Mu艣limowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy

mu艣limowie tatarzy litewscy

MU艢LIMOWIE
CZYLI TAK ZWANI
TATARZY LITEWSCY
B1BLJ0TECZKA GEOGRAFICZNA „ORBIS”
Serja III Tom 7
POLSKA, ZIEMIA i CZ艁OWIEK
JULJAN TALKO-HRYNCEW1CZ
FROF. UNIW. JAGIELL.
MU艢LIMOWIE
CZYLI TAK ZWANI
TATARZY LITEWSCY
KRAK脫W 1924 NAK艁ADEM KSI臉GARNI GEOGRAFICZNEJ „ORBIS”
KRAK脫W-D臉BN1KI
Sk艂ad G艂贸wny na Warszaw臋 w „Domu Ksi膮偶ki Polskiej” Plac Trzech Krzy偶y 8
Czcionkami Drukarni Polskiej w Krakowie, Retoryka 10

SPIS TRE艢CI
I. Pochodzenie i klasyfikacja 5
II. Religja 16
III. Osadnictwo i jego dzieje 22
IV. Wojskowo艣膰 i organizacja 30
V. Dawne 艣wiadectwa Mu艣lim贸w o ich wsp贸艂wyznawcach 38
VI. Rozkwit i upadek osad tatarskich 47
VII. Mu艣limowie jako Polacy 55
VIII. R贸偶norodno艣膰 plemienna Mu艣lim贸w 59
IX. Statystyka 66
X. Okruchy etnograficzne 74
XI. Uspo艂ecznienie Tatar贸w 78
XII. Cechy antropologiczne 82
XIII. Wp艂yw Wschodu na nasz膮 kultur臋 97
XIV. Niekt贸re wyrazy tureckie i inne wschodnie, u偶ywane w polskiej mowie 111
XV. Nazwiska i herby szlachty tatarskiej, kt贸re przesz艂y do rodzin szlacheckich polskich i litewsko-ruskich 119
XVI. Literatura 124
Ry膰. 1. Tatar na koniu z pocz膮tku XVI w. (rys. A. Diirer a).

I POCHODZENIE I KLASYFIKACJA.

