Historycy dostarczaj膮cy wiedzy o naszej przesz艂o艣ci maj膮 w zakresie genealogii problemy pisowni imion i nazwisk. Ich dylemat wynika z trudno艣ci w zdecydowaniu czy tworzone przez nich opracowania powinny by膰 przygotowane wed艂ug oryginalnej pisowni czy te偶 w pisowni zmodernizowanej, uwsp贸艂cze艣nionej.

Problemy pisowni w genealogii

Czasami podczas poszukiwa艅 genealogicznych 艣lad urywa si臋鈥 Jedn膮 z przyczyn mo偶e by膰 w艂a艣nie zmiana pisowni poszukiwanego nazwiska.

Historycy dostarczaj膮cy wiedzy o naszej przesz艂o艣ci maj膮 bardzo du偶e problemy w zakresie genealogii z powodu zmian pisowni imion i nazwisk. Ich dylemat wynika z trudno艣ci w zdecydowaniu czy tworzone przez nich opracowania powinny by膰 przygotowane wed艂ug oryginalnej pisowni czy te偶 w pisowni zmodernizowanej, uwsp贸艂cze艣nionej. W pierwszym przypadku nam wsp贸艂cze艣ni cz臋sto nie odnajd膮 swoich przodk贸w gdy偶 ich imiona i nazwiska uleg艂y zmianie. W drugim przypadku historycy dostarczaj膮 nam danych kt贸re s膮 艂atwe do wykorzystania, ale stanowi膮 pewne 鈥瀦afa艂szowanie鈥 historii. Prosty przyk艂ad 鈥 do czasu Drugiej Wojny 艢wiatowej wyst臋powa艂o imi臋 鈥濲ak贸b鈥, po wojnie uleg艂o ca艂kowitej zmianie i wyst臋puje wy艂膮cznie w pisowni 鈥濲akub鈥.

Z jednej strony wygodniejsze dla wsp贸艂czesnych poszukiwaczy by艂oby pe艂ne przeniesienie wszystkich zasob贸w do postaci cyfrowej (przeszukiwalne bazy danych) we wsp贸艂czesnym brzmieniu. W tym przypadku natychmiast odnajdowaliby艣my 鈥瀗asze鈥 nazwiska i imiona. Z drugiej strony w wielu przypadkach nie mogliby艣my odnale藕膰 potwierdzenia w materia艂ach 藕r贸d艂owych, w kt贸rych dane wyst臋puj膮 w formie 贸wczesnej.

Nale偶y pami臋ta膰, 偶e wiele polskich nazwisk posiada do dzisiaj nie ustabilizowan膮 form臋. W wielu przypadkach 偶yj膮 obok siebie ludzie nale偶膮cy do dw贸ch linii tej samej rodziny, nosz膮cy odmiennie pisane nazwiska 鈥 pomimo posiadania wsp贸lnego przodka.

G艂贸wne problemy odczytu archiwali贸w

Wyst臋puj膮 tutaj trzy g艂贸wne problemy:

  • jaka jest tre艣膰 zapisu? – problem odczytu.
  • jak zapisa膰 tekst obcoj臋zyczny po polsku? – problem transkrypcji.
  • czy korygowa膰 oczywiste b艂臋dy i pomy艂ki pisarza czy zapisywa膰 tre艣膰 oryginaln膮? – problem zgodno艣ci ze 藕r贸d艂em.

Znaki narodowe

Zmiany pisowni z powodu 鈥瀕atynizacji鈥 formy zapisu, czyli zapisu w oparciu o podstawowy alfabet 艂aci艅ski.

