Genealogia ch艂opska

2043
genealogia ch艂opska

W przypadku wi臋kszo艣ci polskich rodzin, mo偶liwo艣膰 wyst膮pienia przodk贸w wywodz膮cych si臋 ze stanu ch艂opskiego, jest bardzo prawdopodobna. Cz臋sto jej przedstawiciele b臋d膮 dominowa膰 w艣r贸d antenat贸w. Wynika to z oczywistego faktu, i偶 w przesz艂o艣ci ta grupa spo艂eczna by艂a najliczniejsza.

Genealogia ch艂opska

Obszar zainteresowa艅 wsp贸艂czesnych genealog贸w-amator贸w nie ogranicza si臋 do poszukiwa艅 maj膮cych wykaza膰 ich szlacheckie pochodzenie. Perspektywa wykazania w swym ascendentorium utytu艂owanych antenat贸w jest kusz膮ca, ale nie zawsze stanowi cel kwerend. Wielu amator贸w, kt贸rzy podejmuj膮 si臋 rozwik艂ania los贸w rodziny, interesuje ustalenie prawdy o swych przodkach, niezale偶nie od ich stanowej przynale偶no艣ci. W przypadku wi臋kszo艣ci polskich rodzin, mo偶liwo艣膰 wyst膮pienia przodk贸w wywodz膮cych si臋 ze stanu ch艂opskiego, jest bardzo prawdopodobna. Cz臋sto jej przedstawiciele b臋d膮 dominowa膰 w艣r贸d antenat贸w. Wynika to z oczywistego faktu, i偶 w przesz艂o艣ci ta grupa spo艂eczna by艂a najliczniejsza.

Genealogia Piotra Szkutnika

Poni偶ej przedstawiono do艣wiadczenia zwi膮zane z prac膮 nad 藕r贸d艂ami, kt贸re pos艂u偶y艂y si臋 dla konstruowania genealogii rodziny Piotra Szkutnika. Pochodz膮 one przede wszystkim z terenu obecnego woj. 艂贸dzkiego . Om贸wiono zastosowanie do bada艅 genealogicznych domowych zbior贸w dokument贸w, przekaz贸w rodzinnych i akt USC, b臋d膮cych podstawowym i czasem jedynym 藕r贸d艂em dla genealogii ch艂opskiej. Do og贸lnych cel贸w genealogii, nale偶y ustalenie filiacji tj. faktu pochodzenia jednej osoby od drugiej, oraz koicji czyli zwi膮zku zawartego przez dwoje ludzi o odmiennej p艂ci dla sp艂odzenia i wydania na 艣wiat potomstwa. Jednak wydarzenia genealogiczne zachodz膮 zawsze w okre艣lonych warunkach kulturowych, na kt贸re sk艂adaj膮 si臋 mi臋dzy innymi warunki materialne, spo艂eczne, 艣wiadomo艣ciowe czy demograficzne, podczas poszukiwa艅 zwr贸ci膰 wi臋c tak偶e nale偶y uwag臋 i na te kwestie.

Tradycja rodzinna

Punktem wyj艣cia dla naszych bada艅 jest zwykle tradycja rodzinna. Ze wzgl臋du na swe po艂o偶enie ekonomiczne, spo艂eczne, ch艂opi nie mieli mo偶liwo艣ci, czy nawet potrzeby pozostawienia po sobie trwa艂ych dowod贸w swego istnienia. Raczej nie ma co liczy膰 na dotarcie do 藕r贸de艂 powsta艂ych 艣wiadomie w celach genealogicznych. Pami臋tniki, wspomnienia ch艂op贸w XIX-to wiecznych dotycz膮 niewielu jednostek, kt贸re osi膮gn臋艂y awans spo艂eczny. Inni pozostawali jednak w pami臋ci potomnych. G艂贸wnie mogli liczy膰 na to d艂ugowieczni przedstawiciele rodziny, przedwcze艣nie bowiem zmarli rodzice nie mogli przekaza膰 dzieciom informacji tego typu, zw艂aszcza gdy pozostawili nieletnie dzieci. Ponadto ilo艣膰 i jako艣膰 tych informacji mog艂y ogranicza膰 kwestie psychologiczne, jak osobowo艣膰 naszych przodk贸w czy normy obyczajowe. Warto艣ciowym rdzeniem przekaz贸w rodzinnych okazuj膮 si臋 wskaz贸wki typu geograficznego, czyli nazwy miejscowo艣ci, parafii, tak偶e spos贸b utrzymania przodk贸w. Podany w przekazie status przodk贸w nie musi zas艂ugiwa膰 na pe艂ne zaufanie, g艂贸wnie ze wzgl臋du na tendencje do udostojnienia odleg艂ych przodk贸w przez cz臋ste przypisywanie szlacheckiego pochodzenia. Tradycja si臋gaj膮ca trzech pokole艅 wstecz od osoby informatora mo偶e zas艂ugiwa膰 na zaufanie. Zawodzi cz臋艣ciowo chronologia. W wypadku relacji dziadka autora jedno jedyne znane jemu imi臋 jego pradziadka okaza艂o si臋 nieprawdziwe, zgadza艂y si臋 jednak nazwiska de domo jego prababek, a tak偶e przybli偶ona data i okoliczno艣ci 艣mierci pary pradziadk贸w z lat 60. XIX w. Najstarszy fakt mia艂 si臋ga膰 200 lat wstecz i dotyczy艂 migracji jednej rodziny z Francji z podaniem tak偶e miejsca zamieszkania w Polsce. Okaza艂 si臋 on prawdziwy, z tym偶e 20 lat bli偶szy chronologicznie, natomiast informacja o szlachectwie tej rodziny nie jest zgodna ze 藕r贸d艂ami. Tak偶e szlachectwo dw贸ch innych rodzin przodk贸w rolnik贸w i mieszczan okaza艂o si臋 niepewne, wobec braku potwierdzenia tego statusu w aktach USC. Mog艂o si臋 to jednak wi膮za膰 z nie spe艂nianiem wymog贸w odpowiedniego cenzusu maj膮tkowego, wobec pauperyzacji drobnej szlachty w XIX w. Po weryfikacji tradycji rodzinnej okaza艂o si臋 jednak, 偶e wszystkie rodziny przodk贸w autora na podstawie zachowanej dokumentacji mo偶na zaliczy膰 wi臋c do warstwy ch艂opskiej i mieszcza艅skiej. Z przeprowadzeniem wywiadu genealogicznego nale偶y si臋 spieszy膰 szczeg贸lnie w stosunku do najstarszych cz艂onk贸w rodziny, kt贸rych mo偶emy wkr贸tce straci膰. Ankieta powinna sk艂ada膰 si臋 z konkretnych pyta艅 dotycz膮cych danej osoby, np.: imiona, nazwisko, przydomek, daty i miejsca urodzenia, chrztu ewentualnie pierwszej komunii, bierzmowania, kolejnych 艣lub贸w (cywilnego i ko艣cielnego), zgonu, pogrzebu i okoliczno艣ci tych wydarze艅. W wypadku porod贸w nale偶y ustali膰 czy mia艂y miejsce w domu rodzic贸w i kto je odbiera艂, ponadto warto zapyta膰 o posag, swaty, przebyte choroby, przyczyn臋 艣mierci, miejsce poch贸wku, przy okazji mo偶emy tutaj wi臋c zebra膰 informacje o charakterze etnograficznym. Interesuj膮cy dla osoby odtwarzaj膮cej przesz艂o艣膰 swej rodziny jest te偶, z braku fotografii opis fizjonomii przodk贸w: kolor oczu, w艂os贸w, karnacja. Warto zapyta膰 o pochodzenie narodowo艣ciowe, zaw贸d, status (nale偶y ustali膰 czy w XIX w. by艂 ch艂opem pa艅szczy藕nianym lub oczynszowanym, kolonist膮 itd.), sprawowane funkcje, ewentualnie dyplomy, s艂u偶ba wojskowa, odznaczenia, stopnie, przynale偶no艣膰 do organizacji (cho膰by do stra偶y po偶arnej).