Pierwotne nazwy lud贸w i plemion w ich wiekowej historji nie 艣wiadcz膮 jeszcze o ich pochodzeniu, gdy偶 zmienia艂y si臋 dowolnie wesp贸艂 z utrat膮 j臋zyka i kultury, typ fizyczny za艣 przechowa艂 si臋 d艂u偶ej, je偶eli nie podlega艂 mieszaniu. -S艂owo 鈥濼atar鈥 jest synonimem 鈥濼urka鈥, a przysz艂o do nas z Dalekiego Wschodu. Imieniem tern w staro偶ytno艣ci Chi艅czycy nazywali swych p贸艂nocnych s膮siad贸w, s艂owo wi臋c 鈥瀟atar鈥 nie oznacza艂o narodowo艣ci, a by艂o pogardliwie stosowanem do barbarzy艅c贸w, niepokoj膮cych napadami i grabie偶ami pa艅stwo niebieskie, kraj za艣 przez nich zamieszkiwany przezywano 鈥濼atarj膮 lub Tartarj膮鈥.
Przeciw tym oto barbarzy艅com Chi艅czycy w IX w. wznosz膮 wielki mur chi艅ski na p贸艂nocy. I dzi艣 jeszcze zbiorow膮 nazw膮 鈥瀟atar贸w” przezywaj膮 ludy pierwotne, koczuj膮ce nad Amurem i Usuri: Gol-d贸w i Gilak贸w, Orocz贸w, lub Ajn贸w. W XIII w. Temuczyn, przezwany Czingis-Chanem (pot臋偶nym chanem), po艂膮czy艂 koczuj膮ce na po艂udniu Azji 艣rodkowej drobne rody rasy 偶贸艂tej, a potem na p贸艂noc od nich zamieszka艂e inne hordy tatarskie i zorganizowa艂 z nich gro藕n膮 armj臋. Spowodowa艂o to zmian臋 w rozmieszczeniu koczowisk lud贸w Azji 艣rodkowej i wypchn臋艂o na p贸艂noc hordy tatarskie. Potem nast膮pi艂o naj艣cie i zaj臋cie przez ich zwyci臋skie hufce omal 偶e nie ca艂ej Azji i cz臋艣ci Europy. W贸wczas to w Chinach s艂owo 鈥瀖ongo艂” zast膮pi艂o nazw臋 tatara dla p贸艂nocnego s膮siada, oznaczaj膮c naje藕d藕c臋 i barbarzy艅c臋, a nazwa tatar贸w przesz艂a na inne koczuj膮ce hordy Azji i wschodniej Europy jak niemniej i na utworzone przez Czingis-Chana i jego dynastj臋 carstwa i cha艅stwa: na Syberji, Kaukazie, Krymie, nad Wo艂g膮 lub nad Donem. Nieznaczna ilo艣膰 zwyci臋zc贸w mongo艂贸w zosta艂a poch艂oni臋t膮 i asymilo-wan膮 przez kulturalniejsze masy ludno艣ci o mowie tureckiej i fi艅skiej.
W Azji 艣rodkowej spotykaj膮 si臋 takie zjawiska, 偶e w艣r贸d ludno艣ci rasy mongolskiej pojawiaj膮 si臋 oazy pochodzenia i typu tatarskiego o mowie i kulturze mongolskiej, wyznania buddyjskiego, jak np. w Urianchaju, w kt贸rego ludno艣ci chc膮 widzie膰 dawnych Ujgur贸w, o kulturze mongolskiej, lub takie偶 kolonje w Mongolji i Zabajkalji.
W Rosji Wschodniej tak膮 mieszanin臋 wytworzyli Tatarzy z wielu plemionami fi艅skiemi, np. Czu-wasze lub Finnowie i Tatarzy z nad Wo艂gi, przemieszawszy si臋 z cz臋艣ci膮 s艂owian, utworzyli nad Dunajem nar贸d tego imienia o j臋zyku i kulturze s艂owia艅skiej.
Prawdziwy zlepek r贸偶nych ras o kulturze s艂owia艅skiej przedstawiaj膮 Wielkorosjanie, co odbija si臋 tak na typie ich fizycznym jako te偶 i duchowym. W Rosji 艣rodkowej wyst臋puje pod艂o偶e fi艅skie, w po艂udniowej, wschodniej i p贸艂nocnej rasa tatarska jest przemieszana bardzo nie r贸wnomiernie z fi艅sk膮 i mongolsk膮, kt贸re antropologicznie zasadniczo si臋 r贸偶ni膮 mi臋dzy sob膮. Pra-ojczyzn膮 Finn贸w jest prawdopodobnie Azja zachodnia i wschodnia Europa, Tatar贸w za艣 i Mongo艂贸w Azja wschodnia. Tatarzy stanowi膮 rasowo jakby przej艣ciowy typ fizyczny od rasy bia艂ej europejskiej do mongolskiej. Nie mniej r贸偶ni膮 si臋 i kulturalnie. Tatarzy w pierwszych wiekach po Chr. osiedlali po艂udniow膮 Syberj臋 i dzi臋ki s膮siedztwu z Chinami dosi臋gli pewnej kultury, szczeg贸lnie t. z. Ujgurowie, stworzywszy pot臋偶ne pa艅stwo, kt贸re przetrwa艂o p贸艂tora wieku (od VI do VII w. po Chr.); pozosta艂e dot膮d w po艂udniowej Syberji zabytki kulturalne w obrz膮dkach pogrzebowych, w napisach na nagrobkach, w starych drogach ko艂owych, w kana艂ach irygacyjnych lub w narz臋dziach rolniczych chi艅skich przypisuj膮 temu dzielnemu narodowi, kt贸ry pozostawi艂 tu 艣lady swego pobytu. Naj艣cie dzikich hord mongolskich zniszczy艂o kulturaln膮 prac臋 鈥濼atar贸w”, kt贸rzy wyrzuceni zostali ze swych osad odwiecznych i cz臋艣ciowo pow臋drowali na p贸艂noc, na zach贸d, lub uton臋li w morzu mongolskiem.
Miesza艅com, przedstawiaj膮cym zlepek najrozmaitszych plemion rasy mongolskiej, fi艅skiej i tunguskiej, przemieszanych z Turkami, a wchodz膮cym w sk艂ad polityczny Rosji wschodniej, nadano nazw臋 Tatar贸w dla wyr贸偶nienia ich od lud贸w tureckich, nosz膮cych osobne nazwy Kirgiz贸w, Uzbek贸w, Sart贸w, Turkmen贸w, Jakut贸w i t. d.
Chc膮c znale艣膰 drog臋 dla rozwi膮zania zawi艂ej terminologji plemiennej i ujednostajni膰 nazwy, nie zgodne z pochodzeniem lub z kultur膮, niekt贸rzy uczeni (Jadri艅cew, Charuzin, Chantre) proponowali nazywa膰 te ludy, kt贸re nie maj膮 wsp贸lno艣ci pochodzenia z Turkami, samodzielnemi nazwami, tak np. Aderbajd偶a艅skich Tatar贸w (pochodzenia ira艅skiego) 鈥 Aderbajd偶anami, A艂tajskich Tatar贸w 鈥 A艂tajcami i t. d. W praktyce jednak podobna klasyfikacja nie da艂a si臋 zastosowa膰, tern bardziej, 偶e zacz臋to wyr贸偶nia膰 narody nie wed艂ug wsp贸lno艣ci ich pochodzenia, nawet nie wed艂ug j臋zyka, lecz wed艂ug kultu. W贸wczas trzeba by艂oby z liczby Turk贸w wykre艣li膰 Turk贸w鈥 Osman贸w, cz臋艣膰 Turkmen贸w i inne plemiona. Dawni kronikarze i historycy cz臋sto ignorowali pochodzenie, j臋zyk i kultur臋 narodu, a nazywali go po prostu nazw膮 wedle przynale偶no艣ci do tego lub innego pa艅stwa. Dlatego te偶 kronikarze, a nawet historycy nie wyr贸偶niali zwykle Tatar贸w etnologicz-nie od Mongo艂贸w i pod tym wzgl臋dem panuje w poj臋ciach wielki zam臋t jeszcze po dzi艣 dzie艅.
Dla wyja艣nienia zwi膮zku genetycznego pomi臋dzy Mu艣limami naszymi, nazywanymi pospolicie Tatarami litewskiemi, a Tatarami i Mongo艂ami wog贸le musimy rozpatrzy膰 ludy Rosji, znane pod og贸lnem mianem Tatar贸w i m贸wi膮ce j臋zykiem tureckim. Dziel膮 si臋 one na 3 grupy:
Do pierwszej zaliczaj膮 Tatar贸w Syberyjskich, licz膮cych mniej wi臋cej do 80.000 g艂贸w. Nale偶膮 do niej t. z. Tatarzy A艂tajscy, rozpadaj膮cy si臋 na mniejsze grupy, osiad艂e na A艂taju i jego wzg贸rzach w powiatach Aczy艅skim i Minusi艅skim Jenisiejskiej gubernji, w Maryjskim, Bijskim i Ku藕nieckim gub. Tobolskiej. Ostatnia podgrupa wytworzy艂a si臋 z Jenisiejc贸w, Samojed贸w i Finno-Uhr贸w, przemieszanych z plemionami tureckiemi i mongolskiemi i m贸wi膮cych j臋zykiem tureckim. Druga podgrupa t. z. zachodnich Syberyjskich Tatar贸w wytworzy艂a si臋 z potomk贸w za艂o偶ycieli Sybirskiego carstwa Nogaj贸w i w cz臋艣ci z kozak贸w rosyjskich, osiedlonych w XV鈥擷VI w. nad Tobo艂em i Irtyszem wesp贸艂 z Kirgizami, Tad偶ykami, i Kaza艅skich Tatar贸w, przesiedlonych ponownie na Sybir po zawojowaniu przez Rosj臋 kaza艅skiego Carstwa. Zamieszkuj膮 oni stepy Ba-raby nad Irtyszem, po Obi, w powiecie Tiume艅skim i Ja艂oturowskim, w kraju stepowym, W zachodniej Mongolji, Tarbogataju i t. d.
Druga grupa 鈥 kaukaska 鈥 sk艂ada si臋 z przer贸偶nych 偶ywio艂贸w, tak ze staro偶ytnych A艂an贸w, Awar贸w, Chazar贸w, Pieczyng贸w, przemieszanych z Kipczakami, Nogajami, Cerginami, a w szczeg贸lno艣ci z Ira艅cami. Dziel膮 ich na: Tatar贸w-g贸rali czyli Kabardy艅c贸w, rasy kaukaskiej, bez przymieszki mongolskiej (do 52.000 g艂贸w), b) Tatar贸w Dagesta艅skich, z wyst臋puj膮cym typem mongolskim (83.000), do kt贸rych zaliczaj膮 Nogaj贸w, wykazuj膮cych w znacznym stopniu wp艂yw mongolski wskutek domieszki krwi ka艂myckiej, kt贸rzy zasiedlaj膮 wschodni brzeg morza Kaspijskiego, c) Tatar贸w Aserbajd偶a艅skich, z j臋zyka Turk贸w, lecz rasy ira艅skiej (do 1,200.000 g艂贸w), kt贸rzy zajmuj膮 po艂udniow膮 i po艂udniowo-wschodni膮 cz臋艣膰 Kaukazu, prawie ca艂膮 rosyjsk膮 Armenj臋 i cz臋艣膰 Persji (przesz艂o 40.000 g艂贸w).
