Wywodzenie szlachectwa – kto jest szlachcicem?

11819
Wywodzenie szlachectwa

Wywodzenie szlachectwa to podstawowy warunek przynale偶no艣ci do szlachty. Tylko i wy艂膮cznie wyw贸d od przodka o niekwestionowanym szlachectwie w lini m臋skiej daje prawo pos艂ugiwania si臋 tytu艂em szlacheckim.

Wywodzenie pochodzenia

Dzisiaj, wraz ze zniesieniem stanu szlacheckiego zniesione zosta艂y instytucje zobowi膮zane do dba艂o艣ci 鈥瀘 czysto艣膰鈥 stanu szlacheckiego. Burzliwe i bolesne dzieje Polski sprawi艂y, 偶e trudno jest dok艂adnie wskaza膰 konkretne i jednocze艣nie og贸lne zasady i kryteria przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego. Wynika to z faktu, 偶e w ka偶dym przypadku musieliby艣my odnosi膰 si臋 do konkretnej daty i miejsca. Rzeczpospolita nie by艂a jednorodna, sk艂ada艂a si臋 z wielu narod贸w kt贸re posiada艂y w艂asne zasady nadawania i uznawania szlachectwa. Przyk艂adem niech b臋d膮 szlachectwa kurlandzkie, inflanckie, litewskie i ukrai艅skie. Dodatkowo na przestrzeni lat te same obszary przechodzi艂y pod panowanie innych kraj贸w, co zmienia艂o zasady uznawania szlachectwa. W XVI wieku w Metryce by艂o zaledwie kilkaset rodzin szlacheckich, podczas gdy 艂膮czna ilo艣膰 nazwisk szlacheckich pod koniec XIX w. przekracza艂a 25.000. Oczywistym jest, 偶e poszczeg贸lne rodziny r贸偶ni膮 si臋 藕r贸d艂em swego szlachectwa, znajdowa艂o to nawet odbicie w zaborze austriackim, w kt贸rym uznana szlachta polska urz臋dowo nazywana by艂a 鈥瀞zlacht膮 staropolsk膮鈥. Tak, jak przez wieki szlachectwo z jego przywilejami ewoluowa艂o a偶 do jego oficjalnego zniesienia, tak i jego tradycja musi si艂膮 rzeczy zosta膰 dostosowana do obecnych czas贸w. Reaktywuj膮c tradycj臋 szlacheck膮 zmuszeni jeste艣my dokonywa膰 silnych za艂o偶e艅 i uproszcze艅, gdy偶 w wi臋kszo艣ci przypadk贸w nawet nie jest mo偶liwe pomimo prowadzenia 偶mudnych bada艅 dotarcie do 藕r贸de艂. Tw贸rcy herbarzy ze wzgl臋du na zakres pracy cz臋sto poprzestawali na wzmiankach na temat danych rodzin. A i pomimo daleko id膮cych uproszcze艅 wiele dzie艂 nie zosta艂o doko艅czonych鈥

Powracaj膮c do tradycji szlacheckich po wielu latach, przypominaj膮c sobie o swoich korzeniach i rodowodzie musimy zdawa膰 sobie spraw臋 z istotnego faktu. W rodzinie szlacheckiej z tradycjami nie trzeba niczego szuka膰, gdy偶 szlachectwo nale偶y do jednych z najwy偶szych warto艣ci i jest piel臋gnowane, jest te偶 dost臋pna pe艂na wiedza o przodkach przekazywana z pokolenia na pokolenie w formie pisanej lub ustnej. S膮 te偶 rodziny, a w艂a艣ciwie jednostki kt贸re odkrywaj膮 zbie偶no艣膰 nazwisk i szans臋 na wywiedzenie swego szlachectwa. W takich przypadkach poszukiwane s膮 rodowody szlacheckie, poniewa偶 ich nie ma, nie s膮 dost臋pne ani znane. W wielu przypadkach udaje si臋 dowie艣膰 szlachectwa wed艂ug uproszczonych zasad i nowi szlachcice staj膮 si臋 nag艂ymi or臋downikami tradycji szlacheckich, czego ich rodzice i dziadkowie nie czynili, czego cz臋sto nie byli nawet 艣wiadomi, a by膰 mo偶e nawet wiedzieli 偶e nie s膮 szlachcicami? Czy to jest tradycja? Nie 鈥 to rzecz nabyta. Nie ma warto艣ci, bo nie by艂a przedmiotem troski, nie by艂a piel臋gnowana i przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Szlachcic czy oszust?

Uzurpacja nie jest poj臋ciem dzisiejszym 鈥 uzurpatorzy byli zawsze. Zosta艂 nawet opracowany i wydany herbarz uzurpator贸w 鈥 rodzin bez 偶adnych praw do szlachectwa. Kodeks karny (patent cesarski, 1828 r.) przewidywa艂 z zaborze austriackim kary za przewinienie uzurpacji tytu艂u szlacheckiego. Za przewinienia uwa偶ano:

  • uzurpacj臋 tytu艂u szlacheckiego jak i predykatu (przydomka)
  • uzurpacj臋 tytu艂u arystokratycznego przez szlachcica
  • u偶ywanie dawnych tytu艂贸w ziemskich i koronnych
  • przewinienia zwi膮zane z herbem (umieszczanie tytu艂u lub herbu na budowlach, powozach,
  • nagrobkach, pomnikach, 艂膮czenie w艂asnego herbu z innymi, dodawanie nie przys艂uguj膮cych p艂aszczy, dewiz, tarcz sercowych albo trzymaczy oraz koron wy偶szych rang i o wi臋kszej liczbie he艂m贸w)

Za niezap艂acenie taksy za nadanie szlachectwa w zaborze austriackim dekret z 1793 r. zabrania艂 u偶ywania nadanego tytu艂u. Oczywi艣cie regulacje austriackie nie by艂y i nie s膮 dla polskiej szlachty wi膮偶膮ce.

Aby nie okaza膰 si臋 uzurpatorem wywodz膮c swoje szlachectwo pami臋tajmy o:

  • szlachectwie osobistym, kt贸re nie podlega艂o dziedziczeniu. Wywodz膮c swoje szlachectwo nale偶y wykaza膰, 偶e przodek nie posiada艂 szlachectwa osobistego a dziedziczne
    niepe艂nym szlachectwie w wyniku nobilitacji 鈥 skartabellacie, kiedy pe艂ni臋 praw uzyskiwano dopiero w trzecim pokoleniu
  • dowiedzeniu zap艂aty taksy za nadanie szlachectwa w zaborze austriackim 鈥 do czasu zap艂aty nie wolno pos艂ugiwa膰 si臋 tytu艂em szlacheckim
  • nie pos艂ugiwaniu si臋 partyku艂膮 von (鈥瀡on鈥 zosta艂o zniesione postanowieniem Zgromadzenia Ludowego Austrii w 1919 r.)
  • weryfikacji czy nie nast膮pi艂a utrata szlachectwa naszego przodka.

Na przestrzeni lat zasady dotycz膮ce pochodzenia szlacheckiego czy szlachectwa zmienia艂y si臋 podobnie jak prawo. Prawo I Rzeczypospolitej m贸wi艂o np. 偶e dziecko z legalnego 艂o偶a musia艂o urodzi膰 si臋 minimum 9 miesi臋cy po 艣lubie. Od pewnego momentu musia艂 to by膰 艣lub katolicki. Id膮c dalej tym tropem zasada weryfikacji szlachectwa by艂aby np. uzasadniona od miejsca urodzenia. Przepisy wielkopolskie i ma艂opolskie dotycz膮ce oczyszczenia si臋 z nagany szlachectwa wymaga艂y spe艂nienia innych wymog贸w. Szlachta kaszubska z kolei by艂a pod wp艂ywem uregulowa艅 pruskich, i Statut Litewski mia艂 swoje oboczno艣ci.

Pr贸buj膮c wywie艣膰 swoje szlachectwo koniecznie nale偶y okre艣li膰 jego 藕r贸d艂o co do miejsca i czasu uzyskania szlachectwa przodka. Pozwoli to dzisiaj stwierdzi膰 jakimi zasadami nale偶y kierowa膰 si臋 przy ocenie dziedziczenia, czy ono w danym przypadku zachodzi. W obiegu wyst臋puje wiele przek艂ama艅 odno艣nie szlachty. Wiele os贸b uwa偶a 鈥 b艂臋dnie 鈥 偶e mo偶e pos艂ugiwa膰 si臋 herbem bo jeden z odleg艂ych przodk贸w by艂 szlachcicem (a i to nie zawsze dowodz膮c swego pokrewie艅stwa z nim, poprzestaj膮c na zbie偶no艣ci nazwisk).

Szlachectwo zosta艂o zdominowane przez poj臋cie 鈥瀞zlachcic鈥. A przecie偶 funkcjonowa艂o i powinno nadal funkcjonowa膰 poj臋cie 鈥瀞zlachcianka鈥. To ciekawe zagadnienie 鈥 z jednej strony stan szlachecki to stan rycerski, do kt贸rego kobiety nie mia艂y dost臋pu, z drugiej strony szlachcianki dysponowa艂y w艂asnymi w艂o艣ciami. Intercyza w dawnych latach by艂a cz臋stym zjawiskiem i cz臋sto te偶 zdarza艂o si臋, 偶e szlachcianka zapisywa艂a w spadku swoje dobra鈥 m臋偶owi. Szlachcianka nale偶a艂a i nale偶y do szlachty nawet gdy posiada艂a lub posiada m臋偶a nieszlachcica. W Galicji szlachcianka mog艂a uzyska膰 odznaczenie stanowe jakim by艂 Order Krzy偶a Gwia藕dzistego. Co ciekawe, warunkiem uzyskania orderu by艂 wyw贸d szlacheckiego pochodzenia ma艂偶onka.

Cz臋艣ciej te偶 powinni艣my spotyka膰 si臋 z daleko posuni臋t膮 ostro偶no艣ci膮 podczas wywodzenia szlachectwa. Sprawdzenia wymaga r贸wnie偶 to, czy przodkowie nie zostali pozbawieni szlachectwa (patrz poni偶ej 鈥濽trata i wyga艣ni臋cie szlachectwa鈥). Sprawdzenia wymaga czy wobec naszych przodk贸w maj膮 zastosowanie ograniczenia dziedziczenia zawarte w Konstytucji z 1505 r.?