Cenne b臋d膮 r贸wnie偶 informacje o wysiedleniach (cz臋stych podczas II wojny 艣wiatowej), odbytych podr贸偶ach w r贸偶nych celach, o udziale w wydarzeniach dziejowych, r贸wnie偶 dotycz膮ce wykszta艂cenia, j臋zyk贸w kt贸rymi pos艂ugiwa艂 si臋 przodek.

Bardzo wa偶ne dla p贸藕niejszych kwerend 藕r贸d艂owych jest ustalenie miejsc zamieszkania przodk贸w, stan ich posiadania tj. wielko艣膰 i lokalizacja grunt贸w, budynk贸w z okre艣leniem z jakich materia艂贸w by艂y zbudowane, z podaniem czasu ich uzyskania i utraty. Mo偶emy r贸wnie偶 zapyta膰 o wyznanie i osobisty stosunek do religii. Zadane przy tej okazji pytanie, jakie groby i gdzie odwiedza艂 ankietowany w czasie 艣wi臋ta zmar艂ych, mo偶e by膰 pomocne dla okre艣lenia miejsca poch贸wku przodka. Ponadto mo偶emy zapyta膰 si臋 r贸wnie偶 o zainteresowania, stosunki panuj膮ce w rodzinie, relacje mi臋dzy rodzicami a dzie膰mi, prac臋 tych ostatnich w gospodarstwie, wyposa偶enie domu, obecno艣膰 ksi膮偶ek i gazet, ubranie, po偶ywienie, spo偶ywane potrawy. Zebrane w ten spos贸b informacje z pewno艣ci膮 o偶ywi膮 suche fakty z akt i zabezpiecz膮 wiedz臋 naszych krewnych przed zapomnieniem. R贸wnolegle powinni艣my si臋 zainteresowa膰 tzw. archiwum rodzinnym. Je偶eli mieszkamy w nowym domu, starych dokument贸w mo偶emy ju偶 nie odnale藕膰, szczeg贸lnie du偶o ich przepad艂o w okresie II wojny 艣wiatowej w wyniku zniszczenia czy zagubienia. Bywa艂y te偶 niszczone po wyga艣ni臋ciu ich mocy prawnej, czy praktycznego zastosowania np. dokumenty z czas贸w okupacji, w euforii po zako艅czeniu wojny, czy z powodu braku zainteresowa艅 historycznych, przy porz膮dkowaniu szuflad po zmar艂ych. Zwykle te偶 nie nale偶y si臋 spodziewa膰 po rodzinach pochodzenia ch艂opskiego pieczo艂owitego przechowywania rodzinnych pami膮tek. Wynika艂o to g艂贸wnie z poziomu wykszta艂cenia, a co za tym idzie niewielkiego rozwini臋cia wyobra藕ni historycznej i materialnego ub贸stwa, nie pozwalaj膮cego na pozostawienie du偶ej ilo艣ci tego typu 艣lad贸w. Wyj膮tek mog膮 stanowi膰 zdj臋cia.