Trzeci膮 grup臋 鈥 europejsk膮 鈥 stanowi膮: 1) Kaza艅scy Tatarzy, potomkowie Kipczak贸w Z艂otej Hordy, przemieszani z Botharami, Finnami i in-nemi ludami. Wi臋kszo艣膰 ich (wy偶ej 600.000 g艂贸w) zamieszkuje gubernje Kaza艅sk膮, Samarsk膮, a w cz臋艣ci Lffimsk膮, Symbirsk膮, Wiack膮, Saratowsk膮, Pen-ze艅sk膮, Ni偶egorodzk膮, Permsk膮, Orenbursk膮, Tambowsk膮 i Riaza艅sk膮. W tej ostatniej zowi膮 si臋 Kasimowskiemi Tatarami i s膮 potomkami ludno艣ci kasimowskiego carstwa. Wyr贸偶niaj膮 si臋 od innych lud贸w tatarskich grupy europejskiej tern, 偶e przy niskim wzro艣cie wyst臋puj膮 w艣r贸d nich dwa typy: pierwszy z nich 鈥 europejski 鈥 z wyd艂u偶on膮 twarz膮, prostym nosem, z 偶ywemi oczami i r贸wnolegle stoj膮cemi szparami ocznemi, jarzmami nie wydatnemi, wargami nieco grubemi i umiarkowanym porostem na twarzy; drugi typ o bardziej wydatnych rysach mongolskich z wy-st臋puj膮cemi jarzmami, oczami osadzonemi koso, nosem sp艂aszczonym i t. d. Prof. Maliew wyr贸偶nia艂 pomi臋dzy nimi te偶 dwa typy: jeden staro偶ytny d艂ugog艂owy (ze wska藕nikiem czaszki 77,3), drugi wsp贸艂czesny kr贸tkog艂owy (81,9). Pomiary Kasimowskich Tatar贸w, przeprowadzone przez Benzengra, da艂y wska藕nik jeszcze bardziej kr贸tkog艂owy (83,1). Wed艂ug naszych danych Tatarzy nadwo艂偶a艅scy s膮 kr贸tkog艂owcami (82,7), przyczem w艣r贸d nich wyst臋puj膮 dwa typy: jeden ciemny,
0 wzro艣cie niskim, z przewa偶aj膮c膮 kr贸tkog艂o-wo艣ci膮, twarz膮 cz臋艣ciej wyd艂u偶on膮, i drugi jasny, ze sk艂onno艣ci膮 do d艂ugog艂owo艣ci, o twarzy okr膮g艂ej.
2) Astracha艅scy Tatarzy (do 50.000 g艂贸w) wytworzyli si臋 z potomk贸w Tatar贸w Z艂otej Hordy, zmieszanych z Chazarami, kundurowskiemi Nogajami i Karogaczy艅cami, przesiedlonymi z Kaukazu.
3) Krymscy Tatarzy (w liczbie do 150.000 g艂贸w) wytworzyli si臋 z mieszaniny Turk贸w i zturczo-nych potomk贸w r贸偶noplemiennej ludno艣ci po艂udniowej cz臋艣ci p贸艂wyspu, resztek Nogajskiej hordy i krymskiego cha艅stwa. Dziel膮 si臋 oni na stepowych w艂a艣ciwych Tatar贸w-Turk贸w, G贸rali, i nadbrze偶nych, stanowi膮cych mieszanin臋 Kipczak贸w, Chazar贸w, Genue艅czyk贸w, Grek贸w, Got贸w, Seld-偶uk贸w, Ormjan, 呕yd贸w i Cygan贸w. Wp艂yw贸w tych dopatrze膰 si臋 mo偶na w wyst臋puj膮cych najprzer贸偶niejszych typach. U stepowych Turko-Ta-tar贸w Krymu spotykamy wzrost = 164 cm, wska藕nik czaszki 84, rysy ich przypominaj膮 Al-ba艅czyk贸w, Czarnog贸rc贸w i Cygan贸w.
4) Ostatni膮 zachodni膮 europejsk膮 podgrup臋 stanowi膮 Tatarzy litewscy (nie s艂usznie tak przezywani), a kt贸rych pochodzeniu i dziejom po艣wi臋cam g艂贸wnie prac臋 niniejsz膮.
Do Polski Tatarzy dostali si臋 z po艂udnia i z p贸艂nocy. Granice po艂udniowo-wschodnie Ma艂opolski by艂y wystawione szczeg贸lnie na ich napady. Kiedy naj艣cie Czingis-Chana w r. 1224 pogr膮偶y艂o Ru艣 w wiekow膮 niewol臋, w r. 1241 syn jego Batuchan rzuci艂 si臋 na Polsk臋 i W臋gry trzema drogami. Hordy tatarsko-mongolskie, spaliwszy Sandomierz, Krak贸w, i Wroc艂aw odp艂yn臋艂y na Moraw臋 i W臋gry. W r. 1259 ponownie pal膮 Krak贸w i Sandomierz i dosi臋gaj膮 Bytomia. W r. 1288 trzeci wielki napad Tatar贸w dotar艂 do Nowego S膮cza, spl膮drowawszy i z艂upiwszy kraj ca艂y, wsi i miasta. W ko艅cu zosta艂 bohatersko odparty od 艣cian Krakowa i Sandomierza. Z w. XIII pozosta艂o wiele poda艅 o najazdach na Ma艂opolsk臋, a w wielu wsiach osady je艅c贸w tatarskich (np. w Radziszowie pod Krakowem lub w okolicach Nowego Targu). 艢lady te daj膮 si臋 spostrzec dzi艣 nie rzadko w wyst臋puj膮cych rysach mongoloidnych. W p贸藕niejszych wiekach napady Tatar贸w na Ma艂opolsk膮 i na Ukrain臋 trwaj膮 dalej, niszcz膮 kraj i uprowadzaj膮 je艅c贸w do niewoli. Tatarzy mieli swoje drogi, zwane szlakami, kt贸remi od p贸l dzikich czyli step贸w, od uj艣膰 Dniepru i Dniestru zapuszczali swe zagony w g艂膮b Ukrainy i Polski. Wszystkim wiadomy by艂 szlak tatarski 鈥 powiada Aleksander Jab艂onowski, lecz nie znane by艂y jego zwroty. Pospolicie rozci膮ga艂 si臋 鈥瀗a dwoje, strzelanie z 艂uka鈥, ale nieraz, gdy sz艂a ca艂a horda, potrzebuj膮ca trawy dla koni, to i na mil par臋. W pustyni orjentowano si臋 mogi艂ami. By艂y szlaki g艂贸wne, wiod膮ce do okolic zaludnionych, i uboczne zagony, pokrywaj膮ce sieci膮 kraj ca艂y lub pewne jego cz臋艣ci. Na tych ubocznych szlakach napadano na mieszka艅c贸w i ich dobro. Poniewa偶 szlaki wi臋ksze odpowiada艂y wododzia艂om wi臋kszych rzek Ukrainy, by艂o ich tyle, ile samych wododzia艂贸w: 1) Szlak Czarny mi臋dzy dop艂ywami Dniepru i Bohu (po tatarsku D偶orna Islach) i od Czarnego Lasu w wierzchowisku rzeki Ingu艂y swoj膮 nazw臋 nosi艂, gdzie si臋 Tatarzy zbierali, 2) Szlak Kuczma艅ski mi臋dzy Bohem i Dniestrem, oddzieliwszy si臋 od Czarnego Szlaku u Martwych W贸d, przechodzi艂 na prawy brzeg Bohu i Dniestru a偶 ku granicy Podola, bieg艂 ku Lwowu, omijaj膮c Bar i Czarny Ostr贸w; 3) Szlak M u r o w s k i mi臋dzy Dnieprem i Donem bieg艂 od Perokopu wzd艂u偶 wschodniej granicy Ukrainy Zadnieprz膮艅skiej do Tu艂y i Moskwy i 4) Szlak Wo艂oski szed艂 na po艂udnie od Dniestru, prowadz膮c z nadmorskiej Besarabji na Ru艣 Czerwon膮. By艂y to drogi napad贸w hord najezdni-czych.
Pierwsze ich pojawienie si臋 na Litwie odnosz膮 do r. 1397, w kt贸rym wielki ksi膮偶臋 Wito艂d, wzi膮wszy do niewoli je艅c贸w, poosadza艂 ich nad rzek膮 Wak膮. Nie byli to prawdopodobnie Tatarzy krymscy, ludno艣膰 jak wiadomo rasy kaukaskiej, powsta艂a z pomieszania r贸偶nych 偶ywio艂贸w, jak o tern wspomniano wy偶ej, a raczej Nogaje, osiedli na brzegach Donu i morza Azowskiego. Do Krymu przenikn膮膰 Litwinom by艂o nie tak 艂atwo, stepy bowiem, oddzielaj膮ce ten kraj od Litwy, zaj臋te by艂y koczuj膮cemi ludami, jak Nogaje nad Donem, Bud偶aki w dzisiejszej Besarabji, dalej na wsch贸d od nich koczowali Czeremisy i Ka艂mucy. Ludno艣膰 Besarabji wytworzy艂a si臋 z metyzacji Polak贸w i Rusin贸w z Czeremisami i Nogajami, kt贸rzy utworzyli nast臋pnie oddzielne ksi臋stwo Bud偶ackie. Ci najbli偶si s膮siedzi bezustannie robili napady na o艣cienne Podole, rabowali miasta, wsie i dwory i uprowadzali zdobycz. Litwini w swych pochodach te偶 cz臋sto uprowadzali je艅c贸w z wy偶ej wspomnianych lud贸w, kt贸rzy 鈥 osadzani pojedynczo 鈥 przyjmowali chrzest i zlewali si臋 z mas膮 miejscowej ludno艣ci. W wypadkach jednak, w kt贸rych na pustkowia Litwy przesiedlone zosta艂y ca艂e u艂usy wsi, potworzono z obcoplemie艅c贸w osady wojenne 鈥 rodzaj kozaczyzny 鈥 dla obrony krajowej, kt贸rych ludno艣膰 w wielu miejscach, acz w zmniejszonej ilo艣ci utrzyma艂a si臋, zachowuj膮c sw膮 odr臋bno艣膰 wyznaniow膮 muzu艂ma艅sk膮, a w cz臋艣ci i narodow膮 z typem, odmiennym od miejscowej ludno艣ci, zatraciwszy jednak j臋zyk macierzysty.

