Wywodzenie szlachectwa – kto jest szlachcicem?

10967
Wywodzenie szlachectwa

Wywodzenie szlachectwa to podstawowy warunek przynale┼╝no┼Ťci do szlachty. Tylko i wy┼é─ůcznie wyw├│d od przodka o niekwestionowanym szlachectwie w lini m─Öskiej daje prawo pos┼éugiwania si─Ö tytu┼éem szlacheckim.

Wywodzenie pochodzenia

Dzisiaj, wraz ze zniesieniem stanu szlacheckiego zniesione zosta┼éy instytucje zobowi─ůzane do dba┼éo┼Ťci ÔÇ×o czysto┼Ť─çÔÇŁ stanu szlacheckiego. Burzliwe i bolesne dzieje Polski sprawi┼éy, ┼╝e trudno jest dok┼éadnie wskaza─ç konkretne i jednocze┼Ťnie og├│lne zasady i kryteria przynale┼╝no┼Ťci do stanu szlacheckiego. Wynika to z faktu, ┼╝e w ka┼╝dym przypadku musieliby┼Ťmy odnosi─ç si─Ö do konkretnej daty i miejsca. Rzeczpospolita nie by┼éa jednorodna, sk┼éada┼éa si─Ö z wielu narod├│w kt├│re posiada┼éy w┼éasne zasady nadawania i uznawania szlachectwa. Przyk┼éadem niech b─Öd─ů szlachectwa kurlandzkie, inflanckie, litewskie i ukrai┼äskie. Dodatkowo na przestrzeni lat te same obszary przechodzi┼éy pod panowanie innych kraj├│w, co zmienia┼éo zasady uznawania szlachectwa. W XVI wieku w Metryce by┼éo zaledwie kilkaset rodzin szlacheckich, podczas gdy ┼é─ůczna ilo┼Ť─ç nazwisk szlacheckich pod koniec XIX w. przekracza┼éa 25.000. Oczywistym jest, ┼╝e poszczeg├│lne rodziny r├│┼╝ni─ů si─Ö ┼║r├│d┼éem swego szlachectwa, znajdowa┼éo to nawet odbicie w zaborze austriackim, w kt├│rym uznana szlachta polska urz─Ödowo nazywana by┼éa ÔÇ×szlacht─ů staropolsk─ůÔÇŁ. Tak, jak przez wieki szlachectwo z jego przywilejami ewoluowa┼éo a┼╝ do jego oficjalnego zniesienia, tak i jego tradycja musi si┼é─ů rzeczy zosta─ç dostosowana do obecnych czas├│w. Reaktywuj─ůc tradycj─Ö szlacheck─ů zmuszeni jeste┼Ťmy dokonywa─ç silnych za┼éo┼╝e┼ä i uproszcze┼ä, gdy┼╝ w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w nawet nie jest mo┼╝liwe pomimo prowadzenia ┼╝mudnych bada┼ä dotarcie do ┼║r├│de┼é. Tw├│rcy herbarzy ze wzgl─Ödu na zakres pracy cz─Östo poprzestawali na wzmiankach na temat danych rodzin. A i pomimo daleko id─ůcych uproszcze┼ä wiele dzie┼é nie zosta┼éo doko┼äczonychÔÇŽ

Powracaj─ůc do tradycji szlacheckich po wielu latach, przypominaj─ůc sobie o swoich korzeniach i rodowodzie musimy zdawa─ç sobie spraw─Ö z istotnego faktu. W rodzinie szlacheckiej z tradycjami nie trzeba niczego szuka─ç, gdy┼╝ szlachectwo nale┼╝y do jednych z najwy┼╝szych warto┼Ťci i jest piel─Ögnowane, jest te┼╝ dost─Öpna pe┼éna wiedza o przodkach przekazywana z pokolenia na pokolenie w formie pisanej lub ustnej. S─ů te┼╝ rodziny, a w┼éa┼Ťciwie jednostki kt├│re odkrywaj─ů zbie┼╝no┼Ť─ç nazwisk i szans─Ö na wywiedzenie swego szlachectwa. W takich przypadkach poszukiwane s─ů rodowody szlacheckie, poniewa┼╝ ich nie ma, nie s─ů dost─Öpne ani znane. W wielu przypadkach udaje si─Ö dowie┼Ť─ç szlachectwa wed┼éug uproszczonych zasad i nowi szlachcice staj─ů si─Ö nag┼éymi or─Ödownikami tradycji szlacheckich, czego ich rodzice i dziadkowie nie czynili, czego cz─Östo nie byli nawet ┼Ťwiadomi, a by─ç mo┼╝e nawet wiedzieli ┼╝e nie s─ů szlachcicami? Czy to jest tradycja? Nie ÔÇô to rzecz nabyta. Nie ma warto┼Ťci, bo nie by┼éa przedmiotem troski, nie by┼éa piel─Ögnowana i przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Szlachcic czy oszust?

Uzurpacja nie jest poj─Öciem dzisiejszym ÔÇô uzurpatorzy byli zawsze. Zosta┼é nawet opracowany i wydany herbarz uzurpator├│w ÔÇô rodzin bez ┼╝adnych praw do szlachectwa. Kodeks karny (patent cesarski, 1828 r.) przewidywa┼é z zaborze austriackim kary za przewinienie uzurpacji tytu┼éu szlacheckiego. Za przewinienia uwa┼╝ano:

  • uzurpacj─Ö tytu┼éu szlacheckiego jak i predykatu (przydomka)
  • uzurpacj─Ö tytu┼éu arystokratycznego przez szlachcica
  • u┼╝ywanie dawnych tytu┼é├│w ziemskich i koronnych
  • przewinienia zwi─ůzane z herbem (umieszczanie tytu┼éu lub herbu na budowlach, powozach,
  • nagrobkach, pomnikach, ┼é─ůczenie w┼éasnego herbu z innymi, dodawanie nie przys┼éuguj─ůcych p┼éaszczy, dewiz, tarcz sercowych albo trzymaczy oraz koron wy┼╝szych rang i o wi─Ökszej liczbie he┼ém├│w)

Za niezap┼éacenie taksy za nadanie szlachectwa w zaborze austriackim dekret z 1793 r. zabrania┼é u┼╝ywania nadanego tytu┼éu. Oczywi┼Ťcie regulacje austriackie nie by┼éy i nie s─ů dla polskiej szlachty wi─ů┼╝─ůce.

Aby nie okaza─ç si─Ö uzurpatorem wywodz─ůc swoje szlachectwo pami─Ötajmy o:

  • szlachectwie osobistym, kt├│re nie podlega┼éo dziedziczeniu. Wywodz─ůc swoje szlachectwo nale┼╝y wykaza─ç, ┼╝e przodek nie posiada┼é szlachectwa osobistego a dziedziczne
    niepe┼énym szlachectwie w wyniku nobilitacji ÔÇô skartabellacie, kiedy pe┼éni─Ö praw uzyskiwano dopiero w trzecim pokoleniu
  • dowiedzeniu zap┼éaty taksy za nadanie szlachectwa w zaborze austriackim ÔÇô do czasu zap┼éaty nie wolno pos┼éugiwa─ç si─Ö tytu┼éem szlacheckim
  • nie pos┼éugiwaniu si─Ö partyku┼é─ů von (ÔÇ×vonÔÇŁ zosta┼éo zniesione postanowieniem Zgromadzenia Ludowego Austrii w 1919 r.)
  • weryfikacji czy nie nast─ůpi┼éa utrata szlachectwa naszego przodka.

Na przestrzeni lat zasady dotycz─ůce pochodzenia szlacheckiego czy szlachectwa zmienia┼éy si─Ö podobnie jak prawo. Prawo I Rzeczypospolitej m├│wi┼éo np. ┼╝e dziecko z legalnego ┼éo┼╝a musia┼éo urodzi─ç si─Ö minimum 9 miesi─Öcy po ┼Ťlubie. Od pewnego momentu musia┼é to by─ç ┼Ťlub katolicki. Id─ůc dalej tym tropem zasada weryfikacji szlachectwa by┼éaby np. uzasadniona od miejsca urodzenia. Przepisy wielkopolskie i ma┼éopolskie dotycz─ůce oczyszczenia si─Ö z nagany szlachectwa wymaga┼éy spe┼énienia innych wymog├│w. Szlachta kaszubska z kolei by┼éa pod wp┼éywem uregulowa┼ä pruskich, i Statut Litewski mia┼é swoje oboczno┼Ťci.

Pr├│buj─ůc wywie┼Ť─ç swoje szlachectwo koniecznie nale┼╝y okre┼Ťli─ç jego ┼║r├│d┼éo co do miejsca i czasu uzyskania szlachectwa przodka. Pozwoli to dzisiaj stwierdzi─ç jakimi zasadami nale┼╝y kierowa─ç si─Ö przy ocenie dziedziczenia, czy ono w danym przypadku zachodzi. W obiegu wyst─Öpuje wiele przek┼éama┼ä odno┼Ťnie szlachty. Wiele os├│b uwa┼╝a ÔÇô b┼é─Ödnie ÔÇô ┼╝e mo┼╝e pos┼éugiwa─ç si─Ö herbem bo jeden z odleg┼éych przodk├│w by┼é szlachcicem (a i to nie zawsze dowodz─ůc swego pokrewie┼ästwa z nim, poprzestaj─ůc na zbie┼╝no┼Ťci nazwisk).

Szlachectwo zosta┼éo zdominowane przez poj─Öcie ÔÇ×szlachcicÔÇŁ. A przecie┼╝ funkcjonowa┼éo i powinno nadal funkcjonowa─ç poj─Öcie ÔÇ×szlachciankaÔÇŁ. To ciekawe zagadnienie ÔÇô z jednej strony stan szlachecki to stan rycerski, do kt├│rego kobiety nie mia┼éy dost─Öpu, z drugiej strony szlachcianki dysponowa┼éy w┼éasnymi w┼éo┼Ťciami. Intercyza w dawnych latach by┼éa cz─Östym zjawiskiem i cz─Östo te┼╝ zdarza┼éo si─Ö, ┼╝e szlachcianka zapisywa┼éa w spadku swoje dobraÔÇŽ m─Ö┼╝owi. Szlachcianka nale┼╝a┼éa i nale┼╝y do szlachty nawet gdy posiada┼éa lub posiada m─Ö┼╝a nieszlachcica. W Galicji szlachcianka mog┼éa uzyska─ç odznaczenie stanowe jakim by┼é Order Krzy┼╝a Gwia┼║dzistego. Co ciekawe, warunkiem uzyskania orderu by┼é wyw├│d szlacheckiego pochodzenia ma┼é┼╝onka.

