Archiwum spo艂eczne

3773
archiwa spoleczne

Jak post臋powa膰 z warto艣ciowymi kulturowo zbiorami聽 gromadzonymi przez osoby prywatne? Odpowied藕 stanowi archiwum spo艂eczne – miejsce rejestracji i udost臋pniania zasob贸w z prywatnych zbior贸w.

Zbiory prywatne

Wiele os贸b posiada prywatnie materia艂y i przedmioty o du偶ym znaczeniu dla poznania dziej贸w Polski. Czasem s膮 to genealodzy, heraldycy ale te偶 osoby aktywne w innych obszarach 偶ycia spo艂ecznego. Cz艂onkowie r贸偶nych organizacji, s艂u偶b, zbieracze, kolekcjonerzy, mi艂o艣nicy czasem maj膮 w swoim posiadaniu przedmioty warte utrwalenia i udost臋pnienia szerszej spo艂eczno艣ci gdy偶 stanowi膮 dorobek spo艂eczny i kulturowy narodu.

Genealodzy i heraldycy polscy z racji burzliwych dziej贸w naszego narodu raczej rzadko maj膮 w swoim posiadaniu oryginalne dokumenty sprzed 100 lat i starsze. Jednak takie przypadki maj膮 miejsce. Do oryginalnych r臋kopis贸w mo偶na doda膰 zbiory sfragistyczne (piecz臋cie), ordery i odznaczenia, fotografie, obrazy, pierwodruki. Warto艣膰 posiadaj膮 r贸wnie偶 zbiory dotycz膮ce 偶ycia mieszka艅c贸w r贸偶nych miejscowo艣ci, stare materia艂y filmowe z pocz膮tku XX wieku i wiele innych.

Do szczeg贸lnie wa偶nych dla spo艂eczno艣ci genealog贸w zbior贸w nale偶膮 dog艂臋bne opracowania rodzin i rod贸w obejmuj膮ce wiele pokole艅. Opracowania te opr贸cz odniesie艅 do zewn臋trznych 藕r贸de艂 w formie cytat贸w zawieraj膮 cz臋sto wycinki gazet, fotografie, wspomnienia, r贸偶norodne dokumenty w postaci 艣wiadectw, po艣wiadcze艅, akt贸w metrykalnych ale te偶 pami臋tnik贸w i list贸w. Te opracowania nie tylko przedstawiaj膮 powi膮zania genealogiczne pomi臋dzy r贸偶nymi osobami ale r贸wnie偶 przedstawiaj膮 t艂o historyczne i okoliczno艣ci w jakich dane osoby funkcjonowa艂y, co cz臋sto wyja艣nia ich losy t艂umacz膮c pobudki jakimi kierowali si臋 w swoim 偶yciu.

Znan膮 postaci膮 kt贸ra pozostawi艂a po sobie bardzo du偶y zbi贸r jest Szymon Konarski (ekonomista, heraldyk i genealog). Na jego zbi贸r sk艂ada si臋 oko艂o 20.000 dokument贸w, w wi臋kszo艣ci papierowych kart (fiszek) z powi膮zaniami pomi臋dzy osobami. Zbi贸r Szymona Konarskiego zosta艂 przekazany Polskiemu Towarzystwu Heraldycznemu i s艂u偶y rozwojowi nauki. Jemu wsp贸艂czesny Adam Heymowski (historyk, bibliotekarz, heraldyk) posiadaj膮cy du偶o opracowa艅 uporz膮dkowanych w teczki jest z kolei negatywnym przyk艂adem braku dba艂o艣ci o zachowanie i udost臋pnienie zasob贸w. Nie przekaza艂 swoich materia艂贸w 偶adnej organizacji a rodzina zmar艂ego zbiory ksi膮偶kowe sprzeda艂a w antykwariacie za艣 materia艂y r臋kopi艣miennicze (najcenniejsze) zniszczy艂a nie dostrzegaj膮c ich warto艣ci.

Czy drzewa genealogiczne s膮 warto艣ciowe?

Samo drzewo genealogiczne jest jedynie opracowaniem i jest mo偶liwe do odtworzenia niezale偶nie na wiele r贸偶nych sposob贸w z r贸偶nych 藕r贸de艂. Tym samym samo drzewo cho膰by liczy艂o dziesi膮tki tysi臋cy czy miliony os贸b nie stanowi dobra kulturowego i nie ma warto艣ci archiwalnej.