II RELIGJA

Wszystkich Mu艣lim贸w, rozproszonych po obszernych przestrzeniach Azji, cz臋艣ciowo Afryki i Europy 艂膮czy nie tyle pochodzenie i narodowo艣膰, ile islam, wed艂ug nauki Mahometa 鈥瀘ddanie siebie Bogu鈥, z wiar膮 w jedynego, wszechmocnego i mi艂osiernego Boga (Allacha), w Boskie przeznaczenie losu i post臋pk贸w ludzkich i w Mahometa proroka, zes艂anego dla ca艂ej ludzko艣ci, w 偶ycie pozagrobowe, nagrod臋 za dobre i kar臋 za z艂e uczynki, t. j. raj i piek艂o, wreszcie w zmartwychwstanie zmar艂ych i straszny s膮d ostateczny.
W pocz膮tkach swojej dzia艂alno艣ci Mahomet uwa偶a艂 siebie za tw贸rc臋 i reformatora czystej wiary, objawionej Abrahamowi, i wyprowadza艂 sw膮 nauk臋 ze 艣wi臋tych ksi膮g 偶ydowskich i chrze艣cija艅skich, o kt贸rych by艂 co prawda s艂abo poinformowany przez mnich贸w i ma艂o u艣wiadomionych 呕yd贸w. Mahomet przyznawa艂 poprzednie objawienia (tory), psa艂terz i ewangelj臋, i domaga艂 si臋 wiary w pos艂anych prorok贸w od Adama do Chrystusa, nie wierz膮c w b贸stwo Chrystusa, jako Syna Bo偶ego, i wyst臋powa艂 przeciw wielu kr臋puj膮cym obrz膮dkom 偶ydowskim; zapo偶yczy艂 jednak u nich zakaz u偶ywania wieprzowiny i doda艂 do \ tego zakaz powstrzymania si臋 od wina. Nauka jego o wierze i o moralnych obowi膮zkach rozwija艂a si臋 pocz膮tkowo w Mece, a strona obrz臋dowa ju偶 podczas pobytu w Medynie, jak np. posty, kt贸re mia艂y pogodzi膰 niekt贸re obrz膮dki 偶ydowskie z now膮 wiar膮; lecz wobec opozycji 呕yd贸w i niech臋ci przyj臋cia nauki proroka zosta艂y one odrzucone.

Ry膰. 2. Meczet w Iwju (pow. Oszmia艅ski).

