼éo szlachty (co si─Ö szczeg├│lniej w czasach podzia┼éu Polski dzia─ç musia┼éo), jak to ko┼éo czu┼éo dostateczno┼Ť─ç swoj─ů dla przedstawiania pot─Ögi narodowej i zabezpieczenia jej samodzielno┼Ťci, zamyka┼éo si─Ö ono zazdro┼Ťniej w swym przywileju i utrudnia┼éo przyst─Öp do siebie. Kazimierz Wielki czu┼é gwa┼étown─ů potrzeb─Ö obrony ludu i sta┼é si─Ö kr├│lem ch┼éopk├│w, ale po jego ┼Ťmierci, za niedba┼éych rz─ůd├│w Ludwika, przy potrzebie wytargowania nast─Öpstwa dla c├│rek Ludwikowych, ┼Ťwiadomo┼Ť─ç udzielno┼Ťci szlacheckiej wzros┼éa do wysokiej pot─Ögi. Odt─ůd nar├│d uosobi┼é si─Ö w szlachcie, i jako szlachta ┼╝y┼é i upad┼é politycznie.

Dzieła, Seria III, t. I, ss. 10,19, Kraków 1885. Pierwodruk Dziennik literacki, nr 49 i 50 z 19 i 22 VI 1860 r.

Obrona granic

Obrona granic to podstawowy obowi─ůzek szlachty jako rycerstwa. Pi─Öknie przedstawia ten obowi─ůzek Wincenty Pol we wspania┼éym rapsodzie rycerskim, poemacie kresowym ÔÇô Mohort.

Zr├│┼╝nicowanie

Szlachta Rzeczpospolitej była bardzo zróżnicowana:

  • Go┼éota szlachecka. W dawnej Polsce uboga, nie osiad┼éa szlachta, nie posiadaj─ůca ziemi.
  • Szlachta za┼Ťciankowa, okoliczna, zagrodowa.┬áSzlachta za┼Ťciankowa.
  • Szlachta tatarska Rzeczypospolitej, rody szlachty tatarskiej w Polsce.┬áSzlachta tatarska.