Archiwa ko艣cielne – ksi臋gi zgon贸w

2840
ksi臋gi zgon贸w

Ksi臋gi zgon贸w, akta zgon贸w poza danymi zmar艂ego, zawieraj膮聽dane owdowia艂ego ma艂偶onka lub ma艂偶onki oraz sporadycznie imiona osieroconych dzieci. Konsekwentnie wpisywano do tre艣ci aktu przyczyn臋 zgonu.

Akta zgon贸w

W aktach zgon贸w poza danymi zmar艂ego, podawane by艂y dane owdowia艂ego ma艂偶onka lub ma艂偶onki oraz sporadycznie imiona osieroconych dzieci. Konsekwentnie wpisywano do tre艣ci aktu przyczyn臋 zgonu. Podstaw膮 sporz膮dzenia aktu przez duchownego by艂o zg艂oszenie zgonu wystawione przez szpital, lub uprawnionego lekarza. W ma艂ych o艣rodkach miejskich lub na wsiach formalnym dokumentem by艂 protok贸艂 sporz膮dzany przez tzw. ogl膮dacza zw艂ok.

Od ostatniego 膰wier膰wiecza XVIII w. wprowadzono do akt zgon贸w zapisy o przyczynie 艣mierci. Informacje by艂y podawane przez krewnych zmar艂ego, a nie przez lekarza, czy inn膮 kompetentn膮 osob臋, st膮d ich wiarygodno艣膰 nie mo偶e by膰 du偶a. Jednak偶e dzi臋ki tym zapisom mo偶na si臋 zorientowa膰, jaka by艂a w贸wczas w spo艂ecze艅stwie polskim (tak na wsi, jak i w mie艣cie) znajomo艣膰 chor贸b i interpretacja powod贸w zgon贸w. Np. w Opolu Lubelskim (miasto) jako przyczyna 艣mierci by艂y wymieniane nast臋puj膮ce choroby: febra putrida 鈥 gor膮czka zgni艂a, phtysis 鈥 gru藕lica, dissenteria 鈥 dyzenteria (s膮 powody, by mniema膰, 偶e chodzi艂o nie tylko o wsp贸艂czesne rozumienie tej choroby, ale tak偶e np. o gryp臋), pustulis suffocatus 鈥 krostami, b膮blami wyniszczony, morbo contagioso 鈥 na skutek choroby zara藕liwej, tussi agressus 鈥 atak kaszlu (dusznicy?), hydrope et ulceribus suffocatus 鈥 na skutek wodnej puchliny (rak?) i wrzod贸w. Cz臋sto nie podawano przyczyny, lecz tylko informacj臋, 偶e 艣mier膰 by艂a 鈥瀗ag艂a鈥 lub 鈥瀦e staro艣ci鈥 鈥 u os贸b powy偶ej 50 lat (!). W Karczmiskach 鈥 czyli parafii wiejskiej 鈥 podawano w 1797 r. nast臋puj膮ce przyczyny zgon贸w: ob dolorem pectoris 鈥 z powodu b贸lu w piersiach, peripneumonia affectus 鈥 chory na zapalenie op艂ucnej, phlegmate suffocatus 鈥 wyniszczony (uduszony) wydzielin膮 dr贸g oddechowych, epilepticus 鈥 chory na padaczk臋, tussi laborans 鈥 udr臋czony kaszlem, cierpi膮cy na kaszel. Interesuj膮ce jest, 偶e osoby prowadz膮ce akta parafialne dysponowa艂y jednak pewn膮 wiedz膮 medyczn膮 lub przynajmniej znajomo艣ci膮 terminologii chor贸b. S膮 tak偶e przyk艂ady szczeg贸lnej d艂ugowieczno艣ci, np. w Opolu Lubelskim w 1795 r. na kilkadziesi膮t os贸b zmar艂ych 鈥 jedna osoba prze偶y艂a 102 lata, za艣 trzy inne osi膮gn臋艂y wiek 90, 92 i 97 lat. Przytoczone dane 艣wiadcz膮, 偶e ksi臋gi zgon贸w mog膮 by膰 藕r贸d艂em tak偶e do bada艅 z historii medycyny.