Podstawowe wierzenia i obowi膮zki muzu艂ma艅skie s膮: 1) po za Allachem niema innego Boga, a Mahomet jest jego prorokiem; 2) pi臋ciokrotne codzienne obmywania (Sa艂at); 3) wnoszenie ofiary dla ubogich do kasy gminnej (zes艂a艂); 4) post w ci膮gu miesi膮ca (ramadana); 5) p膮tnictwo do M臋ki. Wesp贸艂 z rytualnemi obowi膮zkami by艂y przyj臋te pewne obrz膮dki (jak obmywanie przed modlitw膮). Wiele zachowano zwyczaj贸w, pochodz膮cych z poga艅stwa. Obok innych obowi膮zk贸w gor膮co zaleca艂a si臋 walka z niewiernemi (d偶ichod) i szerzenie islamu nie tylko po艣r贸d Arab贸w, lecz w ca艂ym 艣wiecie jako religji wszechludzkiej. Szerzy膰 j膮 nale偶y or臋偶em, szczeg贸lnie w艣r贸d pogan; wyznaj膮cy wiar臋 pisan膮, (偶ydzi, chrze艣cijanie i inni) mog膮 by膰 tolerowani.
Zasady moralno艣ci ma艂o si臋 r贸偶ni艂y od nauki 偶ydowskiej i chrze艣cija艅skiej. Pocz膮tkowo islam g艂osi艂 r贸wno艣膰 wszystkich wyznawc贸w, bez r贸偶nicy plemienia i rasy, spok贸j i braterstwo; zakazywa艂 on wiele zwyczaj贸w barbarzy艅skich u Arab贸w, jak np. praktykowanego grzebania 偶ywych noworodk贸w p艂ci 偶e艅skiej. Islam zaleca艂 偶ycie skromne i wstrzemi臋藕liwe a wzbronion膮 by艂a gra hazardowa i napoje wyskokowe. Mahomet odrzuca艂 ascetyzm i bez偶e艅stwo, zach臋caj膮c do korzystania z rado艣ci 偶yciowej. Poligamj臋 ogranicza艂 do posiadania 4 偶on co najwy偶ej, a rozw贸d, praktykowany pospolicie u pogan arabskich, podporz膮dkowuje pewnym normom prawnym. Islam podni贸s艂 niezawodnie stanowisko kobiety w spo艂ecze艅stwie. P贸藕niejsza niewola kobiety i jej upo艣ledzenie jest nast臋pstwem wp艂yw贸w i stosunk贸w z innemi narodami azjatyckiemi, kt贸re przyj臋艂y mahometanizm, wnosz膮c do niego zwyczaj utrzymywania harem贸w i eunuch贸w. Prawowierny musi wierzy膰 w Koran jako w objawienie Boskie i we wszystkie pouczaj膮ce przypowie艣ci proroka. Wszystkie te podania przechowuj膮 si臋 w osobnej ksi臋dze pod og贸ln膮 nazw膮 sunna (obyczaj).
Na zasadzie tych wierze艅 i poda艅 osnuty zosta艂 ca艂y uk艂ad wiary mahometa艅skiej, kt贸ry wszed艂 do szk贸l teologicznych ju偶 w pierwszym wieku istnienia mahometanizmu. Om贸wienie licznych sekt, kt贸re wynik艂y z dawnych wierze艅, przy艂膮czonych do islamu i przyczyni艂y si臋 do ca艂ego szeregu walk na tle religijnem, wychodzi po za ramy naszego zadania. Z jednej strony wyst臋puje tu pierwotna wiara w kult przyrody, kamieni, drzew i t. d., walcz膮ca z kierunkiem puryta艅skim, staraj膮cym si臋 oczy艣ci膰 wiar臋 z nalecia艂o艣ci, nie zgodnych z sunn臋, odbudowuj膮c islam w swej pierwotnej czysto艣ci. Z drugiej strony na wierzenia lud贸w muzu艂ma艅skich wywar艂a nie ma艂y wp艂yw wzrastaj膮ca kultura europejska. Szybko艣膰 rozprzestrzeniania si臋 islamu po Azji i Afryce nie mia艂a sobie r贸wnego w historji religij. Nie przesz艂o stulecie jedno 鈥 a nauka proroka si艂膮 or臋偶a rozprzestrzeni艂a si臋 w Syrji, Persji, Azji 艣rodkowej, wreszcie w Egipcie i Hiszpanji. Pomimo rozk艂adu pot臋偶nego pa艅stwa i os艂abienia w艂adzy Kalifa, islam szerzy si臋 dalej przez zawojowanie nowych plemion azjatyckich; ostatecznie Osmanie zatkn臋li zielony sztandar proroka na basztach Carogrodu, a symbol p贸艂ksi臋偶yca na 艣wi膮tyni 艣w. Zofji, zwyci臋zkie ich hufce dotar艂y pod mury Wiednia. Pomimo, 偶e tera藕niejszo艣膰 jest czasem politycznego upadku islamu wskutek wzrostu pot臋gi mocarstw europejskich, tern nie mniej islam szerzy si臋 po dzi艣 dzie艅 w艣r贸d lud贸w afryka艅skich, maj膮c na nich dodatni wp艂yw cywilizacyjny. Do wielkiej wojny og贸ln膮 liczb臋 wyznawc贸w mahometan obliczano na 200 miljon贸w; statystyki podaj膮 w tern ok. 3 miljon贸w w Rosji, do kt贸rej w艂膮czeni byli Mu艣limowie polscy, t. j. Kr贸lestwa polskiego i prowincyj litewsko-ruskich.
Pos艂ugi religijne spe艂nia u mahometan duchowny mut艂a (nazwa persko-turecka, pochodz膮ca z arab. mewia (pan). Tytu艂 ten mo偶e by膰 dany ka偶demu duchownemu, nawet prze艂o偶onemu zakonu lub prawnikowi. Nazwa ta oznacza to samo, co arab. imam t. j. duchowny ni偶szej hierarchji. Mu艂艂a niema prawa uczestniczenia w 艣wieckich rz膮dach, musi by膰 pi艣miennym i umie膰 obja艣nia膰 koran. Wymagania te nie zawsze s膮 艣ci艣le przestrzegane w praktyce. Mu艂艂a bywa zwykle wybierany przez gmin臋 wyznaniow膮. W Turcji nauka koranu rozpoczyna si臋 od lat dziecinnych, szczeg贸lnie t. z. ulem贸w (t. j. uczonych), przeznaczonych do s艂u偶by urz臋dniczej i duchownej, uczy si臋 od wczesnych lat. Po sko艅czeniu szko艂y elementarnej przyszli ulemi przechodz膮 w medrese, rodzaj duchownego seminarjum, otrzymuj膮 pierwszy stopie艅 ulemy, a takich stopni jest 5. Je偶eli ulem贸w mo偶na nazwa膰 bia艂em duchowie艅stwem, to istnieje i zakonne r贸偶nych regu艂, odpowiadaj膮ce katolickiemu.
Nasi Mu艣limowie, chwal膮c Allacha obyczajem swych azjatyckich praojc贸w, odznaczaj膮 si臋 鈥 jak m贸wi Syrokomla 鈥 duchem spokoju, umiarkowania i pracy. Zakaz Alkoranu u偶ywania alkoholu zastosowali i co do w贸dki, co uczyni艂o ich wstrzemi臋藕liwszymi od tubylc贸w. Religj臋 znaj膮 tylko z obrz膮dk贸w i tradycji, niekt贸rzy mog膮 co艣 przeczyta膰 z koranu, ale nie rozumiej膮 tego, podobnie jak imami. 艢wi臋towanie i modlenie si臋 w meczecie w pi膮tki i obserwowanie postu ra-madanu stanowi ca艂膮 ich praktyk臋 religijn膮, nie przeszkadza to jednak w 艣cis艂ym przestrzeganiu zasad moralno艣ci. Brak wierze艅 religijnych zast臋puj膮 gus艂a i przes膮dy; cz臋艣膰 ich przynie艣li ze sob膮, a cz臋艣膰 zapo偶yczyli u miejscowego ludu.

