Archiwa ko艣cielne – wykaz archiwali贸w

7485
archiwa ko艣cielne

Archiwa ko艣cielne sk艂adaj膮 si臋 z trzech podstawowych ksi膮g metrykalnych: za艣lubionych, ochrzczonych i zmar艂ych oraz wiele innych ksi膮g, jakie zobowi膮zany jest prowadzi膰 ka偶dy proboszcz.

Archiwa聽ko艣cielne

Na wst臋pie pragn臋 wyt艂umaczy膰 potrzeb臋 tego obszernego (cho膰 skr贸towego) opracowania. Powszechnie znane s膮 ksi臋gi metrykalne, zgon贸w i 艣lub贸w. Poszukuj膮c tych ksi膮g cz臋sto mo偶emy spotka膰 si臋 z ich brakiem lub niedost臋pno艣ci膮. To nie oznacza ko艅ca poszukiwa艅 a jedynie poszukiwania zaawansowane. W takich przypadkach wymagana jest wi臋ksza znajomo艣膰 zasad dokumentowania dzia艂alno艣ci duszpasterskiej.

Przyk艂ad poszukiwa艅 na podstawie dokument贸w ko艣cielnych:

  1. Wiemy, 偶e Jan Kowalski urodzi艂 si臋 w Chocimierzu i po艣lubi艂 Ann臋 Piotrowsk膮 urodzon膮 w Obertynie. 艢lub mia艂 miejsce w ko艣ciele parafialnym w Obertynie. Poszukujemy informacji o rodzicach Jana Kowalskiego i okazuje si臋, 偶e ksi臋gi metrykalne z parafii Chocimierz zosta艂y zniszczone. W takim przypadku jest jeszcze wiele dr贸g odnalezienia imion rodzic贸w Jana:
  2. Jan musia艂 dostarczy膰 odpis swojego aktu chrztu proboszczowi parafii w Obertynie. Odpis ten zosta艂 do艂膮czony do opisu 艣lubu Anny i Jana. Poszukujemy ksi臋gi 艣lub贸w parafii Obertyn.
  3. Poszukujemy raptularza 艣lub贸w z parafii Chocimierz. Jest bardzo prawdopodobne, 偶e raptularz nie zosta艂 przekazany do archiwum (i poddany brakowaniu…) oraz nie zosta艂 zarekwirowany przez w艂adze sowieckie, a jest bardzo prawdopodobne 偶e zosta艂 zabrany przez proboszcza i przywieziony do Polski do nowej parafii. Je偶eli tak by艂o, najprawdopodobniej zosta艂 zachowany przez kolejnych proboszcz贸w.
  4. Poszukujemy sumariusza z parafii Chocimierz zawieraj膮cego alfabetyczny spis os贸b urodzonych w danym roku. Sumariusze przygotowywane by艂y dla biskupa i poszukujemy ich w Archiwach Diecezjalnych.
  5. Poszukujemy pozosta艂ych dokument贸w parafialnych, w艣r贸d kt贸rych rodzice Jana mogli zosta膰 wymienieni z imion: ksi臋ga zapowiedzi, ksi臋ga bierzmowa艅 itp.

Wszystkie dokumenty ko艣cielne s膮 odbiciem bogatego 偶ycia religijnego i spo艂ecznego mieszka艅c贸w, w dokumentach znajduj膮 swoje odbicie wszystkie istotne wydarzenia: wojny, powstania, zarazy, stan o艣wiaty, sytuacja ekonomiczna mieszka艅c贸w.

Dokumenty

Parafie dokumentuj膮 prowadzon膮 dzia艂alno艣膰 zamieszczaj膮c poszczeg贸lne informacje w ksi臋gach i teczkach. Po pewnym okresie zar贸wno ksi臋gi jak i teczki odstawiane s膮 one do archiwum parafialnego. Ksi臋gi parafialne zawieraj膮 informacje pocz膮wszy od XVIII w. prowadzone s膮 ze szczeg贸ln膮 dok艂adno艣ci膮 i staranno艣ci膮. W XIX w. ksi膮dz proboszcz by艂 jednocze艣nie urz臋dnikiem stanu cywilnego.

Ksi臋gi parafialne

W ka偶dej parafii prowadzi si臋 ich wiele. S膮 trzy podstawowe ksi臋gi metrykalne: za艣lubionych, ochrzczonych i zmar艂ych oraz wiele innych ksi膮g, jakie zobowi膮zany jest prowadzi膰 ka偶dy proboszcz. Wiele z nich udost臋pnianych jest do przegl膮dni臋cia zar贸wno w parafiach jak i w archiwach. W Polsce nie ma ujednoliconego wzoru tych ksi膮g. Obecnie w parafiach u偶ywane by艂y i s膮 – g艂贸wnie – ksi臋gi du偶ego formatu, drukowane jeszcze przed II wojn膮, albo tu偶 po wojnie. Do wyj膮tk贸w nale偶膮 ksi臋gi wydawane wsp贸艂cze艣nie. W wi臋kszo艣ci maj膮 one jeszcze 艂aci艅skie napisy.

Do podstawowych – z punktu widzenia genealogii – nale偶膮:

  • Ksi臋ga Za艣lubionych (Liber Matrimonium, Liber Copulatorum)
  • Ksi臋ga Ochrzczonych (Liber Baptisatorum)/Ksi臋ga urodzonych (Liber Natorum)
  • Ksi臋ga Zmar艂ych (Liber Mortuorum)
  • Ksi臋gi te zwane s膮 Ksi臋gami Metrykalnymi.

Pozosta艂e ksi臋gi to tzw. Ksi臋gi konsystorskie. W ksi臋gach konsystorskich gromadzone by艂y dokumentacje dzia艂alno艣ci parafii. Sk艂ada艂y si臋 na nie wszelkie dokumenty: powo艂ania i odwo艂ania proboszcz贸w, remont贸w, zbi贸rek pieni臋dzy, uposa偶eniem plebanii, i inne. Ksi臋gi te mog艂y cho膰 nie musia艂y by膰 prowadzone:

