Archiwa ko艣cielne – ksi臋gi chrzt贸w

3503
akta urodze艅

Chrzest w dawnych wiekach, jak potwierdzaj膮 to ksi臋gi, odbywa艂 si臋 zwykle w nast臋pnym dniu po urodzeniu, ze wzgl臋du na niebezpiecze艅stwo 艣mierci noworodka. Chrzczono wi臋c w ko艣ciele parafialnym w ka偶dym dniu tygodnia.

Ksi臋gi metrykalne

Ksi臋gi metrykalne zosta艂y zaprowadzone w Ko艣ciele katolickim w drugiej po艂. XVI w. na polecenie Soboru Trydenckiego (1545-1563). Zgodnie z duchem kontrreformacji, Sob贸r zaleci艂 prowadzenie rejestr贸w chrztu, kt贸re by艂y wymagane przed udzieleniem sakramentu ma艂偶e艅stwa. Jest tak偶e pewne, 偶e niekt贸re parafie prowadzi艂y rejestry ju偶 przed zaleceniem wy偶szych w艂adz ko艣cielnych. Jednak偶e w starych parafiach polskich zachowa艂y si臋 one zasadniczo od ko艅ca XVI w. lub od pocz膮tku wieku nast臋pnego. W roku 1614 Ko艣ci贸艂 zaleci艂, aby prowadzono rejestracj臋 wszystkich chrzt贸w, ma艂偶e艅stw i zgon贸w. W niekt贸rych jednak – szczeg贸lnie wiejskich parafiach – akta chrzt贸w, 艣lub贸w i zgon贸w zachowa艂y si臋 dopiero od XIX w., mimo 偶e plac贸wki te istnia艂y niekiedy ju偶 w poprzednich stuleciach.
Bardzo cz臋sto robiono kopi臋 (odpis) rejestr贸w. Zwykle w ko艅cu roku ksi膮dz by艂 zobowi膮zany zrobi膰 kopi臋 rejestr贸w i wys艂a膰 je do biskupa lub do odpowiedniego urz臋du stanu cywilnego. Je艣li wi臋c brak odpowiednich dokument贸w w parafii, jest du偶a szansa, 偶e zachowa艂y si臋 kopie rejestr贸w w archiwach diecezji (kurii), w archiwach archidiecezjalnych, lub te偶 w archiwach pa艅stwowych. Niekt贸re polskie archiwa zosta艂y wywiezione w czasie drugiej wojny 艣wiatowej do Niemiec i nie zosta艂y zwr贸cone do tej pory.

W metrykach chrzcielnych mo偶na czasem odnale藕膰 nazwiska nauczycieli, o ile w danym okresie istnia艂a szko艂a. Dzi艣 mog膮 szokowa膰 lub wr臋cz bawi膰 okoliczno艣ci pojawienia si臋 tych postaci w archiwaliach. Ot贸偶 istnia艂 w dawnych wiekach zwyczaj, a mo偶e przes膮d, 偶e biedny chrzestny przyniesie dziecku szcz臋艣cie. A w艂a艣nie nauczycieli uwa偶ano za biednych, wi臋c cz臋sto ich proszono jako chrzestnych i wtedy w metryce po nazwisku notowano rector scholae – kierownik szko艂y lub cantor – jako nauczyciel 艣piewu, albo te偶 klecha -jako pomocnik nauczyciela.

Przy wielu ko艣cio艂ach w dawnych wiekach znajdowa艂y si臋 szpitaliki czy raczej hospicja dla biednych, bezdomnych i starszych os贸b. Oni tak偶e cz臋sto byli proszeni na chrzestnych – jako najbiedniejsi. W akcie chrztu po ich nazwiskach dodawano uwag臋: ex xenodochio – ze szpitala. St膮d te偶 ze wspomnianych ksi膮g dowiedzie膰 si臋 mo偶na r贸wnie偶, gdzie istnia艂y przytu艂ki (zw艂aszcza dla starc贸w), kt贸rych pensjonariusze utrzymywali si臋 zwykle z ja艂mu偶ny. Rzadko hospicja te mia艂y jakie艣 fundusze z zapis贸w na utrzymanie podopiecznych.

Akta chrztu

Fakt urodzenia dziecka zg艂asza艂 ojciec, natomiast w przypadku dziecka panie艅skiego czyni艂a to akuszerka, a nie matka. Akt chrztu by艂 r贸wnocze艣nie aktem urodzenia. Opr贸cz nazwisk chrzestnych zapisywano dw贸ch 艣wiadk贸w i to tylko m臋偶czyzn. Jeden ze 艣wiadk贸w by艂 r贸wnocze艣nie chrzestnym, za艣 偶ona drugiego – matk膮 chrzestn膮.

Przed sam膮 ceremoni膮 chrzcieln膮, przygotowany by艂 projekt aktu. Dane o imieniu (lub imionach – nie obowi膮zywa艂y ograniczenia ilo艣ciowe!) dziecka oraz dane personalne rodzic贸w podawane by艂y przewa偶nie przez chrzestnych. Im s艂abiej znali rodzin臋 dziecka, tym wi臋ksze by艂o prawdopodobie艅stwo wyst膮pienia pomy艂ek lub podania informacji wr臋cz nieprawdziwych.