III OSADNICTWO I JEGO DZIEJE

Piewsze wi臋ksze osady mu艣limskie na Litwie si臋gaj膮 r. 1410. Dla odparcia wrogich sobie Krzy偶ak贸w, Wito艂d w bitwie pod Grunwaldem, opr贸cz hufc贸w polskich, litewskich i ruskich zawezwa艂 do pomocy 40.000 wojska pot臋偶nego cara krymskiego Tegtemisa; wojskiem tern dowodzi艂 carewicz D偶el-el-Eddin. Po uko艅czeniu wojny cz臋艣膰 tych 偶o艂nierzy pozosta艂a na Litwie i ksi膮偶臋 Wito艂d po偶eni艂 ich z Litwinkami i po-osadza艂 w okolicach Wilna i nad brzegami Niemna pod warunkiem s艂u偶by wojskowej w czasie wojny.
Po 艣mierci Witolda, kiedy zwi臋ksza艂y si臋 wp艂ywy polskie na Litwie, a Polacy starali si臋 cz臋艣ci膮 jej zaw艂adn膮膰,. Swidrygie艂艂o szuka przeciw nim pomocy w pa艅stwie Zawo艂偶a艅skiem, sk膮d nadci膮ga carewicz Achmat z 30.000 wojska; przy jego to pomocy w r. 1432 zasiada Swidrygie艂艂o na tronie litewskim. Z przyby艂ych Tatar贸w 3.000 pozostaje nast臋pnie na s艂u偶bie Swidrygie艂艂y i z nich uformowa艂 4 pu艂ki konne.
Pierwszym ich marsza艂kiem by艂 Temir-Tuhan-bej, knia藕 z Dagestanu, przyby艂 on na Litw臋 z 偶on膮 i dwoma synami: Miranem Elkaderem,
Marsza艂ek jest dziadem Dawida, chor膮偶ego ziemskiego, kt贸ry poj膮艂 za 偶on膮 c贸rk臋 chor膮偶ego Baranowskiego i protoplast膮 rodziny Tuhan-Baranowskich. Poniewa偶 osiedleni na Litwie Mu艣li-mowie nie mieli kobiet swoich, wst臋powali w zwi膮zki ma艂偶e艅skie z miejscowemi, albowiem alkoran nie wzbrania艂 ma艂偶e艅stw z 偶yd贸wkami i chrze艣cijankami z tego powodu, 偶e wyznanie mahometa艅skie jest oparte * na testamencie starego i nowego zakonu, a tak偶e na podaniach przez islam przyj臋tych; lecz muzu艂mance nie wolno by艂o wyj艣膰 za m膮偶 za chrze艣cijanina lub 偶yda. Na mocy tego litewscy Mu艣li-mowie zacz臋li si臋 偶eni膰 z chrze艣cijankami, a dzieci z takich ma艂偶e艅stw sp艂odzone, by艂y wychowywane w wierze ojc贸w, a nie matek. Zony muzu艂man贸w chrze艣cijanki nie zmienia艂y swego wyznania i po 艣mierci grzebano je na cmentarzach chrze艣cija艅skich, oddzielnie od m臋偶贸w. Pomimo tego, 偶e koran jak wy偶ej wspomnia艂em, nie wzbrania艂 muzu艂manom zwi膮zk贸w z 偶yd贸wkami, jednak偶e podobno takich wypadk贸w nie by艂o.
Za przyk艂adem polaka Baranowskiego pocz臋li wydawa膰 i Litwini swoje c贸rki za Tatar贸w. Pocz膮tkowo duchowie艅stwo 艂aci艅skie niech臋tnem okiem na to patrzy艂o, gro偶膮c, nawet kl膮tw膮 ko艣cieln膮, ale Wito艂d, a p贸藕niej Swidrygie艂艂o 鈥 chc膮c utrzyma膰 Mu艣lim贸w w swym kraju 鈥 protegowali podobne ma艂偶e艅stwa, kt贸re by艂y w zwyczaju a偶 do unji Polski z Litw膮. Z bardziej znanych mo偶na wspomnie膰 kniazia Najman-bega, 偶onatego z c贸rk膮 bojara litewskiego Oleszka, kt贸ry przyj膮艂 nazwisko Oleszkiewicza, a potem od nadanego maj膮tku 鈥 Kryczyn, potomkowie jego nosz膮 nazwisko Kryczy艅skich, zwi膮c si臋 emirzami Najman-beg Oleszkiewiczami 鈥 Kryczy艅skiemi. Wielu ze szlachty mahometa艅skiej, jak knia藕 Jaliar-beg, Kulzeman-emirza, Muhir-emirza, Edygiej-emirza, od nadanych maj臋tno艣ci: Zab艂o膰,
Talkuny, Rej偶ewo, Koryce przyj臋li nazwiska Zab艂ockiego, Talkowskiego, Rej偶ewskiego, Koreckiego i t. d. Inni, po偶eniwszy si臋 z polkami i litwinkami, przyj臋li i rodzinne nazwiska 偶on swoich (A. Kruman, Strona 52鈥53). W. ks. litewscy nadawali osadzonym Tatarom r贸偶ne przywileje, begom i emirzom mnogie w艂o艣ci, przewa偶nie w powiatach: Wile艅skim, Trockim, Oszmia艅skim, Lidzkim i innych (A. Muchli艅ski).
Na Litwie wi臋c rodziny ziemia艅skie tatarskie maj膮 swe maj臋tno艣ci i folwarki i przyj臋艂y j臋zyk i kultur臋 polsk膮; tam gdzie si臋 trzymaj膮 islamu, jak w wielu miejscowo艣ciach szczeg贸lnie powiatu Oszmia艅skiego, zachowuj膮 swe dawne podania, i odziedziczon膮 ziemi臋 odprzedaj膮 tylko swym wsp贸艂wyznawcom. W okolicach Iwja siedz膮 rodziny tatarskie Szabonowicz贸w, Bielak贸w, Eljaszewicz贸w, Ryzwanowicz贸w, Raszypowicz贸w, Rod-kiewicz贸w i innych (Jankowski, Pow. Oszmia艅ski, Cz臋艣膰 III, str. 60鈥61). O wiele zamo偶niejszymi s膮 Tatarzy w okolicach Dowbuciszek. Tam stoi w malowniczem zaciszu, zbudowany podobno oko艂o r. 1757 w stylu bizanty艅skim meczet wpo艣r贸d starego, omsza艂emi kamieniami pokrytego cmentarza. Na grobowych kamieniach znajduj膮 si臋 napisy po polsku i rusku z wyrytym p贸艂ksi臋偶ycem i arabsk膮 sentencj膮 z koranu. Tu s膮 groby rodzin Kryczy艅skich, Talkowskich, Zab艂ockich, U艂an贸w i innych. Do parafji tej nale偶y wed艂ug C. Jankowskiego ca艂y szereg maj膮tk贸w i folwark贸w. Le偶膮 tu dawne dobra kniazi贸w tatarskich Machmeta, Bohdana i Juchny Turs贸w, Szachu-niewicz贸w i innych. Najbardziej jest tu rozrodzona rodzina Kryczy艅skich. Wiele tej krwi przesi膮k艂o do szlachty miejscowej (W nowogr贸dzkiem istnieje za艣cianek szlachty tatarskiej, nosz膮cy nazw臋 Birbasz贸w. Po 艣mierci Jana Nargielewicza zg艂osili si臋 oni jako spadkobiercy; w贸wczas okaza艂o si臋, 偶e s膮 dwie rodziny tatarskie, nie b臋d膮ce z sob膮 w pokrewie艅stwie, Birbosz贸w i Birbasz贸w). Nie ma艂o spotyka si臋 osad w powiecie Lidzkim i Trockim. Wsz臋dzie odznaczaj膮 si臋 Tatarzy wielk膮 pracowito艣ci膮 i sumienno艣ci膮.
Jeden z najzas艂u偶e艅szych naszych uczonych s臋dziwy Benedykt Dybowski* sam Nowogrodzianin, w li艣cie pisanym 18 XI 1923 podaje ciekawe szczeg贸艂y o szlachcie w Nowogrodzkiem, z kt贸rej wielu bardzo jest pochodzenia tatarskiego, b d膮c dzi艣 ju偶 chrze艣cijanami. Tak np. w rodzinie Zab艂ockich, do niedawna wyznaj膮cej mahometanizm, jeden z braci by艂 jenera艂em, a drugi majorem wojsk rosyjskich. Mieli oni posiad艂o艣ci pod Nowogr贸dkiem, znani jako ludzie uczciwi, dobrzy i spokojni.