Szczeg贸lnie przydatne bo stanowi膮ce punkt wyj艣cia naszych poszukiwa艅 s膮 odpisy metryk ko艣cielnych i akt USC. Osoby zawieraj膮ce zwi膮zek ma艂偶e艅ski podczas okupacji musia艂y wiele ich zebra膰 dla udowodnienia swego pochodzenia. Zbi贸r takich odpis贸w mo偶e stanowi膰 gotowy materia艂 do wywodu przodk贸w. Tragiczne losy naszych rodzin w czasie wojny spowodowa艂y powstanie wielu dokument贸w, np. roz艂膮ka mi臋dzy bliskimi w wyniku 艂apanki i wyw贸zki na przymusowe roboty bywa艂a powodem powstania korespondencji. Rozdzielone rodziny wysy艂a艂y sobie zdj臋cia, kt贸re powstawa艂y specjalnie na t膮 okazj臋, albo w wyniku administracyjnych nakaz贸w okupanta do dowod贸w to偶samo艣ci. W czasie wojny powsta艂a wi臋c do艣膰 ciekawa dokumentacja dotycz膮ca nieodleg艂ych dziej贸w rodziny, a poniewa偶 wcze艣niejsza cz臋sto si臋 nie zachowa艂a, i t膮 z okresu wojny nale偶y doceni膰. Ponadto nale偶y zwr贸ci膰 uwag臋 na 艣wiadectwa szkolne, dowody to偶samo艣ci, ksi膮偶eczki wojskowe, akty w艂asno艣ciowe dotycz膮ce zakupu czy sprzeda偶y nieruchomo艣ci, wypisy akt notarialnych np. testamenty, darowizny, nawet te z lat powojennych poniewa偶 mog膮 znajdowa膰 si臋 w nich odwo艂ania np. do kontrakt贸w z lat wcze艣niejszych, przedstawiaj膮ce stopniowy wzrost stanu posiadania ch艂opa przez dokupywanie ziemi.

Zgromadzone na podstawie tradycji rodzinnej i rodzinnych dokument贸w informacje umo偶liwi膮 nam kwerendy w instytucjach pa艅stwowych i ko艣cielnych. Do obiekt贸w naszych zainteresowa艅 b臋d膮 nale偶e膰: urz臋dy stanu cywilnego, kancelarie parafialne, archiwa ko艣cielne diecezjalne i archidiecezjalne oraz pa艅stwowe. Ksi臋gi stanu cywilnego i metrykalne zawieraj膮 zapisy o trzech zasadniczych dla genealogii faktach z 偶ycia ka偶dego cz艂owieka: urodzenia, 艣luby i zgony.

