Osadnictwo – typy form osadniczych osiedli

505
osadnictwo

Znajomo艣膰 osadnictwa pozwala lepiej pozna膰 okoliczno艣ci 偶ycia przodk贸w, ich zaj臋cia czy migracje. Historia osadnictwa w Polsce jest traktowana b膮d藕 jako cz臋艣膰 sk艂adowa geografii historycznej, b膮d藕 geografii osadnictwa. Osadnictwo to powstawanie i przekszta艂canie si臋 osiedli ludzkich w pewnym, d艂u偶szym przekroju czasowym, w zmieniaj膮cych si臋 w tym czasie formach organizacji gospodarki, kt贸ra dostosowywa艂a zakres dzia艂alno艣ci gospodarczej cz艂owieka do zmieniaj膮cych si臋 warunk贸w technicznych, klimatycznych, demograficznych i ekonomicznych. W czasach wczesnego osadnictwa z nada艅 ksi膮偶臋cych rozpocz臋to tworzenie wielkich w艂asno艣ci ziemskich na聽prawie聽polskim. W konsekwencji najazd贸w tatarskich prawo zmieniono na magdeburskie. Charakteryzowa艂o si臋 ono czynszem op艂acanym got贸wkowo. W czasach, gdy w Polsce utworzy艂a si臋 szlachta 鈥 nowa klasa spo艂eczna 鈥 powsta艂y wsie folwarczne. Nierzadko takie wsie 艂膮czy艂y si臋 ze sob膮 tworz膮c latyfundia.

Osiedla

Kluczowym elementem osadnictwa jest osiedle, traktowane jako organizacyjna jednostka gospodarczej dzia艂alno艣ci grupy ludzkiej. Badania wykazuj膮, 偶e na danym terenie jednostki maj膮tkowe (sk艂adaj膮ce si臋 z wielu cz膮stek wsi) charakteryzowa艂y si臋 wi臋ksz膮 trwa艂o艣ci膮 ani偶eli jednostki osadnicze (osiedla).

Formy osadnicze osiedli

Spotykamy okre艣lenia poszczeg贸lnych osiedli mianem: wsi, folwarku, pustkowia, wsi rybackiej itp. Ze wzgl臋du na formy osadnicze mo偶emy okre艣li膰 nast臋puj膮ce typy osiedli:

  • folwarki bez wsi,
  • wsie folwarczne,
  • wsie bezfolwarczne,
  • ma艂e osiedla rolnicze zwane koloniami-pustkowiami,
  • nierolnicze osiedla samotnicze lub jednodworcze, np. karczmy, m艂yny, osiedla le艣nicze itp.,
  • wsie zagrodnicze,
  • wsie podmiejskie,
  • wsie rezydencjalne,
  • wsie i osiedla rybackie,
  • zamki,
  • klasztory.

Charakter gospodarczy osiedli

Ze wzgl臋du na charakter gospodarczy osiedli wyr贸偶niamy nast臋puj膮ce typy:

  • osiedla rolnicze i hodowlane,
  • osiedla rzemie艣lniczo-handlowe,
  • osiedla podmiejskie i o charakterze administracyjnym,
  • osiedla rybackie,
  • osiedla zwi膮zane z eksploatacj膮 las贸w (osiedla 艣r贸dle艣ne, z czasem przekszta艂cane by艂y w typowe ma艂e osiedla rolnicze).

W ramach wymienionych wy偶ej typ贸w osiedli mo偶na wyr贸偶ni膰 dalsze ich rodzaje.

W艣r贸d osiedli rolniczych mo偶na wyr贸偶ni膰, ze wzgl臋du na form臋 organizacyjn膮 produkcji rolniczej:

  • folwark – osiedle, kt贸re charakteryzowa艂o si臋 wyst臋powaniem folwarku jako dominuj膮cej formy u偶ytkowania ziemi i brakiem podstawowej warstwy kmieci – gbur贸w. Nie wyklucza艂o to jednak funkcjonowania obok folwarku wielu nawet rodzin drobnych rolnik贸w i ch艂op贸w bezrolnych, kt贸rzy byli ekonomicznie zwi膮zani z folwarkiem. Do grupy tej zaliczamy r贸wnie偶 takie osiedla, w kt贸rych obok folwarku funkcjonowa艂y 1-2 gospodarstwa ch艂op贸w pe艂norolnych, uznaj膮c takie przypadki za faz臋 przej艣ciow膮 na drodze do zupe艂nej likwidacji w艂asno艣ci ch艂opskiej (por. wykaz osiedli);
  • wie艣 z folwarkiem – osiedle, w kt贸rym obok folwarku istnia艂y samodzielne gospodarstwa ch艂opskie, a ch艂opi drobnorolni lub bezrolni powi膮zani byli b膮d藕 z folwarkiem, b膮d藕 z gospodarstwami ch艂opskimi;
  • wie艣 – osiedle, w kt贸rym dominowa艂y gospodarstwa kmiece – gburskie, a nie by艂o folwarku. Zamieszkuj膮cy w takim osiedlu ch艂opi drobnorolni lub bezrolni powi膮zani byli z gospodarstwami swych pe艂norolnych s膮siad贸w. O zaliczeniu danego osiedla do tej kategorii decyduje te偶 kryterium stanu prawnego:
    – istnienie samorz膮du wiejskiego,
    – wyst臋powanie urz臋du so艂tysa,
    – wsp贸lny przywilej osadniczy,
    – wreszcie sama klasyfikacja osiedla w 藕r贸d艂ach.
  • wie艣 drobnoszlachecka, w kt贸rej istnia艂o 3 i wi臋cej gospodarstw drobnej szlachty, uprawianych przez ni膮 przy pomocy czeladzi. Ze wzgl臋du na wyra藕ne podobie艅stwo do wsi-osiedla, je艣li chodzi o wielko艣膰 i liczb臋 samodzielnych gospodarstw jest to specyficzna odmiana wsi – osiedla.
  • pustkowie – ma艂e osiedle rolnicze, powsta艂^ zazwyczaj w XVI-XVII w., g艂贸wnie na terenach podle艣nych, charakteryzuj膮ce si臋 niewielkimi rozmiarami (jednodworcze, rzadziej wi臋ksze) i brakiem samorz膮du wiejskiego. Pustkowia na terenach podle艣nych powstawa艂y cz臋sto na miejscu hut szk艂a i smolarni.
  • kolonia (przysi贸艂ek) – ma艂e osiedle rolnicze, powsta艂e na skutek rozpadu organizacji gromadzkiej wi臋kszych osiedli lub z powodu ograniczonych mo偶liwo艣ci dalszej rozbudowy ze wzgl臋d贸w fizjograficznych, np. na terenach podmok艂ych. W XVII w. nazw膮 t膮 okre艣lano g艂贸wnie ma艂e osiedla olenderskie, powstaj膮ce w dolinie i delcie Wis艂y, kt贸rych ze wzgl臋du na ich rozmiary nie mo偶na zaliczy膰 do kategorii wsi.
  • osiedle hodowlane – osiedle, w kt贸rym g艂贸wnym zaj臋ciem mieszka艅c贸w by艂 wypas i hodowla byd艂a (przyk艂adowo w woj. pomorskim wi臋kszo艣膰 tego typu osiedli to owczarnie).

Do grupy osiedli rzemie艣lniczo-handlowych zaliczamy:

  • osiedle m艂y艅skie – zazwyczaj jednodworcze osiedle, w kt贸rym podstaw膮 utrzymania by艂o przetw贸rstwo zbo偶a lub inna ga艂膮藕 rzemios艂a z nap臋dem wodnym (tartacznictwo, folusznictwo, przetw贸rstwo 偶elaza i metali kolorowych itp.);
  • osiedle karczmarskie – wyodr臋bnione geograficznie osiedle us艂ugowe, jedno- lub kilkudworcze, charakteryzuj膮ce si臋 dominacj膮 karczmy-szynku czy te偶 zajazdu.

Do grupy osiedli podmiejskich i o charakterze administracyjnym zaliczamy:

  • wie艣 podmiejska – specyficzny rodzaj osiedla, wyst臋puj膮cy w najbli偶szej okolicy miast. Podstawowym zaj臋ciem ludno艣ci by艂o rzemios艂o, chocia偶 do poszczeg贸lnych domostw nale偶a艂y te偶 ma艂e gospodarstwa rolne. Wsie podmiejskie, nale偶膮ce zazwyczaj do innego rodzaju w艂asno艣ci ni偶 miejska, charakteryzowa艂y si臋 znaczn膮 liczb膮 mieszka艅c贸w, zwart膮 dosy膰 zabudow膮 w bezpo艣redniej blisko艣ci z samym miastem.
  • wie艣 zagrodnicza – osiedle, kt贸re charakteryzowa艂o si臋 dominacj膮 ma艂ych gospodarstw rolnych (zagrodniczych), bez wyst臋powania obok nich folwarku i gospodarstw kmiecych. Geneza powstania tych osiedli nie jest jasna: mog艂y one pe艂ni膰 funkcje handlowe i us艂ugowe wobec okolicznych wsi (funkcje przedmiejskie), stanowi膰 konkurencj臋 dla rzemios艂a miejskiego (wsie takie powsta艂y w pobli偶u miast) lub wreszcie stanowi膰 rezerwuar pracownik贸w najemno-pa艅szczy藕nianych dla pobliskich folwark贸w;
  • wie艣 rezydencja艂na – specyficzny rodzaj osiedla wiejskiego, zwi膮zany r贸wnie偶 z najbli偶szymi okolicami miast. Wsie takie rozwin臋艂y si臋 na miejscu wcze艣niejszych wsi kmiecych, w kt贸rych gospodarstwa rolne zosta艂y wykupione przez mieszczan i przekszta艂cone w rezydencje podmiejskie, obok kt贸rych prowadzono te偶 produkcj臋 roln膮;
  • zamek (zamek z folwarkiem) i klasztor (osiedle klasztorne z folwarkiem) – te dwa r贸偶ne pod wzgl臋dem genezy i przynale偶no艣ci w艂asno艣ciowej rodzaje osiedli posiada艂y bardzo podobne funkcje gospodarcze. W obu przypadkach stanowi艂y one siedziby rozbudowanej administracji dominalnej (staro艣ci艅skiej, klasztornej), z kt贸r膮 z艂膮czone by艂o istnienie osiedla produkcyjnego, jak folwarku, gospodarstw ch艂opskich, rzemios艂a.

Do grupy osiedli rybackich zaliczamy:

  • wsie i osady rybackie – osiedla, w kt贸rych podstawowym zaj臋ciem mieszka艅c贸w by艂 po艂贸w ryb. Wsie takie powstawa艂y nad morzem, ale tak偶e w pobli偶u 艣r贸dle艣nych jezior oraz nad rzekami. Mog艂y rozwin膮膰 si臋 w osiedla wielodworcze (dlatego wsie rybackie) lub te偶 funkcjonowa膰 jako ma艂e osiedla jednodworcze (osady). Ze wzgl臋du na niewielk膮 ich liczb臋 w wykazie traktujemy je 艂膮cznie.

Wreszcie do specyficznej grupy osiedli, kt贸rych powstanie zwi膮zane by艂o z eksploatacj膮 las贸w zaliczamy:

  • osiedle hutnicze – osiedle zwi膮zane z produkcj膮 szkl膮 i wyrob贸w szklanych, wyst臋puj膮ce ju偶 w 艣redniowieczu. Po wyeksploatowaniu znajduj膮cych si臋 w pobli偶u zasob贸w gliny i drzew (opa艂, a zarazem 藕r贸d艂o pota偶u) osiedla takie przekszta艂cano w pustkowia rolnicze;
  • osiedle smolarskie – osiedle zak艂adane przez producent贸w smo艂y i – rzadziej – w臋gla drzewnego, uzyskiwanych z karcz贸w, tj. pozosta艂o艣ci po wyr臋bach puszczy. Cz臋sto, po usuni臋ciu karcz贸w z najbli偶szego otoczenia smolarni, podejmowano na uzyskanym w ten spos贸b areale upraw臋 zb贸偶. Wi臋kszo艣膰 smolarni r贸wnie偶 z czasem przekszta艂cona zosta艂a w osiedla rolnicze, z tym 偶e 偶ywotno艣膰 tych zak艂ad贸w rzemie艣lniczych by艂a z regu艂y d艂u偶sza ani偶eli hut szk艂a;
  • osiedle le艣nicze – ma艂e osiedle 艣r贸dle艣ne, powsta艂e jako miejsce zamieszkania s艂u偶by le艣nej. Zazwyczaj w zamian za dozorowanie las贸w pracownicy ci otrzymywali prawo do wykarczowania cz臋艣ci drzew i podj臋cia uprawy ziemi.

Badania dotycz膮ce osadnictwa

Wymienione wy偶ej rodzaje i typy gospodarcze osiedli nie wyczerpuj膮 zagadnienia i pozostawiaj膮 wiele kwestii dyskusyjnych. Dotyczy to szczeg贸lnie osiedli o bardziej skomplikowanym charakterze gospodarczym i rozbudowanej strukturze spo艂ecznej mieszka艅c贸w.