Wraz z zanikiem pierwotnego znaczenia szlachty jako stanu rycerskiego i zanikiem podstawowego obowi膮zku szlachty 鈥 udzia艂u w pospolitym ruszeniu 鈥 na pierwszy plan zacz臋艂y wysuwa膰 si臋 przywileje. Liberalizacji ulega艂y r贸wnie偶 wymogi do uznania za szlachcica, by艂 to jednak ju偶 schy艂ek i upadek znaczenia szlachty. Najdobitniejszym przejawem zmian by艂o dopuszczenie do szlachty mieszczan 鈥 to ju偶 nie mia艂o nic wsp贸lnego ze stanem rycerskim. Podobnie wiele 鈥瀦am臋tu鈥 wprowadzaj膮 odr臋bne zasady przynale偶no艣ci do szlachty w innych krajach ni偶 Kr贸lestwo Polskie. Nale偶y wyra藕nie rozr贸偶nia膰 te zagadnienia i nie stosowa膰 zasad np. pruskich do os贸b pochodz膮cych z Kr贸lestwa Polskiego 鈥 w imi臋 wygody.

Je偶eli czyje艣 szlachectwo pochodzi z XVI wieku, stosujemy do艅 takie zasady, jakie obowi膮zywa艂y w momencie jego uzyskania 鈥 tego szlachectwa nie mia艂y prawa kwestionowa膰 w艂adze zaborc贸w. Oznacza to r贸wnie偶, 偶e je偶eli nobilitacja zosta艂a dokonana w Galicji podczas zaboru austriackiego (wiek XVII i XIX), stosowane musz膮 by膰 zasady austriackie, czyli r贸wnie偶 szereg ogranicze艅, m.in. utrata szlachectwa w wyniku orzeczenia kary 艣mierci lub ci臋偶kiego wi臋zienia. W Prusach przyk艂adowo istnia艂 indygenat lokalny, okre艣laj膮cy zasi臋g uprawnie艅 tylko do Prus Ksi膮偶臋cych. Podobnie nadania Napoleona powinny by膰 rozpatrywane nie w odniesieniu do szlachty odwiecznej a do uwarunkowa艅 czas贸w Napoleona.聽Kawalerowie Legii Honorowej s膮 nagrodzeni, kawalerowie Cesarstwa nobilitowani. Wraz z utworzeniem instytucji szlachty cesarstwa w 1808 ka偶dy kawaler (wcze艣niej legionista) Legii Honorowej zostal szlachcicem z rang膮 chevalier – ale to szlachectwo by艂o ad personam – nie dziedziczne. Sprawa by艂a tym bardziej z艂o偶ona 偶e tytu艂 chevaliera dziedzicznego m贸g艂 by膰 r贸wnie偶 nadany przez Napoleona motu proprio, przez potwierdzenie przez co najmniej trzy pokolenia, przez przedstawienie dowodu pewnych dochodow bez konieczno艣ci posiadania majoratu, itd. Szlachetwo dziedziczy艂o si臋 na zasadzie primogenitury ale mog艂o te偶 przej艣膰 zasad膮 adopcji. Oczywi艣cie w p贸藕niejszych czasach te zasady by艂y zmieniane.

Niestety, tworz膮 si臋 grupy, towarzystwa wzajemnej adoracji bezkrytycznie wmawiaj膮ce sobie i uznaj膮ce siebie wzajemnie za szlacht臋 bez wyja艣niania wielu w膮tpliwo艣ci. Widoczne jest to szczeg贸lnie w Internecie na listach dyskusyjnych (鈥瀞zlachta dyskusyjna鈥) i na wielu stronach rodzinnych mieni膮cych si臋 鈥瀞zlacheckimi鈥. To, 偶e jest wiele takich przypadk贸w wywodzenia szlachectwa bez okre艣lenia jego 藕r贸d艂a co do miejsca i czasu uzyskania szlachectwa przodka wynika z braku wiedzy uzurpator贸w oraz z braku organu weryfikuj膮cego szlachectwo.

W okresie rozbior贸w potwierdzanie szlachectwa staropolskiego poprzez legitymacj臋 by艂o czasami bardzo proste. Wystarczy艂o przyk艂adowo uzyska膰 zapewnienie trzech okolicznych magnat贸w aby zosta膰 uznanym przez w艂adze austriackie za szlachcica staropolskiego. Je偶eli w ten czy inny spos贸b dochodzi艂o do nadu偶y膰 i uzurpacji w okresie zabor贸w nale偶y podchodzi膰 do tego faktu w spos贸b szczeg贸lny. By艂 to bowiem jeden ze sposob贸w na walk臋 z zaborc膮, spos贸b na oficjalne uznanie przez zaborc臋 polsko艣ci poszczeg贸lnych os贸b. Dzia艂ania takie umacnia艂y 艣wiadomo艣膰 narodow膮 i pozwala艂y Polakom piastowa膰 urz臋dy ziemskie oraz zapewnia艂y dost臋p do szkolnictwa. Obecnie uzurpacje nie mog膮 znale藕膰 偶adnego usprawiedliwienia a i problematycznym wydaje si臋 dziedziczenie tak 鈥瀗abytego鈥 szlachectwa.

Jak wida膰 problem jest bardzo skomplikowany. Im wi臋kszy jest stopie艅 trudno艣ci w wywodzeniu szlachectwa, tym wi臋ksz膮 ostro偶no艣膰 nale偶y zachowa膰. Z wielk膮 rezerw膮 nale偶y r贸wnie偶 podchodzi膰 do 鈥瀗owoobjawionych鈥 szlachcic贸w, kt贸rzy 鈥瀢艂a艣nie鈥 odkryli swoje szlachectwo. Dla zachowania etosu szlachty nale偶y u艣wiadamia膰 oszustom kim s膮.

Lepiej 偶y膰 z prze艣wiadczeniem szlachectwa piel臋gnuj膮c tradycje i zasady szlacheckie nie uzewn臋trzniaj膮c przynale偶no艣ci do stanu szlacheckiego ni偶 zosta膰 nara偶onym na uznanie za uzurpatora. Wniosek jest oczywisty: wywodzenie szlachectwa nie jest zadaniem dla amator贸w. Wywodzenie szlachectwa to zadanie niezwykle odpowiedzialne, wymagaj膮ce doskona艂ej wiedzy historycznej oraz wymagaj膮ce dysponowania dost臋pem do olbrzymich zasob贸w archiwalnych i bibliotecznych.

Oszustwo herbowe

Uzurpacja to nie tylko podawanie si臋 za szlachcica nie b臋d膮c nim. Uzurpacj膮 jest r贸wnie偶 podawanie nie swego wizerunku herbu lub jego 鈥瀠pi臋kszanie鈥. Wszak nie ka偶dy herb posiada klejnot! A spotka膰 mo偶na herbarze albo wcale nie podaj膮ce klejnot贸w lub dodaj膮ce klejnoty do ka偶dego herbu. Nale偶y pami臋ta膰, 偶e nawet gdy herb posiada艂 klejnot, to w wielu przypadkach manifestacje heraldyczne obchodz膮 si臋 bez klejnotu, np. herby na nagrobkach, portalach itp. (jest to powr贸t do pierwowzoru herbu 鈥 tarczy rycerskiej). Z kolei klejnot pe艂ni艂 te偶 funkcj臋 rozr贸偶nienia herbu nowego od starego, jak to mia艂o miejsce w przypadku adopcji herbowej. Z drugiej strony klejnot s艂u偶y艂 do manifestowania zwi膮zk贸w ze starym rodem w przypadku prostej nobilitacji. W tym przypadku umieszczano w klejnocie albo ca艂y herb albo jego cz臋艣膰. W ten spos贸b podkre艣lano 鈥瀗abycie鈥 stanu szlacheckiego. Opr贸cz klejnotu nale偶y mie膰 na uwadze z艂o偶ono艣膰 problemu kszta艂towania si臋 dodatkowych element贸w herbu takich jak he艂m, korona i labry. Tylko tytu艂em wzmianki warto podkre艣li膰 odmienno艣膰 zasad stosowania koron he艂mowych heraldyki polskiej od heraldyki zachodniej. Na zachodzie kszta艂towa艂 si臋 zwyczaj wyr贸偶niania za pomoc膮 typu korony stopnia szlachectwa, podczas gdy w Polsce korona podkre艣la艂a r贸wno艣膰 szlachty, r贸wno艣膰 uprawniaj膮c膮 a偶 po si臋ganie po koron臋 kr贸lewsk膮. St膮d polskie herby wzbogacane s膮 o otwarta koron臋 z czterema fleuronami (st膮d na rysunkach widoczne s膮 tylko trzy fleurony).

Herb jest wyr贸偶nikiem rodu i nie ma znaczenia kt贸ry jest 鈥炁俛dniejszy鈥, ale ma znaczenie kt贸ry jest znaczniejszy. Rozw贸j herb贸w jest odbiciem zar贸wno przemian w艣r贸d szlachty, wp艂yw贸w obcych, mody i sytuacji w kt贸rych herb zosta艂 nadany. Tak wi臋c nale偶y by膰 niezwykle krytycznym spotykaj膮c si臋 zar贸wno z herbami mieni膮cych si臋 nimi szlachcic贸w jak i przytaczaj膮cych je herbarzy. Z jednej strony mamy cz臋sto do czynienia z 鈥瀝adosn膮 tw贸rczo艣ci膮鈥 nie艣wiadomych znaczenia herbu 鈥瀞zlachcic贸w鈥. Z drugiej strony czasami wyst臋puj膮cy brak dok艂adnych informacji o herbach sprawia, 偶e niekt贸re herbarze sprowadzaj膮 wygl膮dy herb贸w do jednego szablonu 鈥瀦apominaj膮c鈥 np. o fakcie, 偶e wierzch labr贸w jest barwiony tak jak pole herbu a sp贸d odpowiada barwie god艂a.