  • Kartoteka parafialna, czyli status animarum
  • Ksi臋ga Inwentarzowa
  • Ksi臋ga Kasowa
  • Ksi臋ga Zapowiedzi
  • Ksi臋ga Og艂osze艅 parafialnych
  • Ksi臋ga Chorych i zaopatrzonych
  • Ksi臋ga Bierzmowanych
  • Ksi臋ga Dzieci pierwszokomunijnych
  • Ksi臋ga Trze藕wo艣ci
  • Ksi臋ga Posiedze艅 Rady Duszpasterskiej
  • Ksi臋ga Katechizowanych w szkole
  • oraz bardzo rzadko:
  • Ksi臋ga Bractwa r贸偶a艅cowego
  • Ksi臋ga Ofiarodawc贸w
  • Ksi臋ga Dokumentacja pomocy charytatywnej
  • Ksi臋ga Ksi臋ga rodzin wielodzietnych
  • Spisy ministrant贸w i dziewczynek ze scholi i wiele innych
  • Teczki
  • Pr贸cz ksi膮g prowadzi si臋 wiele teczek na r贸偶ne dokumenty bie偶膮ce:
  • Listy pasterskie i komunikaty Episkopatu
  • Listy biskupie i zarz膮dzenia biskupa diecezjalnego
  • Teczki personalne pracownik贸w parafii
  • Bie偶膮ca korespondencja (przychodz膮ca i wychodz膮ca)
  • Rachunki bie偶膮ce
  • Dokumentacja techniczna plebanii
  • Gaz, elektryczno艣膰, telefony
  • Kroniki
  • Praktycznie ka偶da parafia prowadzi kronik臋 parafialn膮.
  • Inne
  • Raptularz* (brudnopis) ksi臋gi chrzt贸w
  • Raptularz* (brudnopis) ksi臋gi zmar艂ych
  • Ksi臋gi protoko艂贸w przed艣lubnych
  • Sumariusz** – Alfabetyczny spis ochrzczonych
  • Sumariusz** – Alfabetyczny spis ma艂偶e艅stw
  • *Raptularz, w dawnej Polsce podr臋czny notatnik s艂u偶膮cy do dokonywania bie偶膮cych zapis贸w dotycz膮cych spraw domowych, rodzinnych, cen produkt贸w, anegdot itp. W parafii raptularz by艂 miejscem szybkiego wpisywania danych o chrzcie lub zgonie, np. w momencie zg艂asania tego faktu proboszczowi. P贸藕niej proboszcz przepisywa艂 dane z raptularza do odpowiednich ksi膮g.

**Sumariusz (艂c. summarium) dawniej wyci膮g z akt, dokument贸w; skr贸t; spis, rejestr. W parafii sumariusz jest dokumentem podsumowuj膮cym dany rok, przedstawiaj膮cym osoby poddane danemu sakramentowi w porz膮dku alfabetycznym. Sumariusze przekazywane by艂y biskupowi.

Cech膮 charakterystyczn膮 wi臋kszo艣ci ksi膮g prowadzonych w parafiach katolickich jest u偶ywanie dla cel贸w rejestracji j臋zyka 艂aci艅skiego. Pr贸cz tego wszelkie wydawane dokumenty sporz膮dzane by艂y w tym j臋zyku. Wyj膮tek stanowi膮 ksi臋gi prowadzone przez te parafie na Wo艂yniu, kt贸re w czasie rozbior贸w le偶a艂y w Kongres贸wce, czyli na obszarze zaboru rosyjskiego. Do 1918 roku rejestracja prowadzona by艂a w j臋zyku rosyjskim. Potem naturaln膮 kolej膮 rzeczy j臋zyk zaborc贸w zosta艂 zast膮piony polskim. Akta metrykalne z XVII i XVIII w., pisane po 艂acinie, charakteryzuj膮 si臋 du偶膮 zwi臋z艂o艣ci膮. Natomiast od czasu powstania Ksi臋stwa Warszawskiego, na ziemiach polskich wprowadzono zasady Kodeksu Napoleona, zgodnie z kt贸rym proboszczowie pe艂nili r贸wnocze艣nie funkcj臋 urz臋dnik贸w stanu cywilnego. Nakazano w贸wczas sporz膮dzanie duplikat贸w ksi膮g metrykalnych – w tym czasie ju偶 prowadzonych po polsku i to wed艂ug bardzo szczeg贸艂owych formularzy. Wprowadzono wtedy tak偶e podpisy w ksi臋gach metrykalnych, a mianowicie rodzic贸w, 艣wiadk贸w, chrzestnych, nowo偶e艅c贸w i 艣wiadk贸w zgonu. Na tej podstawie mo偶na si臋 zorientowa膰 ilu zainteresowanych i kto w tamtych wiekach umia艂 pisa膰. Na wsiach by艂a to bardzo rzadka umiej臋tno艣膰, zwykle wi臋c tylko proboszcz podpisywa艂 te dokumenty. Po powstaniu styczniowym akta metrykalne by艂y sporz膮dzane po rosyjsku, dotyczy艂o to tak偶e podpisu proboszcza, inni natomiast podpisywali si臋 po polsku.

Ksi臋gi parafii katolickich prowadzone by艂y na og贸艂 w spos贸b staranny i mimo odr臋cznego sposobu rejestracji nie ma k艂opot贸w z w艂a艣ciw膮 interpretacj膮 wpis贸w. Jednak od ka偶dej regu艂y musz膮 istnie膰 wyj膮tki. Zdarzaj膮 si臋 ksi臋gi, kt贸rych tre艣ci wpis贸w s膮 dla „niewprawnego oka” po prostu niemo偶liwe do odczytania. Dokumenty sporz膮dzane w jednej z wo艂y艅skich parafii w dodatku w j臋zyku rosyjskim (Torczyn w pow. r贸wne艅skim), mo偶na 艣mia艂o nazwa膰 gryzmo艂ami. Taki stan wpis贸w t艂umaczy膰 mo偶na tym, 偶e dokonywa艂 ich organista. Ponadto parafie prowadzi艂y rejestracj臋 w kilku egzemplarzach ksi膮g. Ksi臋gi „pierwsze” (unikatowe) i „wt贸re” zawiera艂y wpisy dokonywane pismem kaligraficznym. Przeznaczone by艂y dla prezentacji w trakcie wizytacji biskupich lub dekanalnych. Ksi臋gi „trzecie” by艂y ju偶 traktowane inaczej. Na ich podstawie wydawane by艂y odpisy i dlatego na marginesach akt贸w mo偶na by艂o dokonywa膰 r贸偶nego rodzaju zapis贸w. W du偶ych parafiach prowadzono te偶 ksi臋gi „czwarte”, kt贸re traktowano jak brudnopisy.