Powod贸w 鈥瀕atynizacji鈥 pisowni jest kilka:

  • zabory 鈥 ze wzgl臋du na odmienny alfabet zaborcy stosowali uproszczone formy zapisy polskich nazwisk i imion lub zapisywali je w formie fonetycznej (np. Ga艂膮zka -> Galazka, Galonska). Dotyczy to r贸wnie偶 wpis贸w do ksi膮g ko艣cielnych.
  • emigracja 鈥 w krajach do kt贸rych przybywali Polacy musieli oni dokona膰 trudnego wyboru:
    • zachowa膰 pisowni臋 maksymalnie zbli偶ona do oryginalnej (np. Ga艂膮zka -> Galazka)
    • zachowa膰 brzmienie maksymalnie zbli偶one do oryginalnego (np. Kowal -> Koval, gdy偶 鈥濳owal鈥 czytane by艂o jako 鈥濳o艂al鈥).
  • 艂acina ko艣cielna 鈥 wpisy do ksi膮g ko艣cielnych dokonywane by艂y po 艂acinie, wyst臋powa艂y dwa powody zniekszta艂ce艅:
    • ze wzgl臋du na brak polskich znak贸w upraszczano je do znak贸w podstawowych (膮->a, 艣->s itd).
    • zapis polskich imion ich 艂aci艅skimi odpowiednikami (np. Wojciech -> Adalbert, Katarzyna -> Katharine).
  • 艂acina ludzi wykszta艂conych 鈥 ludzie wykszta艂ceni pos艂ugiwali si臋 w mowie i pi艣mie 艂acin膮, w 鈥瀗aturalny鈥 spos贸b 鈥瀏ubili鈥 polskie znaki w pisowni.
  • tradycja j臋zykowa 鈥 dwie艣cie lat temu znaki diakrytyczne (dzisiaj powszechnie stosowane) stanowi艂y nowy nabytek j臋zyka polskiego, zw艂aszcza litery 艣, 藕. Dlatego te偶 w owym czasie wyrazy pisane z i bez polskich znak贸w by艂y praktycznie r贸wnowa偶ne, jednakowo dopuszczalne.

Przyk艂adem mo偶e by膰 tutaj wybitny heraldyk i genealog Szymon Konarski, kt贸ry w swoim dziele jakim jest indeks do 鈥濻艂ownika geograficznego Kr贸lestwa Polskiego鈥 nie zawsze konsekwentnie stosowa艂 pisowni臋 orygina艂u, cz臋sto pomijaj膮c znaki diakrytyczne, szczeg贸lnie litery 艣, 藕, 艅. Litery te bardzo cz臋sto pisa艂 jako s, z, n. St膮d powstaje wielka trudno艣膰 w ocenie czy np. nazwiska Wisniowiecki i Wi艣niowiecki kt贸re znajdujemy w indeksie to te same nazwiska czy r贸偶ne? Niestety, nie ma na to prostej odpowiedzi 鈥 ka偶dorazowo nale偶y si臋gn膮膰 a偶 do 藕r贸de艂 na podstawie kt贸rych powsta艂y dane dzie艂a.

Zapisy fonetyczne

Zmiany pisowni z powodu r贸偶nego zapisu brzmienia nazwiska.

Cz臋艣膰 spo艂eczno艣ci od wiek贸w 艣rednich, kiedy to rozpocz臋艂o si臋 wykszta艂canie nazwisk, a偶 do Drugiej Wojny 艢wiatowej by艂a niepi艣mienna. Przy okazji r贸偶nych spraw urz臋dowych podawane by艂o brzmienie nazwiska 鈥 osoba zapisuj膮ca nazwisko mia艂a pe艂n膮 dowolno艣膰 co do stosowanej formy zapisu, gdy偶 osoba niepi艣mienna nie mog艂a ani poda膰 poprawnej formy ani zweryfikowa膰 zapisan膮.

Drugi pow贸d wynika艂 ze zwyczaju podczas chrzt贸w. Dane zar贸wno rodzic贸w jak i dzieci (wraz z datami narodzin dzieci) podawali ksi臋dzu rodzice chrzestni. Cz臋sto zdarza艂o si臋 偶e nie nale偶eli do rodziny i nie znali nawet poprawnego brzmienia nazwiska. By艂 to podstawowy czynnik 鈥瀙owstawania鈥 nowych nazwisk i podstawowa przyczyna podawania z艂ych dat urodzin.