Warto zwr贸ci膰 uwag臋 na herby takie jak Rola (Pogonia, Pomian,鈥) 鈥 wyst臋puj膮 one w wielu r贸偶nych odmianach, w艣r贸d kt贸rych s膮 takie kt贸re nie posiadaj膮 korony, inne labr, he艂mu a inne klejnotu (lub czasem kilku element贸w 艂膮cznie). Nie wolno wybiera膰 sobie tego herbu, kt贸ry podoba si臋 nam bardziej. Szlachectwo, a zatem i herb jest dziedziczne. Zatem je偶eli przys艂uguje nam herb to tylko taki, kt贸ry odziedziczyli艣my! Pami臋ta膰 nale偶y, 偶e nie ka偶dy szlachcic zachowa艂 wizerunek herbu.

O ile prezentowanie niepoprawnych wizerunk贸w herb贸w w r贸偶nych zbiorach czy herbarzach jest oznak膮 ma艂ej wiedzy lub nierzetelno艣ci, o tyle wprowadzanie zmian do w艂asnych herb贸w jest ju偶 uzurpacj膮, przewinieniem. Do podstawowych przewinie艅 zwi膮zanych z herbem zaliczamy:

  • umieszczanie tytu艂u lub herbu na budowlach, powozach, nagrobkach, pomnikach,
  • 艂膮czenie w艂asnego herbu z innymi,
  • dodawanie nie przys艂uguj膮cych p艂aszczy, dewiz, tarcz sercowych albo trzymaczy oraz koron wy偶szych rang i o wi臋kszej liczbie he艂m贸w.

Pos艂uguj膮c si臋 herbem nale偶y zachowa膰 du偶膮 ostro偶no艣膰 zw艂aszcza 鈥瀘dkrywaj膮c鈥 w艂asne szlachectwo nie maj膮c dok艂adnych informacji o herbie. Z jednej strony b臋d膮c skromnym, ostro偶nym mo偶emy zosta膰 pos膮dzeni o ukrywanie oznak wskazuj膮cych na pochodzenie szlachectwa (np. adopcja herbowa), z drugiej strony bezpodstawne upi臋kszanie narazi膰 mo偶e na 艣mieszno艣膰 (opr贸cz miana uzurpatora鈥).

Szlachta drobna, zagrodowa w wielu przypadkach przesta艂a dba膰 o sprawy tak odleg艂e od zdobycia chleba jak wizerunek herbu. Wiele tysi臋cy rodzin szlacheckich 鈥瀦agubi艂o鈥 wizerunek herbu. Wi臋cej o szlachcie za艣ciankowej na stronie Szlachta za艣ciankowa.

Stany

Stan 鈥 zamkni臋ta grupa spo艂ecze艅stwa feudalnego o wyodr臋bnionej pozycji spo艂eczno-prawnej. Najbardziej uprzywilejowane stany to feuda艂owie 艣wieccy i duchowie艅stwo. Osobny stan tworzy艂o mieszcza艅stwo, w niekt贸rych krajach (np. we Francji, tzw. trzeci stan) wsp贸lnie z ch艂opami, kt贸rych jednak najcz臋艣ciej zaliczano do odr臋bnego stanu (np. w Polsce, w Niemczech) lub jako grup臋 nieuprzywilejowan膮 pozostawiano poza stanem.
Przynale偶no艣膰 do stanu (poza duchowie艅stwem) by艂a dziedziczna, jednak w praktyce istnia艂a mo偶liwo艣膰 przej艣cia do innego stanu poprzez nobilitacj臋 lub uzyskanie obywatelstwa miasta. Stany uczestniczy艂y w politycznym 偶yciu kraju poprzez swych przedstawicieli w parlamencie. Ustr贸j stanowy likwidowa艂y stopniowo rewolucje antyfeudalne, w Polsce zosta艂 zniesiony przez Konstytucj臋 marcow膮 1921, kt贸ra ostatecznie znios艂a stan szlachecki. -KONSTYTUCJA MARCOWA

Prawo do herbu

Kto mia艂 prawo do herbu 鈥 czyli kto jest szlachcicem.

Pierwotne zasady przynale偶no艣ci do szlachty by艂y proste: aby odziedziczy膰 szlachectwo oboje rodzice musieli by膰 szlachcicami 鈥 Statuty Wi艣lickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347. Konstytucja z 1505 r. posuwa si臋 w restrykcjach dalej i m贸wi 偶e opr贸cz obojga rodzic贸w szlacheckich trzeba by艂o wraz z rodzicami zamieszkiwa膰 w posiad艂o艣ciach wiejskich (powinni by膰 w艂a艣cicielami ziemskimi, co w przysz艂o艣ci b臋dzie wymagane r贸wnie偶 przez zaborc贸w przy legitymowaniu si臋, 偶e albo nale偶a艂o by膰 w艂a艣cicielem ziemskim od co najmniej 150 lat albo dowie艣膰 偶e by艂o si臋 zdolnym do posiadania w艂o艣ci 鈥 wym贸g zaborcy) 鈥 patrz 鈥濻zlachectwo dziedziczne鈥 poni偶ej. Gdy jedno ze wsp贸艂ma艂偶onk贸w nie by艂o szlachetnie urodzone potomkowie takich rodzic贸w nie nale偶膮 do szlachty (cho膰 s膮 r贸偶ne zdania na ten temat). Podobnie dzieci pozama艂偶e艅skie (z nie艣lubnego 艂o偶a, urodzone mniej ni偶 9 miesi臋cy po 艣lubie) nie by艂y szlachcicami (nawet gdy oboje rodzice byli szlachcicami!). Czy w danym konkretnym przypadku powy偶sze ograniczenia mia艂y zastosowanie? 鈥 to wymaga sprawdzenia.

Szlachectwo dziedziczne

W po艂owie XIV w. podj臋to pr贸b臋 ustalenia szlachectwa. W贸wczas to sformu艂owano zasad臋, 偶e szlachectwo polega na dziedzicznej przynale偶no艣ci do jednego z rod贸w rycerskich. W tym te偶 czasie proces formowania si臋 stanu szlacheckiego jest ju偶 na uko艅czeniu. Wraz z ukszta艂towaniem si臋 stanu szlacheckiego naczeln膮 i podstawow膮 zasad膮 przynale偶no艣ci do niego by艂o urodzenie z tak zwanego prawego 艂o偶a, co dotyczy艂o os贸b urodzonych z legalnego zwi膮zku ma艂偶onk贸w szlacheckiego stanu 鈥 do szlachty nale偶eli ci, kt贸rzy urodzili si臋 z rodzic贸w szlacheckich z legalnego zwi膮zku. M贸wi膮 o tym Statuty Wi艣lickie Kazimierza Wielkiego z 1346-1347: aby odziedziczy膰 szlachectwo oboje rodzice musieli by膰 szlachcicami. Od 1505 r. nie tylko 偶e matka winna by膰 szlacheckiego pochodzenia ale i rodzice musz膮 by膰 posiadaczami ziemskimi, o czym wyra藕nie m贸wi Konstytucja z 1505 roku (鈥濾olumina Legum鈥, tom obejmuj膮cy rok 1505, strona 138, pozycja 303):

Szlachcicem ten tylko nazywa膰 si臋 mo偶e, kt贸rego oboje rodzice s膮 szlachetnie z domu szlachetnego urodzeni i kt贸rzy wedle obyczaiu Oyczyzny i zwyczaju szlachty mieszkaj膮 w swych dzier偶awach, czyni膮c prawem szlacheckim Kr贸lestwa Polskiego.

Cytowana Konstytucja nadal budzi w膮tpliwo艣ci. Jedn膮 z nich jest mowa w dalszej cz臋艣ci o 偶onie szlachcica pochodz膮cej ze 鈥瀞tanu prostego鈥:

Za szlacht臋 tak偶e ci poczytani by膰 maj膮, kt贸rzy tylko z oyca szlachcica, a z matki stanu prostego si臋 rodz膮.

Jest to sprzeczne z wcze艣niejszym sformu艂owaniem 鈥瀟en tylko鈥. Drug膮 w膮tpliwo艣膰 budzi wyra藕ny warunek 鈥瀖ieszkania w swych dzier偶awach鈥 鈥 rodzi to pytanie, czy szlachta bezrolna pozostawa艂a szlacht膮? A przecie偶 z czasem wprowadzono nawet szlachectwo miejskie 鈥 Konstytucja 3 Maja, ze swojej istoty nie zwi膮zane z ziemia艅stwem. Tak wi臋c ocena szlachectwa danej osoby nie jest rzecz膮 oczywist膮.

Na przestrzeni lat zasady dotycz膮ce pochodzenia szlacheckiego czy szlachectwa zmienia艂y si臋 podobnie jak prawo. Prawo I Rzeczypospolitej m贸wi艂o np. 偶e dziecko z legalnego 艂o偶a musia艂o urodzi膰 si臋 minimum 9 miesi臋cy po 艣lubie. Od pewnego momentu musia艂 to by膰 艣lub katolicki. Id膮c dalej tym tropem zasada weryfikacji szlachectwa by艂aby np. uzasadniona od miejsca urodzenia. Przepisy wielkopolskie i ma艂opolskie dotycz膮ce oczyszczenia si臋 z nagany szlachectwa wymaga艂y spe艂nienia innych wymog贸w. Szlachta kaszubska r贸wnie偶 by艂a pod wp艂ywem uregulowa艅 pruskich, Statut Litewski mia艂 swoje oboczno艣ci.

Zaborca (Austria) wprowadzi艂 dodatkowe obwarowania dziedziczenia szlachectwa. Dla uznania szlachectwa staropolskiego m.in. wymagane by艂o wykazanie si臋 byciem posiadaczem ziemskim od co najmniej 150 lat lub bycie zdolnym do posiadania. Dla szlachty polskiej 偶adne ograniczenia zaborcy nie s膮 wi膮偶膮ce.

Drogi do uzyskania szlachectwa

Urodzenie nie by艂o jedyn膮 legaln膮 i prawn膮 drog膮 do uzyskania szlachectwa, zwi膮zanego z prawem do herbu.