Cz─Ö┼Ťciej te┼╝ powinni┼Ťmy spotyka─ç si─Ö z daleko posuni─Öt─ů ostro┼╝no┼Ťci─ů podczas wywodzenia szlachectwa. Sprawdzenia wymaga r├│wnie┼╝ to, czy przodkowie nie zostali pozbawieni szlachectwa (patrz poni┼╝ej ÔÇ×Utrata i wyga┼Ťni─Öcie szlachectwaÔÇŁ). Sprawdzenia wymaga czy wobec naszych przodk├│w maj─ů zastosowanie ograniczenia dziedziczenia zawarte w Konstytucji z 1505 r.?

Wraz z zanikiem pierwotnego znaczenia szlachty jako stanu rycerskiego i zanikiem podstawowego obowi─ůzku szlachty ÔÇô udzia┼éu w pospolitym ruszeniu ÔÇô na pierwszy plan zacz─Ö┼éy wysuwa─ç si─Ö przywileje. Liberalizacji ulega┼éy r├│wnie┼╝ wymogi do uznania za szlachcica, by┼é to jednak ju┼╝ schy┼éek i upadek znaczenia szlachty. Najdobitniejszym przejawem zmian by┼éo dopuszczenie do szlachty mieszczan ÔÇô to ju┼╝ nie mia┼éo nic wsp├│lnego ze stanem rycerskim. Podobnie wiele ÔÇ×zam─ÖtuÔÇŁ wprowadzaj─ů odr─Öbne zasady przynale┼╝no┼Ťci do szlachty w innych krajach ni┼╝ Kr├│lestwo Polskie. Nale┼╝y wyra┼║nie rozr├│┼╝nia─ç te zagadnienia i nie stosowa─ç zasad np. pruskich do os├│b pochodz─ůcych z Kr├│lestwa Polskiego ÔÇô w imi─Ö wygody.

Je┼╝eli czyje┼Ť szlachectwo pochodzi z XVI wieku, stosujemy do┼ä takie zasady, jakie obowi─ůzywa┼éy w momencie jego uzyskania ÔÇô tego szlachectwa nie mia┼éy prawa kwestionowa─ç w┼éadze zaborc├│w. Oznacza to r├│wnie┼╝, ┼╝e je┼╝eli nobilitacja zosta┼éa dokonana w Galicji podczas zaboru austriackiego (wiek XVII i XIX), stosowane musz─ů by─ç zasady austriackie, czyli r├│wnie┼╝ szereg ogranicze┼ä, m.in. utrata szlachectwa w wyniku orzeczenia kary ┼Ťmierci lub ci─Ö┼╝kiego wi─Özienia. W Prusach przyk┼éadowo istnia┼é indygenat lokalny, okre┼Ťlaj─ůcy zasi─Ög uprawnie┼ä tylko do Prus Ksi─ů┼╝─Öcych. Podobnie nadania Napoleona powinny by─ç rozpatrywane nie w odniesieniu do szlachty odwiecznej a do uwarunkowa┼ä czas├│w Napoleona.┬áKawalerowie Legii Honorowej s─ů nagrodzeni, kawalerowie Cesarstwa nobilitowani. Wraz z utworzeniem instytucji szlachty cesarstwa w 1808 ka┼╝dy kawaler (wcze┼Ťniej legionista) Legii Honorowej zostal szlachcicem z rang─ů chevalier – ale to szlachectwo by┼éo ad personam – nie dziedziczne. Sprawa by┼éa tym bardziej z┼éo┼╝ona ┼╝e tytu┼é chevaliera dziedzicznego m├│g┼é by─ç r├│wnie┼╝ nadany przez Napoleona motu proprio, przez potwierdzenie przez co najmniej trzy pokolenia, przez przedstawienie dowodu pewnych dochodow bez konieczno┼Ťci posiadania majoratu, itd. Szlachetwo dziedziczy┼éo si─Ö na zasadzie primogenitury ale mog┼éo te┼╝ przej┼Ť─ç zasad─ů adopcji. Oczywi┼Ťcie w p├│┼║niejszych czasach te zasady by┼éy zmieniane.

Niestety, tworz─ů si─Ö grupy, towarzystwa wzajemnej adoracji bezkrytycznie wmawiaj─ůce sobie i uznaj─ůce siebie wzajemnie za szlacht─Ö bez wyja┼Ťniania wielu w─ůtpliwo┼Ťci. Widoczne jest to szczeg├│lnie w Internecie na listach dyskusyjnych (ÔÇ×szlachta dyskusyjnaÔÇŁ) i na wielu stronach rodzinnych mieni─ůcych si─Ö ÔÇ×szlacheckimiÔÇŁ. To, ┼╝e jest wiele takich przypadk├│w wywodzenia szlachectwa bez okre┼Ťlenia jego ┼║r├│d┼éa co do miejsca i czasu uzyskania szlachectwa przodka wynika z braku wiedzy uzurpator├│w oraz z braku organu weryfikuj─ůcego szlachectwo.

W okresie rozbior├│w potwierdzanie szlachectwa staropolskiego poprzez legitymacj─Ö by┼éo czasami bardzo proste. Wystarczy┼éo przyk┼éadowo uzyska─ç zapewnienie trzech okolicznych magnat├│w aby zosta─ç uznanym przez w┼éadze austriackie za szlachcica staropolskiego. Je┼╝eli w ten czy inny spos├│b dochodzi┼éo do nadu┼╝y─ç i uzurpacji w okresie zabor├│w nale┼╝y podchodzi─ç do tego faktu w spos├│b szczeg├│lny. By┼é to bowiem jeden ze sposob├│w na walk─Ö z zaborc─ů, spos├│b na oficjalne uznanie przez zaborc─Ö polsko┼Ťci poszczeg├│lnych os├│b. Dzia┼éania takie umacnia┼éy ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodow─ů i pozwala┼éy Polakom piastowa─ç urz─Ödy ziemskie oraz zapewnia┼éy dost─Öp do szkolnictwa. Obecnie uzurpacje nie mog─ů znale┼║─ç ┼╝adnego usprawiedliwienia a i problematycznym wydaje si─Ö dziedziczenie tak ÔÇ×nabytegoÔÇŁ szlachectwa.

Jak wida─ç problem jest bardzo skomplikowany. Im wi─Ökszy jest stopie┼ä trudno┼Ťci w wywodzeniu szlachectwa, tym wi─Öksz─ů ostro┼╝no┼Ť─ç nale┼╝y zachowa─ç. Z wielk─ů rezerw─ů nale┼╝y r├│wnie┼╝ podchodzi─ç do ÔÇ×nowoobjawionychÔÇŁ szlachcic├│w, kt├│rzy ÔÇ×w┼éa┼ŤnieÔÇŁ odkryli swoje szlachectwo. Dla zachowania etosu szlachty nale┼╝y u┼Ťwiadamia─ç oszustom kim s─ů.

Lepiej ┼╝y─ç z prze┼Ťwiadczeniem szlachectwa piel─Ögnuj─ůc tradycje i zasady szlacheckie nie uzewn─Ötrzniaj─ůc przynale┼╝no┼Ťci do stanu szlacheckiego ni┼╝ zosta─ç nara┼╝onym na uznanie za uzurpatora. Wniosek jest oczywisty: wywodzenie szlachectwa nie jest zadaniem dla amator├│w. Wywodzenie szlachectwa to zadanie niezwykle odpowiedzialne, wymagaj─ůce doskona┼éej wiedzy historycznej oraz wymagaj─ůce dysponowania dost─Öpem do olbrzymich zasob├│w archiwalnych i bibliotecznych.

Oszustwo herbowe

Uzurpacja to nie tylko podawanie si─Ö za szlachcica nie b─Öd─ůc nim. Uzurpacj─ů jest r├│wnie┼╝ podawanie nie swego wizerunku herbu lub jego ÔÇ×upi─ÖkszanieÔÇŁ. Wszak nie ka┼╝dy herb posiada klejnot! A spotka─ç mo┼╝na herbarze albo wcale nie podaj─ůce klejnot├│w lub dodaj─ůce klejnoty do ka┼╝dego herbu. Nale┼╝y pami─Öta─ç, ┼╝e nawet gdy herb posiada┼é klejnot, to w wielu przypadkach manifestacje heraldyczne obchodz─ů si─Ö bez klejnotu, np. herby na nagrobkach, portalach itp. (jest to powr├│t do pierwowzoru herbu ÔÇô tarczy rycerskiej). Z kolei klejnot pe┼éni┼é te┼╝ funkcj─Ö rozr├│┼╝nienia herbu nowego od starego, jak to mia┼éo miejsce w przypadku adopcji herbowej. Z drugiej strony klejnot s┼éu┼╝y┼é do manifestowania zwi─ůzk├│w ze starym rodem w przypadku prostej nobilitacji. W tym przypadku umieszczano w klejnocie albo ca┼éy herb albo jego cz─Ö┼Ť─ç. W ten spos├│b podkre┼Ťlano ÔÇ×nabycieÔÇŁ stanu szlacheckiego. Opr├│cz klejnotu nale┼╝y mie─ç na uwadze z┼éo┼╝ono┼Ť─ç problemu kszta┼étowania si─Ö dodatkowych element├│w herbu takich jak he┼ém, korona i labry. Tylko tytu┼éem wzmianki warto podkre┼Ťli─ç odmienno┼Ť─ç zasad stosowania koron he┼émowych heraldyki polskiej od heraldyki zachodniej. Na zachodzie kszta┼étowa┼é si─Ö zwyczaj wyr├│┼╝niania za pomoc─ů typu korony stopnia szlachectwa, podczas gdy w Polsce korona podkre┼Ťla┼éa r├│wno┼Ť─ç szlachty, r├│wno┼Ť─ç uprawniaj─ůc─ů a┼╝ po si─Öganie po koron─Ö kr├│lewsk─ů. St─ůd polskie herby wzbogacane s─ů o otwarta koron─Ö z czterema fleuronami (st─ůd na rysunkach widoczne s─ů tylko trzy fleurony).

Herb jest wyr├│┼╝nikiem rodu i nie ma znaczenia kt├│ry jest ÔÇ×┼éadniejszyÔÇŁ, ale ma znaczenie kt├│ry jest znaczniejszy. Rozw├│j herb├│w jest odbiciem zar├│wno przemian w┼Ťr├│d szlachty, wp┼éyw├│w obcych, mody i sytuacji w kt├│rych herb zosta┼é nadany. Tak wi─Öc nale┼╝y by─ç niezwykle krytycznym spotykaj─ůc si─Ö zar├│wno z herbami mieni─ůcych si─Ö nimi szlachcic├│w jak i przytaczaj─ůcych je herbarzy. Z jednej strony mamy cz─Östo do czynienia z ÔÇ×radosn─ů tw├│rczo┼Ťci─ůÔÇŁ nie┼Ťwiadomych znaczenia herbu ÔÇ×szlachcic├│wÔÇŁ. Z drugiej strony czasami wyst─Öpuj─ůcy brak dok┼éadnych informacji o herbach sprawia, ┼╝e niekt├│re herbarze sprowadzaj─ů wygl─ůdy herb├│w do jednego szablonu ÔÇ×zapominaj─ůcÔÇŁ np. o fakcie, ┼╝e wierzch labr├│w jest barwiony tak jak pole herbu a sp├│d odpowiada barwie god┼éa.

