Archiwa pa艅stwowe – ksi臋gi katastralne

3379
kataster

Dzieje zbior贸w archiwalnych zawieraj膮cych materia艂y katastru kontrybucyjenego same w sobie stanowi膮 odr臋bn膮 i interesuj膮c膮 histori臋. W r贸偶nych czasach wiele ksi膮g katastralnych z tom贸w katastru wielokrotnie przenoszono z jednego archiwum do drugiego. Tak czy inaczej wi臋kszo艣膰 przetrwa艂o dwie wojny 艣wiatowe.

Ksi臋gi katastralne

Kataster – spisy w艂a艣cicieli nieruchomo艣ci b臋d膮cy podstaw膮 systemu podatkowego.

Najobszerniejsze zbiory map katastralnych i materia艂贸w pomocniczych przechowuje obok Archiwum przemyskiego, Archiwum Pa艅stwowe w Krakowie oraz Centralne Pa艅stwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie.

Kataster kontrybucyjny Prus Kr贸lewskich z 1772/1773

Po zaj臋ciu Prus Kr贸lewskich oraz cz臋艣ci Kujaw i Wielkopolski przez Prusy w wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. nowe w艂adze szybko rozpocz臋艂y przygotowania do przeprowadzenia na nowonabytych terytoriach katastru kontrybucyjnego. Z polecenia Fryderyka II akcj膮 t膮 kierowa艂 tajny radca Rembert Roden. Oszacowanie dochod贸w ludno艣ci stanowi膰 mia艂o podstaw臋 do wprowadzenia na tych terenach pruskiego systemu podatkowego. W latach 1772/1773 nad tym zadaniem pracowa艂y trzy komisje, w sk艂ad kt贸rych wchodzi艂o oko艂o 60 urz臋dnik贸w i 40 mierniczych. Dla ka偶dej miejscowo艣ci opracowano wz贸r kwestionariusza zawieraj膮cago 91 punkt贸w.

Efektem dzia艂a艅 komisji by艂 m. in. spis ludno艣ci wymieniaj膮cy jednak tylko g艂owy rodzin, a nie wszystkie osoby zamieszkuj膮ce dan膮 miejscowo艣膰. Wi臋kszo艣膰 z zarejestrowanych g艂贸w rodzin to m臋偶czy藕ni, cho膰 w gronie tym napotykamy tak偶e z rzadka na kobiety. Najwi臋cej przypadk贸w, w kt贸rych pojawiaj膮 si臋 kobiety dotyczy wd贸w. W tym wypadku spis zawiera zwykle tak偶e nazwisko zmar艂ego m臋偶a. Niestety dla wielu z wymienionych kobiet nie podano nazwisk, to samo dotyczy tak偶e m臋偶czyzn-呕yd贸w i w pewnej mierze ludno艣ci narodowo艣ci polskiej. Wa偶nym elementem zawartych w katastrze danych jest tak偶e liczba dzieci. Ilo艣膰 dzieci 偶yj膮cych w 1772 r. okre艣lono poprzez same tylko liczby, w wi臋kszo艣ci wypadk贸w dokonano rozr贸偶nienia na dzieci w wieku poni偶ej i powy偶ej 12 lat.

Zawarto艣膰 katastru

Jakkolwiek tego rodzaju szacunki s膮 dosy膰 w膮tpliwe, a w przesz艂o艣ci wielokrotnie by艂y wykorzystywane dla cel贸w politycznych, wydaje si臋, i偶 ponad po艂owa nazwisk zamieszczonych w katastrze dotyczy ludno艣ci polskiej.聽Zmikrofilmowany materia艂 zawiera tylko nazwiska i liczbowe zestawienia cz艂onk贸w rodzin wliczaj膮c w to najemn膮 s艂u偶b臋 obojga p艂ci. W pewnych przypadkach dane te s膮 opuszczane. Materia艂, kt贸ry nie zosta艂 zmikrofilmowany dotyczy liczby i rodzaju inwentarza 偶ywego, narz臋dzi, budynk贸w itp. Ka偶dy typ bada艅 spo艂eczno-gospodarczych wymaga si臋gni臋cia do zbiorow przechowywanych w Berlinie i Bydgoszczy.