  1. Szlachectwo osobiste duchowni oraz przywilejem Zygmunta Augusta od 1535 r. profesorowie Akademii Krakowskiej. Profesorowie po 20 latach pracy otrzymywali szlachectwo dziedziczne.
  2. Adopcja polega艂a na uzyskaniu przez osob臋 ni偶szego stanu praw do szlachectwa w wyniku przyj臋cia do rodu i herbu przez r贸d rycerski. Forma ta stosowana by艂a bardzo cz臋sto w XV w., ale ju偶 w XVI w. uleg艂a znacznemu ograniczeniu. Najbardziej znanym aktem zbiorowej adopcji by艂 akt maj膮cy miejsce w Horodle w czasie zawierania unii Polski z Litw膮, kiedy to 47 polskich rod贸w rycerskich przyj臋艂o do swych herb贸w tyle偶 rod贸w bojarskich z Litwy i 呕mudzi. Praktyka adopcji by艂a na tyle liberalna, 偶e spraw膮 zaj膮艂 si臋 sejm i w 1616 r. zakazano adopcji.
  3. Nobilitacja 鈥 uszlachcenie, prawna forma wej艣cia do stanu szlacheckiego nieszlachcica i jego potomk贸w. Nobilitacja to akt prawny wydawany przez monarch臋, moc膮 kt贸rego nadawano osobie ni偶szego stanu uprawnienia szlacheckie oraz herb. W Europie Zachodniej znana od XIII w., w Polsce od XIV w. Pierwotnie dokonywana przez kr贸la b膮d藕 rody rycerskie, mia艂a form臋 adopcji herbu przez nobilitowanych. W 1413 w Horodle mia艂o miejsce s艂ynne przyj臋cie do herb贸w katolickich bojar贸w litewskich (Unia polsko-litewska). W XVI w. nobilitacji dokonywa艂 kr贸l aktem prawnym, od 1601 wy艂膮cznie w gestii sejmu (na mocy konstytucji sejmowej). W 1669 r. wprowadzona zostaje instytucja niepe艂nego szlachectwa, tak zwanego skartabellatu. Zgodnie z tym aktem nobilitowani uzyskiwali pe艂ni臋 praw szlacheckich dopiero w trzecim pokoleniu. Od 1775 nobilitacj臋 uzale偶niono od posiadania d贸br ziemskich. Konstytucja 3 maja (1791) wprowadzi艂a mo偶liwo艣膰 nobilitacji dla mieszczan. Dowodem na nobilitacj臋 jest dyplom nobilitacyjny 鈥 na pergaminie, w twardej oprawie z kolorowym wizerunkiem herbu.
  4. Indygenat 鈥 w dawnej Polsce przyznanie cudzoziemcowi szlachectwa polskiego. Indygenat to prawna droga do uzyskania szlachectwa Rzeczypospolitej dla cudzoziemc贸w w wojsku. Pocz膮tkowo prawo indygenatu posiada艂 kr贸l. Po raz pierwszy przyznane synom Stefan Batorego: Andrzejowi kardyna艂owi i Baltazarowi, oraz jego braciom (1578). Od 1641 prawo indygenatu posiada艂 wy艂膮cznie sejm walny (z moc膮 wsteczn膮 do 1607). Od 1775 r. wymagano od indygen贸w, podobnie jak od nobilitowanych, nabycia d贸br ziemskich o 艣ci艣le okre艣lonej warto艣ci, przynale偶no艣ci do ko艣cio艂a rzymsko-katolickiego, a tak偶e przeniesienia sta艂ej siedziby do kraju. Obdarzeni szlachectwem polskim sk艂adali kanclerzowi przysi臋g臋 wierno艣ci Rzeczypospolitej i kr贸lowi. Jednak prawo do urz臋d贸w dygnitarskich i d贸br kr贸lewskich uzyskiwali dopiero w trzecim pokoleniu. Indygenat mo偶na by艂o utraci膰 przez skazanie na banicj臋, po艂膮czone z utrat膮 czci (infami膮). W Prusach Kr贸lewskich istnia艂 odr臋bny indygenat pruski o zasi臋gu regionalnym, kt贸ry zastrzega艂 godno艣ci i urz臋dy lokalne wy艂膮cznie dla miejscowej szlachty.

Szlachta utytu艂owana

Cech膮 charakterystyczn膮 polskiej szlachty jest poczucie klasowego braterstwa i wzajemnego szacunku ca艂ej szlachty od najbogatszych po go艂ot臋. Szlachta stanowi艂a 鈥瀊ra膰鈥, r贸wno艣膰 szlachty wyra偶a艂a si臋 w powiedzeniu:

鈥濻zlachcic na zagrodzie r贸wny wojewodzie鈥.

Z r贸wno艣ci szlachty wynika艂 fakt braku jej zr贸偶nicowania w randze i w konsekwencji brak jakichkolwiek tytu艂贸w. Pewnym wyj膮tkiem jest tutaj u偶ywanie tytu艂u ksi臋cia. Ksi膮偶臋 鈥 to tytu艂 zarezerwowany tylko dla syn贸w aktualnie panuj膮cego kr贸la. Dla uznania wa偶no艣ci rodu i z tradycji tytu艂 ten by艂 鈥瀌ziedziczony鈥, w spos贸b nieformalny.
Indygenat 鈥 przyj臋cie obcego szlachcica do szlachty polskiej wraz z herbem zr贸wnywa艂o go z pozosta艂膮 szlacht膮. I cho膰 cz臋艣膰 obcej szlachty posiada艂a tytu艂y baron贸w, hrabi贸w czy przedrostki 鈥瀡on鈥 nie maj膮 one w Rzeczpospolitej 偶adnego znaczenia i nie stanowi膮 polskich tytu艂贸w szlacheckich. Podobnie nie ma dla polskiej szlachty 偶adnego znaczenia nabycie takich tytu艂贸w czy to poza granicami kraju czy to u zaborc贸w (cz臋sto drog膮 kupna).

Z tytu艂ami szlacheckimi nie nale偶y te偶 myli膰 urz臋d贸w i godno艣ci w Rzeczpospolitej. Wojewodowie, kasztelani, senatorowie, marsza艂kowie, hetmani, burgrabiowie, starostowie itp. to tylko urz臋dnicy grodzcy, ziemscy i dworscy.

Szlachta polska nie zna 偶adnych tytu艂贸w, wszyscy s膮 sobie r贸wni.

Okres napoleo艅ski

Okres napoleo艅ski to okres kawaler贸w Cesarstwa. Kawalerowie Legii Honorowej s膮 nagrodzeni, kawalerowie Cesarstwa nobilitowani. Wraz z utworzeniem instytucji szlachty cesarstwa w 1808 ka偶dy kawaler (wcze艣niej legionista) Legii Honorowej zostal szlachcicem z rang膮 chevalier – ale to szlachectwo by艂o ad personam – nie dziedziczne. Sprawa by艂a tym bardziej z艂o偶ona 偶e tytu艂 chevaliera dziedzicznego m贸g艂 by膰 r贸wnie偶 nadany przez Napoleona motu proprio, przez potwierdzenie przez co najmniej trzy pokolenia, przez przedstawienie dowodu pewnych dochodow bez konieczno艣ci posiadania majoratu, itd. Szlachetwo dziedziczy艂o si臋 na zasadzie primogenitury ale mog艂o te偶 przej艣膰 zasad膮 adopcji. Oczywi艣cie w p贸藕niejszych czasach te zasady by艂y zmieniane. Jednak nie jest to szlachectwo polskie tylko obce.

Praktyka prawa do herbu

Powy偶sze rygory zwi膮zane z prawem do herbu poprzez wielokrotne zmiany uleg艂y przez wieki pewnemu 鈥瀝ozmyciu鈥. Dzisiaj w dobie renesansu szlachectwa, tym razem ju偶 bez 偶adnych podstaw prawnych i przywilej贸w, na pierwszy plan wysuwa si臋 jako podstawowa cecha szlachcica szlachetno艣膰 jego post臋powania. Wac艂aw Potocki w 鈥濸oczcie herb贸w鈥 wydanym w 1696 roku wyra偶a艂 przekonanie 偶e herb dziedziczony po przodkach nie ma znaczenia wtedy, gdy nosi go osoba pozbawiona cn贸t osobistych. Wyraz swojej krytyce da艂 w wierszu 鈥濪o domatora herbu Lew鈥:

Lwa w herbie na piecz臋ci widz膮c u piecucha,
Bardziej by mu przysta艂a 艣winia k艂apoucha.

Dowody szlachectwa

O ile o szlachectwie mog膮 艣wiadczy膰 dowody bezsporne takie jak dokumenty nadania szlachectwa, o tyle sprawa jest skomplikowana, 偶e dokumenty te s膮 pojedynczymi egzemplarzami. Nie wszyscy zatem potomkowie mog膮 przedstawi膰 orygina艂 nadania szlachectwa ich przodkom, a liczne zajazdy szlacheckie cz臋sto zamienia艂y w popi贸艂 tak dowody szlachectwa jak i ca艂e dwory鈥 St膮d tak bliski zwi膮zek heraldyki i genealogii: do wywiedzenia szlachectwa od bezspornego przodka niezb臋dny by艂 wyw贸d genealogiczny, kt贸ry w przypadku szlachcica by艂 wywodem szlachectwa. Niestety, do czas贸w zabor贸w nie by艂o urz臋dowo potwierdzanych wywod贸w. Dlatego te偶 z chwil膮 postawienia tego wymagania przez zaborc贸w du偶a cz臋艣膰 szlachty nie mog艂a sprosta膰 temu wymogowi i nie zosta艂a uznana za szlacht臋 (cho膰 ni膮 by艂a i pozostaje do dzisiaj). Niestety, w wielu przypadkach nie jest mo偶liwe doprowadzenie wywodu a偶 do nadania szlachectwa (od dwustu lat z powodu braku 藕r贸de艂). W takich przypadkach ustalanie szlachectwa nie jest ju偶 na podstawie wywodu genealogicznego ale na podstawie poszlak, szeregu zdarze艅 zarezerwowanych dla szlachty, jak np. dow贸d na posiadanie ziemi przed uw艂aszczeniem.