Przyj臋艂o si臋 uwa偶a膰, 偶e posiadane zasoby ksi膮g metrykalnych w archiwum s膮 egzemplarzami ksi膮g pierwopisowych (unikat贸w) i „wt贸rych”. Wyj膮tek stanowi膮 ksi臋gi parafii lwowskich. S膮 one dla odmiany ksi臋gami „trzecimi”, a mo偶e nawet „czwartymi”. 艢wiadczy o tym charakter pisma, kt贸rym sporz膮dzane by艂y akty (ma艂o czytelny np. w parafii 艣w. Marii Magdaleny lub 艣w. Antoniego). Cz臋艣膰 wpis贸w innych parafii, np. Matki Bo偶ej 艢nie偶nej w latach 30. sporz膮dzona zosta艂a ju偶 pismem maszynowym. Lwowskie Archiwum Miejskie posiada kompletny zbi贸r ksi膮g metrykalnych wszystkich parafii, 艂膮cznie z indeksami osobowymi. S膮 to faktyczne ksi臋gi unikatowe. Strona ukrai艅ska przekazuj膮c do Polski ksi臋gi, zachowa艂a dla siebie te „lepsze”. Wyt艂umaczeniem mo偶e by膰 tylko fakt, 偶e przekazane nam ksi臋gi posiadaj膮 na obwolutach kartusze 艣wiadcz膮ce o tym, 偶e dysponentem zbior贸w by艂o NKWD…

Typowa strona ksi臋gi zawiera 5梅15 akt贸w. Czasami z oszcz臋dno艣ci wpisywano wi臋cej akt贸w, zawsze jednak ze szkod膮 dla czytelno艣ci i przejrzysto艣ci wpis贸w. Akty sporz膮dzane by艂y pismem r臋cznym.

Inn膮 ciekawostk膮 mo偶e by膰 mo偶liwo艣膰 odtworzenia – na podstawie ksi膮g metrykalnych – pewnych 贸wczesnych spo艂ecznych zale偶no艣ci i struktur. Proboszczowie parafii tak wiejskich, jak i miejskich dysponowali niekiedy do艣膰 du偶ymi folwarkami, w kt贸rych osadzone byty rodziny uprawiaj膮ce dan膮 posiad艂o艣膰. O tych rodzinach mo偶na dowiedzie膰 si臋 z zapisu w aktach, gdy偶 przy nazwisku osadnika umieszczano adnotacj臋 „ex fundo plebanali” – z folwarku pleba艅skiego. Zdarza艂o si臋 niekiedy, ze s膮siaduj膮cy z gruntami pleba艅skimi w艂a艣ciciel ziemski przy艂膮cza艂 w formie daru jaki艣 area艂 ziemi. Oczywi艣cie zarazem „darowywano” te偶 tamtejszych osadnik贸w odrabiaj膮cych pa艅szczyzn臋, a wi臋c rodzina ch艂opska traktowana by艂a jak pewna „rzecz”. Dopiero dzi臋ki Kodeksowi Napoleona przyj臋temu w Ksi臋stwie Warszawskim w 1808 r ch艂opi otrzymali wolno艣膰 osobist膮. Z ksi膮g metrykalnych mo偶na r贸wnie偶 dowiedzie膰 si臋, w kt贸rych wsiach zamieszkiwa艂a szlachta zagrodowa, kt贸ra to grupa powsta艂a na skutek stopniowego podzia艂u grunt贸w dworskich pomi臋dzy dzieci. Przed nazwiskiem takiego szlachcica nie dodawano tytu艂u nobilis, ale zaznaczano (po polsku), ze by艂 gospodarzem „na w艂asnej cz膮stce ziemi”. Przy nazwiskach ch艂op贸w dodawano niekiedy okre艣lenie laboriosus – pracowity, a przed nazwiskiem mieszczan circumspectus lub honoratus – powa偶ny b膮d藕 powa偶any, „opatrzny”, albo tez ciesz膮cy si臋 szacunkiem, szanowany. Po uw艂aszczeniu po nazwisku ch艂opa umieszczano s艂owo czynszownik, co oznacza艂o, i偶 byt p艂atnikiem czynszu od gruntu, a me odrabia艂 pa艅szczyzny.

Rola ksi膮g metrykalnych – jako cennych i niekiedy jedynych 藕r贸de艂 wiadomo艣ci historycznych, szczeg贸lnie z okresu XVII-XIX w dla ma艂ych miejscowo艣ci – wzrasta wraz z rosn膮cym obecnie zainteresowaniem histori膮 „ma艂ych ojczyzn” rodzinnych miast wsi i parafii w艂asn膮 to偶samo艣ci膮, korzeniami. Jednak偶e korzystanie z tych dokument贸w wymaga ogromnej cierpliwo艣ci, dok艂adno艣ci, umiej臋tno艣ci zastosowania wiadomo艣ci og贸lnohistorycznych, pewnego przygotowania j臋zykowego (zw艂aszcza klasycznego) oraz stworzenia swoistego „klucza” pozwalaj膮cego wy艂owi膰, usystematyzowa膰 i dokona膰 w艂a艣ciwego uog贸lnienia wynik贸w kwerendy. A przede wszystkim – pasji. Praca taka daje du偶o satysfakcji zw艂aszcza wtedy gdy uda si臋 natrafi膰 na ciekawe informacje i ponadto odtworzy膰 na ich podstawie pewne ma艂o znane lub wr臋cz nieznane elementy historycznego spectrum danej miejscowo艣ci czy regionu. Wertowanie starych r臋kopis贸w opr贸cz emocji towarzysz膮cych zwykle poszukiwaczom rzeczy cennych daje tak偶e odpr臋偶enie i poniek膮d uwolnienie od bol膮czek i k艂opot贸w codzienno艣ci. W niekt贸rych miejscowo艣ciach Lubelszczyzny emerytowani nauczyciele (niekoniecznie nawet historii) i ksi臋偶a, pracuj膮 nad monografiami, najcz臋艣ciej szk贸艂, ale tak偶e miejscowo艣ci i parafii. Dzi臋ki ich staraniom ksi臋gi metrykalne ods艂aniaj膮 wiele tajemnic czy niezauwa偶onych dot膮d fakt贸w, za艣 om sami maj膮 poczucie s艂u偶by wa偶nej sprawie i przyczyniaj膮 si臋 do wzrostu patriotyzmu lokalnego – autentycznego umi艂owania swej „kolebki” rodzimych 艣wi臋to艣ci, czego przyk艂ad daje wszak sam Chrystus (por 艁k 19,41).