Znacznie wi臋ksz膮 warto艣膰 od drzew genealogicznych tysi臋cy os贸b maj膮 monografie, biogramy nawet pojedynczych os贸b ale w spos贸b kompletny opisuj膮ce ich dzieje, oparte o autentyczne dokumenty, zdj臋cia, wycinki prasowe, wspomnienia rodziny i znajomych. Udokumentowane losy, wywiady, zebrane 艣lady ich dzia艂alno艣ci spo艂ecznej, zawodowej czy zwi膮zanej z realizowanymi pasjami podr贸偶niczymi, muzycznymi, malarskimi czy naukowymi stanowi膮 cenne materia艂y o du偶ym znaczeniu archiwalnym.

Ale ja ci膮gle pracuj臋 na moich materia艂ach!

Wykorzystywanie materia艂贸w do bie偶膮cej pracy do tej pory stanowi艂o powa偶n膮 przeszkod臋 w przekazywaniu zbior贸w do archiw贸w. Obecne metody ewidencjonowania archiwali贸w i zbior贸w muzealnych pozwalaj膮 stworzy膰 obrazy cyfrowe dokument贸w, zdj臋膰, odcisk贸w piecz臋ci, odznak, order贸w czy obraz贸w. Po zinwentaryzowaniu i wykonaniu kopii cyfrowych orygina艂y mog膮 wr贸ci膰 do w艂a艣ciciela. Tak wi臋c konieczno艣膰 sta艂ego dost臋pu do swoich materia艂贸w nie stanowi ju偶 przeszkody w przekazaniu zbior贸w archiwom i muzeom.

W moich zbiorach s膮 informacje intymne!

Informacje o charakterze bardzo osobistym r贸wnie偶 nie stanowi膮 przeszkody w udost臋pnieniu zbior贸w archiwom i muzeom. Dokonuj膮c udost臋pnienia takich materia艂贸w osoba udost臋pniaj膮ca mo偶e z g贸ry zastrzec 偶e zbi贸r ten nie mo偶e by膰 udost臋pniony publicznie przed okre艣lon膮 dat膮 lub do czasu 艣mierci okre艣lonych os贸b.

Archiwum spo艂eczne

Wraz z rozwojem technik obrazowania cyfrowego, tzw. digitalizacji zacz臋艂y pojawia膰 si臋 pomys艂y aby takim technikom podda膰 zbiory pochodz膮ce od os贸b prywatnych. Formaln膮 inicjatyw臋 podj臋艂o w 2012 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego kt贸re poprzez Narodowy Instytut Audiowizualny w Warszawie zainicjowa艂o program 鈥濧rchiwistyka Spo艂eczna鈥. Program ten mia艂 za zadanie ocali膰 od zapomnienia i upowszechni膰 liczne prywatne kolekcje zwi膮zane z dziejami narodowymi. W za艂o偶eniu mia艂y chroni膰 kolekcje przez rozproszeniem a nawet zniszczeniem po zako艅czeniu pracy zawodowej lub 艣mierci kolekcjonera. Pierwszy du偶y projekt dotyczy艂 zbioru Aleksandra Kola艅czuka (sojusz polsko-ukrai艅ski z 1920 r.), dost臋pny jest pe艂ny inwentarz zbioru.

Dostrzegaj膮c konieczno艣膰 zarchiwizowania przede wszystkim zasob贸w organizacji pozarz膮dowych O艣rodek KARTA uzyska艂 finansowanie na wykonanie systemu dla organizacji spo艂ecznych. W 2016 roku zosta艂 uruchomiony i zaprezentowany program dla archiwist贸w spo艂ecznych OSA, czyli Otwarty System Archiwizacji.

Archiwistyka Spo艂eczna Katarzyna Zi臋tal opowiada, czym s膮 AS-y, czyli archiwa spo艂eczne:

Archiwa spo艂eczne powstaj膮, kiedy jaka艣 grupa os贸b, pasjonat贸w danego tematu, zaczyna go dokumentowa膰, poniewa偶 zdaje sobie spraw臋, 偶e je偶eli nie oni, to nikt tego nie zrobi. To mo偶e by膰 zar贸wno historia miasta albo dzielnicy, jak i historia kobiet, czy historia 艣rodowiska os贸b g艂uchych w Polsce. Takie tematy, kt贸re nie s膮 dokumentowane w instytucjach, takich jak archiwa pa艅stwowe.