Polonizacja

Problemy pisowni w wyniku zmiany pisowni z powodu 鈥瀙olonizacji鈥 nazwisk obcoj臋zycznych nazwisk.聽Polonizacja nast臋powa艂a w przypadku zapisu nazwiska obcoj臋zycznego w brzmieniu fonetycznym lub przez zastapienie liter nieobecnych w polskim alfabecie polskimi znakami.

Przyk艂ady:

Schmidt 鈥 Szmit, Szmid
Gr眉ner 鈥 Griner.

Zmiany pisowni

Zmiany pisowni na przestrzeni wiek贸w, kszta艂towanie si臋 j臋zyka to kolejne 藕r贸d艂o problem贸w pisowni. J臋zyk polski silnie ewoluowa艂 na przestrzeni ostatnich kilkuset lat. Wydawa膰 by si臋 mog艂o 偶e w ci膮gu ostatnich zaledwie 200 lat zmiany nie by艂y du偶e. Nic bardziej mylnego 鈥 zmianie podlega艂o zar贸wno brzmienie s艂贸w jak r贸wnie偶 ich pisownia. W niekt贸rych przypadkach zmianie uleg艂o nawet znaczenie danego s艂owa.

Oto przyk艂ad oryginalnej wersji zapisu obrad Sejmu w 1764 roku:

Sessya Druga Dnia 9. Maja
(鈥)Pierwszy z tych偶e Deputowanych Jmc P.Bukowski Pose艂 Sanocki zasiad艂szy na Taborecie w mieyscu Ministom s艂uz膮cym, zabra艂 g艂os nayprzod od podzi臋kowania wszech rzeczy naywy偶szemu Sprawcy, 偶e pocz膮tki Obrad szcz臋sliwie racz膮c zaszczyci艂 go szcz臋sciem wraz z determinowanemi od Stanu Rycerskiego Kollegami swemi stawic si臋 w Senacie donosz膮cym o szcz臋sliwie na dniu onegdayszym wzgl臋dem Elekcyi Marsza艂ka Poselskieyi wykonanym prawie; w dalszey zas dyskursu swego osnowie do pomyslnego rospocz臋tych nie bez ukontentowania obrad Kontinuowania wiadom膮 wszystkim JO. Xcia Jmci Prymasa wys艂awiai膮c czu艂o艣c wraz z Stanem Rycerskim czyni艂 sobie nieomyln膮 otuch臋 i偶 in ulteriori tractu sposobow iak naylepszych ad beandam Patriam porvigilans Primatralis, et Senatus sollicitudo nie ublizy, co oddai膮c momentom zbawiennieyszym na Koniec siebie y Stan Rycerski poleci艂 wzgl臋dom. Po skonczonym ejusmodi g艂osie Xze Jmc Prymas s艂odyczy pe艂n膮 dai膮c Delegatis odpowied藕 z ca艂ym Senatem z tak weso艂ey nowiny mocno ukontentowany pewn膮 wnios艂 sobie z dobrego Seymu teraznieyszego Convocationis Konfederacyinego zacz臋cia nadziei臋, i偶 Trzydziestoletnym przeci膮giem bez Rady osch艂ey Oyczyznie poz膮dania wyp艂ynie satisfakcya, iezeli felicia exordia iednomyslno艣膰 pari secundare stara膰 si臋 b臋dzie conclusio, a wzaiemnie Stanowi Rycerskiemu chc膮c oswiadczy膰 od Senatu przychilno艣膰, delegowa艂 Jchmciow Zamoyskiego Jnowroc艂awskiego Wwd臋 Burzynskiego Smolenskiego, y Jaklinskiego Oswiecimskiego Kasztellanow solwui膮c Sessy膮 na dzien jutrzeyszy na godzin臋 dziesi膮t膮 co do Senatu.(鈥)

