Jak post─Öpowa─ç z warto┼Ťciowymi kulturowo zbiorami┬á gromadzonymi przez osoby prywatne? Odpowied┼║ stanowi archiwum spo┼éeczne ÔÇô miejsce rejestracji i udost─Öpniania zasob├│w z prywatnych zbior├│w.

Zbiory prywatne

Wiele os├│b posiada prywatnie materia┼éy i przedmioty o du┼╝ym znaczeniu dla poznania dziej├│w Polski. Czasem s─ů to genealodzy, heraldycy ale te┼╝ osoby aktywne w innych obszarach ┼╝ycia spo┼éecznego. Cz┼éonkowie r├│┼╝nych organizacji, s┼éu┼╝b, zbieracze, kolekcjonerzy, mi┼éo┼Ťnicy czasem maj─ů w swoim posiadaniu przedmioty warte utrwalenia i udost─Öpnienia szerszej spo┼éeczno┼Ťci gdy┼╝ stanowi─ů dorobek spo┼éeczny i kulturowy narodu.

Genealodzy i heraldycy polscy z racji burzliwych dziej├│w naszego narodu raczej rzadko maj─ů w swoim posiadaniu oryginalne dokumenty sprzed 100 lat i starsze. Jednak takie przypadki maj─ů miejsce. Do oryginalnych r─Ökopis├│w mo┼╝na doda─ç zbiory sfragistyczne (piecz─Öcie), ordery i odznaczenia, fotografie, obrazy, pierwodruki. Warto┼Ť─ç posiadaj─ů r├│wnie┼╝ zbiory dotycz─ůce ┼╝ycia mieszka┼äc├│w r├│┼╝nych miejscowo┼Ťci, stare materia┼éy filmowe z pocz─ůtku XX wieku i wiele innych.

Do szczeg├│lnie wa┼╝nych dla spo┼éeczno┼Ťci genealog├│w zbior├│w nale┼╝─ů dog┼é─Öbne opracowania rodzin i rod├│w obejmuj─ůce wiele pokole┼ä. Opracowania te opr├│cz odniesie┼ä do zewn─Ötrznych ┼║r├│de┼é w formie cytat├│w zawieraj─ů cz─Östo wycinki gazet, fotografie, wspomnienia, r├│┼╝norodne dokumenty w postaci ┼Ťwiadectw, po┼Ťwiadcze┼ä, akt├│w metrykalnych ale te┼╝ pami─Ötnik├│w i list├│w. Te opracowania nie tylko przedstawiaj─ů powi─ůzania genealogiczne pomi─Ödzy r├│┼╝nymi osobami ale r├│wnie┼╝ przedstawiaj─ů t┼éo historyczne i okoliczno┼Ťci w jakich dane osoby funkcjonowa┼éy, co cz─Östo wyja┼Ťnia ich losy t┼éumacz─ůc pobudki jakimi kierowali si─Ö w swoim ┼╝yciu.

Znan─ů postaci─ů kt├│ra pozostawi┼éa po sobie bardzo du┼╝y zbi├│r jest Szymon Konarski (ekonomista, heraldyk i genealog). Na jego zbi├│r sk┼éada si─Ö oko┼éo 20.000 dokument├│w, w wi─Ökszo┼Ťci papierowych kart (fiszek) z powi─ůzaniami pomi─Ödzy osobami. Zbi├│r Szymona Konarskiego zosta┼é przekazany Polskiemu Towarzystwu Heraldycznemu i s┼éu┼╝y rozwojowi nauki. Jemu wsp├│┼éczesny Adam Heymowski (historyk, bibliotekarz, heraldyk) posiadaj─ůcy du┼╝o opracowa┼ä uporz─ůdkowanych w teczki jest z kolei negatywnym przyk┼éadem braku dba┼éo┼Ťci o zachowanie i udost─Öpnienie zasob├│w. Nie przekaza┼é swoich materia┼é├│w ┼╝adnej organizacji a rodzina zmar┼éego zbiory ksi─ů┼╝kowe sprzeda┼éa w antykwariacie za┼Ť materia┼éy r─Ökopi┼Ťmiennicze (najcenniejsze) zniszczy┼éa nie dostrzegaj─ůc ich warto┼Ťci.

Czy drzewa genealogiczne s─ů warto┼Ťciowe?

Samo drzewo genealogiczne jest jedynie opracowaniem i jest mo┼╝liwe do odtworzenia niezale┼╝nie na wiele r├│┼╝nych sposob├│w z r├│┼╝nych ┼║r├│de┼é. Tym samym samo drzewo cho─çby liczy┼éo dziesi─ůtki tysi─Öcy czy miliony os├│b nie stanowi dobra kulturowego i nie ma warto┼Ťci archiwalnej.