Ryc. 3. Meczet w Dowbuciszkach (pow. Oszmia艅ski).

Jedna z Kmit贸wien wysz艂a za Murzicza, wyznania mahometa艅skiego. Nargielewicze pochodz膮 z Tatar贸w. Jeden z przedstawicieli tej rodziny, Jan, urodzony w Birbasz贸wny J) pochodzenia tatarskiego, by艂 szwagrem Dybowskiego. By艂 to cz艂owiek ciesz膮cy si臋 wielk膮 powag膮 u miejscowego spo艂ecze艅stwa. Uko艅czywszy Uniwersytet w Dorpacie, po uw艂aszczeniu w艂o艣cian w r. 1861 by艂 wybrany na komisarza w艂o艣cia艅skiego (mirowy po艣rednik) i na tern trudnem stanowisku odznacza艂 si臋 wyj膮tkow膮 sprawiedliwo艣ci膮. Przez ca艂e 偶ycie b臋d膮c skrz臋tnym zbieraczem ksi膮g, stworzy艂 wspania艂膮 bibljotek臋, kt贸r膮 przeznaczy艂 do publicznego u偶ytku dla Wilna. Po nag艂ej 艣mierci Nargielewicza w Warszawie, bez testamentu, daleki krewny zmar艂ego, jako spadkobierca zaw艂adn膮艂 bibljotek膮, kt贸r膮 po wielkich staraniach wdowa wykupi艂a i przewa偶n膮 jej cz臋艣膰 z ca艂em urz膮dzeniem z艂o偶y艂a w darze bibljotece im. Ossoli艅skich we Lwowie, dok膮d staraniem prof. Dybowskiego zosta艂a przewiezion膮 i uporz膮dkowan膮. Pozosta艂膮 cz臋艣膰 w maj膮tku Nargielewicza w Wojnowie hojna ofiarodawczyni przeznaczy艂a do bibljoteki Wile艅skiego naukowego Towarzystwa. Podczas wielkiej wojny maj膮tek wdowy zosta艂 zrujnowany, a w po偶arze, kt贸ry zniszczy艂 ca艂y dobytek i wieloletni膮 prac臋 w艂a艣cicieli Wojnowa, sp艂on臋艂a i biljoteka.
Rodzina Borodzicz贸w, spokrewniona z Nargie-lewiczami, te偶 jest tatarskiego pochodzenia. Cz艂onkowie tej rodziny odznaczali si臋 wielkiemi mu-zycznemi zdolno艣ciami. Do rz臋du szlachty pochodzenia tatarskiego w Nowogr贸dzkiem prof. Dybowski zalicza Muzolf贸w, Bu艂hak贸w, wreszcie Tuhanowskich, maj膮cych pochodzi膰 od kniazi贸w Tuhan贸w, w艂a艣cicieli rodowego maj膮tku w Nowo-wogr贸dzkiem, Tuhanowicz, kt贸rym jaki艣 czas w艂adali Wereszczakowie, a gdzie nieraz przebywa艂 鈥 za lat m艂odzie艅czych 鈥 Mickiewicz. Ostatni z linji m臋skiej kniazi贸w Tuhan贸w na Litwie, Konstanty, uwi臋ziony za udzia艂 w powstaniu, umar艂 po ci臋偶kich przej艣ciach w wi臋zieniu w Wilnie 9 lipca 1864. C贸rk膮 Konstantego dot膮d 偶yj膮c膮, a s艂ynn膮 w ziemi Nowogr贸dzkiej ze swego patrjotyzmu i ofiarno艣ci, jest panna J贸zefa Tuhanowska. Maj膮tek sw贸j rodowy Tuhanowicze przekaza艂a Towarzystwu Rolniczemu w Mi艅sku celem urz膮dzenia szko艂y rolniczej i stacji do艣wiadczalnej. Podczas wielkiej wojny pa艂ac z dawnemi zabytkami przesz艂o艣ci, budynki i ca艂y maj膮tek zosta艂 zdewastowany. Rodzina Tuhanowskich z偶y艂a si臋 blisko z Wereszcza-kami. Konstanty by艂 o偶eniony z Wereszczak贸wn膮 i poniewa偶 zwi膮zki ma艂偶e艅skie pomi臋dzy temi rodzinami wielokrotnie si臋 powtarza艂y, podobno wiele cech tatarskich odziedziczyli Wereszczakowie, jak r贸wnie偶 pierwsza mi艂o艣膰 Mickiewicza Maryla Wereszczak贸wna, p贸藕niejsza hr. Putkamerowa. 鈥 Wyst臋puj膮 u niej cechy mongo-lizmu, znacznie z艂agodzone w typie tatarskim. Ze swych wiekowych wspomnie艅 o Tatarach, z kt贸remi go 艂膮czy艂y stosunki przyja藕ni lub pokrewie艅stwa, prof. Dybowski wyni贸s艂 o nich wra偶enie jako o ludziach wysokiej uczciwo艣ci, brzydz膮cych si臋 k艂amstwem i ob艂ud膮, szczerych, otwartych, sta艂ych w przyja藕ni, uczynnych i ofiarnych; 偶aden z Tatar贸w, co stwierdza i T. Czacki, nigdy nie by艂 szpiegiem lub zdrajc膮.