Niew膮tpliwie za podstawow膮 metod臋 bada艅 historyczno-osadniczych uzna膰 nale偶y metod臋 retrogresji, czyli poznawania zasi臋gu osadnictwa na podstawie p贸藕niejszych, w miar臋 pe艂nych przekaz贸w 藕r贸d艂owych i cofaniu si臋 w przesz艂o艣膰, do okres贸w s艂abiej udokumentowanych 藕r贸d艂owo. Punktem wyj艣cia bada艅 najcz臋艣ciej jest koniec XVIII w., z kt贸rego pochodz膮 pierwsze, w miar臋 pe艂ne uj臋cie kartograficzne sieci osadniczej oraz wykazy osiedli zawarte w katastrach.

Katastry

W zaborze austriackim ju偶 w roku 1777 wprowadzono reformy na model katastru mediola艅skiego – kataster teresja艅ski. Kolejne reformy nast臋powa艂y w okresie panowania J贸zefa II. Dotyczy艂y one m.in. zniesienia pa艅szczyzny w艂o艣cian oraz regulacj臋聽podatku聽gruntowego. Okres ten nazwano katastrem j贸zefi艅skim. W roku 1786 wystawiono pierwsz膮 instrukcj臋 geodezyjn膮. W latach 1792-1860 op艂aty podatkowe znacz膮co wzros艂y. Kataster teresja艅sko-j贸zefi艅ski by艂 podstaw膮 do utworzenia pierwszych ksi膮g hipotecznych w Austrii.

W zaborze pruskim na Pomorzu funkcjonowa艂 tzw. kataster fryderycja艅ski z 1772 r. a w roku 1785 wystosowano patent (na wz贸r austriackiego), kt贸ry ujednolica艂 i regulowa艂 podatek gruntowy. W roku 1810 wystosowano drugi patent. Znosi艂 on dotychczasowe systemy podatkowe oraz ujednolici艂 zasady wymiaru podatku gruntowego. Dnia 7 czerwca 1821 roku zlikwidowano serwituty poprzez wydanie ustawy dotycz膮cej podzia艂u wsp贸lnot. Natomiast dnia 8 kwietnia 1823 roku og艂oszono ustaw臋 dotycz膮c膮 uw艂aszczenia w艂o艣cian.

W zaborze rosyjskim dopiero w roku 1863 w skutek og艂oszenia Manifestu Polskiego Rz膮du Narodowego uw艂aszczono w艂o艣cian. Tabele likwidacyjne dotycz膮ce m.in. maj膮tk贸w majorackich, instytutowych i prywatnych by艂y dokumentami uw艂aszczeniowymi. W zaborze rosyjskim procesowi uw艂aszcze艅 nie wsp贸艂towarzyszy艂y pomiary gruntowe, zosta艂y one by膰 przeprowadzane w p贸藕niejszym czasie. W latach 1865-1900 utworzono ewidencj臋 grunt贸w tzw. kataster zamojski, kt贸ry wzorowa艂 si臋 na regu艂ach katastru austriackiego.

Zaniki i zmiany nazw osiedli

Zidentyfikowanie osad czy nawet odnalezienie ich znaj膮c nazw臋 czasem nastr臋cza trudno艣ci. Stan sieci osadniczej sprzed ko艅ca XVII w. mo偶na uzyska膰 poprzez eliminacj臋 tych osiedli, kt贸re powsta艂y po 1700 r., a o kt贸rych brak wzmianek w 藕r贸d艂ach 啸汛袉袉-wiecznych. Cz臋sto nieujmowanie danego osiedla, szczeg贸lnie w rejestrach podatkowych z XVI i XVII w., nie przes膮dza艂o o jego nieistnieniu w tym czasie. W stosunku do wielu drobnych osiedli m艂y艅skich, karczmarskich, pustkowi i przysi贸艂k贸w stosowano zasad臋 odnotowywania wiadomo艣ci o nich przy s膮siednim, wi臋kszym osiedlu. Dla ukazania zjawiska kilka przyk艂ad贸w z pow. 艣wieckiego: m艂yn Tle艅, znany z lustracji 1565 (Lustracja woj. pom. 1565, s. 180), podano w rejestrze poborowym z 1570 r. przy szlacheckim osiedlu Trzebciny (殴r贸d艂a dziejowe, s. 191); inny m艂yn 呕ur, podany w lustracji jako Ruda Sp艂awie (Lustracja woj. pom. 1565, s. 171), w rejestrze podano przy tym偶e Sp艂awiu. Podobnie w rejestrze razem uj臋to Biechowo z Biech贸wkiem, Luszkowo z Luszk贸wkiem, Pniewno z Jarz臋bie艅cem (Pniewenkiem).