Warto zwr├│ci─ç uwag─Ö na herby takie jak Rola (Pogonia, Pomian,ÔÇŽ) ÔÇô wyst─Öpuj─ů one w wielu r├│┼╝nych odmianach, w┼Ťr├│d kt├│rych s─ů takie kt├│re nie posiadaj─ů korony, inne labr, he┼ému a inne klejnotu (lub czasem kilku element├│w ┼é─ůcznie). Nie wolno wybiera─ç sobie tego herbu, kt├│ry podoba si─Ö nam bardziej. Szlachectwo, a zatem i herb jest dziedziczne. Zatem je┼╝eli przys┼éuguje nam herb to tylko taki, kt├│ry odziedziczyli┼Ťmy! Pami─Öta─ç nale┼╝y, ┼╝e nie ka┼╝dy szlachcic zachowa┼é wizerunek herbu.

O ile prezentowanie niepoprawnych wizerunk├│w herb├│w w r├│┼╝nych zbiorach czy herbarzach jest oznak─ů ma┼éej wiedzy lub nierzetelno┼Ťci, o tyle wprowadzanie zmian do w┼éasnych herb├│w jest ju┼╝ uzurpacj─ů, przewinieniem. Do podstawowych przewinie┼ä zwi─ůzanych z herbem zaliczamy:

  • umieszczanie tytu┼éu lub herbu na budowlach, powozach, nagrobkach, pomnikach,
  • ┼é─ůczenie w┼éasnego herbu z innymi,
  • dodawanie nie przys┼éuguj─ůcych p┼éaszczy, dewiz, tarcz sercowych albo trzymaczy oraz koron wy┼╝szych rang i o wi─Ökszej liczbie he┼ém├│w.

Pos┼éuguj─ůc si─Ö herbem nale┼╝y zachowa─ç du┼╝─ů ostro┼╝no┼Ť─ç zw┼éaszcza ÔÇ×odkrywaj─ůcÔÇŁ w┼éasne szlachectwo nie maj─ůc dok┼éadnych informacji o herbie. Z jednej strony b─Öd─ůc skromnym, ostro┼╝nym mo┼╝emy zosta─ç pos─ůdzeni o ukrywanie oznak wskazuj─ůcych na pochodzenie szlachectwa (np. adopcja herbowa), z drugiej strony bezpodstawne upi─Ökszanie narazi─ç mo┼╝e na ┼Ťmieszno┼Ť─ç (opr├│cz miana uzurpatoraÔÇŽ).

Szlachta drobna, zagrodowa w wielu przypadkach przesta┼éa dba─ç o sprawy tak odleg┼ée od zdobycia chleba jak wizerunek herbu. Wiele tysi─Öcy rodzin szlacheckich ÔÇ×zagubi┼éoÔÇŁ wizerunek herbu. Wi─Öcej o szlachcie za┼Ťciankowej na stronie Szlachta za┼Ťciankowa.

Stany

Stan ÔÇô zamkni─Öta grupa spo┼éecze┼ästwa feudalnego o wyodr─Öbnionej pozycji spo┼éeczno-prawnej. Najbardziej uprzywilejowane stany to feuda┼éowie ┼Ťwieccy i duchowie┼ästwo. Osobny stan tworzy┼éo mieszcza┼ästwo, w niekt├│rych krajach (np. we Francji, tzw. trzeci stan) wsp├│lnie z ch┼éopami, kt├│rych jednak najcz─Ö┼Ťciej zaliczano do odr─Öbnego stanu (np. w Polsce, w Niemczech) lub jako grup─Ö nieuprzywilejowan─ů pozostawiano poza stanem.
Przynale┼╝no┼Ť─ç do stanu (poza duchowie┼ästwem) by┼éa dziedziczna, jednak w praktyce istnia┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç przej┼Ťcia do innego stanu poprzez nobilitacj─Ö lub uzyskanie obywatelstwa miasta. Stany uczestniczy┼éy w politycznym ┼╝yciu kraju poprzez swych przedstawicieli w parlamencie. Ustr├│j stanowy likwidowa┼éy stopniowo rewolucje antyfeudalne, w Polsce zosta┼é zniesiony przez Konstytucj─Ö marcow─ů 1921, kt├│ra ostatecznie znios┼éa stan szlachecki. -KONSTYTUCJA MARCOWA

Prawo do herbu

Kto mia┼é prawo do herbu ÔÇô czyli kto jest szlachcicem.

Pierwotne zasady przynale┼╝no┼Ťci do szlachty by┼éy proste: aby odziedziczy─ç szlachectwo oboje rodzice musieli by─ç szlachcicami ÔÇô Statuty Wi┼Ťlickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347. Konstytucja z 1505 r. posuwa si─Ö w restrykcjach dalej i m├│wi ┼╝e opr├│cz obojga rodzic├│w szlacheckich trzeba by┼éo wraz z rodzicami zamieszkiwa─ç w posiad┼éo┼Ťciach wiejskich (powinni by─ç w┼éa┼Ťcicielami ziemskimi, co w przysz┼éo┼Ťci b─Ödzie wymagane r├│wnie┼╝ przez zaborc├│w przy legitymowaniu si─Ö, ┼╝e albo nale┼╝a┼éo by─ç w┼éa┼Ťcicielem ziemskim od co najmniej 150 lat albo dowie┼Ť─ç ┼╝e by┼éo si─Ö zdolnym do posiadania w┼éo┼Ťci ÔÇô wym├│g zaborcy) ÔÇô patrz ÔÇ×Szlachectwo dziedziczneÔÇŁ poni┼╝ej. Gdy jedno ze wsp├│┼éma┼é┼╝onk├│w nie by┼éo szlachetnie urodzone potomkowie takich rodzic├│w nie nale┼╝─ů do szlachty (cho─ç s─ů r├│┼╝ne zdania na ten temat). Podobnie dzieci pozama┼é┼╝e┼äskie (z nie┼Ťlubnego ┼éo┼╝a, urodzone mniej ni┼╝ 9 miesi─Öcy po ┼Ťlubie) nie by┼éy szlachcicami (nawet gdy oboje rodzice byli szlachcicami!). Czy w danym konkretnym przypadku powy┼╝sze ograniczenia mia┼éy zastosowanie? ÔÇô to wymaga sprawdzenia.

Szlachectwo dziedziczne

W po┼éowie XIV w. podj─Öto pr├│b─Ö ustalenia szlachectwa. W├│wczas to sformu┼éowano zasad─Ö, ┼╝e szlachectwo polega na dziedzicznej przynale┼╝no┼Ťci do jednego z rod├│w rycerskich. W tym te┼╝ czasie proces formowania si─Ö stanu szlacheckiego jest ju┼╝ na uko┼äczeniu. Wraz z ukszta┼étowaniem si─Ö stanu szlacheckiego naczeln─ů i podstawow─ů zasad─ů przynale┼╝no┼Ťci do niego by┼éo urodzenie z tak zwanego prawego ┼éo┼╝a, co dotyczy┼éo os├│b urodzonych z legalnego zwi─ůzku ma┼é┼╝onk├│w szlacheckiego stanu ÔÇô do szlachty nale┼╝eli ci, kt├│rzy urodzili si─Ö z rodzic├│w szlacheckich z legalnego zwi─ůzku. M├│wi─ů o tym Statuty Wi┼Ťlickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347: aby odziedziczy─ç szlachectwo oboje rodzice musieli by─ç szlachcicami. Od 1505 r. nie tylko ┼╝e matka winna by─ç szlacheckiego pochodzenia ale i rodzice musz─ů by─ç posiadaczami ziemskimi, o czym wyra┼║nie m├│wi Konstytucja z 1505 roku (ÔÇ×Volumina LegumÔÇŁ, tom obejmuj─ůcy rok 1505, strona 138, pozycja 303):

Szlachcicem ten tylko nazywa─ç si─Ö mo┼╝e, kt├│rego oboje rodzice s─ů szlachetnie z domu szlachetnego urodzeni i kt├│rzy wedle obyczaiu Oyczyzny i zwyczaju szlachty mieszkaj─ů w swych dzier┼╝awach, czyni─ůc prawem szlacheckim Kr├│lestwa Polskiego.

Cytowana Konstytucja nadal budzi w─ůtpliwo┼Ťci. Jedn─ů z nich jest mowa w dalszej cz─Ö┼Ťci o ┼╝onie szlachcica pochodz─ůcej ze ÔÇ×stanu prostegoÔÇŁ:

Za szlacht─Ö tak┼╝e ci poczytani by─ç maj─ů, kt├│rzy tylko z oyca szlachcica, a z matki stanu prostego si─Ö rodz─ů.

Jest to sprzeczne z wcze┼Ťniejszym sformu┼éowaniem ÔÇ×ten tylkoÔÇŁ. Drug─ů w─ůtpliwo┼Ť─ç budzi wyra┼║ny warunek ÔÇ×mieszkania w swych dzier┼╝awachÔÇŁ ÔÇô rodzi to pytanie, czy szlachta bezrolna pozostawa┼éa szlacht─ů? A przecie┼╝ z czasem wprowadzono nawet szlachectwo miejskie ÔÇô Konstytucja 3 Maja, ze swojej istoty nie zwi─ůzane z ziemia┼ästwem. Tak wi─Öc ocena szlachectwa danej osoby nie jest rzecz─ů oczywist─ů.

Na przestrzeni lat zasady dotycz─ůce pochodzenia szlacheckiego czy szlachectwa zmienia┼éy si─Ö podobnie jak prawo. Prawo I Rzeczypospolitej m├│wi┼éo np. ┼╝e dziecko z legalnego ┼éo┼╝a musia┼éo urodzi─ç si─Ö minimum 9 miesi─Öcy po ┼Ťlubie. Od pewnego momentu musia┼é to by─ç ┼Ťlub katolicki. Id─ůc dalej tym tropem zasada weryfikacji szlachectwa by┼éaby np. uzasadniona od miejsca urodzenia. Przepisy wielkopolskie i ma┼éopolskie dotycz─ůce oczyszczenia si─Ö z nagany szlachectwa wymaga┼éy spe┼énienia innych wymog├│w. Szlachta kaszubska r├│wnie┼╝ by┼éa pod wp┼éywem uregulowa┼ä pruskich, Statut Litewski mia┼é swoje oboczno┼Ťci.

Zaborca (Austria) wprowadzi┼é dodatkowe obwarowania dziedziczenia szlachectwa. Dla uznania szlachectwa staropolskiego m.in. wymagane by┼éo wykazanie si─Ö byciem posiadaczem ziemskim od co najmniej 150 lat lub bycie zdolnym do posiadania. Dla szlachty polskiej ┼╝adne ograniczenia zaborcy nie s─ů wi─ů┼╝─ůce.