Dowody bezsporne.

O szlachectwie w spos贸b bezsporny 艣wiadcz膮:

  • dokument nobilitacji lub
  • dokument indygenatu
  • wpis do Ksi膮g Heroldii Kr贸lestwa Polskiego.

Dowody wystarczaj膮ce.

Na og贸艂 wystarcza do po艣wiadczenia szlachectwa wpis do Ksi膮g Heroldii poszczeg贸lnych Guberni (w tym Galicji i Lodomerii). Czasem jednak mog膮 pojawia膰 si臋 w膮tpliwo艣ci, gdy偶 aby uzna膰 szlachcica za wylegitymowanego wystarcza艂o po艣wiadczenie o jego szlachectwie trzech okolicznych magnat贸w (co mog艂o by膰 sposobem dla bogatych ch臋tnych do korupcyjnego 鈥瀞tania si臋鈥 szlachcicem). Dlatego te偶 w przypadkach w膮tpliwych niezb臋dne jest dodatkowe 藕r贸d艂o wskazuj膮ce na szlachectwo. Wystarczaj膮cym dowodem s膮 akta s膮dowe z procesu oczyszczenia si臋 z nagany szlachectwa.

Dowody po艣rednie.

W przypadku braku mo偶liwo艣ci przeprowadzenia wywodu a偶 do nadania szlachectwa o przynale偶no艣ci do szlachty przodka mog膮 艣wiadczy膰 poszlaki, zapisy r贸偶nych zdarze艅 zarezerwowanych dla szlachty:

  • dokumenty stwierdzaj膮ce fakt posiadania ziemi przed 1791 r. 鈥 dowody maj膮tkowe dotycz膮ce sprzeda偶y lub kupna wsi
  • sprawowanie urz臋d贸w ziemskich (nominacje na urz臋dy koronne i ziemskie)
  • konstytucje sejmowe 艣wiadcz膮ce 偶e dany przodek by艂 pos艂em lub senatorem
  • wpisach w ksi臋gach metrykalnych z tytu艂em Pan, JgMo艣膰, szlachetny, urodzony, dziedzic, gospodarz dziedziczny, gospodarz 鈥瀗a w艂asnej cz膮stce ziemi鈥, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka艂y, 艣wietnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymuj膮cy si臋, possesor zastawny, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
  • wpisach w rejestrach podatkowych (pog艂贸wne, podymne) z tytu艂em Pan, magnificus, nobilis, generousus, honestos itp.
  • wyst臋powaniu w spisach pospolitego ruszenia
  • patenty na przyznane ordery
  • inne wskazuj膮ce na przynale偶no艣膰 do stanu szlacheckiego.

Po upadku Rzeczypospolitej zaborcy wprowadzili w艂asne przepisy reguluj膮ce przynale偶no艣膰 do stanu szlacheckiego. We wszystkich trzech zaborach stosowano bardzo podobne metody. Generalnie pr贸bowano zaskarbi膰 sobie wzgl臋dy rodzin zamo偶nych i arystokratycznych przez nadawanie tytu艂贸w szlacheckich, natomiast drobn膮 szlacht臋 starano si臋 zepchn膮膰 do stanu ch艂opskiego. W wyniku tego procesu wiele tysi臋cy starych rodzin szlacheckich uleg艂o pe艂nej deklasacji.

W zaborze austriackim wprowadzono stopnie szlachectwa. Szlacht臋 podzielono na pan贸w (magnat贸w) i rycerzy. Do pierwszych zaliczono rodziny utytu艂owane: ksi膮偶膮t (tylko potomkowie rodzin panuj膮cych), hrabi贸w (rodziny, kt贸rym tytu艂 nadano jeszcze w czasach Rzeczpospolitej), baron贸w. Druga grupa podzielona zosta艂a na dwie podgrupy:

  • szlacht臋 odwieczn膮 (zwan膮 Uradel),
  • szlacht臋 z przywileju stanowego na podstawie nobilitacji (zwan膮 Briefadel)
  • oraz Landadel jak i rodziny mediatyzowane

Stopnie szlachectwa austriackiego:

  • stopie艅 pierwszy 鈥 szlachta prosta (Einfach Adel) nie u偶ywaj膮ca tytu艂贸w (poza tytu艂em honorowym edler)
  • stopie艅 drugi 鈥 szlachta z tytu艂em ritter
  • stopie艅 trzeci (arystokracja) 鈥 baronowie
  • stopie艅 czwarty (arystokracja) 鈥 hrabiowie
  • stopie艅 pi膮ty (arystokracja) 鈥 ksi膮偶臋ta (F眉rst)

Wsp贸lnym wyr贸偶nikiem dla wszystkich stopni szlachectwa w Austrii by艂o dodanie przed nazwiskiem partyku艂y von (co znios艂o postanowienie Zgromadzenia Ludowego Austrii w 1919 r.). Nale偶y tutaj doda膰, 偶e w Austrii 鈥 odmiennie ni偶 w Polsce 鈥 nie istniej膮 nazwy herb贸w. Nazwami herb贸w pos艂ugiwa艂y si臋 wy艂膮cznie rodziny wylegitymowane ze szlachectwa polskiego. Podawanie herbu przy nobilitacjach austriackich jest b艂臋dem. Herbami nie s膮 r贸wnie偶 predykaty (przydomki), kt贸re mo偶na by艂o uzyska膰 wraz z nobilitacj膮. W uznaniu szczeg贸lnych zas艂ug mo偶na by艂o uzyska膰 podwy偶szenie stopnia szlachectwa. Zatwierdzenie szlachectwa polskiego przy wpisie do Metryki nazywane by艂o 鈥瀞zlachectwem staropolskim鈥.

W zaborze pruskim przyj臋to podobne kryteria jak w Galicji, z tym, i偶 dodano warunek posiadania d贸br ziemskich.

W zaborze rosyjskim szlachta musia艂a sk艂ada膰 w s膮dach ziemskich szereg dokument贸w i dowod贸w. S膮dy ziemskie po rozpatrzeniu tych偶e orzeka艂y o szlachectwie. Zgodnie z tak zwan膮 hramot膮 Katarzyny II szlachectwa owe zapisywano do jednej z sze艣ciu ksi膮g. Ksi臋gi te zawiera艂y wykazy szlachty wed艂ug poni偶szych podzia艂贸w:

  • szlachta, kt贸ra nie mog艂a udowodni膰 swojego pochodzenia od dawniej ni偶 100 lat,
  • osoby obdarzone
  • osoby, kt贸re uzyska艂y prawo 鈥瀗owego szlachectwa鈥 na podstawie stopnia urz臋dniczego,
  • szlachta cudzoziemska osiad艂a w Rosji,
  • szlachta utytu艂owana,
  • szlachta nieutytu艂owana, kt贸ra udowodni艂a swoje pochodzenie sprzed 1685 r.

Wywodzenie szlachectwa w zaborze rosyjskim przybli偶a Adam Pszcz贸艂kowski:

Na potrzeby wywodu w zaborze austriackim i pruskim obligatoryjnie przy legitymowaniu si臋 konieczne by艂o przedstawienie wizerunku herbu wraz z cytatem „z dzie艂a klasycznego”. W zaborze rosyjskim wypisy wizerunk贸w by艂y mile widziane. Na liscie dzie艂 klasycznych znajdowalo si臋 m.in. lwowskie wydanie Niesieckiego. Sam wypis wizerunku herbu nie dawa艂 zadnej gwarancji skutecznego wywodu, ale byl niezb臋dnym (zab贸r austriacki i pruski) bad藕 dobrze widzianym dokumentem (zab贸r rosyjski).

W Polsce niepodleg艂ej, wed艂ug postanowie艅 konstytucji marcowej z 1921 r., zniesiony zosta艂 stan szlachecki. Art.96 tej konstytucji g艂osi艂, 偶e odrodzone pa艅stwo polskie nie uznaje 偶adnych herb贸w, tytu艂贸w i przywilej贸w dziedzicznych. Kolejna konstytucja, tzw. kwietniowa z 1935 r., znosz膮c (art.81, par. 2) poprzednie postanowienia, wprowadzi艂a de facto stan rzeczy sprzed 1921 r. Oznacza艂o to, 偶e obywatele naszego kraju mogli u偶ywa膰 posiadanych tytu艂贸w w dokumentacjach osobistych.

na podstawie: Encyklopedia PWN, http://region.halicz.pl/szlachta/szlachta.htm, Aleksander M. Ku藕min na 艂amach www.bezuprzedzen.pl

Niejasno艣ci wywodzenia szlachectwa

Gospodarz dziedziczny, gospodarz 鈥瀗a w艂asnej cz膮stce ziemi鈥, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka艂y, possesor zastawny, honestos, honestus, honestor,鈥

Co do znaczenia powy偶szych okre艣le艅 to sytuacja jest nie do ko艅ca oczywista. Nale偶y wzi膮膰 pod uwag臋 kilka czynnik贸w przy rozpatrywaniu znaczenia:

  • Proces rozdrobniania maj膮tk贸w szlacheckich
  • Lokalne tradycje i uznanie przez okoliczna szlacht臋
  • Zmiany prerogatyw (kryteri贸w) szlachectwa
  • Uw艂aszczenie ch艂opstwa
  • Uwarunkowania ko艣cielne

Ot贸偶 proces rozdrobniania maj膮tk贸w szlacheckich prowadz膮cy ostatecznie do powstania nie tylko szlachty za艣ciankowej (zagrodowej) ale r贸wnie偶 szlachty bezrolnej (go艂oty) sprawi艂 pewn膮 trudno艣膰 przy sporz膮dzaniu dokument贸w przez proboszcz贸w. Z jednej strony dana rodzina mog艂a by膰 w okolicy znana od setek lat jako szlachecka a nawet w danym momencie mogli mieszka膰 w okolicy bogaci szlachcice z ogromnymi maj膮tkami, to jednak mogli trafi膰 si臋 鈥瀏olcy鈥 czy bardzo biedni szlachcice, albo pracuj膮cy na w艂asnym gospodarstwie albo nawet b臋d膮c wyrobnikami (komornicy). W takich przypadkach powstawa艂a w膮tpliwo艣膰 czy jest to szlachta czy nie?