Na zako艅czenie trzeba doda膰 kilka uwag o samych drogocennych ksi臋gach metrykalnych z XVII-XIX w. Na og贸艂 s膮 one zachowane w dobrym stanie. Sporz膮dzone s膮 z papieru czerpanego, bardzo trwa艂ego, pisane wyra藕nie i to atramentem, kt贸ry wyblak艂 tylko miejscami. Wydaje si臋, 偶e wsp贸艂czesne „inkausty” nie wytrzymaj膮 takiej pr贸by czasu. Rzadko wyst臋puj膮 uszkodzenia ksi膮g przez kornika lub grzyb. Niekiedy tylko pewien niepok贸j budz膮 warunki ich przechowywania, np. s艂abo ogrzewane i zawilgocone pomieszczenia oraz zabezpieczenie – tak przed 偶ywio艂em, jak i przed r贸偶nego autoramentu „amatorami staroci”, zw艂aszcza jako towaru na rynku antykwarycznym. Przy tym zanieczyszczenie 艣rodowiska i czas b臋d膮 dzia艂a膰 na niekorzy艣膰 tych archiwali贸w. Bior膮c pod uwag臋 zagro偶enia, jak i problem 艂atwiejszego udost臋pnienia omawianych XVII XIX wiecznych ksi膮g metrykalnych, warto mo偶e pomy艣le膰 o ich sfilmowaniu lub innej metodzie reprodukcji, a kopie przechowywa膰 w archiwach archidiecezjalnych. Tym bardziej 偶e duplikaty ksi膮g z XIX w., kt贸rych orygina艂y w parafiach (na skutek zdarze艅 losowych) niekiedy nie zachowa艂y si臋, jakkolwiek z pietyzmem przechowywane w lokalnych urz臋dach stanu cywilnego, s膮 jednak nieco rozproszone. Zgromadzenie takich materia艂贸w w jednym archiwum u艂atwi艂oby zainteresowanym, szczeg贸lnie historykom-regionalistom, badania i opracowanie, innych za艣 zach臋ci艂oby do si臋gania po te 藕r贸d艂a, gdy偶 znik艂aby konieczno艣膰 k艂opotliwych kwerend w terenie.

W艂adys艂aw Froch, Wiadomo艣ci Archidiecezji Lubelskiej, Memoranda, 1999, nr 2, s. 381-389

Akta parafialne z obszar贸w wschodnich

W wyniku polityki antyko艣cielnej akta parafialne zosta艂y przej臋te przez w艂adze sowieckie. Ich dalszy los nie jest do ko艅ca wyja艣niony. Cz臋艣膰 z nich trafi艂a do sowieckich Urz臋d贸w Stanu Cywilnego, niekt贸re po prostu spalono lub wyrzucono na 艣mietnik, reszta wywieziona zosta艂a w nieznane, np. z obszaru obecnej Bia艂orusi przypuszczalnie do Mi艅ska lub Moskwy. Ksi臋偶om repatriuj膮cym si臋 wraz z du偶膮 cz臋艣ci膮 parafian, w艂adze sowieckie pozwala艂y niekiedy zabra膰 metryki parafialne. Niekt贸re ksi臋gi znale藕li parafianie na 艣mietnikach, inne ratowali ze stos贸w przeznaczonych na spalenie. Z tych ocala艂ych fragment贸w tamtejszych archiw贸w parafialnych, przywiezionych do Polski, tworzy艂 si臋 w archiwum zesp贸艂 akt parafii le偶膮cych obecnie na Bia艂orusi. Do wyj膮tk贸w zaliczy膰 mo偶na d艂u偶szy ci膮g ksi膮g metrykalnych danej parafii czy te偶 innych jej akt. W wi臋kszo艣ci wypadk贸w, s膮 to pojedyncze ksi臋gi, lub zaledwie kilka ksi膮g, jakie da艂o si臋 ocali膰 od zniszczenia.

W wyniku podpisania umowy mi臋dzyrz膮dowej z Ukrai艅sk膮 Republik膮 Radzieck膮 w sprawie przekazania d贸br kultury z obszar贸w, kt贸re w wyniku ustalenia przebiegu granicy pa艅stwowej mi臋dzy Polsk膮 a ZSRR w sierpniu 1945 roku znalaz艂y si臋 za granic膮, w 1929 roku do Polski trafi艂y niekt贸re sk艂adniki wielowiekowego dorobku narodowego, kt贸re w czasie wojny nie uleg艂y zniszczeniu lub rozproszeniu. Do d贸br kultury zaliczono r贸wnie偶 ksi臋gi rejestracji akt贸w stanu cywilnego, kt贸re sporz膮dzane by艂y w trybie rejestracji wyznaniowej (w urz臋dach parafialnych), jak te偶 ksi臋gi stanu cywilnego obejmuj膮ce rejestracj臋 akt贸w dla wyznania moj偶eszowego. W zasadzie przekazano w贸wczas tylko niekt贸re ksi臋gi lwowskich parafii rzymskokatolickich oraz wi臋kszo艣膰 ksi膮g z izraelickich urz臋d贸w metrykalnych ze Lwowa, Tarnopola i Stanis艂awowa oraz miejscowo艣ci le偶膮cych na terenach wojew贸dztw, kt贸rych miasta te by艂y g艂贸wnymi o艣rodkami. Niestety, z przyczyn politycznych 贸wczesne w艂adze pa艅stwowe nie podpisa艂y odpowiednich porozumie艅 z rz膮dami Litewskiej i Bia艂oruskiej SRR. W wyniku tego ksi臋gi rejestracji stanu cywilnego z obszar贸w p贸艂nocno-wschodniej Polski, kt贸re po wojnie znalaz艂y si臋 poza naszymi granicami, nie zosta艂y zwr贸cone. By艂a to pierwsza ze „艣cie偶ek”, kt贸rymi ksi臋gozbiory nap艂ywa艂y po zako艅czeniu wojny.

Drugi nurt powsta艂 przy okazji przesuni臋cia w latach 1945-1956 wielomilionowych mas ludno艣ci zmuszonych opu艣ci膰 Kresy. Ich nowym miejscem osiedlenia sta艂y si臋 obszary Dolnego 艢l膮ska, by艂ych Prus Wschodnich oraz Pomorza Gda艅skiego i Szczeci艅skiego. W kierunku odwrotnym przemieszczane by艂y, m.in. w zwi膮zku z tzw. Akcj膮 „Wis艂a”, grupy ludno艣ci wyznania grekokatolickiego (unici), w przewa偶aj膮cej wi臋kszo艣ci narodowo艣ci ukrai艅skiej. Mimo wyra藕nego zakazu w艂adz sowieckich, proboszczowie lub ich zast臋pcy przemycali cz臋sto z nara偶eniem 偶ycia ksi臋gi, obrazy, cenne naczynia liturgiczne oraz inne przedmioty kultu, chroni膮c je przed pewnym zniszczeniem, grabie偶膮 lub profanacj膮. Spora cz臋艣膰 szcz臋艣liwie dotar艂a do Polski. W niekt贸rych nowo erygowanych parafiach na tzw. ziemiach odzyskanych, prowadzono bie偶膮c膮 rejestracj臋 stanu cywilnego w starych ksi臋gach jeszcze do 1948 roku! Podobnie traktowano kler unicki czy te偶 duchownych prawos艂awnych. Gdy wraz z wiernymi opuszczali Polsk臋, zmuszani byli do zdawania ksi膮g i przedmiot贸w zwi膮zanych z praktykami religijnymi.