Drogi do uzyskania szlachectwa

Urodzenie nie by┼éo jedyn─ů legaln─ů i prawn─ů drog─ů do uzyskania szlachectwa, zwi─ůzanego z prawem do herbu.

  1. Szlachectwo osobiste duchowni oraz przywilejem Zygmunta Augusta od 1535 r. profesorowie Akademii Krakowskiej. Profesorowie po 20 latach pracy otrzymywali szlachectwo dziedziczne.
  2. Adopcja polega┼éa na uzyskaniu przez osob─Ö ni┼╝szego stanu praw do szlachectwa w wyniku przyj─Öcia do rodu i herbu przez r├│d rycerski. Forma ta stosowana by┼éa bardzo cz─Östo w XV w., ale ju┼╝ w XVI w. uleg┼éa znacznemu ograniczeniu. Najbardziej znanym aktem zbiorowej adopcji by┼é akt maj─ůcy miejsce w Horodle w czasie zawierania unii Polski z Litw─ů, kiedy to 47 polskich rod├│w rycerskich przyj─Ö┼éo do swych herb├│w tyle┼╝ rod├│w bojarskich z Litwy i ┼╗mudzi. Praktyka adopcji by┼éa na tyle liberalna, ┼╝e spraw─ů zaj─ů┼é si─Ö sejm i w 1616 r. zakazano adopcji.
  3. Nobilitacja ÔÇô uszlachcenie, prawna forma wej┼Ťcia do stanu szlacheckiego nieszlachcica i jego potomk├│w. Nobilitacja to akt prawny wydawany przez monarch─Ö, moc─ů kt├│rego nadawano osobie ni┼╝szego stanu uprawnienia szlacheckie oraz herb. W Europie Zachodniej znana od XIII w., w Polsce od XIV w. Pierwotnie dokonywana przez kr├│la b─ůd┼║ rody rycerskie, mia┼éa form─Ö adopcji herbu przez nobilitowanych. W 1413 w Horodle mia┼éo miejsce s┼éynne przyj─Öcie do herb├│w katolickich bojar├│w litewskich (Unia polsko-litewska). W XVI w. nobilitacji dokonywa┼é kr├│l aktem prawnym, od 1601 wy┼é─ůcznie w gestii sejmu (na mocy konstytucji sejmowej). W 1669 r. wprowadzona zostaje instytucja niepe┼énego szlachectwa, tak zwanego skartabellatu. Zgodnie z tym aktem nobilitowani uzyskiwali pe┼éni─Ö praw szlacheckich dopiero w trzecim pokoleniu. Od 1775 nobilitacj─Ö uzale┼╝niono od posiadania d├│br ziemskich. Konstytucja 3 maja (1791) wprowadzi┼éa mo┼╝liwo┼Ť─ç nobilitacji dla mieszczan. Dowodem na nobilitacj─Ö jest dyplom nobilitacyjny ÔÇô na pergaminie, w twardej oprawie z kolorowym wizerunkiem herbu.
  4. Indygenat ÔÇô w dawnej Polsce przyznanie cudzoziemcowi szlachectwa polskiego. Indygenat to prawna droga do uzyskania szlachectwa Rzeczypospolitej dla cudzoziemc├│w w wojsku. Pocz─ůtkowo prawo indygenatu posiada┼é kr├│l. Po raz pierwszy przyznane synom Stefan Batorego: Andrzejowi kardyna┼éowi i Baltazarowi, oraz jego braciom (1578). Od 1641 prawo indygenatu posiada┼é wy┼é─ůcznie sejm walny (z moc─ů wsteczn─ů do 1607). Od 1775 r. wymagano od indygen├│w, podobnie jak od nobilitowanych, nabycia d├│br ziemskich o ┼Ťci┼Ťle okre┼Ťlonej warto┼Ťci, przynale┼╝no┼Ťci do ko┼Ťcio┼éa rzymsko-katolickiego, a tak┼╝e przeniesienia sta┼éej siedziby do kraju. Obdarzeni szlachectwem polskim sk┼éadali kanclerzowi przysi─Ög─Ö wierno┼Ťci Rzeczypospolitej i kr├│lowi. Jednak prawo do urz─Öd├│w dygnitarskich i d├│br kr├│lewskich uzyskiwali dopiero w trzecim pokoleniu. Indygenat mo┼╝na by┼éo utraci─ç przez skazanie na banicj─Ö, po┼é─ůczone z utrat─ů czci (infami─ů). W Prusach Kr├│lewskich istnia┼é odr─Öbny indygenat pruski o zasi─Ögu regionalnym, kt├│ry zastrzega┼é godno┼Ťci i urz─Ödy lokalne wy┼é─ůcznie dla miejscowej szlachty.

Szlachta utytułowana

Cech─ů charakterystyczn─ů polskiej szlachty jest poczucie klasowego braterstwa i wzajemnego szacunku ca┼éej szlachty od najbogatszych po go┼éot─Ö. Szlachta stanowi┼éa ÔÇ×bra─çÔÇŁ, r├│wno┼Ť─ç szlachty wyra┼╝a┼éa si─Ö w powiedzeniu:

ÔÇ×Szlachcic na zagrodzie r├│wny wojewodzieÔÇŁ.

Z r├│wno┼Ťci szlachty wynika┼é fakt braku jej zr├│┼╝nicowania w randze i w konsekwencji brak jakichkolwiek tytu┼é├│w. Pewnym wyj─ůtkiem jest tutaj u┼╝ywanie tytu┼éu ksi─Öcia. Ksi─ů┼╝─Ö ÔÇô to tytu┼é zarezerwowany tylko dla syn├│w aktualnie panuj─ůcego kr├│la. Dla uznania wa┼╝no┼Ťci rodu i z tradycji tytu┼é ten by┼é ÔÇ×dziedziczonyÔÇŁ, w spos├│b nieformalny.
Indygenat ÔÇô przyj─Öcie obcego szlachcica do szlachty polskiej wraz z herbem zr├│wnywa┼éo go z pozosta┼é─ů szlacht─ů. I cho─ç cz─Ö┼Ť─ç obcej szlachty posiada┼éa tytu┼éy baron├│w, hrabi├│w czy przedrostki ÔÇ×vonÔÇŁ nie maj─ů one w Rzeczpospolitej ┼╝adnego znaczenia i nie stanowi─ů polskich tytu┼é├│w szlacheckich. Podobnie nie ma dla polskiej szlachty ┼╝adnego znaczenia nabycie takich tytu┼é├│w czy to poza granicami kraju czy to u zaborc├│w (cz─Östo drog─ů kupna).

Z tytu┼éami szlacheckimi nie nale┼╝y te┼╝ myli─ç urz─Öd├│w i godno┼Ťci w Rzeczpospolitej. Wojewodowie, kasztelani, senatorowie, marsza┼ékowie, hetmani, burgrabiowie, starostowie itp. to tylko urz─Ödnicy grodzcy, ziemscy i dworscy.

Szlachta polska nie zna ┼╝adnych tytu┼é├│w, wszyscy s─ů sobie r├│wni.

Okres napoleoński

Okres napoleo┼äski to okres kawaler├│w Cesarstwa. Kawalerowie Legii Honorowej s─ů nagrodzeni, kawalerowie Cesarstwa nobilitowani. Wraz z utworzeniem instytucji szlachty cesarstwa w 1808 ka┼╝dy kawaler (wcze┼Ťniej legionista) Legii Honorowej zostal szlachcicem z rang─ů chevalier – ale to szlachectwo by┼éo ad personam – nie dziedziczne. Sprawa by┼éa tym bardziej z┼éo┼╝ona ┼╝e tytu┼é chevaliera dziedzicznego m├│g┼é by─ç r├│wnie┼╝ nadany przez Napoleona motu proprio, przez potwierdzenie przez co najmniej trzy pokolenia, przez przedstawienie dowodu pewnych dochodow bez konieczno┼Ťci posiadania majoratu, itd. Szlachetwo dziedziczy┼éo si─Ö na zasadzie primogenitury ale mog┼éo te┼╝ przej┼Ť─ç zasad─ů adopcji. Oczywi┼Ťcie w p├│┼║niejszych czasach te zasady by┼éy zmieniane. Jednak nie jest to szlachectwo polskie tylko obce.

Praktyka prawa do herbu

Powy┼╝sze rygory zwi─ůzane z prawem do herbu poprzez wielokrotne zmiany uleg┼éy przez wieki pewnemu ÔÇ×rozmyciuÔÇŁ. Dzisiaj w dobie renesansu szlachectwa, tym razem ju┼╝ bez ┼╝adnych podstaw prawnych i przywilej├│w, na pierwszy plan wysuwa si─Ö jako podstawowa cecha szlachcica szlachetno┼Ť─ç jego post─Öpowania. Wac┼éaw Potocki w ÔÇ×Poczcie herb├│wÔÇŁ wydanym w 1696 roku wyra┼╝a┼é przekonanie ┼╝e herb dziedziczony po przodkach nie ma znaczenia wtedy, gdy nosi go osoba pozbawiona cn├│t osobistych. Wyraz swojej krytyce da┼é w wierszu ÔÇ×Do domatora herbu LewÔÇŁ:

Lwa w herbie na piecz─Öci widz─ůc u piecucha,
Bardziej by mu przysta┼éa ┼Ťwinia k┼éapoucha.

Dowody szlachectwa

O ile o szlachectwie mog─ů ┼Ťwiadczy─ç dowody bezsporne takie jak dokumenty nadania szlachectwa, o tyle sprawa jest skomplikowana, ┼╝e dokumenty te s─ů pojedynczymi egzemplarzami. Nie wszyscy zatem potomkowie mog─ů przedstawi─ç orygina┼é nadania szlachectwa ich przodkom, a liczne zajazdy szlacheckie cz─Östo zamienia┼éy w popi├│┼é tak dowody szlachectwa jak i ca┼ée dworyÔÇŽ St─ůd tak bliski zwi─ůzek heraldyki i genealogii: do wywiedzenia szlachectwa od bezspornego przodka niezb─Ödny by┼é wyw├│d genealogiczny, kt├│ry w przypadku szlachcica by┼é wywodem szlachectwa. Niestety, do czas├│w zabor├│w nie by┼éo urz─Ödowo potwierdzanych wywod├│w. Dlatego te┼╝ z chwil─ů postawienia tego wymagania przez zaborc├│w du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç szlachty nie mog┼éa sprosta─ç temu wymogowi i nie zosta┼éa uznana za szlacht─Ö (cho─ç ni─ů by┼éa i pozostaje do dzisiaj). Niestety, w wielu przypadkach nie jest mo┼╝liwe doprowadzenie wywodu a┼╝ do nadania szlachectwa (od dwustu lat z powodu braku ┼║r├│de┼é). W takich przypadkach ustalanie szlachectwa nie jest ju┼╝ na podstawie wywodu genealogicznego ale na podstawie poszlak, szeregu zdarze┼ä zarezerwowanych dla szlachty, jak np. dow├│d na posiadanie ziemi przed uw┼éaszczeniem.