Metoda regresywna

W badaniach dla wywodu przodk贸w pos艂ugujemy si臋 metod膮 retrogresywn膮. Nale偶y je rozpocz膮膰 od najstarszego znanego nam wydarzenia z 偶ycia przodka np. daty i miejsca jego urodzenia, 艣lubu lub 艣mierci. Odnajduj膮c akta USC, metryki , tych wydarze艅 , znajdujemy w nich dane o rodzicach tego偶 przodka, z kolei odszukane akta owych rodzic贸w dostarczaj膮 informacji o pokoleniu wcze艣niejszym. W ten spos贸b opieraj膮c si臋 na aktach USC szybko mo偶emy ustali膰 dane o naszych ascendentach do pocz膮tku XIX w. G艂贸wnie bowiem akta USC s膮 podstawowym materia艂em do weryfikacji tradycji rodzinnej. W zaborze austriackim ko艣cielne ksi臋gi metrykalne, prowadzone po 艂acinie przez ca艂y XIX wiek by艂y zarazem ksi臋gami religijnymi jak i cywilnymi aktami stanu cywilnego. W latach 1795 鈥1809 do Austrii nale偶a艂y ziemie mi臋dzy Pilic膮 a Bugiem, w艂膮czone nast臋pnie do Ksi臋stwa Warszawskiego, rozci膮ga艂o si臋 wi臋c na tym terenie kr贸tko ustawodawstwo austriackie. W pruskim metryki ko艣cielne posiada艂y walor dokument贸w pa艅stwowych do 1874 r. W 1874 r. zaprowadzono odr臋bne akta USC pisane po niemiecku przez urz臋dnik贸w stanu cywilnego, tworz膮c odr臋bne USC z siedzibami w gminach, za艣 metryki ko艣cielne do 1919 r. prowadzono oddzielnie po 艂acinie. Akta USC wprowadzi艂 na terenie Ksi臋stwa Warszawskiego Kodeks Napoleona w 1808 r. Niewielkie zmiany w sposobie ich prowadzenia zasz艂y w 1826 r. po wej艣ciu w 偶ycie Kodeksu Cywilnego Kr贸lestwa Polskiego. Ksi臋gi USC w latach 1808- 1868, wyj膮tkowo w czasie rewolucji 1905 r. i w latach 1915 鈥 1939 prowadzone by艂y w j臋zyku polskim, w latach 1868- 1915 po rosyjsku . Do czas贸w II wojny 艣wiatowej akta prowadzono w formie opisowej, przekazuj膮cej nieraz sporo ciekawych szczeg贸艂贸w, w okresie mi臋dzywojennym pojawia艂y si臋 ju偶 formularze z rubrykami do wype艂nienia, kt贸re w czasie okupacji i po wojnie sta艂y si臋 regu艂膮. W aktach USC sprzed 1826 r. znajdziemy przedstawicieli wszystkich wyzna艅. Po 1825 r. akta stanu cywilnego zosta艂y po艂膮czone z ko艣cielnymi w jeden akt religijno-cywilny kt贸re prowadzi艂 duchowny, prze艂o偶ony parafii. Odr臋bne akta USC zacz臋艂y w贸wczas prowadzi膰 gminy protestanckie i 偶ydowskie. Ksi膮g z okresu 1808 鈥 1825 zachowa艂o si臋 mniej, luki wyst臋puj膮 czasem dla czas贸w bezpo艣rednio po upadku Ksi臋stwa Warszawskiego. Dla okresu po 1825 r. zbi贸r ksi膮g USC jest niemal kompletny. Ksi臋gi USC sporz膮dzano w dw贸ch egzemplarzach, z kt贸rych jeden (unikat) pozostawa艂 na miejscu, drugi (duplikat) odsy艂ano do odno艣nego archiwum. Akta USC spisywane by艂y w 3 seriach tj. akt urodze艅, 艣lub贸w i zgon贸w. Wed艂ug kodeksu Napoleona urz臋dnik po roku ko艅czy艂 zapisywanie akt w danej ksi臋dze, z poleceniem z艂o偶enia jednego egzemplarza w archiwum gminnym, drugi odsy艂ano do archiwum S膮du Pokoju danego powiatu. Ksi臋gi USC z tych lat powinny stanowi膰 wi臋c roczniki, tymczasem nieraz zawieraj膮 akta z przeci膮gu kilku lat, jednej, czasem dw贸ch lub trzech serii akt. Czasem s膮 to woluminy zszyte z naruszeniem chronologicznego uk艂adu. Po 1825 r. uregulowano spos贸b prowadzenia ksi膮g miejscowych tj. unikat贸w. Odt膮d ksi臋gi te zak艂adano dla ka偶dej z trzech serii akt osobno. Ksi臋gi te stanowi艂y zwykle opas艂e tomy w kt贸rych zapisywano jeden rodzaj akt, przez czasem kilkadziesi膮t lat. Ksi臋ga roczna tj. duplikat zawiera艂a trzy rodzaje akt (urodze艅, 艣lubu, zgonu) z jednego roku, a nast臋pnie przekazywana by艂a do archiwum hipotecznego . W obu przypadkach ka偶dy z rodzaj贸w akt by艂 osobno ponumerowany w ramach jednego roku. Na ko艅cu ksi臋gi sporz膮dzane by艂y alfabetyczne wykazy nazwisk i imion os贸b kt贸rych dotyczy艂y dane akta z podaniem przy nazwisku numeru aktu. W owych rejestrach mo偶na czasem znale藕膰 przy nazwisku dodatkowe informacje np. nazw臋 miejscowo艣ci, wiek , imiona rodzic贸w. Wykazy czasem nie posiadaj膮 porz膮dku alfabetycznego, a jedynie uk艂ad wg kolejno艣ci wpis贸w w ksi臋dze. Na pocz膮tku XIX wieku zdarzaj膮 si臋 wykazy wg imion, mimo istnienia nazwisk. Do po艂owy XIX wieku cz臋sto nie sporz膮dzano rejestr贸w w og贸le, w贸wczas musimy przegl膮da膰 akt po akcie ca艂膮 ksi臋g臋, zwi臋ksza to nak艂ad pracy, ale czasem umo偶liwia odnalezienie poszukiwanej osoby w艣r贸d 艣wiadk贸w w aktach, bo tych ostatnich rejestry nie uwzgl臋dniaj膮. Rejestry bywa艂y te偶 spisywane dla unikat贸w w odr臋bnych woluminach. Rejestry dla akt 艣lubu u艂o偶one by艂y w kolejno艣ci alfabetycznej uwzgl臋dniaj膮cej nazwisko pana m艂odego, czasem w og贸le nie podaj膮 nazwiska panny m艂odej. Na ko艅cu ksi膮g znajduje si臋 tak偶e protok贸艂 sprawdzenia ksi臋gi opisuj膮cy prawid艂owo艣膰 prowadzenia akt, kt贸ry mo偶emy wzi膮膰 pod uwag臋 przy ocenie wiarygodno艣ci 藕r贸d艂a w wypadku zapisanych zastrze偶e艅. Na pocz膮tku ka偶dego aktu znajduje si臋 numer, cho膰 mog膮 zdarzy膰 si臋 parafie, w kt贸rych ksi臋gach przez pewien okres akt nie numerowano zar贸wno w unikatach, jak i w duplikatach . W takich sytuacjach musimy lokalizowa膰 akta wg paginacji. Brak numeracji wi膮za艂 si臋 oczywi艣cie z brakiem wykazu nazwisk kt贸rych dotyczy艂y akta, bowiem to podany w wykazie numer przy nazwisku odsy艂a do okre艣lonego miejsca w ksi臋dze. Na marginesie bywa te偶 podane nazwisko osoby kt贸rej dotyczy akt, czy os贸b w wypadku nupturient贸w, czasem korekty tekstu samego aktu potwierdzone podpisem przez urz臋dnika. W aktach z 2 po艂owy XIX wieku, g艂贸wnie na marginesach akt urodzenia mo偶na spotka膰 notatki czy piecz臋cie zawieraj膮ce dat臋 i miejsce 艣lubu czy 艣mierci osoby, kt贸rej dotyczy 贸w akt urodzenia. Tote偶 odnajduj膮c ju偶 akt urodzenia danej osoby mo偶emy czasem pozna膰 dalsze jej losy, zdobywaj膮c jednocze艣nie odsy艂acz do aktu jej 艣lubu czy 艣mierci. Mo偶na znale藕膰 te偶 inne informacje np. przy akcie 艣lubu np. daty urodzenia nupturient贸w, cho膰 sam akt podaje najcz臋艣ciej tylko ich wiek. Nazwa miejscowo艣ci mo偶e by膰 umieszczona jako nag艂贸wek aktu b膮d藕 podana na marginesie obok aktu lub bez specjalnego wyr贸偶nienia na pocz膮tku tekstu, zapisana staranniej wi臋kszymi literami te偶 podkre艣lona. Sporadycznie na pocz膮tku XIX wieku bywa pomijana. Z braku rejestr贸w jest to cz臋sto jedyny klucz, wg kt贸rego mo偶emy przegl膮da膰 akta, znaj膮c czy domy艣laj膮c si臋 miejsca danego faktu. Podana miejscowo艣膰 oznacza w wypadku aktu urodzenia miejsce urodzenia, b臋d膮ce miejscowo艣ci膮 zamieszkania rodzic贸w kt贸ra jest wyra偶ona w dalszej cz臋艣ci aktu. Miejscowo艣膰 podana na pocz膮tku aktu 艣lubu oznacza zwykle miejscowo艣膰 zamieszkania panny m艂odej , czasem podana jest tak偶e obok niej miejscowo艣膰 zamieszkania pana m艂odego. W akcie zgonu ww. miejscowo艣膰 jest miejscem zgonu zwykle identycznym z miejscem ostatniego zamieszkania, kt贸re jest tak偶e wymienione w akcie. Nast臋pnie podawana jest data i miejsce z艂o偶enia o艣wiadczenia w sprawie urodzenia czy zgonu czy te偶 ceremonii 艣lubnej. Nie musi ona oznacza膰 daty spisania tego偶 aktu w ksi臋dze, akt m贸g艂 by膰 spisany na podstawie notatek p贸藕niej. Czynno艣膰 spisania aktu 艣lubu by艂a p艂atna, co mog艂o by膰 dla ubogiego ch艂opa przyczyn膮 od艂o偶enia tej czynno艣ci. Przyk艂adowo w okolicach Lublina w 1858 r. akt 艣lubu kosztowa艂 9 rubli, zgonu 1 rubel, a urodzenia 6 rubli.