Na podstawie zarz膮dzenia Ministerstwa Administracji Publicznej z dnia 11.08.1949 r. (Dz.U. MAP z 1949r. Nr 38, poz.268), z pocz膮tkiem lat 50. rozpocz膮艂 si臋 proces przekazywania kresowych ksi膮g ko艣cielnych do tworz膮cego si臋 Archiwum Zabu偶a艅skiego przy warszawskim Urz臋dzie Stanu Cywilnego. Proces przekazywania trwa艂 oko艂o 3 lata i faktycznie – dzi臋ki inercji machiny urz臋dniczej i cichemu oporowi kleru – tak naprawd臋 nigdy nie zosta艂 zako艅czony. Administracja ko艣cielna obawia艂a si臋, 偶e ksi臋gi te zostan膮 po prostu zniszczone. Do dnia dzisiejszego docieraj膮 sygna艂y, 偶e niekt贸re parafie na Opolszczy藕nie i w Ma艂opolsce przechowuj膮 ksi臋gi metrykalne z Kres贸w. Niedawno okaza艂o si臋, 偶e ksi臋gi niekt贸rych parafii z b. woj. wo艂y艅skiego zachowa艂y si臋 w zbiorach archiwalnych KUL w Lublinie

Dost臋pno艣膰

Dokumenty ko艣cielne dost臋pne s膮 w nast臋puj膮cych miejscach:

  • Archiwa Diecezjalne i Archidiecezjalne
  • Archiwum Zabu偶a艅skie – nie udost臋pnia zasob贸w w og贸le. Archiwum Zabu偶a艅skie jest jednym z bardziej znanych krajowych zbior贸w archiwalnych. Aktualnie wchodzi w sk艂ad sto艂ecznego Urz臋du Stanu Cywilnego. Nazwa nadana temu archiwum jest kontrowersyjna i nieprecyzyjna. Sugeruje bowiem, 偶e zbiory pochodz膮 z obszar贸w ziem le偶膮cych w s膮siedztwie Bugu. A przecie偶 Podwo艂oczyska, Horodenk臋, Kos贸w, T艂umacz czy Ko艂omyj臋 dzieli艂y od Bugu setki kilometr贸w…
  • Archiwum Akt Dawnych
  • Parafie
  • Inne

W archiwach (m.in. Archiwum Zabu偶a艅skim) znajduj膮 si臋 opr贸cz ksi膮g metrykalnych parafii katolickich r贸wnie偶 zbi贸r ksi膮g prowadzonych w parafiach ewangelicko-augsburgskich. Nale偶膮 do nich ksi臋gi parafii protestanckich zwi膮zanych z tradycj膮 lutera艅sk膮. Ryt kalwi艅ski reprezentuj膮 ksi臋gi ko艣cio艂a ewangelicko-reformowanego, a tak偶e odr臋bnych zbor贸w: baptyst贸w i menonit贸w oraz mniejszych od艂am贸w protestantyzmu (ewangeliczni chrze艣cijanie). Ksi臋gi te – poza Lwowem i Stanis艂awowem – nale偶a艂y do parafii le偶膮cych na terenach Wo艂ynia.

r贸cz 艢l膮ska Cieszy艅skiego, niekt贸rych powiat贸w w Wielkopolsce i Pomorza, na terenie wojew贸dztw wo艂y艅skiego i lwowskiego zamieszkiwa艂o przed wojn膮 najwi臋cej os贸b narodowo艣ci niemieckiej. Przybycie na te ziemie ich przodk贸w powodowane by艂o konieczno艣ci膮 opuszczenia stron rodzinnych z powodu prze艣ladowa艅 religijnych w XVII wieku (np. menonici z Holandii i Niemiec), a tak偶e w poszukiwaniu lepszych warunk贸w 偶ycia (bieda i g艂贸d po d艂ugotrwa艂ych wojnach religijnych w ksi臋stwach niemieckich).

Habent sua fata libelli (艂ac. tak偶e ksi臋gi maj膮 swoje losy). Niejako ubocznym skutkiem paktu Ribbentrop-Mo艂otow sta艂o si臋 przesiedlenie w po艂owie 1940 roku niemieckich protestant贸w z polskiej cz臋艣ci Wo艂ynia na tereny Wielkopolski, kt贸r膮 hitlerowcy zaanektowali i traktowali jako cz臋艣膰 sk艂adow膮 Rzeszy (Warthegau lub Wartheland). W tej sytuacji ksi臋gi tych parafii ewangelickich znalaz艂y si臋 w Poznaniu, pod zarz膮dem okr臋gowej Landessippenstelle (filia Sippenamt f眉r Ostdeutsche R眉ckwanderer – organizacji ds. niemieckich repatriant贸w ze Wschodu), organu administracji hitlerowskiej, kt贸ry wsp贸艂dzia艂a艂 z policj膮 polityczn膮 i bardzo dba艂 m.in. o „czysto艣膰 rasow膮” obywateli.

Parafie ewangelicko-augsburskie

Ksi臋gi tych parafii znalaz艂y si臋 na pocz膮tku lat 40. w Poznaniu po ze艣rodkowaniu ludno艣ci ewangelickiej na obszarze Wielkopolski, kt贸r膮 przewieziono tu z Wo艂ynia. Akty sporz膮dzane by艂y w j臋zyku niemieckim (starsze roczniki), p贸藕niej za艣 po polsku. Niekt贸re parafie, le偶膮ce w zaborze rosyjskim (Ro偶yszcze w pow.r贸wne艅skim, W艂odzimierz, 艁uck czy Neudorf w pow.brzeskim od 1935 roku na cze艣膰 Prezydenta II RP zmieniono na Mo艣cice), prowadzi艂y jeszcze do 1919 roku wpisy cyrylic膮.

Poza ksi臋gami rodzajowymi, kt贸re zawiera艂y rejestry urodze艅, ma艂偶e艅stw i zgon贸w, przechowywane s膮 jeszcze ksi臋gi konfirmacji. Obrz臋d konfirmacji mia艂 dla chrze艣cijan-ewangelik贸w wielkie znaczenie. Konfirmanci (m艂odzie偶 w wieku 14-18 lat) stawali si臋 odt膮d pe艂noprawnymi cz艂onkami wsp贸lnoty ko艣cielnej. Ceremoni臋 poprzedza艂a nauka katechizmu, egzamin i publiczne wyznanie wiary.

Wpisy do ksi膮g charakteryzuj膮 si臋 wielk膮 dba艂o艣ci膮, by艂y spisane bardzo czytelnym, kaligraficznym liternictwem 艂aci艅skim. Jedynie w przypadku lwowskiej wsp贸lnoty ewangelickiej w archiwum przechowywane s膮 ksi臋gi wt贸re.