Archiwa dysponuj膮ce katastrami Prus

Osiemnastowieczne kopie oryginalnych 藕r贸de艂 dla Prus Kr贸lewskich znajduj膮 si臋 obecnie w Geheimes Staatsarchiv w Berlinie. Z kolei oryginalne tomy katastru fryderycja艅skiego dla Okr臋gu Nadnoteckiego znajduj膮 si臋 w Archiwum Pa艅stwowym w Bydgoszczy.

W latach dwudziestych XX wieku sporz膮dzono wyci膮gi z tom贸w katastru dla Prus Kr贸lewskich. Efekty pracy archiwist贸w niemieckich – maszynopisy z tymi wyci膮gami – s膮 dzi艣 przechowywane w Instytucie Herdera w Marburgu. Ponad trzydzie艣ci lat temu materia艂y te zmikrofilmowano. Sporz膮dzone wtedy mikrofilmy przechowywane s膮 w Archiwum Pa艅stwowym w Marburgu, niemieccy archiwi艣ci zachowali te偶 dodatkow膮 kopi臋 bezpiecze艅stwa. Trzecia z kolei kopia dost臋pna jest w Towarzystwie Naukowym w Toruniu.

Rodzaje聽materia艂贸w

Obecnie mamy do czynienia z trzema rodzajami zapisu informacji pochodz膮cych z katastru kontrybucyjnego, a przechowywanych w r贸偶nych archiwach i instytucjach:

  • Orygina艂y, okre艣lane po niemiecku jako „Urschriften”. Wsp贸艂czesne kopie z ko艅ca 18 wieku, okre艣lane po niemiecku jako „Reinschriften”.
  • Wyci膮gi (Ausz眉ge) opracowane w latach 1919-1920 oraz 1940-1945, okre艣lane po niemiecku jako „Gesamtausz眉ge”. „Gesamtausz眉ge” to maszynopisowe kopie wybranych punkt贸w katastru sporz膮dzone przez pracownik贸w Archiwum w Gda艅sku w latach 1919-1920.
  • Wyci膮gi聽„Teilausz眉ge” lub dok艂adniej „Marburger Ausz眉ge” to wyci膮gi opracowane w Gda艅sku na podstawie „Gesamtausz眉ge” w latach 1940-1945. Nie zawieraj膮 one wszystkich punkt贸w „Gesamtausz眉ge”.

Materia艂y udost臋pnione w internecie

Wykaz w艂a艣cicieli wymienionych w ksi臋gach katastralnych Prus jest dost臋pny na stronie:聽http://www.odessa3.org/collections/land/wprussia/.

W tej聽publikacji wykorzystano materia艂y archiwalne ze zbioru Prusy Zachodnie nr 28, przechowywanego w Instytucie Herdera, D-35037 Marburg, Gisonenweg 5-7. Oryginalne 藕r贸d艂a, do kt贸rych odwo艂ywano si臋, przechowywane s膮 w Geheim Staatsarchiv Preu脽ischer Kulturbesitz, D-14195 Berlin (Dahlem), Archivstra脽e 12-14. Autorzy z naciskiem zwracaj膮 uwag臋 czytelnik贸w na fakt, i偶 w wyniku b艂臋d贸w przy odczytywaniu i przepisywaniu „Marburger Ausz眉ge” mog膮 niekiedy powa偶nie r贸偶ni膰 si臋 od danych zawartych w materiale przechowywanym w Geheim Staatsarchiv. Niniejsza publikacja nie zawiera 偶adnych wskaz贸wek, a zw艂aszcza konkretnych odno艣nik贸w dotycz膮cych tego rodzaju r贸偶nic. Dlatego te偶 dla wszelkich zaawansowanych poszukiwa艅 autorzy radz膮 si臋ga膰 do oryginalnych 藕r贸de艂 w Geheimes Staatsarchiv w Berlinie.