Op艂at臋 za ten ostatni sakrament i czynno艣膰 zapisania aktu ch艂opi obchodzili dokonuj膮c chrztu z wody. M贸g艂 go udzieli膰 ka偶dy cz艂owiek, by艂 wi臋c rozpowszechniony w艣r贸d ludno艣ci ubo偶szej np. w Galicji, odbijaj膮c si臋 ujemnie na rejestracji metrykalnej, z tego powodu dekret cesarza z 1812 r. nakazywa艂 natychmiast zapisywa膰 chrzest z wody w kancelariach parafialnych z pozostawieniem wolnego miejsca w rubryce rodzice chrzestni, kt贸rzy mieli by膰 wpisani po chrzcie uroczystym. Na terenie Kr贸lestwa Polskiego akta pisane po polsku by艂y datowane wg kalendarza gregoria艅skiego, za艣 dla lat 1868 鈥 1915 spisane gra偶dank膮, zawieraj膮 podw贸jn膮 datacje, wg kalendarza julia艅skiego, a wi臋c rosyjskiego i gregoria艅skiego. R贸偶nica miedzy datami wynosi 12 dni. Problemem mo偶e by膰 natrafienie np. w latach 70. XIX wieku na jedn膮 dat臋, trudno stwierdzi膰 w贸wczas czy nale偶y ona do kalendarza julia艅skiego czy gregoria艅skiego.

Dla aktu zgonu data o艣wiadczenia b臋dzie domnieman膮 dat膮 pogrzebu, o czym w akcie si臋 nie wspomina. Dla aktu 艣lubu b臋dzie to data ceremonii. Miejsce wydarzenia podawane po zwrocie 鈥瀌zia艂o si臋鈥 nale偶y przyj膮膰 za miejsce chrztu, cho膰 w aktach urodzenia przed 1825 r. informacja o chrzcinach jest pomijana. Dla akt贸w 艣lubu oznacza ona miejsce ceremonii. Nast臋pnie znajdowa艂o si臋 w akcie, cho膰 tylko do 1825 r., okre艣lenie osoby kt贸ra przyjmowa艂a o艣wiadczenie z podaniem sprawowanej przez ni膮 funkcji. W p贸藕niejszych aktach po datacji wyst臋puje od razu formu艂a 鈥濻tawili si臋鈥 lub 鈥濿iadomo czynimy, 偶e w przytomno艣ci 艣wiadk贸w鈥, po czym s膮 oni wyliczani, z podaniem imienia, nazwiska, wieku, zawodu, statusu, miejsca zamieszkania. W aktach urodzenia przed 1826 r. 艣wiadkowie podani s膮 dopiero na ko艅cu aktu. Ich ilo艣膰 si臋 zmienia艂a 鈥 w aktach 艣lubu do 1825 r. cz臋sto podawano czterech 艣wiadk贸w, ale tak偶e trzech lub dw贸ch. Po 1825 r. tylko dw贸ch, czyli tyle ile od 1808 r. wymagano w aktach urodzenia i zgonach, cho膰 zdarza si臋 powo艂any tylko jeden 艣wiadek. Bardzo pomocne w ustalaniu powi膮za艅 jest tak偶e okre艣lenie stosunku pokrewie艅stwa czy powinowactwa jakie 艂膮czy艂o 艣wiadk贸w z narodzonym, nupturientami czy zmar艂ym. Po 1825 r. zwykle jednak tej informacji brak w aktach.

艢wiadkowie w aktach urodzenia i 艣lubu, a tak偶e chrzestni stanowi膮 kr膮g najbli偶szych i okre艣laj膮 pozycj臋 spo艂eczn膮 krewnych. W akcie urodzenia ojciec stwierdza艂 swe ojcostwo, uznaj膮c dziecko za w艂asne. To o艣wiadczenie by艂o istotne, a wi臋c przypadki nieobecno艣ci ojca i nie dope艂nienia tego obowi膮zku by艂y t艂umaczone np. chorob膮, przebywaniem w odleg艂ym miejscu, s艂u偶b膮 wojskow膮. Zast臋powany w贸wczas bywa艂 przy okazywaniu dziecka urz臋dnikowi i sk艂adaniu stosownego o艣wiadczenia, przez dziadka czy babk臋 dziecka lub akuszerk臋. Akt zawiera艂 imi臋 i nazwisko, wiek, miejsce zamieszkania i zaw贸d ojca, a tak偶e imi臋 i nazwisko de domo matki nieobecnej przy czynno艣ci spisywania aktu. Nazwisko jej wi臋c bywa艂o r贸偶nie podawane, czy te偶 przekr臋cane. Okre艣lano p艂e膰 dziecka, podaj膮c te偶 czy urodzi艂y si臋 bli藕niaki, przeznaczaj膮c czasem dla nich dwojga tylko jeden akt. Data narodzin dziecka jest zwykle 1, 2 lub 3 dni wcze艣niejsza od datacji samego aktu, czasem r贸偶nica wynosi jedynie kilka godzin, kiedy by艂o chrzczone natychmiast po narodzeniu. Podawane godziny mo偶na traktowa膰 orientacyjnie jako por臋 dnia, bior膮c pod uwag臋 zmieniaj膮c膮 si臋 jego d艂ugo艣膰 w ci膮gu roku, pami臋taj膮c 偶e ch艂opi mogli si臋 w niewielkim stopniu orientowa膰 w podawaniu dok艂adnego czasu, kt贸ry mog艂o im odmierza膰 bicie dzwon贸w ko艣cielnych na Anio艂 Pa艅ski czy na msz臋 lub np. cie艅 jaki rzuca艂 kij czy wid艂y wbite w ziemi臋. Ponadto samo zeznanie daty urodzenia dziecka mog艂o by膰 nie zgodne z prawd膮 wobec celowego zatajenia prawdy np. gdy dziecko urodzi艂o si臋 w feralny dzie艅 13 w pi膮tek, w zwi膮zku z przes膮dami panuj膮cymi na wsi, czy te偶 dat臋 urodzenia z ko艅ca roku przesuwano na pocz膮tek nowego by je odm艂odzi膰, czy te偶 przez nie艣wiadomo艣膰, zatracenie rachuby.