W Archiwum Zaburza艅skim znajduj膮 si臋 tak偶e ksi臋gi nietypowe. Zaliczy膰 do nich mo偶na dokumenty prowadzone przez ko艣cio艂y protestanckie innych ryt贸w, doktrynalnie r贸偶ni膮cych si臋 od wyznania lutera艅skiego:
路 zboru baptyst贸w:
parafie w:
– Ko艂owercie w pow.r贸wne艅skim,
– Ro偶yszczach w pow. 艂uckim,

路 zboru ewangelicznych chrze艣cijan:
parafia w Miros艂awce w pow.艂uckim,

路zboru menonit贸w (tereny woj.lwowskiego):
parafie w:
– Ehrenfeldzie w pow.偶贸艂kiewskim,
– Horo偶annie w pow.rudeckim,
– Neuhofie w pow.gr贸deckim,
– Kiernicy w pow.rawskim.

Do艣膰 interesuj膮ca jest sprawa ksi膮g menonickich z Kiernicy. Kilka lat temu za spraw膮 podj臋tych poszukiwa艅 dokument贸w w tych ksi臋gach, pracownicy archiwum nawi膮zali bardzo ciekawy kontakt ze wsp贸lnot膮 menonick膮, obecnie zamieszkuj膮c膮 w ameryka艅skim mie艣cie Butterfield w stanie Minnesota. Jej cz艂onkowie wydaj膮 swoj膮 lokaln膮 gazet臋 „Along the Galician Grapewine”, kt贸r膮 regularnie nadsy艂aj膮. Wi臋kszo艣膰 z nich lub ich przodk贸w wywodzi si臋 w艂a艣nie z Kiernicy, kt贸r膮 opu艣cili jeszcze przed I wojn膮 艣wiatow膮. Z kolei gdy si臋ga膰 jeszcze g艂臋biej okazuje si臋, 偶e ich praprzodkowie przybyli w XVII wieku na tereny Galicji z niemieckoj臋zycznych kanton贸w Szwajcarii i zachodniego Tyrolu. Widocznie zachowa艂a si臋 dobra pami臋膰 o tamtych czasach, skoro ci ludzie chc膮 nadal podtrzymywa膰 kontakty i dzieli膰 si臋 wie艣ciami ze swojej wsp贸lnoty.

W zbiorze ksi膮g zabu偶a艅skich zupe艂nie przypadkowo znalaz艂y si臋 tak偶e ksi臋gi z parafii, kt贸re po艂o偶one by艂y poza granicami Polski (w granicach do 1939 roku):
路 z Litwy – parafie w Wilkowyszkach (Wy艂kowyszkach), Mariampolu i Kalwarii,
路 z 艁otwy – parafia w Windawie (obecnie Ventspils).

W艣r贸d tych ksi膮g znalaz艂y si臋 w Poznaniu w czasie wojny r贸wnie偶 ksi臋gi rzymskokatolickiej parafii w Machli艅cu w woj.lwowskim. Tre艣膰 wpis贸w sugeruje, i偶 miejscowo艣膰 ta w wi臋kszo艣ci zamieszkana by艂a przez osadnik贸w niemieckich. Przenosz膮c w 1940 roku ludno艣膰 uznano, 偶e wszystko co niemieckie nie jest warte pozostawienia na Wschodzie i dlatego zakwalifikowano r贸wnie偶 te ksi臋gi do przewiezienia do Rzeszy. Z drugiej jednak strony kto wie, czy gdyby zosta艂y pozostawione na miejscu, usz艂yby ca艂o z wojennej zawieruchy…

W ko艣cio艂ach protestanckich dzieciom nadawane by艂y przewa偶nie typowe imiona niemieckie, cho膰 wpisy do ksi膮g lwowskich i stanis艂awowskich zawieraj膮 tak偶e imiona katolickie lub s艂owia艅skie, co mo偶e 艣wiadczy膰 o istnieniu tendencji asymilacyjnych.

Parafie prawos艂awne

Ksi臋gi tego od艂amu chrze艣cija艅stwa zajmuj膮 w Archiwum Zabu偶a艅skim najmniej miejsca. Dotycz膮 przede wszystkim parafii z obszaru wojew贸dztw poleskiego oraz lwowskiego, tarnopolskiego i wo艂y艅skiego. Siedziby parafii z Polesia dzi艣 znajduj膮 blisko granicy z Polsk膮 po stronie bia艂oruskiej. Przed wojn膮 nale偶a艂y do diecezji warszawsko-che艂mskiej.

Do ko艅ca lat 20. akty w ksi臋gach sporz膮dzane by艂y r贸wnolegle cyrylic膮 i w j臋zyku polskim. Potem tworzono ju偶 dokumenty wy艂膮cznie po polsku (ksi臋gi parafii warszawskich zawieraj膮 wpisy cyrylic膮 do wrze艣nia 1915 roku; wcze艣niej w tre艣ci akt贸w zapisywano daty w kalendarzu julia艅skim i gregoria艅skim oraz imiona w brzmieniu – wpierw – rosyjskim, potem polskim – w nawiasie). „Dwuj臋zyczno艣膰” zapis贸w powodowa艂a, 偶e obok imion zwi膮zanych z tradycjami chrze艣cija艅skiego Wschodu, wyst臋powa艂y ich 艂aci艅skie odpowiedniki: Faddiej = Tadeusz, Foma(s) = Tomasz, Matwiej = Maciej, Wassilij = Bazyli, Zinowij = Zenobiusz, Miefodij = Metody, Kiry艂艂 = Cyryl, I艂艂arion = Hilary, Ipatij = Hipacy, Tierientij = Terencjusz, Ioann = Jan, Stiepan = Stefan/Szczepan, Jewgienij = Eugeniusz, Jewstachij = Eustachy/Eustachiusz, Dorofij = Doroteusz, Fiodor = Teodor, Grigorij = Grzegorz, K艂awdia = Klaudia, Paraskowija = Paraskewa, Warwara = Barbara, Irina = Irena, Sofija = Zofia. Staroruska tradycja do imion dzieci dodawa艂a imiona ich ojc贸w w formie przymiotnikowej. Dodawanie tych imion zwane otczestwem praktykowane jest w Rosji, Bia艂orusi, Bu艂garii i Serbii do dzi艣. 艢ci艣le wi膮偶e si臋 z tradycjami i wp艂ywem prawos艂awia na tych obszarach. Osobnym zjawiskiem by艂o powstawanie na prze艂omie XVII i XVIII wieku nazwisk, kt贸re tworzone by艂y od m臋skich imion „przy okazji” otczestwa np. Fiedotow/-a, Mikulin/-a, Iljuszyn/-a, Jakowlew/-a, Ipatiew/-a. Prawos艂awie, szczeg贸lnie na Kresach Wschodnich, wprowadzi艂o tak偶e do kultury og贸lnopolskiej imiona typowe dla swojej tradycji i kalendarza zwi膮zanego z kultem 艣wi臋tych: Jurij/Gieorgij = Jerzy, W艂adimir/Wo艂odymir = W艂odzimierz, Niko艂aj = Miko艂aj, Wiera = Wiara/Wera, Nadie偶da = Nadzieja, Ljubow = Mi艂o艣膰. Z kolei Tamara, Dymitr, Borys, Natalia, Nina, Oleg, Tatiana (=Tacjana) to imiona, kt贸re wesz艂y do og贸lnopolskiego krwioobiegu kulturowego, zachowuj膮c przy tym swoj膮 form臋 oryginaln膮.