Dowody bezsporne.

O szlachectwie w spos├│b bezsporny ┼Ťwiadcz─ů:

  • dokument nobilitacji lub
  • dokument indygenatu
  • wpis do Ksi─ůg Heroldii Kr├│lestwa Polskiego.

Dowody wystarczaj─ůce.

Na og├│┼é wystarcza do po┼Ťwiadczenia szlachectwa wpis do Ksi─ůg Heroldii poszczeg├│lnych Guberni (w tym Galicji i Lodomerii). Czasem jednak mog─ů pojawia─ç si─Ö w─ůtpliwo┼Ťci, gdy┼╝ aby uzna─ç szlachcica za wylegitymowanego wystarcza┼éo po┼Ťwiadczenie o jego szlachectwie trzech okolicznych magnat├│w (co mog┼éo by─ç sposobem dla bogatych ch─Ötnych do korupcyjnego ÔÇ×stania si─ÖÔÇŁ szlachcicem). Dlatego te┼╝ w przypadkach w─ůtpliwych niezb─Ödne jest dodatkowe ┼║r├│d┼éo wskazuj─ůce na szlachectwo. Wystarczaj─ůcym dowodem s─ů akta s─ůdowe z procesu oczyszczenia si─Ö z nagany szlachectwa.

Dowody po┼Ťrednie.

W przypadku braku mo┼╝liwo┼Ťci przeprowadzenia wywodu a┼╝ do nadania szlachectwa o przynale┼╝no┼Ťci do szlachty przodka mog─ů ┼Ťwiadczy─ç poszlaki, zapisy r├│┼╝nych zdarze┼ä zarezerwowanych dla szlachty:

  • dokumenty stwierdzaj─ůce fakt posiadania ziemi przed 1791 r. ÔÇô dowody maj─ůtkowe dotycz─ůce sprzeda┼╝y lub kupna wsi
  • sprawowanie urz─Öd├│w ziemskich (nominacje na urz─Ödy koronne i ziemskie)
  • konstytucje sejmowe ┼Ťwiadcz─ůce ┼╝e dany przodek by┼é pos┼éem lub senatorem
  • wpisach w ksi─Ögach metrykalnych z tytu┼éem Pan, JgMo┼Ť─ç, szlachetny, urodzony, dziedzic, gospodarz dziedziczny, gospodarz ÔÇ×na w┼éasnej cz─ůstce ziemiÔÇŁ, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka┼éy, ┼Ťwietnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymuj─ůcy si─Ö, possesor zastawny, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
  • wpisach w rejestrach podatkowych (pog┼é├│wne, podymne) z tytu┼éem Pan, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
  • wyst─Öpowaniu w spisach pospolitego ruszenia
  • patenty na przyznane ordery
  • inne wskazuj─ůce na przynale┼╝no┼Ť─ç do stanu szlacheckiego.

Po upadku Rzeczypospolitej zaborcy wprowadzili w┼éasne przepisy reguluj─ůce przynale┼╝no┼Ť─ç do stanu szlacheckiego. We wszystkich trzech zaborach stosowano bardzo podobne metody. Generalnie pr├│bowano zaskarbi─ç sobie wzgl─Ödy rodzin zamo┼╝nych i arystokratycznych przez nadawanie tytu┼é├│w szlacheckich, natomiast drobn─ů szlacht─Ö starano si─Ö zepchn─ů─ç do stanu ch┼éopskiego. W wyniku tego procesu wiele tysi─Öcy starych rodzin szlacheckich uleg┼éo pe┼énej deklasacji.

W zaborze austriackim wprowadzono stopnie szlachectwa. Szlacht─Ö podzielono na pan├│w (magnat├│w) i rycerzy. Do pierwszych zaliczono rodziny utytu┼éowane: ksi─ů┼╝─ůt (tylko potomkowie rodzin panuj─ůcych), hrabi├│w (rodziny, kt├│rym tytu┼é nadano jeszcze w czasach Rzeczpospolitej), baron├│w. Druga grupa podzielona zosta┼éa na dwie podgrupy:

  • szlacht─Ö odwieczn─ů (zwan─ů Uradel),
  • szlacht─Ö z przywileju stanowego na podstawie nobilitacji (zwan─ů Briefadel)
  • oraz Landadel jak i rodziny mediatyzowane

Stopnie szlachectwa austriackiego:

  • stopie┼ä pierwszy ÔÇô szlachta prosta (Einfach Adel) nie u┼╝ywaj─ůca tytu┼é├│w (poza tytu┼éem honorowym edler)
  • stopie┼ä drugi ÔÇô szlachta z tytu┼éem ritter
  • stopie┼ä trzeci (arystokracja) ÔÇô baronowie
  • stopie┼ä czwarty (arystokracja) ÔÇô hrabiowie
  • stopie┼ä pi─ůty (arystokracja) ÔÇô ksi─ů┼╝─Öta (F├╝rst)

Wsp├│lnym wyr├│┼╝nikiem dla wszystkich stopni szlachectwa w Austrii by┼éo dodanie przed nazwiskiem partyku┼éy von (co znios┼éo postanowienie Zgromadzenia Ludowego Austrii w 1919 r.). Nale┼╝y tutaj doda─ç, ┼╝e w Austrii ÔÇô odmiennie ni┼╝ w Polsce ÔÇô nie istniej─ů nazwy herb├│w. Nazwami herb├│w pos┼éugiwa┼éy si─Ö wy┼é─ůcznie rodziny wylegitymowane ze szlachectwa polskiego. Podawanie herbu przy nobilitacjach austriackich jest b┼é─Ödem. Herbami nie s─ů r├│wnie┼╝ predykaty (przydomki), kt├│re mo┼╝na by┼éo uzyska─ç wraz z nobilitacj─ů. W uznaniu szczeg├│lnych zas┼éug mo┼╝na by┼éo uzyska─ç podwy┼╝szenie stopnia szlachectwa. Zatwierdzenie szlachectwa polskiego przy wpisie do Metryki nazywane by┼éo ÔÇ×szlachectwem staropolskimÔÇŁ.

W zaborze pruskim przyj─Öto podobne kryteria jak w Galicji, z tym, i┼╝ dodano warunek posiadania d├│br ziemskich.

W zaborze rosyjskim szlachta musia┼éa sk┼éada─ç w s─ůdach ziemskich szereg dokument├│w i dowod├│w. S─ůdy ziemskie po rozpatrzeniu tych┼╝e orzeka┼éy o szlachectwie. Zgodnie z tak zwan─ů hramot─ů Katarzyny II szlachectwa owe zapisywano do jednej z sze┼Ťciu ksi─ůg. Ksi─Ögi te zawiera┼éy wykazy szlachty wed┼éug poni┼╝szych podzia┼é├│w:

  • szlachta, kt├│ra nie mog┼éa udowodni─ç swojego pochodzenia od dawniej ni┼╝ 100 lat,
  • osoby obdarzone
  • osoby, kt├│re uzyska┼éy prawo ÔÇ×nowego szlachectwaÔÇŁ na podstawie stopnia urz─Ödniczego,
  • szlachta cudzoziemska osiad┼éa w Rosji,
  • szlachta utytu┼éowana,
  • szlachta nieutytu┼éowana, kt├│ra udowodni┼éa swoje pochodzenie sprzed 1685 r.

Wywodzenie szlachectwa w zaborze rosyjskim przybliża Adam Pszczółkowski:

Na potrzeby wywodu w zaborze austriackim i pruskim obligatoryjnie przy legitymowaniu si─Ö konieczne by┼éo przedstawienie wizerunku herbu wraz z cytatem „z dzie┼éa klasycznego”. W zaborze rosyjskim wypisy wizerunk├│w by┼éy mile widziane. Na liscie dzie┼é klasycznych znajdowalo si─Ö m.in. lwowskie wydanie Niesieckiego. Sam wypis wizerunku herbu nie dawa┼é zadnej gwarancji skutecznego wywodu, ale byl niezb─Ödnym (zab├│r austriacki i pruski) bad┼║ dobrze widzianym dokumentem (zab├│r rosyjski).

W Polsce niepodleg┼éej, wed┼éug postanowie┼ä konstytucji marcowej z 1921 r., zniesiony zosta┼é stan szlachecki. Art.96 tej konstytucji g┼éosi┼é, ┼╝e odrodzone pa┼ästwo polskie nie uznaje ┼╝adnych herb├│w, tytu┼é├│w i przywilej├│w dziedzicznych. Kolejna konstytucja, tzw. kwietniowa z 1935 r., znosz─ůc (art.81, par. 2) poprzednie postanowienia, wprowadzi┼éa de facto stan rzeczy sprzed 1921 r. Oznacza┼éo to, ┼╝e obywatele naszego kraju mogli u┼╝ywa─ç posiadanych tytu┼é├│w w dokumentacjach osobistych.

na podstawie: Encyklopedia PWN, http://region.halicz.pl/szlachta/szlachta.htm, Aleksander M. Kuźmin na łamach www.bezuprzedzen.pl

Niejasno┼Ťci wywodzenia szlachectwa

Gospodarz dziedziczny, gospodarz ÔÇ×na w┼éasnej cz─ůstce ziemiÔÇŁ, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka┼éy, possesor zastawny, honestos, honestus, honestor,ÔÇŽ

Co do znaczenia powy┼╝szych okre┼Ťle┼ä to sytuacja jest nie do ko┼äca oczywista. Nale┼╝y wzi─ů─ç pod uwag─Ö kilka czynnik├│w przy rozpatrywaniu znaczenia:

  • Proces rozdrobniania maj─ůtk├│w szlacheckich
  • Lokalne tradycje i uznanie przez okoliczna szlacht─Ö
  • Zmiany prerogatyw (kryteri├│w) szlachectwa
  • Uw┼éaszczenie ch┼éopstwa
  • Uwarunkowania ko┼Ťcielne

Ot├│┼╝ proces rozdrobniania maj─ůtk├│w szlacheckich prowadz─ůcy ostatecznie do powstania nie tylko szlachty za┼Ťciankowej (zagrodowej) ale r├│wnie┼╝ szlachty bezrolnej (go┼éoty) sprawi┼é pewn─ů trudno┼Ť─ç przy sporz─ůdzaniu dokument├│w przez proboszcz├│w. Z jednej strony dana rodzina mog┼éa by─ç w okolicy znana od setek lat jako szlachecka a nawet w danym momencie mogli mieszka─ç w okolicy bogaci szlachcice z ogromnymi maj─ůtkami, to jednak mogli trafi─ç si─Ö ÔÇ×golcyÔÇŁ czy bardzo biedni szlachcice, albo pracuj─ůcy na w┼éasnym gospodarstwie albo nawet b─Öd─ůc wyrobnikami (komornicy). W takich przypadkach powstawa┼éa w─ůtpliwo┼Ť─ç czy jest to szlachta czy nie?