Dzieciom ch艂opskim nadawano zwykle jedno imi臋, rzadko dwa, najwy偶ej w艣r贸d zamo偶niejszych, np. osadnik贸w niemieckich. Po 1826 r. podawano w akcie informacje o chrzcie 艣wi臋tym, podaj膮c, i偶 by艂 udzielony tego samego dnia, czyli podanego na pocz膮tku aktu. Podane s膮 od tego roku tak偶e imiona i nazwiska rodzic贸w chrzestnych dziecka. W danej parafii spisywano akta narodzonych na jej terenie, cho膰 wyj膮tkowo mog膮 si臋 zdarzy膰 jednak akta dzieci z s膮siedniej parafii.

Najwi臋cej informacji genealogicznych podaj膮 akta 艣lubu. Zawieraj膮 imiona i nazwiska nupturient贸w, miejsce zamieszkania, stan cywilny, wiek i jak偶e cenne dla dalszych poszukiwa艅 miejsce urodzenia, imiona i nazwiska rodzic贸w. W przypadku ponownego ma艂偶e艅stwa osoby owdowia艂ej, podana jest tak偶e data i miejsce 艣mierci jej ma艂偶onka (dla m臋偶czyzn nie zawsze), a wi臋c moment rozwi膮zania poprzedniego zwi膮zku, stanowi膮ca wskaz贸wk臋, gdzie nale偶y tego aktu szuka膰. Wiek podawany jest zwykle w latach cz臋sto w przybli偶eniu na podstawie o艣wiadczenia pary m艂odej, dla kobiet bywa zani偶any, zdarza si臋 dok艂adniej okre艣lony z podaniem liczby uko艅czonych miesi臋cy, rzadko natomiast zapisana jest data urodzenia. Niekt贸rzy mogli nie orientowa膰 si臋 zreszt膮 w jakim s膮 wieku, wiedz膮c jedynie, podczas jakich prac polowych, czy w jakiej porze roku si臋 rodzili. Miejsce urodzenia jest podawane dok艂adnie, z wymienieniem miejscowo艣ci i parafii. W aktach sprzed 1826 r. okre艣lamy je na podstawie miejsca, z kt贸rego pochodzi metryka, na kt贸r膮 powo艂uje si臋 nupturient podaj膮c sw贸j wiek. Poznajemy dzi臋ki temu nazw臋 parafii, w kt贸rej by艂 chrzczony, nie za艣 nazw臋 miejscowo艣ci, w kt贸rej si臋 rodzi艂.

W tym okresie nupturienci nieraz powo艂uj膮 si臋 na akt zeznania spisanego np. w urz臋dzie w贸jtowskim czy w s膮dzie pokoju. Dotyczy to przybyszy z odleg艂ych stron, nie podane jest jednak w akcie w takim przypadku miejsce pochodzenia, kt贸re zapewne zawiera艂 akt zeznania. Zwi膮zek ma艂偶e艅ski zwykle zawierano w parafii urodzenia panny m艂odej, ale w XIX wieku cz臋艣膰 ch艂op贸w zmienia艂a miejsce zamieszkania, czasem kilkakrotnie, wobec tego 艣lub zawierano w parafii aktualnego pobytu panny m艂odej. Mo偶e si臋 zdarzy膰, 偶e w aktach odnajdziemy przypadek zawarcia 艣lubu miedzy tymi samymi osobami w dw贸ch miejscach tj. w parafii pana m艂odego i w parafii panny m艂odej . Akta te nale偶y rozumie膰 jako dokumentacj臋 tego samego faktu i akt z dat膮 wcze艣niejsz膮 przyj膮膰 jako moment zawarcia ma艂偶e艅stwa.