Tylko nieliczne ksi臋gi parafii prawos艂awnych z Kres贸w (wi臋kszo艣膰 z parafii w Polsce centralnej) po 1949 roku trafi艂y do Warszawy. Ksi臋gi te by艂y w tym okresie praktycznie wy艂膮czone z obiegu. Dopiero w po艂owie lat 60. USC Warszawa-艢r贸dmie艣cie rozpocz膮艂 akcj臋 przekazywania ksi膮g w艂a艣ciwym miejscowo urz臋dom stanu cywilnego na terenie kraju. Ksi臋gi 12 parafii, z kt贸rych 11 znalaz艂o si臋 po wojnie poza granicami, znajduje si臋 dzi艣 w archiwum. Zbi贸r ksi膮g z teren贸w przedwojennej diecezji warszawsko-che艂mskiej przekazano do 贸wczesnego Wydzia艂u Spraw Wewn臋trznych Urz臋du Wojew贸dzkiego w Bia艂ymstoku, kt贸ry z kolei przes艂a艂 je do urz臋d贸w stanu cywilnego w miejscowo艣ciach b臋d膮cych znacz膮cymi skupiskami wyznawc贸w prawos艂awia: w Nurcu-Stacji, Mielniku, Czeremsze i Dubiczach Cerkiewnych. Tak samo ksi臋gi parafii z centrum Polski trafi艂y do w艂a艣ciwych urz臋d贸w stanu cywilnego.

Parafie grekokatolickie (unickie)

Ksi臋gi parafii unickich w Archiwum Zabu偶a艅skim przechowywane by艂y do pocz膮tku lat 80. Ze wzgl臋du na nik艂e zainteresowanie tymi dokumentami zdecydowano, 偶e ca艂o艣膰 tego zasobu przej臋ta zostanie przez Pa艅stwowe Archiwum G艂贸wne Akt Dawnych w Warszawie. Aktualnie w zbiorach zabu偶a艅skich znajduje si臋 kilkana艣cie rocznik贸w ksi膮g z 2 parafii (Krasne i Nowosi贸艂ka w pow.ska艂ackim woj.tarnopolskiego), kt贸re przez przypadek zosta艂y w艂膮czone do ksi膮g parafii rzymskokatolickich.

Ksi臋gi wyzna艅 niechrze艣cija艅skich

Izraelickie urz臋dy metrykalne

Drug膮 obok katolickich znacz膮c膮 pod wzgl臋dem ilo艣ciowym cz臋艣膰 zbior贸w Archiwum Zabu偶a艅skiego stanowi膮 ksi臋gi rejestracyjne religii moj偶eszowej. Pochodz膮 z po艂udniowo-wschodnich Kres贸w z obszar贸w by艂ych wojew贸dztw: lwowskiego, tarnopolskiego i stanis艂awowskiego. Stricte s膮 to ksi臋gi stanu cywilnego w dzisiejszym rozumieniu prawa.

Prowadzone by艂y przez upowa偶nionych urz臋dnik贸w, kt贸rzy w trybie rejestracji 艣wieckiej dokonywali czynno艣ci rejestracyjnych. Generalnie akty by艂y sporz膮dzane w j臋zyku polskim, cho膰 cz臋艣膰 starszych wpis贸w dokonywana by艂a jeszcze po niemiecku.

Tradycja 偶ydowska w zakresie nadawania imion by艂a odmienna od uwarunkowa艅 chrze艣cija艅skich (brak kultu 艣wi臋tych). Imiona wi膮偶膮 si臋 z silnym przywi膮zaniem 偶yd贸w do zasad swojej religii i kultury. W przypadku m臋偶czyzn – odnosz膮 si臋 do przymiot贸w Jedynego Boga Jahwe: Je(ho)szua = Jozue (imi臋 to nosi艂 Jezus Chrystus) = B贸g zbawia, Mik(h)ael = Micha艂 = Kt贸偶 (jest taki) jak B贸g. Zreszt膮 wiele p贸藕niejszych imion tradycji chrze艣cija艅skiej wywodzi si臋 ze Starego Przymierza: Maria, J贸zef, El偶bieta, Szymon, Kleofas, Jakub, Bart艂omiej, Marta, Anna/Hanna, Jan, Joachim, Adam, Ewa, Mateusz czy Daniel. Mimo to w ksi臋gach lwowskich i stanis艂awowskich mo偶na cz臋sto natrafi膰 na zapisy 艣wiadcz膮ce, 偶e dzieciom, szczeg贸lnie ze 艣rodowisk inteligenckich – bardziej podatnych na asymilacj臋, nadawane by艂y imiona typowo chrze艣cija艅skie.

Charakterystycznym rysem zapis贸w w ksi臋gach urodze艅 jest bardzo du偶a ilo艣膰 rejestracji tzw. dzieci nie艣lubnych (w Ma艂ym Roczniku Statystycznym za 1936 rok podano, 偶e z og贸lnej ilo艣ci rejestracji dzieci pozama艂偶e艅skich a偶 15,8% to dzieci 偶ydowskie). Poniewa偶 cywilne prawo pa艅stwowe nie uznawa艂o rejestracji wyznaniowej mozaizmu, kt贸r膮 prowadzi艂y urz臋dy rabinackie, rodzice dzieci pozostaj膮cych bez „艣lubu cywilnego” nie byli traktowani jak ma艂偶e艅stwo. Czasem w dziale dotycz膮cym danych matki dziecka podawano, 偶e jest „rzekom膮” lub „rytualn膮” ma艂偶onk膮. Dlatego bardzo cz臋sto dzieci by艂y uznawane za „legalne” dopiero po cywilnym 艣lubie rodzic贸w, kt贸ry m贸g艂 by膰 zawarty nawet wiele lat po ich urodzeniu. Takie rozwi膮zanie prawne obowi膮zywa艂o w zaborach rosyjskim i austro-w臋gierskim. W latach mi臋dzywojennych r贸wnie偶 ustawodawstwo polskie nie wprowadzi艂o zmian w tym zakresie.