Znacznie wi─Öksz─ů warto┼Ť─ç od drzew genealogicznych tysi─Öcy os├│b maj─ů monografie, biogramy nawet pojedynczych os├│b ale w spos├│b kompletny opisuj─ůce ich dzieje, oparte o autentyczne dokumenty, zdj─Öcia, wycinki prasowe, wspomnienia rodziny i znajomych. Udokumentowane losy, wywiady, zebrane ┼Ťlady ich dzia┼éalno┼Ťci spo┼éecznej, zawodowej czy zwi─ůzanej z realizowanymi pasjami podr├│┼╝niczymi, muzycznymi, malarskimi czy naukowymi stanowi─ů cenne materia┼éy o du┼╝ym znaczeniu archiwalnym.

Ale ja ci─ůgle pracuj─Ö na moich materia┼éach!

Wykorzystywanie materia┼é├│w do bie┼╝─ůcej pracy do tej pory stanowi┼éo powa┼╝n─ů przeszkod─Ö w przekazywaniu zbior├│w do archiw├│w. Obecne metody ewidencjonowania archiwali├│w i zbior├│w muzealnych pozwalaj─ů stworzy─ç obrazy cyfrowe dokument├│w, zdj─Ö─ç, odcisk├│w piecz─Öci, odznak, order├│w czy obraz├│w. Po zinwentaryzowaniu i wykonaniu kopii cyfrowych orygina┼éy mog─ů wr├│ci─ç do w┼éa┼Ťciciela. Tak wi─Öc konieczno┼Ť─ç sta┼éego dost─Öpu do swoich materia┼é├│w nie stanowi ju┼╝ przeszkody w przekazaniu zbior├│w archiwom i muzeom.

W moich zbiorach s─ů informacje intymne!

Informacje o charakterze bardzo osobistym r├│wnie┼╝ nie stanowi─ů przeszkody w udost─Öpnieniu zbior├│w archiwom i muzeom. Dokonuj─ůc udost─Öpnienia takich materia┼é├│w osoba udost─Öpniaj─ůca mo┼╝e z g├│ry zastrzec ┼╝e zbi├│r ten nie mo┼╝e by─ç udost─Öpniony publicznie przed okre┼Ťlon─ů dat─ů lub do czasu ┼Ťmierci okre┼Ťlonych os├│b.

Archiwum społeczne

Wraz z rozwojem technik obrazowania cyfrowego, tzw. digitalizacji zacz─Ö┼éy pojawia─ç si─Ö pomys┼éy aby takim technikom podda─ç zbiory pochodz─ůce od os├│b prywatnych. Formaln─ů inicjatyw─Ö podj─Ö┼éo w 2012 r. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego kt├│re poprzez Narodowy Instytut Audiowizualny w Warszawie zainicjowa┼éo program ÔÇ×Archiwistyka Spo┼éecznaÔÇŁ. Program ten mia┼é za zadanie ocali─ç od zapomnienia i upowszechni─ç liczne prywatne kolekcje zwi─ůzane z dziejami narodowymi. W za┼éo┼╝eniu mia┼éy chroni─ç kolekcje przez rozproszeniem a nawet zniszczeniem po zako┼äczeniu pracy zawodowej lub ┼Ťmierci kolekcjonera. Pierwszy du┼╝y projekt dotyczy┼é zbioru Aleksandra Kola┼äczuka (sojusz polsko-ukrai┼äski z 1920 r.), dost─Öpny jest pe┼ény inwentarz zbioru.

Dostrzegaj─ůc konieczno┼Ť─ç zarchiwizowania przede wszystkim zasob├│w organizacji pozarz─ůdowych O┼Ťrodek KARTA uzyska┼é finansowanie na wykonanie systemu dla organizacji spo┼éecznych. W 2016 roku zosta┼é uruchomiony i zaprezentowany program dla archiwist├│w spo┼éecznych OSA, czyli Otwarty System Archiwizacji.

Archiwistyka Spo┼éeczna Katarzyna Zi─Ötal opowiada, czym s─ů AS-y, czyli archiwa spo┼éeczne:

Archiwa spo┼éeczne powstaj─ů, kiedy jaka┼Ť grupa os├│b, pasjonat├│w danego tematu, zaczyna go dokumentowa─ç, poniewa┼╝ zdaje sobie spraw─Ö, ┼╝e je┼╝eli nie oni, to nikt tego nie zrobi. To mo┼╝e by─ç zar├│wno historia miasta albo dzielnicy, jak i historia kobiet, czy historia ┼Ťrodowiska os├│b g┼éuchych w Polsce. Takie tematy, kt├│re nie s─ů dokumentowane w instytucjach, takich jak archiwa pa┼ästwowe.