Problem nasili艂 si臋 w okresie zabor贸w gdy zaborcy sformu艂owali kryteria szlachectwa wed艂ug w艂asnego, politycznego uznania. Du偶a cz臋艣膰 biednej szlachty polskiej nie kwalifikowa艂a si臋 jako szlachta wed艂ug kryteri贸w zaborc贸w. Jednak by艂a to ca艂y czas szlachta polska! Wa偶ne by艂o tutaj pochodzenie a nie maj臋tno艣膰. Wobec z jednej strony przes艂anek 鈥瀞zlacheckich鈥 (pochodzenie) a z drugiej strony przes艂anek 鈥瀋h艂opskich鈥 (faktyczne zaj臋cie) proboszcz mia艂 dylemat jak okre艣li膰 dan膮 osob臋. St膮d pojawia艂y si臋 pewne rozr贸偶nienia wprowadzaj膮ce na skali 鈥瀟ak 鈥 nie鈥 (szlachcic 鈥 ch艂op) jeszcze kilka okre艣le艅 po艣rednich.

Proces rozmywania znaczenia by艂 powodowany r贸wnie偶 historyczn膮 utrat膮 statusu i znaczenia szlachty. O ile kilkaset lat temu istnia艂y bardzo ostre ramy szlachectwa wyznaczone przez pochodzenie tak od strony ojca jak i matki jak i zawodu (trzeba by艂o by膰 ziemianinem i z tego utrzymywa膰 si臋), wykluczone by艂o bycie mieszczaninem lub paranie si臋 handlem, to jednak z biegiem lat rygory te ulega艂y ci膮g艂emu 艂agodzeniu przez co straci艂y sw膮 unikalno艣膰 w艂a艣ciw膮 dla stanu szlacheckiego. Szlachta zbli偶y艂a si臋 do ch艂opstwa poprzez powstanie szlachty zagrodowej i go艂oty.

Wraz z uw艂aszczeniem powsta艂a warstwa bardzo bogatego ch艂opstwa maj臋tno艣ci膮 znacznie przewy偶szaj膮cego znaczn膮 cz臋艣膰 biednej szlachty. Bogaci mieszczanie i fabrykanci otrzymywali szlachectwo co r贸wnie偶 rozmywa艂o granice szlachectwa.

W takiej sytuacji pojawia艂y si臋 r贸偶norodne okre艣lenia obok Pan, JgMo艣膰, szlachetny, urodzony, dziedzic, 艣wietnie urodzony, szlachcic, szlachcic niewylegitymowany, szlachcic legitymuj膮cy si臋, magnificus, nobilis, generousus r贸wnie偶 nast臋puj膮ce: gospodarz dziedziczny, gospodarz 鈥瀗a w艂asnej cz膮stce ziemi鈥, rolnik dziedziczny, dziedzicznie zamieszka艂y, possesor zastawny, honestos, honestor. Niestety, bez dok艂adniejszych bada艅 nie mo偶na na podstawie samego okre艣lenia stwierdzi膰 (wykaza膰) szlachectwa, wymaga to dodatkowych informacji. Jedn膮 z oczywistych przyczyn jest uw艂aszczenie ch艂opstwa, co w oczywisty spos贸b sprawi艂o 偶e pojawili si臋 ch艂opi maj膮cy dziedziczne prawo do ziemi. Dodatkow膮 trudno艣膰 stanowi fakt 偶e w okresie uw艂aszczenia wi臋kszo艣膰 ludzi ju偶 mia艂a wykszta艂cone nazwiska, tak jak szlachta. Zatem badaj膮c okre艣lenia nale偶y zwraca膰 uwag臋 r贸wnie偶 na okres w kt贸rym okre艣lenia te by艂y stosowane.

Tak jak szlachta odwieczna nie potrzebowa艂a 偶adnych dokument贸w zatwierdzaj膮cych czy nadaj膮cych szlachectwo bowiem istotne by艂o wzajemne uznawanie si臋 za szlacht臋 w艣r贸d szlachty, tak i w okresie zubo偶enia szlachty, gdy wielu szlachcic贸w straci艂o wszelkie zewn臋trzne oznaki szlachectwa to jednak mog艂膮 istnie膰 tak spo艂eczno艣膰 s膮siad贸w lub rodziny kt贸rzy nadal uznawali ich za szlacht臋.

Osobn膮 kwesti膮 jest stosowanie okre艣le艅 ko艣cielnych. Ksi臋gi ko艣cielne stanowi艂y dokumenty prowadzone w spos贸b zgodny z przepisami ko艣cielnymi. W tym kontek艣cie niekt贸re okre艣lenia os贸b mog膮 by膰 odczytywane nie jako okre艣lenia stanu ale jako cechy parafianina. Przyk艂adowo poj臋cie 鈥瀐onestus usus鈥 jest poj臋ciem z teologii rodzicielstwa. Wsp贸艂cze艣nie encyklika Piusa XI cytuje owo poj臋cie jako etyczn膮 granic臋 wykluczaj膮c膮 jakiekolwiek nadu偶ycie zdolno艣ci rozrodczej wprowadzane pod pretekstem ma艂偶e艅stwa (innymi s艂owami: wsp贸艂偶ycie ma艂偶onk贸w wy艂膮cznie w celu prokreacji). Zatem okre艣lenie honestus mo偶e oznacza膰 po prostu osob臋 偶yj膮c膮 w czysto艣ci ma艂偶e艅skiej/przedma艂偶e艅skiej. Jest prawdopodobne 偶e to w艂a艣nie znaczenie by艂o dla proboszcza istotniejsze od sygnalizowania warstwy spo艂ecznej w kontek艣cie przygotowa艅 do sakramentu ma艂偶e艅stwa.

Tak wi臋c wobec nie tylko zmieniaj膮cych si臋 prerogatyw szlachectwa ale i zmian historycznych i spo艂ecznych okre艣lenie stanu danej osoby stawa艂o si臋 coraz trudniejsze. Cz臋sto na okre艣lenie stanu wi臋kszy od pochodzenia wp艂yw mia艂 status danej osoby. Niezwykle trudna rola proboszcza jako swoistego s臋dziego rozstrzygaj膮cego o szlachectwie spowodowa艂a powstanie 鈥瀘dcieni szlachectwa鈥 鈥 r贸偶nych okre艣le艅 ilustruj膮cych malej膮ce znaczenie danych os贸b jako szlachty. Tak wi臋c r贸偶norodne okre艣lenia w ksi臋gach parafialnych s膮 dowodem z jednej strony doskona艂ej znajomo艣ci swoich parafian przez proboszcz贸w wraz z ich histori膮 ale r贸wnie偶 znajomo艣ci relacji pomi臋dzy parafianinami. Z drugiej strony s膮 odbiciem przemian i zmian statusu parafian. Stanowi膮 one inspiracj臋 do g艂臋bszych bada艅 epoki z kt贸rej pochodz膮 zanim zostan膮 im nadane wsp贸艂czesne znaczenia, odleg艂e od ducha epoki z kt贸rej pochodz膮.

Szlachectwo miejskie

Leszek Czarny przywilejem z roku 1225 zr贸wna艂 z rycerstwem wszystkich mieszczan krakowskich. Przywilej ten by艂 p贸藕niej wielokrotnie potwierdzany przez r贸偶nych kr贸l贸w, r贸wnie偶 przez W艂adys艂awa Jagie艂艂臋 w 1399. Jednak dopiero w 1493 roku Jan Olbracht w艂膮czy艂 mieszczan krakowskich w poczet szlachty Rzeczpospolitej. Od tego momentu mamy do czynienia ze szlachectwem dziedzicznym. Wi臋cej w Kalendarium szlacheckie.

Utrata i wyga艣ni臋cie szlachectwa

Utrata szlachectwa nast臋powa艂a w wyniku:

  • orzeczenia kary 艣mierci (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
  • orzeczenia ci臋偶kiego wi臋zienia (kodeks karny austriacki z 1808 r.)
  • skazania na banicj臋, po艂膮czonego z utrat膮 czci (infami膮)
  • przyj臋cia nieszlachcica do herbu (po 1633 r.)
  • zamieszkanie w mie艣cie i zaj臋cie si臋 handlem (po 1633 r.)
  • oddanie si臋 szynkarstwu, kramarstwu lub rzemios艂u (od 1505 do 1755 r.).

Kodeks karny austriacki z 1808 r. przewidywa艂 utrat臋 szlachectwa tylko skazanego. Jego rodzina i potomkowie nie tracili szlachectwa. Je偶eli skazany posiada艂 opr贸cz austriackiego r贸wnie偶 szlachectwo innego kraju, pozostawa艂 w tych krajach szlachcicem. Utrata szlachectwa oznacza艂a wykre艣lenie karne ze spisu szlachty.

W przypadku szlachectwa osobistego z chwil膮 艣mierci szlachectwo wygasa艂o. Jednak偶e austriacki kodeks cywilny m贸wi艂, 偶e je偶eli wdowa nie wysz艂a ponownie za m膮偶, pozostawa艂a szlachciank膮.

Wyga艣ni臋cie szlachectwa nast臋powa艂o r贸wnie偶 w przypadku wymarcia rodziny szlacheckiej.

Legitymacja

W atmosfer臋 wywodzenia swego szlachectwa przed zaborcami najlepiej wprowadzi Ci臋 przeds艂owie do Pocztu Szlachty:

POCZET

SZLACHTY

GALICYJSKIEJ I BUKOWI艃SKIEJ

W LWOWIE.

W drukarni Instytutu stauropigia艅skiego, pod zarz膮dem Micha艂a Dzikowskiego.

1857.

PRZEDS艁OWIE

Kiedy w roku 1772. Galicya przesz艂a pod ber艂o austryackie, nowy Rz膮d wezwa艂 osiad艂膮 w tym kraju dawn膮 Szlacht臋 polsk膮, aby wywiod艂a si臋 z posiadanego s z l a c h e c t w a.