Zgodnie ze zwyczajem, dzieciom nadawano imiona po up艂ywie 7 dni od daty urodzenia. W urz臋dach rabinackich rodzice okazywali nowo narodzone dzieci, za艣 wyznaczeni przez gmin臋 wyznaniow膮 m臋偶czy藕ni dokonywali obrzezania ch艂opc贸w. Pisemne 艣wiadectwo rabina lub kogo艣 ze starszyzny gminnej, kto uczestniczy艂 w rytuale (np. sandeka lub szkolnika – osoby ucz膮cej w jesziwie = szkole religijnej) by艂o formalnym dokumentem wydawanym dla dokonania wpisu w cywilnej ksi臋dze urodze艅. W ksi臋gach ma艂偶e艅stw, w przeciwie艅stwie do ksi膮g chrze艣cija艅skich, okre艣lano stan cywilny stron zawieraj膮cych ma艂偶e艅stwo jako: wolny/wolna. Mog艂o to oznacza膰: kawaler/panna lub rozwiedziony/rozwiedziona. Prawo moj偶eszowe dopuszcza bowiem rozwi膮zanie ma艂偶e艅stwa przez rozw贸d.

Stan obecny

Doda膰 wypada, 偶e aktualne Prawo o aktach stanu cywilnego w niekt贸rych rozwi膮zaniach nawi膮zuje do przedwojennych przepis贸w reguluj膮cych rejestracj臋 stanu cywilnego dla wyzna艅 niechrze艣cija艅skich.

Licznie zachowane stare roczniki ksi膮g posiadaj膮 oprawy z艂o偶one z kilku klejonych warstw grubej tektury dodatkowo ob艂o偶onej zdobionym p艂贸tnem lub papierem. Rogi obwolut posiadaj膮 metalowe okucia chroni膮ce ksi臋gi przed mechanicznymi uszkodzeniami, co by艂o istotne w razie upadku (niekt贸re woluminy z racji zawarto艣ci przekraczaj膮cej nieraz 2000 tysi膮ce akt贸w zapisanych na grubym, kredowanym papierze du偶ego formatu, maj膮 wag臋 10梅15kg). Na wi臋kszo艣ci ksi膮g zachowa艂y si臋 sk贸rzane grzbiety, niekt贸re za艣 posiadaj膮 kompletn膮 opraw臋 za sk贸ry. T艂oczone litery i ornamenty wype艂nione by艂y niekiedy z艂ot膮 farb膮. Poza tym brzegi kart posiadaj膮 barwienia, kt贸re – gdy ksi臋ga jest zamkni臋ta – tworz膮 oryginalne, t臋czowe wzory. Strony wpis贸w w wi臋kszo艣ci ksi膮g s膮 sznurowane i by uwiarygodni膰 tre艣膰 wpis贸w, na ko艅cu ksi膮g opatrzone lakowymi piecz臋ciami. Na kartach ksi膮g parafii rzymskokatolickich odnotowywane by艂y wizytacje biskup贸w i dziekan贸w.

Ksi臋gi prawos艂awne r贸wnie偶 posiadaj膮 adnotacje o wizytacjach ko艣cielnych dostojnik贸w. Tak偶e oni zostawiali odciski swoich urz臋dowych piecz臋ci. Ka偶da parafia mia艂a swoj膮 urz臋dow膮 piecz臋膰, kt贸r膮 przystawiano na kartach ko艅cz膮cych poszczeg贸lne roczniki. Na ostatnich stronach ksi膮g urz臋d贸w izraelickich znajduj膮 si臋 protoko艂y o zamkni臋ciu ksi臋gi, opatrzone lakow膮 piecz臋ci膮 starostwa (organu nadzoru). Niekt贸re z tych piecz臋ci zachowa艂y si臋 w bardzo dobrym stanie i mog膮 艣wiadczy膰 o bardzo wyrobionym smaku artystycznym i zdolno艣ciach tworz膮cych je rzemie艣lnik贸w.

Ksi臋gi kresowe dokumentuj膮 tak偶e tragiczne dzieje naszego narodu w trakcie obu wojen 艣wiatowych. W ksi臋gach zgon贸w parafii, szczeg贸lnie z teren贸w wojew贸dztwa stanis艂awowskiego za lata 1915-1918, znajduj膮 si臋 akty 偶o艂nierzy rosyjskich o czysto polskich imionach i nazwiskach (parafia w Ludwik贸wce w pow.ko艂omyjskim prowadzi艂a ewidencj臋 grob贸w wojennych), kt贸rzy polegli w trakcie dzia艂a艅 wojennych. Z kolei wpisy zgon贸w 偶o艂nierzy austro-w臋gierskich daj膮 wiedz臋 o sk艂adzie etnicznym tej armii – poza Polakami i Austriakami wyst臋puj膮 tak偶e dane zmar艂ych W臋gr贸w, Chorwat贸w, Czech贸w, S艂owak贸w (np. w ksi臋gach parafii w Czortkowie, Tarnopolu wpisywane by艂y dane zmar艂ych w miejscowych lazaretach). By艂oby rzecz膮 bardzo ciekaw膮 dotrze膰 do rodzin poleg艂ych w celu ustalenia, czy maj膮 艣wiadomo艣膰 miejsca, gdzie znajduj膮 si臋 dokumenty stwierdzaj膮ce 艣mier膰 ich bliskich…

Osobny rozdzia艂 to wpisy w ksi臋gach izraelickich. W czasie „pierwszej okupacji” sowieckiej w okresie od pa藕dziernika 1939 roku do czerwca 1941, wi臋kszo艣膰 akt贸w sporz膮dzona zosta艂a w j臋zyku ukrai艅skim. Okupacja hitlerowska wprowadzi艂a z kolei do urz臋d贸w j臋zyk niemiecki. Mimo grozy 偶ycia w gettach, kt贸re nazi艣ci tworzyli nawet w ma艂ych o艣rodkach miejskich, a tak偶e 艣wiadomo艣ci istnienia oboz贸w zag艂ady (ludno艣膰 getta lwowskiego, sk艂adaj膮cego si臋 z mieszka艅c贸w miasta i okolic, zosta艂a w pierwszej kolejno艣ci przeznaczona do wywiezienia do Majdanka, Treblinki i Sobiboru) i „do艂贸w 艣mierci”, do ko艅ca – w niekt贸rych miejscowo艣ciach praktycznie do sierpnia 1942 roku – ludzie, kt贸rzy mieli 艣wiadomo艣膰 nieuchronno艣ci swojego losu, starali si臋 prowadzi膰 normalne 偶ycie. Zachowa艂y si臋 wpisy rejestruj膮ce narodziny dzieci i zawierane ma艂偶e艅stwa…