Problem nasili┼é si─Ö w okresie zabor├│w gdy zaborcy sformu┼éowali kryteria szlachectwa wed┼éug w┼éasnego, politycznego uznania. Du┼╝a cz─Ö┼Ť─ç biednej szlachty polskiej nie kwalifikowa┼éa si─Ö jako szlachta wed┼éug kryteri├│w zaborc├│w. Jednak by┼éa to ca┼éy czas szlachta polska! Wa┼╝ne by┼éo tutaj pochodzenie a nie maj─Ötno┼Ť─ç. Wobec z jednej strony przes┼éanek ÔÇ×szlacheckichÔÇŁ (pochodzenie) a z drugiej strony przes┼éanek ÔÇ×ch┼éopskichÔÇŁ (faktyczne zaj─Öcie) proboszcz mia┼é dylemat jak okre┼Ťli─ç dan─ů osob─Ö. St─ůd pojawia┼éy si─Ö pewne rozr├│┼╝nienia wprowadzaj─ůce na skali ÔÇ×tak ÔÇô nieÔÇŁ (szlachcic ÔÇô ch┼éop) jeszcze kilka okre┼Ťle┼ä po┼Ťrednich.

Proces rozmywania znaczenia by┼é powodowany r├│wnie┼╝ historyczn─ů utrat─ů statusu i znaczenia szlachty. O ile kilkaset lat temu istnia┼éy bardzo ostre ramy szlachectwa wyznaczone przez pochodzenie tak od strony ojca jak i matki jak i zawodu (trzeba by┼éo by─ç ziemianinem i z tego utrzymywa─ç si─Ö), wykluczone by┼éo bycie mieszczaninem lub paranie si─Ö handlem, to jednak z biegiem lat rygory te ulega┼éy ci─ůg┼éemu ┼éagodzeniu przez co straci┼éy sw─ů unikalno┼Ť─ç w┼éa┼Ťciw─ů dla stanu szlacheckiego. Szlachta zbli┼╝y┼éa si─Ö do ch┼éopstwa poprzez powstanie szlachty zagrodowej i go┼éoty.

Wraz z uw┼éaszczeniem powsta┼éa warstwa bardzo bogatego ch┼éopstwa maj─Ötno┼Ťci─ů znacznie przewy┼╝szaj─ůcego znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç biednej szlachty. Bogaci mieszczanie i fabrykanci otrzymywali szlachectwo co r├│wnie┼╝ rozmywa┼éo granice szlachectwa.

W takiej sytuacji pojawia┼éy si─Ö r├│┼╝norodne okre┼Ťlenia obok Pan, JgMo┼Ť─ç, szlachetny, urodzony, dziedzic, ┼Ťwietnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymuj─ůcy si─Ö, magnificus, nobilis, generousus r├│wnie┼╝ nast─Öpuj─ůce: gospodarz dziedziczny, gospodarz ÔÇ×na w┼éasnej cz─ůstce ziemiÔÇŁ, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka┼éy, possesor zastawny, honestos, honestor. Niestety, bez dok┼éadniejszych bada┼ä nie mo┼╝na na podstawie samego okre┼Ťlenia stwierdzi─ç (wykaza─ç) szlachectwa, wymaga to dodatkowych informacji. Jedn─ů z oczywistych przyczyn jest uw┼éaszczenie ch┼éopstwa, co w oczywisty spos├│b sprawi┼éo ┼╝e pojawili si─Ö ch┼éopi maj─ůcy dziedziczne prawo do ziemi. Dodatkow─ů trudno┼Ť─ç stanowi fakt ┼╝e w okresie uw┼éaszczenia wi─Ökszo┼Ť─ç ludzi ju┼╝ mia┼éa wykszta┼écone nazwiska, tak jak szlachta. Zatem badaj─ůc okre┼Ťlenia nale┼╝y zwraca─ç uwag─Ö r├│wnie┼╝ na okres w kt├│rym okre┼Ťlenia te by┼éy stosowane.

Tak jak szlachta odwieczna nie potrzebowa┼éa ┼╝adnych dokument├│w zatwierdzaj─ůcych czy nadaj─ůcych szlachectwo bowiem istotne by┼éo wzajemne uznawanie si─Ö za szlacht─Ö w┼Ťr├│d szlachty, tak i w okresie zubo┼╝enia szlachty, gdy wielu szlachcic├│w straci┼éo wszelkie zewn─Ötrzne oznaki szlachectwa to jednak mog┼é─ů istnie─ç tak spo┼éeczno┼Ť─ç s─ůsiad├│w lub rodziny kt├│rzy nadal uznawali ich za szlacht─Ö.

Osobn─ů kwesti─ů jest stosowanie okre┼Ťle┼ä ko┼Ťcielnych. Ksi─Ögi ko┼Ťcielne stanowi┼éy dokumenty prowadzone w spos├│b zgodny z przepisami ko┼Ťcielnymi. W tym kontek┼Ťcie niekt├│re okre┼Ťlenia os├│b mog─ů by─ç odczytywane nie jako okre┼Ťlenia stanu ale jako cechy parafianina. Przyk┼éadowo poj─Öcie ÔÇ×honestus ususÔÇŁ jest poj─Öciem z teologii rodzicielstwa. Wsp├│┼écze┼Ťnie encyklika Piusa XI cytuje owo poj─Öcie jako etyczn─ů granic─Ö wykluczaj─ůc─ů jakiekolwiek nadu┼╝ycie zdolno┼Ťci rozrodczej wprowadzane pod pretekstem ma┼é┼╝e┼ästwa (innymi s┼éowami: wsp├│┼é┼╝ycie ma┼é┼╝onk├│w wy┼é─ůcznie w celu prokreacji). Zatem okre┼Ťlenie honestus mo┼╝e oznacza─ç po prostu osob─Ö ┼╝yj─ůc─ů w czysto┼Ťci ma┼é┼╝e┼äskiej/przedma┼é┼╝e┼äskiej. Jest prawdopodobne ┼╝e to w┼éa┼Ťnie znaczenie by┼éo dla proboszcza istotniejsze od sygnalizowania warstwy spo┼éecznej w kontek┼Ťcie przygotowa┼ä do sakramentu ma┼é┼╝e┼ästwa.

Tak wi─Öc wobec nie tylko zmieniaj─ůcych si─Ö prerogatyw szlachectwa ale i zmian historycznych i spo┼éecznych okre┼Ťlenie stanu danej osoby stawa┼éo si─Ö coraz trudniejsze. Cz─Östo na okre┼Ťlenie stanu wi─Ökszy od pochodzenia wp┼éyw mia┼é status danej osoby. Niezwykle trudna rola proboszcza jako swoistego s─Ödziego rozstrzygaj─ůcego o szlachectwie spowodowa┼éa powstanie ÔÇ×odcieni szlachectwaÔÇŁ ÔÇô r├│┼╝nych okre┼Ťle┼ä ilustruj─ůcych malej─ůce znaczenie danych os├│b jako szlachty. Tak wi─Öc r├│┼╝norodne okre┼Ťlenia w ksi─Ögach parafialnych s─ů dowodem z jednej strony doskona┼éej znajomo┼Ťci swoich parafian przez proboszcz├│w wraz z ich histori─ů ale r├│wnie┼╝ znajomo┼Ťci relacji pomi─Ödzy parafianinami. Z drugiej strony s─ů odbiciem przemian i zmian statusu parafian. Stanowi─ů one inspiracj─Ö do g┼é─Öbszych bada┼ä epoki z kt├│rej pochodz─ů zanim zostan─ů im nadane wsp├│┼éczesne znaczenia, odleg┼ée od ducha epoki z kt├│rej pochodz─ů.

Szlachectwo miejskie

Leszek Czarny przywilejem z roku 1225 zr├│wna┼é z rycerstwem wszystkich mieszczan krakowskich. Przywilej ten by┼é p├│┼║niej wielokrotnie potwierdzany przez r├│┼╝nych kr├│l├│w, r├│wnie┼╝ przez W┼éadys┼éawa Jagie┼é┼é─Ö w 1399. Jednak dopiero w 1493 roku Jan Olbracht w┼é─ůczy┼é mieszczan krakowskich w poczet szlachty Rzeczpospolitej. Od tego momentu mamy do czynienia ze szlachectwem dziedzicznym. Wi─Öcej w Kalendarium szlacheckie.

Utrata i wyga┼Ťni─Öcie szlachectwa

Utrata szlachectwa następowała w wyniku:

  • orzeczenia kary ┼Ťmierci (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
  • orzeczenia ci─Ö┼╝kiego wi─Özienia (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
  • skazania na banicj─Ö, po┼é─ůczonego z utrat─ů czci (infami─ů)
  • przyj─Öcia nieszlachcica do herbu (po 1633 r.)
  • zamieszkanie w mie┼Ťcie i zaj─Öcie si─Ö handlem (po 1633 r.)
  • oddanie si─Ö szynkarstwu, kramarstwu lub rzemios┼éu (od 1505 do 1755 r.).

Kodeks karny austriacki z 1808 r. przewidywa┼é utrat─Ö szlachectwa tylko skazanego. Jego rodzina i potomkowie nie tracili szlachectwa. Je┼╝eli skazany posiada┼é opr├│cz austriackiego r├│wnie┼╝ szlachectwo innego kraju, pozostawa┼é w tych krajach szlachcicem. Utrata szlachectwa oznacza┼éa wykre┼Ťlenie karne ze spisu szlachty.

W przypadku szlachectwa osobistego z chwil─ů ┼Ťmierci szlachectwo wygasa┼éo. Jednak┼╝e austriacki kodeks cywilny m├│wi┼é, ┼╝e je┼╝eli wdowa nie wysz┼éa ponownie za m─ů┼╝, pozostawa┼éa szlachciank─ů.

Wyga┼Ťni─Öcie szlachectwa nast─Öpowa┼éo r├│wnie┼╝ w przypadku wymarcia rodziny szlacheckiej.

Legitymacja

W atmosferę wywodzenia swego szlachectwa przed zaborcami najlepiej wprowadzi Cię przedsłowie do Pocztu Szlachty:

POCZET

SZLACHTY

GALICYJSKIEJ I BUKOWIŃSKIEJ

W LWOWIE.

W drukarni Instytutu stauropigia┼äskiego, pod zarz─ůdem Micha┼éa Dzikowskiego.

1857.

PRZEDSŁOWIE

Kiedy w roku 1772. Galicya przesz┼éa pod ber┼éo austryackie, nowy Rz─ůd wezwa┼é osiad┼é─ů w tym kraju dawn─ů Szlacht─Ö polsk─ů, aby wywiod┼éa si─Ö z posiadanego s z l a c h e c t w a.