Kilka dom贸w xi膮偶臋cych otrzyma艂o zatwierdzenie swego tytu艂u; rodom, kt贸re za dawnego rz膮du odznaczone by艂y piastowaniem godno艣ci wojewod贸w, kasztelan贸w, albo dostoje艅stw koronnych i.t.d., przyznano godno艣膰 hrabsk膮; innym, kt贸re mog艂y by艂y wskaza膰 przodk贸w, jakim urz臋dem powiatowym zaszczyczonych, godno艣膰 baronowsk膮. Nadanie tych wy偶szych stopni szlachectwa wychodzi艂o bezpo艣rednio od Monarchy.

Dla rozpoznania za艣 dowod贸w szlachectwa stanu rycerskiego i wydawania dekret贸w legitymacyjnych czyli tak zwanych legitymacyj, pierwotnie wyznaczona by艂a osobna Kommissya, z艂o偶ona z pi臋ciu najznakomitszych kraju tego obywateli, zt膮d Kommissy膮 Magnat贸w* nazwana; nast臋pnie w r. 1782., gdy ta nie mog艂a dla mnogo艣ci Szlachty, popisuj膮cej si臋 z prawami swojemi, podo艂a膰 zadaniu, w艂o偶ono t臋 czynno艣膰 na S膮dy Grodzkie i Ziemskie, zatrzymane jeszcze pod贸wczas z dawnego organizmu, a 偶e po ca艂ym kraju roz艂o偶one, przeto Szlachcie w r贸偶nych okolicach zamieszka艂ej dost臋pniejsze. 鈥 Do zg艂aszania si臋 z dowodami naznaczono termin, kt贸ry p贸藕niej z uwzgl臋dnieniem zachodz膮cych przeszk贸d kilkakrotnie przed艂u偶ano.

*Do Komissyi tej nale偶eli: Wac艂aw Hieronim Hrabia Sierakowski, Arcybiskup lwowski ob. 艂ac., Jan Hrabia Zamojski, J贸zef Hrabia Wandalin Mniszech, b. Kasztelan krakowski, Ignacy Hrabia Cetner, b. Wojewoda be艂zki, i Stanis艂aw Potocki, b. Starosta be艂zki. Do wa偶no艣ci dekret贸w legitymacyjnych wymagane by艂y trzy podpisy.

Legitymacje tak od Magnat贸w, jako te偶 od S膮d贸w Grodzkich i Ziemskich wydawane, by ostatecznie wa偶nymi si臋 sta艂y, t.j. stanowi膰 mog艂y na przysz艂o艣膰 dow贸d dawnego szlachectwa, musia艂y by膰 na wieczn膮 rzeczy pami臋膰 wpisane do Ksi膮g Szlachty, majestatycznymi czyli Metrykami Szlachty zwanych, t.j. musia艂y by膰 immatrykulowane.

Po up艂ynnionym ostatnim terminie legislacyjnym w r. 1788. Rz膮d, uznawszy sko艅czonym dzie艂o, rozwi膮za艂 S膮dy Grodzkie i Ziemskie, Metryki za艣 Szlachty powierzy艂 stra偶y 贸wczesnego Wydzia艂u Stan贸w (Collegium Statuum), kt贸ry urz臋dowa艂 ju偶 od roku 1782. t.j. od czasu zaprowadzenia Stan贸w w Galicyi.

Atoli nie sko艅czy艂y si臋 by艂y zupe艂nie zachody szlachty w celu uzyskania zatwierdze艅 dawnego przywileju swego, 鈥 zachody, kt贸rym cz臋stokro膰 potrzeba wyszukiwania i zbierania dokument贸w za kordonem nie ma艂e stawia艂a przeszkody. Wydzia艂 Stan贸w (Collegium Statuum) rozpoznawa艂 tedy dowody, z kt贸remi ona wyst臋powa艂a, wydawa艂, uznawszy je dostatecznemi, legitymacye w spos贸b u偶ywany przez by艂e S膮dy, i wpisywa艂 takowe do Metryk, je偶eli uzyskuj膮cy czynili zado艣膰 przepisanym warunkom.

II

Takie u艂atwienia legitymowania si臋 trwa艂o po rok 1817. t.j. do czasu reorganizacji Stan贸w i ich Wydzia艂u. Nast臋pnie, luboli usta艂o upowa偶nienie Wydzia艂u Stanowego do uznawania Szlachectwa, wszak偶e N.N. Monarchowie, poczytuj膮c takowe odt膮d za wyp艂yw 艂aski, uwzgl臋dniaj膮 poszczeg贸lne, podzi艣dzie艅 przed Ich tron zanoszone pro藕by.

Do zatwierdzonej Szlachty galicyjskiej przyby艂a nadto za rz膮d贸w austryackich Szlachta nowego nadania b膮d藕 stopnia rycerskiego, b膮d藕 stopnia 1go, jaka w innych krajach Pa艅stwa Austryackiego znan膮 by艂a, a kt贸r膮 odznaczono dodaniem s艂贸wka de (von) przed nazwiskiem.

Nowonadane szlachectwo stanu rycerskiego, aby co do prerogatyw mog艂o by艂o z dawnem zr贸wna膰 si臋, potrzebowa艂o nadania indygenatu, zale偶nego od Sejm贸w, a zarazem od zatwierdzenia Monarszego. Jako偶 nadawa艂y Sejmy indygenat Szlachcie stanu rycerskiego w Pa艅stwie Austryackim, a niekiedy Szlachcie 1go stopnia. Wszak偶e obowi膮zane by艂y nadawa膰 indygenat Gubernatorom kraju i innym osobom, przez Monarch臋 ku temu poleconym.

Z Szlacht膮 galicyjsk膮 po艂膮czon膮 zosta艂a w r. 1787., gdy Bukowin臋 wcielono do Galicyi, Szlachta bukowi艅ska, kt贸rej prawa poddano tak偶e pod rozpoznanie galicyjskiego Wydzia艂u Stanowego (Collegium Statuum).

Dla rozpoznania praw Szlachty Galicyi Zachodniej w dawnych granicach by艂a za艂o偶ona osobna Kommissya. Po odpani臋ciu tego kraju Szlacht臋 tam偶e legitymowan膮, o ile zamieszkuj膮c w tutejszem kr贸lestwie prawnym zastrze偶eniom uczyni艂a zado艣膰, wliczono w poczet Szlachty galicyjskiej.

Tym sposobem z zatwierdzeniem dawnego Szlachectwa utworzy艂o si臋 odstopniowanie tego偶 poniek膮d wedle hierarchiii szlacheckiej, w innym krajach austryackich z dawna istniej膮cej. Zostali albowiem z dawnego sk艂adu Xi膮偶臋ta i Szlachta stanu rycerskiego; stan Magnat贸w uzupe艂nili Hrabiowie i Baronowie, otrzymawszy ten tytu艂 na zasadzie godno艣ci, za czas贸w dawnego rz膮du piastowanej, a z obecnym tytu艂em zr贸wnanej: przyby艂a Szlachta 1go stopnia s艂贸wkiem de (von) odr贸偶niona.

Imiona Szlachty, kt贸ra pierwotniie uzyska艂a zatwierdzenie szlachectwa, zawarte w Ksi臋gach Majestatycznych, czyli Metrykach Szlachty, a wyj膮tkowo tak偶e w aktach stanowych, je偶eli ci, kt贸rych szlachectwo uzna艂 Wydzia艂 Stanowy, zaniechaniem formalno艣ci, immatrykulacyi nie uczynili mo偶ebn膮. Te imiona, gdy galicyjskie szlachectwo jest dziedzicznem, 偶yj膮 w oradzaj膮cych si臋 potomkach: dow贸d pochodzenia jest w臋z艂em, wi膮偶膮cym syn贸w, wnuk贸w i p贸藕niejsze pokolenia z przodkami. Zatem kto z potomk贸w w biegu czasu okaza艂 dowodnie swoje pochodzenie od przodk贸w pierwotnie immatrykulowanych, tego tak偶e Wydzia艂 Stanowy wpisywa艂 z imienia w swe ksi臋gi.

Wydarza sie jednak, i w toku rzeczy ludzkich wydarza膰 si臋 musi, 偶e z艂o偶enie dowod贸w pochodzenia jest trudnem, a w odleglejszych pokoleniach staje si臋 trudniejszem. To偶samo艣膰 bowiem chrzestnych imion przodk贸w legitymowanych, tylko wstecznym rodowodem odr贸偶nionych, brak metryk chrztu, przez przypadki elementarne zniszczonych, lub dla niewiadomo艣ci miejsca urodzenia rodzic贸w i t. d. wyszukanymi by膰 nie mog膮cych, bywaj膮 przyczyn膮, 偶e okazanie zwi膮zku mi臋dzy przodkiem a plemiennikiem jest trudnem, i niekiedy ze szkod膮 tego偶 nawet niepodobnem.

Mniemamy zatem, 偶e tej tak jawnej potrzebie dogodzimy, wydaj膮c za zezwoleniem Wydzia艂u Stan贸w Poczet czyli Spis Szlachty galicyjskiej i bukowi艅skiej, obejmuj膮cy pierwotnie legitymowane imiona, tudzie偶, je偶eli i p贸藕niejsze nast臋pstwo w ksi臋gach jest wpisane, tak偶e i pochodne. Taki albowiem spis, obja艣niaj膮cy wy偶szy rodow贸d, mo偶e niejednemu by膰 skaz贸wk膮 przy 艣ledzeniu w膮tk贸w pochodzenia, a nast臋pnie u艂atwi膰 zwi膮zanie w艂asnego imienia z imieniem przodka, na kt贸rym ni膰 pochodna urwan膮 zosta艂a; a uskutecznione nowe wpisanie potomk贸w b臋dzie przewodni膮 dla bezpo艣rednich i dalszych nast臋pc贸w.