W przypadku przybyszy z odleg艂ych stron, nazwa miejscowo艣ci urodzenia nupturienta bywa przekr臋cana przez urz臋dnika szczeg贸lnie w wypadku nazw nie polskich, lub podawana jest jedynie nazwa kraju, mo偶na te偶 spotka膰 okre艣lenie 鈥瀠rodzony za granic膮鈥. Dane dotycz膮ce rodzic贸w pary czasem ograniczaj膮 si臋 do imion bez nazwiska panie艅skiego matki, z podaniem jednak informacji czy 偶yj膮, gdzie mieszkaj膮, czy wyrazili zgod臋 na 艣lub i czy w nim uczestnicz膮 asystuj膮c, czasem w ich zast臋pstwie mo偶e wyst臋powa膰 najbli偶szy krewny po mieczu np. stryj. Wyj膮tkowo dane o rodzicach mog膮 by膰 pomini臋te , cho膰 kodeksy z 1808 r. i 1825 r. je przewidywa艂y. W wypadku osadnik贸w niemieckich bywaj膮 podawane w r贸偶nych aktach r贸偶ne imiona tej samej osoby, co mo偶e by膰 k艂opotliwe przy identyfikacji. Musimy tak偶e rozwa偶y膰 czy kt贸ry艣 z podanych w akcie 艣lubu rodzic贸w nie jest ojczymem czy macoch膮 za艣lubionych, co w akcie mo偶e nie by膰 precyzyjnie okre艣lone. Do 1825 r. akta 艣lubu poprzedza艂y cz臋sto jedna b膮d藕 dwie zapowiedzi, kt贸re zwykle powielaj膮 jedynie informacje zawarte w samym akcie 艣lubu, stanowi膮c jakby ich skr贸con膮 form臋. Nale偶y jednak zwr贸ci膰 na nie uwag臋, gdy偶 mamy dzi臋ki nim nieraz trzy razy zapisane to samo nazwisko, niejednokrotnie trudne do odczytania. Po 1825 r. informacja o terminach i miejscach og艂oszenia trzech zapowiedzi podawana by艂a jako cz臋艣膰 aktu 艣lubu. Po niej nast臋powa艂a wzmianka, czy mia艂o miejsce tamowanie ma艂偶e艅stwa, i czy nupturienci zawarli umow臋 przed艣lubn膮. W przypadku rodzin ch艂opskich intercyzy nale偶膮 jednak do rzadko艣ci i zwykle stwierdzany by艂 ich brak.

Odszukanie aktu zgonu bywa pracoch艂onne, w innych aktach brak bowiem zwykle wskaz贸wki gdzie nast膮pi艂. Nale偶y go jednak szuka膰 po dacie urodzenia najm艂odszego dziecka. Cz臋sto nie jeste艣my w stanie go odnale藕膰 w wypadku kobiet, kt贸re powt贸rnie wysz艂y za m膮偶 zmieniaj膮c wi臋c po raz kolejny swoje nazwisko. W aktach zej艣cia dane o osobie zmar艂ej opiera艂y si臋 na o艣wiadczeniu zeznaj膮cych tj. 艣wiadk贸w, kt贸rzy cz臋sto nie spokrewnieni z osob膮 zmar艂膮, nie potrafili poda膰 wszystkich danych wymaganych w przepisach. Dotyczy艂o to przede wszystkim miejsca urodzenia oraz imion rodzic贸w, kt贸rym nawet je艣li s膮 podane, nie nale偶y zawsze dawa膰 wiary. Szczeg贸lnie b艂臋dnie podane mo偶e by膰 w tym wypadku imi臋 matki. Podane miejsce urodzenia w akcie zgonu zam臋偶nej kobiety jest cz臋sto jedynym tropem, gdzie nale偶y szuka膰 aktu jej 艣lubu. Zwykle jednak, a偶 do po艂owy XIX wieku o tego typu informacjach nie ma w akcie wzmianki. Nawet jeszcze w ko艅cu wieku brak czasem tych danych. Dotyczy to jednak zwykle os贸b s臋dziwych, a zawsze os贸b przyby艂ych niedawno do parafii i bli偶ej spo艂eczno艣ci nie znanych, zwykle biedak贸w, 偶ebrak贸w, w艂贸cz臋g贸w, dorywczo pracuj膮cych. W przypadku akt贸w zgonu dzieci danych o rodzicach nie brakuje, cz臋sto jednak jest pomijane miejsce urodzenia dziecka. Data podana w akcie dotycz膮ca czynno艣ci o艣wiadczenia przez zeznaj膮cych o fakcie zgonu, oznacza艂a dat臋 pogrzebu, gdy偶 przy tej okazji mo偶na by艂o wype艂ni膰 ow膮 powinno艣膰, zwi膮zane by艂o to tak偶e z faktem odprawienia ko艣cielnego pogrzebu. Cz臋sto by艂a to tak偶e data 艣mierci danej osoby, z kt贸rej poch贸wkiem nie zwlekano, cho膰 zwykle mia艂o to miejsce 1, 2 lub 3 dni po 艣mierci. W aktach przed 1826 r. miejsce zgonu okre艣lano precyzyjniej podaj膮c te偶 numer domu, w kt贸rym dana osoba zmar艂a, czy te偶 informacj臋 do kogo to domostwo nale偶y, po 1825 r. podawano tylko miejscowo艣膰. W przypadku zmar艂ego dziecka podawano cz臋sto tylko miejsce zamieszkania rodzic贸w, przy czym za miejsce zgonu trzeba w贸wczas przyj膮膰 miejscowo艣膰 podan膮 przy numerze aktu. Zapisywano tak偶e informacj臋, czy zmar艂y pozostawi艂 po sobie wsp贸艂ma艂偶onka, czasem bez podania imienia tego ostatniego. W akcie zgonu bywa podane pozostawione przez zmar艂ego potomstwo. Prawdopodobnie nie wymieniano w takich przypadkach wszystkich 偶yj膮cych pod贸wczas dzieci zmar艂ego, a jedynie te, kt贸re przyby艂y na pogrzeb. Cz臋艣膰 mog艂a nie przyby膰 na t臋 uroczysto艣膰, ze wzgl臋du np. na chorob臋, lub du偶e odleg艂o艣ci. Wiek bywa艂 podawany w przybli偶eniu i zaokr膮glany, zw艂aszcza, 偶e wyst臋puj膮cy w akcie nie byli w nim zorientowani, w wypadku dzieci s膮 podawane dni, tygodnie (niedziele), miesi膮ce 偶ycia. W aktach na ko艅cu zapisu podawana jest tak偶e informacja o pi艣mienno艣ci b膮d藕 nie pi艣mienno艣ci zeznaj膮cych. Nie mo偶na do niej podchodzi膰 bezkrytycznie, gdy偶 proboszcz w stosunku do ch艂op贸w wpisywa艂 mechanicznie informacje o ich nie pi艣mienno艣ci. Tego typu zafa艂szowania mo偶emy odkry膰 por贸wnuj膮c ze sob膮 kilka akt, w kt贸rych ta sama osoba wyst臋puje raz jako pi艣mienna, a innym razem jako nie pi艣mienna. Ponadto zapisu w ksi臋dze proboszcz m贸g艂 dokona膰, kilka dni po fakcie z艂o偶enia o艣wiadczenia przez zeznaj膮cych. W takim wypadku nie maj膮c w pobli偶u os贸b o艣wiadczaj膮cych wygodnie by艂o wpisa膰 w akcie informacj臋 o ich nie pi艣mienno艣ci, bo to nie poci膮ga艂o za sob膮 konieczno艣ci uzyskania ich podpis贸w pod sporz膮dzanym np. na podstawie notatek akcie. S膮 to cz臋sto kwestie trudne do wyja艣nienia, nawet bowiem je艣li pod aktem widniej膮 podpisy os贸b w nich wyra偶onych, nie mamy pewno艣ci czy s膮 autentyczne. Je艣li proboszcz spisywa艂 akt jak wy偶ej wspomniano po fakcie, a pi艣mienno艣膰 艣wiadk贸w nie ulega艂a w膮tpliwo艣ci i by艂a mu wiadoma musia艂 ich okre艣li膰 w akcie jako pi艣miennych. W tej sytuacji podpisywa艂 za 艣wiadk贸w akt ich nazwiskami, ale w艂asn膮 r臋k膮. Praktyk臋 t膮 mo偶na jednak odkry膰 艂atwo przez por贸wnanie charakteru pisma spisanego aktu i podpis贸w pod nim widniej膮cych. Istnia艂a tak偶e mo偶liwo艣膰 prowadzenia r臋ki np. 艣wiadka, podczas sk艂adania podpis贸w, trudno wtedy uzna膰 贸w podpis za w艂asny tej osoby. Ponadto sam 艣wiadek m贸g艂 zatai膰 fakt swej pi艣mienno艣ci. Po rozpatrzeniu i wyja艣nieniu tych wszystkich zastrze偶e艅 mo偶emy dopiero uzna膰 podpis przodka w akcie za autentyczny lub zafa艂szowany. Nie zawsze oznacza to jednak, 偶e by艂 on pi艣mienny, a jedynie potrafi艂 si臋 podpisa膰.