Zrozumia艂e jest, 偶e epidemie d偶umy i cholery wyst臋powa艂y cz臋艣ciej w du偶ych skupiskach ludzkich, to jest w du偶ych miastach, ni偶 w wioskach i ma艂ych miasteczkach. Istniej膮 zapisy w ksi臋gach metrykalnych, pochodz膮ce z I po艂. XIX w., 艣wiadcz膮ce o tym, 偶e w wielu miejscowo艣ciach, nawet na wielu wsiach, byli wyznaczeni 鈥瀌ozorcy zdrowia鈥. Do ich obowi膮zk贸w nale偶a艂o zawiadamianie w贸jt贸w o wypadkach zachorowa艅 鈥 czyli o ewentualnej epidemii, a to w celu wydania zakazu kontaktowania si臋 z 鈥瀙odejrzanymi鈥 o zaraz臋. W miastach izolowano chorych w specjalnych szopach, za艣 dost臋p do nich mieli tylko ochotnicy zaanga偶owani jako piel臋gniarze. Tak by艂o np. w Lublinie.

W wiekach obowi膮zywania na wsiach pa艅szczyzny (a偶 do 1864 r.) 鈥 jak wskazuj膮 ksi臋gi parafialne 鈥 wymiera艂y w znacznym procencie m艂ode kobiety 鈥 m臋偶atki, w wi臋kszym ni偶 偶onaci gospodarze. W I po艂. XIX w. proporcja liczby zmar艂ych m臋偶atek w wieku do 21-40 w stosunku do zgon贸w m臋偶贸w w tym samym przedziale wiekowym wynosi艂a 4:1. Po zniesieniu pa艅szczyzny ta r贸偶nica stopniowo zmniejsza艂a si臋, co pozwala mniema膰, 偶e kobiety by艂y bardziej os艂abione, min. na skutek odrabiania pa艅szczyzny, ni偶 m臋偶czy藕ni. Przy tym 鈥 z powodu du偶ej 艣miertelno艣ci dzieci przed uko艅czeniem drugiego roku 偶ycia 鈥 jeszcze w II po艂. XIX w. 艣rednia 偶ycia ludno艣ci wiejskiej wynosi艂a nieco powy偶ej 20 lat. By艂a ona znacznie ni偶sza ani偶eli w krajach Europy zachodniej.

Mimo du偶ej 艣miertelno艣ci dzieci przyrost naturalny ludno艣ci by艂 stosunkowo du偶y. St膮d na wsiach zachodzi艂a konieczno艣膰 podzia艂u (i rozdrobnienia) gospodarstw rolnych, co jednak nie uchroni艂o wsi przed przeludnieniem, zw艂aszcza w I pot. XIX w. W tym okresie w aktach zgon贸w podawano numer domu osoby zmar艂ej i dzi臋ki temu mo偶na obliczy膰 liczb臋 rodzin mieszkaj膮cych w jednym domu wiejskim. Cz臋sto zdarza艂o si臋, 偶e w okresach kilkunastoletnich mieszka艂y w nim 3 lub 4 rodziny. Dopiero rozw贸j przemys艂u w miastach w II po艂. XIX w. przyczyni艂 si臋 do zmniejszenia przeludnienia wsi, na skutek odp艂ywu m艂odych do pracy w fabrykach, co r贸wnie偶 zahamowa艂o nieco podzia艂 i atomizacj臋 gospodarstw rolnych.

Z XIX-wiecznych metryk parafialnych mo偶na wiele dowiedzie膰 si臋 np. o m臋偶czyznach, kt贸rzy s艂u偶yli w wojsku rosyjskim. Panowa艂 bowiem zwyczaj, 偶e w aktach metrykalnych przy nazwisku by艂ego 偶o艂nierza notowano niejako jego tytu艂: 鈥炁紀艂nierz urlopowany鈥 (obecnie: rezerwista) 鈥 zapasnyj so艂dat. Zdarza艂o si臋, 偶e nawet w latach pokoju Polacy s艂u偶膮cy w wojsku cesarskim umierali w szpitalach wojskowych. Jednak偶e wiadomo艣膰 o ich 艣mierci dociera艂a do rodzinnej parafii zazwyczaj p贸藕no 鈥 po kilku, a czasem nawet kilkunastu latach.

Ksi臋gi zgon贸w

Wpisy do ksi臋gi zgon贸w zazwyczaj zawiera艂y: numer pozycji w ksi臋dze (cho膰 nie zawsze), dzie艅 艣mierci/miesi膮c (w tej rubryce data zgonu), imi臋 i nazwisko zmar艂ej osoby, jej zatrudnienie, stan cywilny, wyznanie, p艂e膰, wiek zmar艂ego, pzyczyna zgonu. Zazwyczaj pod aktem znajduje si臋 informacja o dacie pogrzebu i nazwisko ksi臋dza kt贸ry prowadzi艂 pogrzeb.