Zwr贸ci艂a uwag臋, 偶e archiwi艣ci spo艂eczni zbieraj膮 dokumenty, digitalizuj膮 je i udost臋pniaj膮, najcz臋艣ciej na stronie internetowej:

Wa偶ne jest to, 偶e wsp贸艂pracuj膮 ze spo艂eczno艣ci膮. W przypadku dokumentowania wsi w艂a艣nie od mieszka艅c贸w uzyskuj膮 materia艂y, cz臋sto te偶 mieszka艅cy dopowiadaj膮 swoje historie czy wspomnienia

OSA zosta艂 udost臋pniony na stronie Archiwa Spo艂eczne www.archiwa.org i stanowi obecnie najwa偶niejszy mechanizm utrwalania i udost臋pniania zasob贸w towarzystw genealogicznych. Niestety, osoby prywatne nie zosta艂y obj臋te definicj膮 archiwum spo艂ecznego. Powoduje to, 偶e obj臋cie prywatnych zbior贸w procesem archiwizowania nie jest refundowane.聽 Zmiany prawa s膮 postulowane i osoby prywatne, w艂a艣ciciele kolekcji mog膮 pr贸bowa膰 zg艂osi膰 swoje archiwalia na stronie http://archiwa.org.

Co z kolekcjami prywatnymi?

W przypadku odmowy archiwizacji prywatnych kolekcji przez Archiwum Spo艂eczne warto zwr贸ci膰 si臋 do Archiw贸w Pa艅stwowych. Cenn膮 inicjatyw臋 wsp贸艂pracy z prywatnymi kolekcjonerami podj臋艂o Archiwum Pa艅stwowe w Poznaniu. Wbrew powszechnemu przekonaniu archiwa nie s膮 zarezerwowane dla urz臋d贸w i instytucji. Przekazywa膰 do nich dokumenty, zdj臋cia i inne przedmioty mog膮 wszyscy, i to bezp艂atnie.

Prywatne zbiory to wa偶ne uzupe艂nienie innych 藕r贸de艂 historycznych.

– uwa偶a Henryk Krystek, dyrektor Archiwum Pa艅stwowego w Poznaniu.

Tadeusz Janukiewicz przekaza艂 Archiwum darowizn臋 – kolekcj臋 wykonanych w obozach internowania znaczk贸w i sprz臋tu do ich produkcji. Archiwom Pa艅stwowym mo偶na przekaza膰 r贸wnie偶 dokumenty rodzinne. W ten spos贸b niedawno AP wzbogaci艂o si臋 o przekazane przez by艂ego prezesa S膮du Rejonowego, Andrzeja G艂adysza zbiory na temat jego ojca, Mariana, kt贸ry by艂 przed wojn膮 pos艂em.

Gdzie zg艂asza膰 kolekcje?

Kolekcje w celu podarowania dla powszechnego po偶ytku mo偶na zg艂asza膰 w wielu instytucjach, w zale偶no艣ci od statusu darczy艅cy i charakteru kolekcji.

  • Archiwa Spo艂eczne – informacje i kontakt na stronie www.archiwa.org
  • Archiwa Pa艅stwowe – w sprawie darowizn nale偶y kontaktowa膰 si臋 z pracowni膮 naukow膮 tel. 61 852 46 01.
  • Instytut Pami臋ci Narodowej (IPN) – fotografie i dokumenty na temat represji i wa偶nych wydarze艅 z okresu okupacji niemieckiej i w艂adzy komunistycznej w Polsce mo偶e zg艂asza膰 si臋 do Bartosza Rybaka, kierownika referatu gromadzenia tel. 061-835-69-25.
  • Polskie Towarzystwo Heraldyczne (PTHer) – archiwum PTHer znajduje si臋 w Gabinecie Genealogiczno-Heraldycznym Zamku Kr贸lewskiego w Warszawie. Pomoc膮 w kontakcie z PTHer s艂u偶y autor artyku艂u b臋d膮cy na miejscu.

Podsumowanie

Poszukiwacze przodk贸w jako osoby wra偶liwe na kwestie zachowywania archiwali贸w dla przysz艂ych pokole艅 a jednocze艣nie szeroko korzystaj膮cy z wzajemnej wymiany informacji powinni szczeg贸lnie zabiega膰 o w艂a艣ciwe post臋powanie z archiwaliami. Uwaga genealog贸w powinna skupia膰 si臋 na inwentaryzacji zasob贸w i ich szerokim udost臋pnieniu wszystkim zainteresowanym. Rol膮 poszukiwaczy, genealog贸w amator贸w, jest r贸wnie偶 u艣wiadamianie innych kolekcjoner贸w w zakresie sposob贸w i korzy艣ci z przekazania kolekcji do archiw贸w i udost臋pniania cyfrowych kopii.

Szczeg贸lnie przed cz艂onkami towarzystw genealogicznych i zwi膮zk贸w聽szlacheckich stoi wa偶ne zadanie aby聽zabiega膰 o sk艂adanie unikalnych dokument贸w (jak wywody i nadania szlacheckie) do archiwum Polskiego Towarzystwa Heraldycznego na Zamku Kr贸lewskim w Warszawie.