Tekst ten dobitnie ukazuje r贸偶nic臋 pisowni 贸wczesnej i obecnej, a przecie偶 tekst ten liczy niespe艂na 250 lat. Nietrudno wyobrazi膰 sobie problemy pisowni przy wyszukiwaniu takich samych nazwisk a nawet imion. Warto pozna膰 przyk艂ad z Metryki Koronnej:

MK 15, f. 8 Nyepolomycze, 1492.12.20 Rex testificatur Martinum Jaczimirski cum uxore Margaretha villam Lypnyk districtus Cracoviensis Petro Kmytha de Wyssznyce, capitaneo Scepusiensi, pro 300 marcis vendidisse. GL. MK 15, f. 148 Cracoviae, 1492.12.21 Rex Nicolao Gardzina de Ludbrancz castellanatum Spiczimiriensem post mortem Nicolai Bronowski vacantem confert. MK 15, f. 13 ……Nowe Myastho Corczin die dominico….., 1492.12.30 Sroda feria 4 in crastino Circumcisionis (2 ian. 1493). Schadek f. 4 in crastino Circumcisionis, Lancicia f. 6 post Circumcisionis (4 ian. 1493). Wyelun f. 2 die beati Silvestri (31 dec. 1492). Brzesczie f. 4 in crastino Circumcisionis. Juniwladislavia sabbato in die beati Thomae (29 dec. 1492). Dobrzin f. 2 in die Silvestri. Sochaczow f. 5 post Circumcisionis (3 ian. 1493). Rawa f. 2 in die Silvestri, Gambin sabbato in vigilia Epiphaniae (5 ian. 1493). Proschowicze f. 6 post Epiphaniarum (11 ian. 1493). Oppathow f. 4 post Epiphaniarum (9 ian. 1493). Vrzandow f. 2 in crastino Epiphaniarum (7 ian. 1493). Chelm f. 4 post Epiphaniarum. Visnya f. 2 in die beati Silvestri. Belz f. 2 in crastino Epiphaniae. Cristinus de Bowanthow in Lanciciam, Bresczye, Juniwladislaviam et Dobrzyn. Mathias plebanus Rawensis in Rawa, Sochaczow et Gambyn. Lasskowski in Chelm, Belz et Vyssnya. Albertus Gorski in Sroda. Mathias de Gosd in Colo. Iohannes Chrzansthowski in Opathow et Vrzandow. Costhka notarius in Schadek et Wyelun. n.

Powy偶szy przyk艂ad pokazuje dla nas niespodziewane formy zapisu sk膮din膮d znanych nazwisk. Dlatego nie wystarczy tylko wpisa膰 poszukiwane s艂owo (nazwisko) w wyszukiwarce, trzeba wykaza膰 si臋 pomys艂owo艣ci膮 i dodatkowo 艂atwo dost臋pne zasoby po prostu cierpliwie przegl膮dn膮膰. Do tych zasob贸w do przegl膮dni臋cia naje偶膮聽Wykazy nazwisk.

Problemy z odczytem tekstu

Poza kwesti膮 interpretacji ci膮g艂o艣ci powi膮za艅 pomimo niezgodno艣ci zapisu imion i nazwisk r贸wnie powa偶nym problemem jest sam odczyt archiwali贸w z pismem odr臋cznym. Jest to paleografia, podobnie jak genealogia nauka pomocnicza historii, zajmuj膮ca si臋 problematyk膮 odczytu tekstu pisanego. Pomoc膮 w nabyciu umiej臋tno艣ci praktycznych mo偶e by膰 zapoznanie ze stron膮 DawnePismo przygotowan膮 przez Archiwum Narodowe w Krakowie:聽http://www.dawnepismo.ank.gov.pl. Na tej stronie mo偶na zapozna膰 si臋 z technikami odczytu pisma odr臋cznego oraz wykona膰 praktyczne 膰wiczenia na autentycznych archiwaliach.