Kilka dom├│w xi─ů┼╝─Öcych otrzyma┼éo zatwierdzenie swego tytu┼éu; rodom, kt├│re za dawnego rz─ůdu odznaczone by┼éy piastowaniem godno┼Ťci wojewod├│w, kasztelan├│w, albo dostoje┼ästw koronnych i.t.d., przyznano godno┼Ť─ç hrabsk─ů; innym, kt├│re mog┼éy by┼éy wskaza─ç przodk├│w, jakim urz─Ödem powiatowym zaszczyczonych, godno┼Ť─ç baronowsk─ů. Nadanie tych wy┼╝szych stopni szlachectwa wychodzi┼éo bezpo┼Ťrednio od Monarchy.

Dla rozpoznania za┼Ť dowod├│w szlachectwa stanu rycerskiego i wydawania dekret├│w legitymacyjnych czyli tak zwanych legitymacyj, pierwotnie wyznaczona by┼éa osobna Kommissya, z┼éo┼╝ona z pi─Öciu najznakomitszych kraju tego obywateli, zt─ůd Kommissy─ů Magnat├│w* nazwana; nast─Öpnie w r. 1782., gdy ta nie mog┼éa dla mnogo┼Ťci Szlachty, popisuj─ůcej si─Ö z prawami swojemi, podo┼éa─ç zadaniu, w┼éo┼╝ono t─Ö czynno┼Ť─ç na S─ůdy Grodzkie i Ziemskie, zatrzymane jeszcze pod├│wczas z dawnego organizmu, a ┼╝e po ca┼éym kraju roz┼éo┼╝one, przeto Szlachcie w r├│┼╝nych okolicach zamieszka┼éej dost─Öpniejsze. ÔÇô Do zg┼éaszania si─Ö z dowodami naznaczono termin, kt├│ry p├│┼║niej z uwzgl─Ödnieniem zachodz─ůcych przeszk├│d kilkakrotnie przed┼éu┼╝ano.

*Do Komissyi tej nale┼╝eli: Wac┼éaw Hieronim Hrabia Sierakowski, Arcybiskup lwowski ob. ┼éac., Jan Hrabia Zamojski, J├│zef Hrabia Wandalin Mniszech, b. Kasztelan krakowski, Ignacy Hrabia Cetner, b. Wojewoda be┼ézki, i Stanis┼éaw Potocki, b. Starosta be┼ézki. Do wa┼╝no┼Ťci dekret├│w legitymacyjnych wymagane by┼éy trzy podpisy.

Legitymacje tak od Magnat├│w, jako te┼╝ od S─ůd├│w Grodzkich i Ziemskich wydawane, by ostatecznie wa┼╝nymi si─Ö sta┼éy, t.j. stanowi─ç mog┼éy na przysz┼éo┼Ť─ç dow├│d dawnego szlachectwa, musia┼éy by─ç na wieczn─ů rzeczy pami─Ö─ç wpisane do Ksi─ůg Szlachty, majestatycznymi czyli Metrykami Szlachty zwanych, t.j. musia┼éy by─ç immatrykulowane.

Po up┼éynnionym ostatnim terminie legislacyjnym w r. 1788. Rz─ůd, uznawszy sko┼äczonym dzie┼éo, rozwi─ůza┼é S─ůdy Grodzkie i Ziemskie, Metryki za┼Ť Szlachty powierzy┼é stra┼╝y ├│wczesnego Wydzia┼éu Stan├│w (Collegium Statuum), kt├│ry urz─Ödowa┼é ju┼╝ od roku 1782. t.j. od czasu zaprowadzenia Stan├│w w Galicyi.

Atoli nie sko┼äczy┼éy si─Ö by┼éy zupe┼énie zachody szlachty w celu uzyskania zatwierdze┼ä dawnego przywileju swego, ÔÇô zachody, kt├│rym cz─Östokro─ç potrzeba wyszukiwania i zbierania dokument├│w za kordonem nie ma┼ée stawia┼éa przeszkody. Wydzia┼é Stan├│w (Collegium Statuum) rozpoznawa┼é tedy dowody, z kt├│remi ona wyst─Öpowa┼éa, wydawa┼é, uznawszy je dostatecznemi, legitymacye w spos├│b u┼╝ywany przez by┼ée S─ůdy, i wpisywa┼é takowe do Metryk, je┼╝eli uzyskuj─ůcy czynili zado┼Ť─ç przepisanym warunkom.

II

Takie u┼éatwienia legitymowania si─Ö trwa┼éo po rok 1817. t.j. do czasu reorganizacji Stan├│w i ich Wydzia┼éu. Nast─Öpnie, luboli usta┼éo upowa┼╝nienie Wydzia┼éu Stanowego do uznawania Szlachectwa, wszak┼╝e N.N. Monarchowie, poczytuj─ůc takowe odt─ůd za wyp┼éyw ┼éaski, uwzgl─Ödniaj─ů poszczeg├│lne, podzi┼Ťdzie┼ä przed Ich tron zanoszone pro┼║by.

Do zatwierdzonej Szlachty galicyjskiej przyby┼éa nadto za rz─ůd├│w austryackich Szlachta nowego nadania b─ůd┼║ stopnia rycerskiego, b─ůd┼║ stopnia 1go, jaka w innych krajach Pa┼ästwa Austryackiego znan─ů by┼éa, a kt├│r─ů odznaczono dodaniem s┼é├│wka de (von) przed nazwiskiem.

Nowonadane szlachectwo stanu rycerskiego, aby co do prerogatyw mog┼éo by┼éo z dawnem zr├│wna─ç si─Ö, potrzebowa┼éo nadania indygenatu, zale┼╝nego od Sejm├│w, a zarazem od zatwierdzenia Monarszego. Jako┼╝ nadawa┼éy Sejmy indygenat Szlachcie stanu rycerskiego w Pa┼ästwie Austryackim, a niekiedy Szlachcie 1go stopnia. Wszak┼╝e obowi─ůzane by┼éy nadawa─ç indygenat Gubernatorom kraju i innym osobom, przez Monarch─Ö ku temu poleconym.

Z Szlacht─ů galicyjsk─ů po┼é─ůczon─ů zosta┼éa w r. 1787., gdy Bukowin─Ö wcielono do Galicyi, Szlachta bukowi┼äska, kt├│rej prawa poddano tak┼╝e pod rozpoznanie galicyjskiego Wydzia┼éu Stanowego (Collegium Statuum).

Dla rozpoznania praw Szlachty Galicyi Zachodniej w dawnych granicach by┼éa za┼éo┼╝ona osobna Kommissya. Po odpani─Öciu tego kraju Szlacht─Ö tam┼╝e legitymowan─ů, o ile zamieszkuj─ůc w tutejszem kr├│lestwie prawnym zastrze┼╝eniom uczyni┼éa zado┼Ť─ç, wliczono w poczet Szlachty galicyjskiej.

Tym sposobem z zatwierdzeniem dawnego Szlachectwa utworzy┼éo si─Ö odstopniowanie tego┼╝ poniek─ůd wedle hierarchiii szlacheckiej, w innym krajach austryackich z dawna istniej─ůcej. Zostali albowiem z dawnego sk┼éadu Xi─ů┼╝─Öta i Szlachta stanu rycerskiego; stan Magnat├│w uzupe┼énili Hrabiowie i Baronowie, otrzymawszy ten tytu┼é na zasadzie godno┼Ťci, za czas├│w dawnego rz─ůdu piastowanej, a z obecnym tytu┼éem zr├│wnanej: przyby┼éa Szlachta 1go stopnia s┼é├│wkiem de (von) odr├│┼╝niona.

Imiona Szlachty, kt├│ra pierwotniie uzyska┼éa zatwierdzenie szlachectwa, zawarte w Ksi─Ögach Majestatycznych, czyli Metrykach Szlachty, a wyj─ůtkowo tak┼╝e w aktach stanowych, je┼╝eli ci, kt├│rych szlachectwo uzna┼é Wydzia┼é Stanowy, zaniechaniem formalno┼Ťci, immatrykulacyi nie uczynili mo┼╝ebn─ů. Te imiona, gdy galicyjskie szlachectwo jest dziedzicznem, ┼╝yj─ů w oradzaj─ůcych si─Ö potomkach: dow├│d pochodzenia jest w─Öz┼éem, wi─ů┼╝─ůcym syn├│w, wnuk├│w i p├│┼║niejsze pokolenia z przodkami. Zatem kto z potomk├│w w biegu czasu okaza┼é dowodnie swoje pochodzenie od przodk├│w pierwotnie immatrykulowanych, tego tak┼╝e Wydzia┼é Stanowy wpisywa┼é z imienia w swe ksi─Ögi.

Wydarza sie jednak, i w toku rzeczy ludzkich wydarza─ç si─Ö musi, ┼╝e z┼éo┼╝enie dowod├│w pochodzenia jest trudnem, a w odleglejszych pokoleniach staje si─Ö trudniejszem. To┼╝samo┼Ť─ç bowiem chrzestnych imion przodk├│w legitymowanych, tylko wstecznym rodowodem odr├│┼╝nionych, brak metryk chrztu, przez przypadki elementarne zniszczonych, lub dla niewiadomo┼Ťci miejsca urodzenia rodzic├│w i t. d. wyszukanymi by─ç nie mog─ůcych, bywaj─ů przyczyn─ů, ┼╝e okazanie zwi─ůzku mi─Ödzy przodkiem a plemiennikiem jest trudnem, i niekiedy ze szkod─ů tego┼╝ nawet niepodobnem.

Mniemamy zatem, ┼╝e tej tak jawnej potrzebie dogodzimy, wydaj─ůc za zezwoleniem Wydzia┼éu Stan├│w Poczet czyli Spis Szlachty galicyjskiej i bukowi┼äskiej, obejmuj─ůcy pierwotnie legitymowane imiona, tudzie┼╝, je┼╝eli i p├│┼║niejsze nast─Öpstwo w ksi─Ögach jest wpisane, tak┼╝e i pochodne. Taki albowiem spis, obja┼Ťniaj─ůcy wy┼╝szy rodow├│d, mo┼╝e niejednemu by─ç skaz├│wk─ů przy ┼Ťledzeniu w─ůtk├│w pochodzenia, a nast─Öpnie u┼éatwi─ç zwi─ůzanie w┼éasnego imienia z imieniem przodka, na kt├│rym ni─ç pochodna urwan─ů zosta┼éa; a uskutecznione nowe wpisanie potomk├│w b─Ödzie przewodni─ů dla bezpo┼Ťrednich i dalszych nast─Öpc├│w.