Spo艣r贸d 藕r贸de艂 XIX-to wiecznych pomocne w konstruowaniu genealogii ch艂opskiej b臋d膮 szczeg贸lnie ksi臋gi ludno艣ci sta艂ej, w niewielkim te偶 stopniu akta notarialne i ksi臋gi hipoteczne. Dla okresu wcze艣niejszego podstawowym 藕r贸d艂em s膮 metryki ko艣cielne, niewiele jednak ich si臋 zachowa艂o, cz臋艣膰 parafii w og贸le ich nie posiada. Stan zachowania dokument贸w pozwala wi臋c zwykle na odtworzenie genealogii ch艂opskich jedynie do pocz膮tku XIX wieku. W przypadku zachowania si臋 wcze艣niejszych, powodzenie w poszukiwaniach zale偶y od ci膮g艂o艣ci pozostawania tej samej rodziny przez wiele pokole艅 w tej samej parafii, bowiem w metrykach ko艣cielnych, brak informacji o miejscu pochodzenia przybysza z innej parafii. Wobec tego nie mamy wskaz贸wki, kt贸rej parafii metryki nale偶y przegl膮da膰 w poszukiwaniu danych o wcze艣niejszych losach takich przybysz贸w. Kolejn膮 barier膮 jest czas powstania nazwiska. Na 艢l膮sku i w Wielkopolsce nazwiska bogatych kmieci si臋gaj膮 po艂owy XVII wieku, we wschodniej cz臋艣ci kraju cze艣膰 nazwisk ch艂opskich powsta艂a dopiero na pocz膮tku XIX wieku, kiedy dziedziczne nazwisko sta艂o si臋 konieczno艣ci膮 prawn膮. W wypadku zajmowania si臋 rodzinami posiadaj膮cymi popularne nazwiska np. Kowalski mog膮 cz臋艣ciej pojawi膰 si臋 k艂opoty z identyfikacj膮 danych z r贸偶nych akt jako dotycz膮cych tej samej osoby.

Po wyczerpaniu jednak wszelkich dost臋pnych 藕r贸de艂, mo偶emy ustali膰 znaczenie i pochodzenie nazwiska. Dla prawdziwego jednak pasjonata genealogii, poszukiwania nigdy definitywnie si臋 nie ko艅cz膮, po opracowaniu genealogii jednej rodziny zwykle na tym nie poprzestaje. Praktyka dowodzi 偶e uzupe艂nianie np. wywodu przodk贸w mo偶e trwa膰 latami i to nawet przy do艣膰 intensywnych poszukiwaniach, wiele fakt贸w ustalanych jest przy tym przypadkowo, czy te偶 przez skrupulatne wertowanie opas艂ych tom贸w ksi膮g, przewijanie kilometr贸w ta艣m mikrofilm贸w, przegl膮danie tysi臋cy akt, co jest niezwykle czasoch艂onne. Dla poszukiwacza i odkrywcy rodzinnych koligacji jednak satysfakcja z poznania nowych fakt贸w jest tym wi臋ksza, im wi臋cej trudu kosztowa艂o ich ustalenie.

Autor
Piotr Szkutnik
Podstawowe 藕r贸d艂a do genealogii ch艂opskiej (XIX i XX wiek)
Pe艂en tekst tego artyku艂u, wraz z przypisami, znajduje si臋 w 鈥濻tudenckim Biuletynie Historycznym鈥, nr 4, 2001, s. 69-79.