III

Przedewszystkiem wi臋c znajdziemy tu Szlacht臋 galicyjsk膮 immatrykulowan膮, do kt贸rej doliczone s膮 imiona Dostojnik贸w kr贸lestwa, c.k. Podkomorzych, nakoniec Cz艂onk贸w Sejmowych, aczkolwiek z osoby swojej nie immatrykulowanych; szlachectwo ich albowiem nie ulega 偶adnej w膮tpliwo艣ci. Po szlachcie galicyjskiej nat臋puje Szlachta bukowi艅ska. Nareszcie Dodatek zawiera imiona tych, kt贸rzy, chocia偶 zyskali uznanie szlachectwa, dla niedope艂nienia formalno艣ci nie s膮 wpisani do Metryk. Aby za艣 poczet ten ile mo偶no艣ci uczyni膰 zupe艂nym, umie艣cili艣my w Dodatku tak偶e i tych, kt贸rzy w ci膮gu druku, wykazawszy przed Wydzia艂em Stanowym swe szlacheckie pochodzenie, po dzie艅 15. lutego 1857. weszli do Metryk Stanowych.

Oto obja艣nienie poszczeg贸lnych rubryk:

Pierwsza rubryka zawiera nazwisko, przydomek, herb, stopie艅 szlachectwa i imi臋 chrzestne. Stopnie odznacone s膮 wyra偶eniem: Ksi膮偶臋, Hrabia, Baron. Gdzie nie ma takiego wyrazu, tam rozumie si臋, i偶 nazwisku s艂u偶y Szlachectwo Stanu Rycerskiego. Przydomek i nazw臋 herbu odr贸偶niono inakszymi czcionkami. Nowonadane Szlachectwo 1go stopnia odznaczono przydanem w nawiasie s艂贸wkiem de (de).

Poczynaj膮c od kresu rubryki nazwiska oznaczj膮 osoby, kt贸rym pierwotnie przyznano lub nadano szlachectwo. Nieco g艂臋biej ku lewej znajdziesz imiona plemiennik贸w czyli pochodne: przy nich wyra偶ono, w jakim stopniu osoby pochodne odleg艂e s膮 od legitymowanego przodka.

Rubryk臋 t臋 zamykamy uwag膮, 偶e gdy Spisowi temu za g艂贸wn膮 podstaw臋 s艂u偶膮 Metryki Szlachty, przy imionach tam tylko przydomki i nazwy herb贸w s膮 wyszczeg贸lnione, gdzie w osnowie dokumentu legitymacyi s膮 wymienione. Zt膮d wynika, mianowicie co si臋 tyczy herb贸w, i偶 cho膰 one nie przy wszystkich rodach s膮 umieszczone, u偶ywanie ich prawnem jest, je偶eli p贸藕niej dowodnie wykazanem zosta艂o: wiadomo albowiem, i偶 w powszechno艣ci ka偶dy r贸d herbownym szczyci si臋 klejnotem.

Druga rubryka zawiera charakter, o ile o takowym mo偶na by艂o z ksi膮g Szlachty dowiedzie膰 si臋.

W trzeciej rubryce znajdujemy naostatek wiadomo艣膰 czy Szlachectwo od Magnat贸w, S膮du Grodzkiego lub Ziemskiego, albo od Wydzia艂u Stanowego uznanem, albolite偶 od Monarchy zatwierdzonem lub nadanem zosta艂o. 鈥 Przy nieimmatrykulowanych nazwiskach Cz艂onk贸w Stanowych wyra偶ono, 偶e ich do grona Stan贸w przyj臋to; przy c.k. Podkomorzych jest wzmianka, w kt贸rym roku ich mianowano. 鈥 Przy imionach indygenatem zaszczyconych wskazany rok nadania indygenatu. 鈥

Nakoniec gdy by艂 czas, w kt贸rym Wydzia艂 Stan贸w nie wydawa艂 certyfikat贸w Szlachectwa, ile偶 samo udowodnionie pochodzenie szlacheckie jako prawny dow贸d posiadania szlachectwa by艂 uwa偶any, przy takich imionach wyra偶ono: Wydzia艂 Stan贸w uzna艂 udowodnionem pochodzenie (Wyd. St. uzn. ud. poch.)

Poczet niniejszy znacznej jest obj臋to艣ci; bo w nim wymienieni s膮 (a takich ilo艣膰 najwi臋ksza) pierwotnie legitymowani przodkowie; w nim i ci, kt贸rzy, pochodzenie udowodniwszy, zyskali certyfikaty Szlachectwa; w nim wpisani tak偶e ci, kt贸rzy wraz z pokoleniem swojem przy zasz艂ych zmianach granic kraju pod inne odpadli panowanie.

N. Cesarz J贸zef II., urz膮dzaj膮c moc膮 patentu w r.1775. Stany, Sejmy i nie ustaj膮cy Wydzia艂 Stan贸w, oznajmi艂 najwy偶sz膮 wol臋 swoj臋, aby ka偶doczesny Gubernator kraju otrzymywa艂 od Sejmu indygenat, i Stanom w w艂asno艣ci Prezesa przewodniczy艂. Tym patentem otworzono tak偶e krajowe Dostoje艅stwa koronne tak dla Magnat贸w, jakote偶 dla ko艂a Rycerskiego, niemniej nadano prawo sejmowania Arcybiskupom, Biskupom, Opatom i Kapitu艂om, tudzie偶 miastu Lwowowi. Postanowienia te, zaprowadzone przez N. Cesarza J贸zefa II. utrzyma艂 N. Ces. Franciszek I. patentem reorganizacyjnym z r. 1817., niekt贸re w sk艂adzie Stan贸w wprowadzaj膮c zmiany, a mi臋dzy temi i偶 Uniwersytet lwowski m贸g艂 wykonywa膰 prawo zasiadania na Sejmach w osobie ka偶doczesnego Rektora.

Ze wzg臋du na te postanowienia umieszczamy poni偶ej w tem Przeds艂owiu imiona Przes贸w Stan贸w, Dostojnik贸w tak duchownych, jakote偶 艣wieckich koronnych ze Stanu Magnat贸w, tudzie偶 z ko艂a Rycerskiego, mi臋dzy kt贸rymi od r. 1817. Prymasowi kr贸lestwa pierwsze przynale偶y miejsce: wspomnimy tak偶e, w kt贸rych latach odbywa艂y si臋 Sejmy, i wymienimy Sejmowych Kommissarz贸w cesarskich, naostatek Cz艂onk贸w Wydzia艂u Stanowego.

Obja艣niamy tu rzecz uwag膮, 偶e Dygnitarz贸w Stanu Duchownego tych tylko wymienimy, kt贸rzy piastowali urz臋dy ko艣cielne w okresach, w kt贸rych bywa艂y Sejmy, t. j. wprz贸d od r. 1782. do r, 1788., a nast臋pnie po reorganizacji od r. 1817. a偶 do naszych czas贸w.(鈥)

Zwr贸膰 uwag臋 na ostatni akapit 鈥 podobnie jak i w innych miejscach, cytowany 鈥濸oczet Szlachty鈥 wymienia nie wszystkie osoby, tutaj tylko te, kt贸rych prawa by艂y potwierdzone piastowanymi funkcjami i to w do艣膰 w膮skim przedziale lat, bowiem od 1782 do 1788 roku. Nie zawsze 藕r贸d艂a wymieniaj膮 wszystkich szlachcic贸w. Przyk艂adowo Filip Sulimierski tak argumentuje podanie w swoim 鈥濻艂owniku Geograficznym鈥 tylko cz臋艣膰 nazwisk w艂a艣cicieli d贸br i maj膮tk贸w: 鈥濻艂ownik planowo podaje je tylko dla tych dzielnic, w kt贸rych walka ekonomiczna o ziemi臋 niekorzystny dla 偶ywio艂u polskiego obr贸t przybiera lub niebawem przyj膮膰 mo偶e.鈥 Zatem w wielu przypadkach brak wzmianek o nazwisku w herbarzach lub innych 藕r贸d艂ach nie musi oznacza膰 braku szlacheckiego pochodzenia. Niekt贸re nazwiska szlacheckie mimo 偶e od setek lat takimi by艂y, nie zosta艂y przed s膮dami wywiedzione jako szlacheckie, a b臋d膮c pomini臋te w wykazach zubo偶aj膮 nasz膮 wiedz臋 o szlachcie polskiej. Z wielkim trudem i dzisiaj jest mo偶liwe wywiedzenie rodowodu szlacheckiego, i tym w艂a艣nie zajmuje si臋 heraldyka.

Rzeczpospolita Szlachecka
Kr贸tki zarys problematyki Rzeczpospolitej opisany jest na stronie -RZECZPOSPOLITA. Sygnalizowane s膮 tam problemy pochodzenia nie tyle narodowo艣ciowego ile geograficznego. Materia艂 jest bogato ilustrowany mapami.
Przestroga
Wywodzenie szlachectwa nazywane 鈥瀙otwierdzaniem szlachectwa鈥 to r贸wnie偶 spos贸b na nieuczciwe zarabianie. Za op艂at膮 takie 鈥瀙otwierdzenie鈥 lub 鈥瀋ertyfikat鈥 oferuj膮 r贸偶ne podmioty. Co ciekawe, niekt贸re z nich prawo do potwierdzania szlachectwa opieraj膮 na wpisaniu sobie takowego do statutu. To jawne oszustwo. 呕adna organizacja ani 偶adne biuro nie posiada uprawnie艅 do potwierdzania szlachectwa, do wydawania jakichkolwiek certyfikat贸w. Nawet w czasach Rzeczpospolitej Szlacheckiej uprawnienia posiada艂y wy艂膮cznie s膮dy (rozpatrujace m.in. nagany szlachectwa).
Nale偶y strzec si臋 przed takimi podmiotami 偶eruj膮cymi na pr贸偶no艣ci i naiwno艣ci. Nie ma znaczenia ani bogato zdobiona szata graficzna ani zapewnienie o 鈥瀝espektowaniu鈥 艣wiadectwa w kraju i zagranic膮. Taki 鈥瀌okument鈥 jest bezwarto艣ciowy i 艣wiadczy wy艂膮cznie o niewiedzy nabywcy, w szczeg贸lno艣ci o nieznajomo艣ci istoty szlachectwa.

Wywodzenie szlachectwa聽praktyczne dla nam wsp贸艂czesnych

Potwierdzeniem szlachectwa jest wyw贸d genealogiczny od szlachcica o bezspornym szlachectwie.