III

Przedewszystkiem wi─Öc znajdziemy tu Szlacht─Ö galicyjsk─ů immatrykulowan─ů, do kt├│rej doliczone s─ů imiona Dostojnik├│w kr├│lestwa, c.k. Podkomorzych, nakoniec Cz┼éonk├│w Sejmowych, aczkolwiek z osoby swojej nie immatrykulowanych; szlachectwo ich albowiem nie ulega ┼╝adnej w─ůtpliwo┼Ťci. Po szlachcie galicyjskiej nat─Öpuje Szlachta bukowi┼äska. Nareszcie Dodatek zawiera imiona tych, kt├│rzy, chocia┼╝ zyskali uznanie szlachectwa, dla niedope┼énienia formalno┼Ťci nie s─ů wpisani do Metryk. Aby za┼Ť poczet ten ile mo┼╝no┼Ťci uczyni─ç zupe┼énym, umie┼Ťcili┼Ťmy w Dodatku tak┼╝e i tych, kt├│rzy w ci─ůgu druku, wykazawszy przed Wydzia┼éem Stanowym swe szlacheckie pochodzenie, po dzie┼ä 15. lutego 1857. weszli do Metryk Stanowych.

Oto obja┼Ťnienie poszczeg├│lnych rubryk:

Pierwsza rubryka zawiera nazwisko, przydomek, herb, stopie┼ä szlachectwa i imi─Ö chrzestne. Stopnie odznacone s─ů wyra┼╝eniem: Ksi─ů┼╝─Ö, Hrabia, Baron. Gdzie nie ma takiego wyrazu, tam rozumie si─Ö, i┼╝ nazwisku s┼éu┼╝y Szlachectwo Stanu Rycerskiego. Przydomek i nazw─Ö herbu odr├│┼╝niono inakszymi czcionkami. Nowonadane Szlachectwo 1go stopnia odznaczono przydanem w nawiasie s┼é├│wkiem de (de).

Poczynaj─ůc od kresu rubryki nazwiska oznaczj─ů osoby, kt├│rym pierwotnie przyznano lub nadano szlachectwo. Nieco g┼é─Öbiej ku lewej znajdziesz imiona plemiennik├│w czyli pochodne: przy nich wyra┼╝ono, w jakim stopniu osoby pochodne odleg┼ée s─ů od legitymowanego przodka.

Rubryk─Ö t─Ö zamykamy uwag─ů, ┼╝e gdy Spisowi temu za g┼é├│wn─ů podstaw─Ö s┼éu┼╝─ů Metryki Szlachty, przy imionach tam tylko przydomki i nazwy herb├│w s─ů wyszczeg├│lnione, gdzie w osnowie dokumentu legitymacyi s─ů wymienione. Zt─ůd wynika, mianowicie co si─Ö tyczy herb├│w, i┼╝ cho─ç one nie przy wszystkich rodach s─ů umieszczone, u┼╝ywanie ich prawnem jest, je┼╝eli p├│┼║niej dowodnie wykazanem zosta┼éo: wiadomo albowiem, i┼╝ w powszechno┼Ťci ka┼╝dy r├│d herbownym szczyci si─Ö klejnotem.

Druga rubryka zawiera charakter, o ile o takowym mo┼╝na by┼éo z ksi─ůg Szlachty dowiedzie─ç si─Ö.

W trzeciej rubryce znajdujemy naostatek wiadomo┼Ť─ç czy Szlachectwo od Magnat├│w, S─ůdu Grodzkiego lub Ziemskiego, albo od Wydzia┼éu Stanowego uznanem, albolite┼╝ od Monarchy zatwierdzonem lub nadanem zosta┼éo. ÔÇô Przy nieimmatrykulowanych nazwiskach Cz┼éonk├│w Stanowych wyra┼╝ono, ┼╝e ich do grona Stan├│w przyj─Öto; przy c.k. Podkomorzych jest wzmianka, w kt├│rym roku ich mianowano. ÔÇô Przy imionach indygenatem zaszczyconych wskazany rok nadania indygenatu. ÔÇô

Nakoniec gdy był czas, w którym Wydział Stanów nie wydawał certyfikatów Szlachectwa, ileż samo udowodnionie pochodzenie szlacheckie jako prawny dowód posiadania szlachectwa był uważany, przy takich imionach wyrażono: Wydział Stanów uznał udowodnionem pochodzenie (Wyd. St. uzn. ud. poch.)

Poczet niniejszy znacznej jest obj─Öto┼Ťci; bo w nim wymienieni s─ů (a takich ilo┼Ť─ç najwi─Öksza) pierwotnie legitymowani przodkowie; w nim i ci, kt├│rzy, pochodzenie udowodniwszy, zyskali certyfikaty Szlachectwa; w nim wpisani tak┼╝e ci, kt├│rzy wraz z pokoleniem swojem przy zasz┼éych zmianach granic kraju pod inne odpadli panowanie.

N. Cesarz J├│zef II., urz─ůdzaj─ůc moc─ů patentu w r.1775. Stany, Sejmy i nie ustaj─ůcy Wydzia┼é Stan├│w, oznajmi┼é najwy┼╝sz─ů wol─Ö swoj─Ö, aby ka┼╝doczesny Gubernator kraju otrzymywa┼é od Sejmu indygenat, i Stanom w w┼éasno┼Ťci Prezesa przewodniczy┼é. Tym patentem otworzono tak┼╝e krajowe Dostoje┼ästwa koronne tak dla Magnat├│w, jakote┼╝ dla ko┼éa Rycerskiego, niemniej nadano prawo sejmowania Arcybiskupom, Biskupom, Opatom i Kapitu┼éom, tudzie┼╝ miastu Lwowowi. Postanowienia te, zaprowadzone przez N. Cesarza J├│zefa II. utrzyma┼é N. Ces. Franciszek I. patentem reorganizacyjnym z r. 1817., niekt├│re w sk┼éadzie Stan├│w wprowadzaj─ůc zmiany, a mi─Ödzy temi i┼╝ Uniwersytet lwowski m├│g┼é wykonywa─ç prawo zasiadania na Sejmach w osobie ka┼╝doczesnego Rektora.

Ze wzg─Ödu na te postanowienia umieszczamy poni┼╝ej w tem Przeds┼éowiu imiona Przes├│w Stan├│w, Dostojnik├│w tak duchownych, jakote┼╝ ┼Ťwieckich koronnych ze Stanu Magnat├│w, tudzie┼╝ z ko┼éa Rycerskiego, mi─Ödzy kt├│rymi od r. 1817. Prymasowi kr├│lestwa pierwsze przynale┼╝y miejsce: wspomnimy tak┼╝e, w kt├│rych latach odbywa┼éy si─Ö Sejmy, i wymienimy Sejmowych Kommissarz├│w cesarskich, naostatek Cz┼éonk├│w Wydzia┼éu Stanowego.

Obja┼Ťniamy tu rzecz uwag─ů, ┼╝e Dygnitarz├│w Stanu Duchownego tych tylko wymienimy, kt├│rzy piastowali urz─Ödy ko┼Ťcielne w okresach, w kt├│rych bywa┼éy Sejmy, t. j. wprz├│d od r. 1782. do r, 1788., a nast─Öpnie po reorganizacji od r. 1817. a┼╝ do naszych czas├│w.(ÔÇŽ)

Zwr├│─ç uwag─Ö na ostatni akapit ÔÇô podobnie jak i w innych miejscach, cytowany ÔÇ×Poczet SzlachtyÔÇŁ wymienia nie wszystkie osoby, tutaj tylko te, kt├│rych prawa by┼éy potwierdzone piastowanymi funkcjami i to w do┼Ť─ç w─ůskim przedziale lat, bowiem od 1782 do 1788 roku. Nie zawsze ┼║r├│d┼éa wymieniaj─ů wszystkich szlachcic├│w. Przyk┼éadowo Filip Sulimierski tak argumentuje podanie w swoim ÔÇ×S┼éowniku GeograficznymÔÇŁ tylko cz─Ö┼Ť─ç nazwisk w┼éa┼Ťcicieli d├│br i maj─ůtk├│w: ÔÇ×S┼éownik planowo podaje je tylko dla tych dzielnic, w kt├│rych walka ekonomiczna o ziemi─Ö niekorzystny dla ┼╝ywio┼éu polskiego obr├│t przybiera lub niebawem przyj─ů─ç mo┼╝e.ÔÇŁ Zatem w wielu przypadkach brak wzmianek o nazwisku w herbarzach lub innych ┼║r├│d┼éach nie musi oznacza─ç braku szlacheckiego pochodzenia. Niekt├│re nazwiska szlacheckie mimo ┼╝e od setek lat takimi by┼éy, nie zosta┼éy przed s─ůdami wywiedzione jako szlacheckie, a b─Öd─ůc pomini─Öte w wykazach zubo┼╝aj─ů nasz─ů wiedz─Ö o szlachcie polskiej. Z wielkim trudem i dzisiaj jest mo┼╝liwe wywiedzenie rodowodu szlacheckiego, i tym w┼éa┼Ťnie zajmuje si─Ö heraldyka.

Rzeczpospolita Szlachecka
Kr├│tki zarys problematyki Rzeczpospolitej opisany jest na stronie -RZECZPOSPOLITA. Sygnalizowane s─ů tam problemy pochodzenia nie tyle narodowo┼Ťciowego ile geograficznego. Materia┼é jest bogato ilustrowany mapami.
Przestroga
Wywodzenie szlachectwa nazywane ÔÇ×potwierdzaniem szlachectwaÔÇŁ to r├│wnie┼╝ spos├│b na nieuczciwe zarabianie. Za op┼éat─ů takie ÔÇ×potwierdzenieÔÇŁ lub ÔÇ×certyfikatÔÇŁ oferuj─ů r├│┼╝ne podmioty. Co ciekawe, niekt├│re z nich prawo do potwierdzania szlachectwa opieraj─ů na wpisaniu sobie takowego do statutu. To jawne oszustwo. ┼╗adna organizacja ani ┼╝adne biuro nie posiada uprawnie┼ä do potwierdzania szlachectwa, do wydawania jakichkolwiek certyfikat├│w. Nawet w czasach Rzeczpospolitej Szlacheckiej uprawnienia posiada┼éy wy┼é─ůcznie s─ůdy (rozpatrujace m.in. nagany szlachectwa).
Nale┼╝y strzec si─Ö przed takimi podmiotami ┼╝eruj─ůcymi na pr├│┼╝no┼Ťci i naiwno┼Ťci. Nie ma znaczenia ani bogato zdobiona szata graficzna ani zapewnienie o ÔÇ×respektowaniuÔÇŁ ┼Ťwiadectwa w kraju i zagranic─ů. Taki ÔÇ×dokumentÔÇŁ jest bezwarto┼Ťciowy i ┼Ťwiadczy wy┼é─ůcznie o niewiedzy nabywcy, w szczeg├│lno┼Ťci o nieznajomo┼Ťci istoty szlachectwa.

Wywodzenie szlachectwa praktyczne dla nam współczesnych

Potwierdzeniem szlachectwa jest wyw├│d genealogiczny od szlachcica o bezspornym szlachectwie.