Wa偶n膮 rol臋 w badaniu osadnictwa odgrywaj膮 badania toponomastyczne. Wiele nazw osiedli uleg艂o w ci膮gu swojego istnienia powa偶nym przemianom. Z nowszych (po 1960 r.) opracowa艅 dotycz膮cych historii osadnictwa na ziemiach polskich wymieni膰 trzeba prace: P. Szafrana po艣wi臋con膮 osadnictwu Krajny, A. Fastnachta omawiaj膮c膮 osadnictwo ziemi sanockiej, wreszcie artyku艂y B. Janiszewskiej-Mincer, J. Wi艣niewskiego, K.Heymanowskiego i N. Ciwoniuk dotycz膮ce rozwoju osadnictwa na wybranych, mniejszych terytoriach, przybli偶aj膮ce procesy przemian.

Pozosta艂e 藕r贸d艂a

Inne 藕r贸d艂a badania osadnictwa stanowi膮:

  • rejestry podatkowe,
  • lustracje kr贸lewszczyzn,
  • inwentarze d贸br ziemskich,
  • kontrakty osadnicze i dzier偶awne,
  • wizytacje ko艣cielne,
  • rejestry podatkowe – rejestr poboru 艂anowego, rejestr podatku pogl贸wnego wraz z poprzedzaj膮cymi jego powstanie tzw. popisami ksi臋偶ymi,

殴r贸d艂a te przynosz膮 wiadomo艣ci o miejscowo艣ciach stanowi膮cych w艂asno艣膰 kr贸lewsk膮 na terenie woj. pomorskiego oraz informacje o rodzajach osiedli, ich przekszta艂ceniach, genezie powstania itp.

Jedynym z podstawowych 藕r贸de艂 do retrospektywnej analizy rozwoju sieci osadniczej s膮 mapy, np. dla Prus z tzw. atlasu Schroettera z prze艂omu XVIII/XIX w., w tym r贸wnie偶 ich pierwowzory – mapy r臋kopi艣mienne w skali 1:50000, przechowywane w Bibliotece Gda艅skiej PAN.

Z analizy rozmieszczenia osiedli w XV w. mo偶na wysnu膰 wniosek, 偶e przy podejmowaniu decyzji o za艂o偶eniu wsi brano pod uwag臋 przede wszystkim dost臋pno艣膰 terenu dla 贸wczesnych narz臋dzi rolniczych. Jako艣膰 gleby odgrywa艂a rol臋 drugorz臋dn膮, g艂贸wnie dlatego, i偶 w ci膮gu kilkunastu czy mo偶e nawet kilkudziesi臋ciu lat od wzi臋cia danego terenu pod upraw臋 nagromadzone tam powierzchniowe zapasy pr贸chnicy zapewnia艂y w miar臋 przyzwoite, jak na owe czasy, plonowanie. Nieurodzajno艣膰 gleb ujawnia艂a si臋 wi臋c znacznie p贸藕niej, wraz z wyczerpywaniem si臋 p艂ytkich zasob贸w pr贸chniczych. Przypuszczenia takie potwierdza po艣rednio fakt pojawienia si臋 w ko艅cu 艣redniowiecza (XIV-XV w.) tzw. 艂an贸w pustych czy te偶 opuszczania ca艂ych wsi. Z analizy rozmieszczenia osiedli opuszczonych przed po艂ow膮 XVI w. wynika, 偶e zdecydowana ich wi臋kszo艣膰 po艂o偶ona by艂a na kra艅cach zwartych kompleks贸w osadniczych, na glebach s艂abych albo bardzo trudnych do uprawy (kamienistych, bagiennych, zalewanych).

Ten 艣cis艂y zwi膮zek zasi臋gu sieci osadniczej z pod艂o偶em geomorfologicznym dotyczy艂 wy艂膮cznie osiedli rolniczych. Inne osiedla (np. m艂y艅skie, rybackie, karczmarskie, zwi膮zane z eksploatacj膮 las贸w) powstawa艂y tak偶e na terenach nieurodzajnych i utrzymywa艂y si臋 na nich ze wzgl臋du na swoj膮 specjalizacj臋 gospodarcz膮. Zale偶no艣膰 ich usytuowania od 艣rodowiska geograficznego zwi膮zana by艂a z innymi jego elementami, a mianowicie z szat膮 ro艣linn膮, sieci膮 wodn膮, przebiegiem g艂贸wnych szlak贸w komunikacyjnych. St膮d te偶 wynika potrzeba uwzgl臋dniania oddzia艂ywa艅 wspomnianych wy偶ej element贸w 艣rodowiska geograficznego na rozw贸j sieci osadniczej.