W przypadku XIX-wiecznych ksi膮g rejestruj膮cych urodzenia i chrzty wpisywano nast臋puj膮ce dane:

  • rok urodzenia
  • dzie艅 i miesi膮c urodzenia
  • dzie艅 i miesi膮c chrztu
  • imi臋 lub imiona
  • dane ojca dziecka:
    • imi臋 i nazwisko
    • zaw贸d lub stan
    • imi臋 i nazwisko jego ojca
    • imi臋 i nazwisko rodowe jego matki
  • dane matki dziecka:
    • imi臋 i nazwisko rodowe
    • imi臋 i nazwisko jej ojca
    • imi臋 i nazwisko rodowe jej matki
  • dane rodzic贸w chrzestnych:
    • imi臋 i nazwisko
    • zaw贸d lub stan
  • dane personalne kobiety przyjmuj膮cej por贸d lub lekarza, je偶eli por贸d nast膮pi艂 w szpitalu
  • dane personalne ksi臋dza udzielaj膮cego chrztu.

Nale偶y wspomnie膰, 偶e na chrzestnych – obok wspomnianych ju偶 nauczycieli i pensjonariuszy hospicj贸w-szpitalik贸w – proszono tak偶e do艣膰 cz臋sto organist贸w, mo偶e nie z tego ju偶 wzgl臋du, 偶e uwa偶ano ich za biednych, 偶e byli zawsze niejako „pod r臋k膮”, przy ko艣ciele. Poza tym pe艂nili rol臋 podobn膮 do funkcji nauczyciela szko艂y parafialnej, a czasem nimi r贸wnocze艣nie byli. Mo偶na te偶 mniema膰, 偶e w wypadku organist贸w, jak i nauczycieli m贸g艂 niejak膮 rol臋 odgrywa膰 motyw interesowy – stanowili oni mimo wszystko w swym 艣rodowisku pewn膮 „elit臋” umys艂ow膮 i rodzice chcieli da膰 potomstwu 艣wiat艂ego rodzica chrzestnego.

Chrzest w dawnych wiekach, jak potwierdzaj膮 to ksi臋gi, odbywa艂 si臋 zwykle w nast臋pnym dniu po urodzeniu, ze wzgl臋du na niebezpiecze艅stwo 艣mierci noworodka. Chrzczono wi臋c w ko艣ciele parafialnym w ka偶dym dniu tygodnia, nie jak obecnie – zasadniczo w niedziele lub wielkie 艣wi臋ta. U bogatej szlachty panowa艂 zwyczaj, 偶e noworodka chrzczono najpierw w pa艂acu „z wody”, a do- piero po kilku tygodniach uzupe艂niano ceremonie w ko艣ciele, kiedy mogli si臋 zjecha膰 chrzestni (niekiedy „w kilka par”) i zaproszeni go艣cie z odleg艂ych nawet stron. W ksi臋dze chrzt贸w notowano wtedy nie tylko nazwiska chrzestnych, ale tak偶e dwie pary asysty i to z tytu艂ami oraz zaznaczeniem sprawowanych urz臋d贸w. Funkcj臋 t臋 pe艂ni艂y zwyk艂e osoby doros艂e. Kto proszony by艂 na chrzestnego, nie m贸g艂 si臋 od tego wym贸wi膰 – i jako ciekawostk臋 warto poda膰 – st膮d by艂 zwyczaj proszenia do tej ceremonii osoby sk艂贸conej, aby si臋 z ni膮 pojedna膰.

Warto wspomnie膰 o ustalonych przez historyk贸w pewnych prawid艂owo艣ciach dotycz膮cych populacji. Ot贸偶 obliczono, 偶e w poprzednich wiekach na ok. 35 mieszka艅c贸w rodzi艂o si臋 w ci膮gu roku jedno dziecko. St膮d z liczby urodzin dzieci w okresie jednego roku w danej miejscowo艣ci, udokumentowanej dzi臋ki ksi臋gom metrykalnym, mo偶na ustali膰 do艣膰 precyzyjnie liczb臋 mieszka艅c贸w – mno偶膮c liczb臋 nowo narodzonych przez 35. Przy badaniu ksi膮g zgon贸w z XVII-XIX w. zauwa偶a si臋, 偶e bardzo du偶o dzieci umiera艂o przed uko艅czeniem drugiego roku 偶ycia. W niekt贸rych XIX-wiecznych wsiach, np. na ok. 92 osoby zmar艂e w ci膮gu 10 lat – przypad艂o ok. 42 dzieci przed uko艅czeniem dw贸ch lat, co stanowi艂o 45 proc. og贸艂u zmar艂ych. Najwi臋cej niemowl膮t umiera艂o w jesieni, a najmniej w zimie. Doro艣li natomiast umierali najcz臋艣ciej zim膮 i na przedwio艣niu.