Zwr├│ci┼éa uwag─Ö, ┼╝e archiwi┼Ťci spo┼éeczni zbieraj─ů dokumenty, digitalizuj─ů je i udost─Öpniaj─ů, najcz─Ö┼Ťciej na stronie internetowej:

Wa┼╝ne jest to, ┼╝e wsp├│┼épracuj─ů ze spo┼éeczno┼Ťci─ů. W przypadku dokumentowania wsi w┼éa┼Ťnie od mieszka┼äc├│w uzyskuj─ů materia┼éy, cz─Östo te┼╝ mieszka┼äcy dopowiadaj─ů swoje historie czy wspomnienia

OSA zosta┼é udost─Öpniony na stronie Archiwa Spo┼éeczne www.archiwa.org i stanowi obecnie najwa┼╝niejszy mechanizm utrwalania i udost─Öpniania zasob├│w towarzystw genealogicznych. Niestety, osoby prywatne nie zosta┼éy obj─Öte definicj─ů archiwum spo┼éecznego. Powoduje to, ┼╝e obj─Öcie prywatnych zbior├│w procesem archiwizowania nie jest refundowane.┬á Zmiany prawa s─ů postulowane i osoby prywatne, w┼éa┼Ťciciele kolekcji mog─ů pr├│bowa─ç zg┼éosi─ç swoje archiwalia na stronie http://archiwa.org.

Co z kolekcjami prywatnymi?

W przypadku odmowy archiwizacji prywatnych kolekcji przez Archiwum Spo┼éeczne warto zwr├│ci─ç si─Ö do Archiw├│w Pa┼ästwowych. Cenn─ů inicjatyw─Ö wsp├│┼épracy z prywatnymi kolekcjonerami podj─Ö┼éo Archiwum Pa┼ästwowe w Poznaniu. Wbrew powszechnemu przekonaniu archiwa nie s─ů zarezerwowane dla urz─Öd├│w i instytucji. Przekazywa─ç do nich dokumenty, zdj─Öcia i inne przedmioty mog─ů wszyscy, i to bezp┼éatnie.

Prywatne zbiory to ważne uzupełnienie innych źródeł historycznych.

ÔÇô uwa┼╝a Henryk Krystek, dyrektor Archiwum Pa┼ästwowego w Poznaniu.

Tadeusz Janukiewicz przekaza┼é Archiwum darowizn─Ö ÔÇô kolekcj─Ö wykonanych w obozach internowania znaczk├│w i sprz─Ötu do ich produkcji. Archiwom Pa┼ästwowym mo┼╝na przekaza─ç r├│wnie┼╝ dokumenty rodzinne. W ten spos├│b niedawno AP wzbogaci┼éo si─Ö o przekazane przez by┼éego prezesa S─ůdu Rejonowego, Andrzeja G┼éadysza zbiory na temat jego ojca, Mariana, kt├│ry by┼é przed wojn─ů pos┼éem.

Gdzie zgłaszać kolekcje?

Kolekcje w celu podarowania dla powszechnego po┼╝ytku mo┼╝na zg┼éasza─ç w wielu instytucjach, w zale┼╝no┼Ťci od statusu darczy┼äcy i charakteru kolekcji.

  • Archiwa Spo┼éeczne ÔÇô informacje i kontakt na stronie www.archiwa.org
  • Archiwa Pa┼ästwowe ÔÇô w sprawie darowizn nale┼╝y kontaktowa─ç si─Ö z pracowni─ů naukow─ů tel. 61 852 46 01.
  • Instytut Pami─Öci Narodowej (IPN) ÔÇô fotografie i dokumenty na temat represji i wa┼╝nych wydarze┼ä z okresu okupacji niemieckiej i w┼éadzy komunistycznej w Polsce mo┼╝e zg┼éasza─ç si─Ö do Bartosza Rybaka, kierownika referatu gromadzenia tel. 061-835-69-25.
  • Polskie Towarzystwo Heraldyczne (PTHer) ÔÇô archiwum PTHer znajduje si─Ö w Gabinecie Genealogiczno-Heraldycznym Zamku Kr├│lewskiego w Warszawie. Pomoc─ů w kontakcie z PTHer s┼éu┼╝y autor artyku┼éu b─Öd─ůcy na miejscu.

Podsumowanie

Poszukiwacze przodk├│w jako osoby wra┼╝liwe na kwestie zachowywania archiwali├│w dla przysz┼éych pokole┼ä a jednocze┼Ťnie szeroko korzystaj─ůcy z wzajemnej wymiany informacji powinni szczeg├│lnie zabiega─ç o w┼éa┼Ťciwe post─Öpowanie z archiwaliami. Uwaga genealog├│w powinna skupia─ç si─Ö na inwentaryzacji zasob├│w i ich szerokim udost─Öpnieniu wszystkim zainteresowanym. Rol─ů poszukiwaczy, genealog├│w amator├│w, jest r├│wnie┼╝ u┼Ťwiadamianie innych kolekcjoner├│w w zakresie sposob├│w i korzy┼Ťci z przekazania kolekcji do archiw├│w i udost─Öpniania cyfrowych kopii.

Szczeg├│lnie przed cz┼éonkami towarzystw genealogicznych i zwi─ůzk├│w┬ászlacheckich stoi wa┼╝ne zadanie aby┬ázabiega─ç o sk┼éadanie unikalnych dokument├│w (jak wywody i nadania szlacheckie) do archiwum Polskiego Towarzystwa Heraldycznego na Zamku Kr├│lewskim w Warszawie.