IV WOJSKOWO艢膯 I ORGANIZACJA

呕o艂nierze, osadzeni na kolonjach i osadach, nie艣li s艂u偶b臋 wojskow膮, tworz膮c pu艂ki tatarskie, kt贸re jako lekka kawalerja u偶ywane by艂y, podobnie jak kozacy, dla wywiad贸w lub zaci膮gni臋cia j臋zyka podczas wojny. Tatarzy naprowadzali strach swoim pojawieniem si臋 i s艂yn臋li jako dzielni wojownicy. Od nich zapo偶ycza艂y inne narody r贸偶ne sposoby wojowania i organizacji wojskowej. Najbardziej znane wyra偶enie u dawnych Polak贸w by艂 鈥瀟atarski taniec” 鈥 szyk bojowy, przekazany im podobno jeszcze przez Tamerlana 鈥 a polegaj膮cy na formowaniu przez ca艂膮 hord臋 p贸艂kola, zwr贸conego wkl臋s艂o艣ci膮 do nieprzyjaciela. Znaczna liczba wojuj膮cych u艂atwia艂a im t臋 metod臋. Je偶eli nieprzyjaciel uderza艂 w 艣rodek p贸艂 ksi臋偶yca, zostawa艂 przez oba jego rogi oskrzydlony, gdy za艣 uderza艂 na jedno skrzyd艂o, bywa艂 r贸wnie偶 ogarni臋ty. Tylko wyj膮tkowej swej waleczno艣ci Polacy zawdzi臋czali zwyci臋stwa, odniesione nad hordami, dziesi臋膰 razy od nich liczniejszemi.
Spos贸b wojowania Tatar贸w przy naje偶dzie na Polsk臋 w r. 1287 鈥 powiada D艂ugosz 鈥 jest zupe艂nie inny ni偶 u innych narod贸w. Walcz膮 oni z daleka, zataczaj膮c p贸艂kole i rzucaj膮c strza艂ami na nieprzyjaci贸艂, b膮d藕 to nacieraj膮c ko艅mi, b膮d藕 cofaj膮c si臋 w odwrocie. Cz臋sto zmy艣laj膮 ucieczk臋, aby przeciwnika zap臋dzonego sro偶szemi przywita膰 ciosy, lub go nagle otoczy膰. Wyra偶enia 鈥瀟atarski taniec” u偶ywaj膮 Konstanty ksi膮偶臋 Ostrogski, Marcin Bielski, lub Jak贸b Sobieski, daj膮c nauk臋 synom, jad膮cym za granic臋, m贸wi膮c im 鈥瀗ieuczcie si臋 ta艅c贸w (za granic膮), bo tego i doma z Tatarami nauczycie si臋”. Stryjkowski w kronice pisze: 鈥濴itwa z najwi臋ksz膮 艣mia艂o艣ci膮 Tatarom pierwszym i wt贸rym ta艅cem odp贸r da艂a; na-ostatek Tatarowie, nie mog膮c wytrzyma膰 trzeciego ta艅ca, pocz臋li pierzcha膰, Litwa za艣, za nimi gonionego ta艅cuj膮c, tym 艣mielej bi艂a” (Gloger 鈥瀂 Encykl. Starop.鈥 Tom IV, str. 360鈥361). Wyra偶enie wi臋c 鈥瀟aniec tatarski” jest u偶ywane powszechnie przez pisarzy polskich XVII w. W pocz膮tku XVI w. w wojsku polskiem zacz臋li si臋 pojawia膰 Tatarzy litewscy.
Wierno艣膰 Tatar贸w dla Polski r贸wna艂a si臋 niekiedy bohaterstwu. Pi臋kn膮 jest pro艣ba, kt贸r膮 Tatarzy-koloni艣ci zanie艣li do Zygmunta I, kt贸r膮 z metryki litewskiej przytacza Czacki. 鈥濶a szable nasze przysi臋gali艣my, 偶e kochamy Litwin贸w, a kiedy w wojnie mieli nas za je艅ce, a wst臋puj膮cym na te ziemie powiedzieli, 偶e ten piasek, ta woda i te drzewa s膮 nam wsp贸lne. Nasze dzieci wiedz膮 o tern, a nad s艂onemi jeziorami wiedz膮, 偶e my w kraju waszym nie jeste艣my cudzoziemcami”. Przypominaj膮 te偶, 偶e 鈥濿ito艂d nie-kaza艂 im zapomina膰 proroka, a do swoich 艣wi臋tych miejsc oczy obracaj膮c, zaleci艂 powtarza膰 jego imi臋 jako swoich kalif贸w”. W r. 1508, kiedy hordy tatarskie pustoszy艂y Litw臋, nim zwyci臋stwa Gli艅skiego ich niepowstrzyma艂y, naje藕d藕cy wzywali swych wsp贸艂wyznawc贸w, aby po艂膮czyli si臋 z nimi. 鈥濧ni B贸g, ani prorok 鈥 odpowiadali im 鈥 nie ka偶膮 wam rabowa膰, a nam by膰 niewdzi臋cznymi; pokonywaj膮c was, zabijamy 艂upie偶c贸w, a nie braci naszych” (v).
W艂. Syrokomla powiada, 偶e najdawniejsze dokumenty, kt贸re mia艂 w r臋ku, datuj膮 si臋 z czas贸w W艂adys艂awa IV o nadanie grunt贸w tatarowi Tur-sowi Skinie, m贸wi o nazwiskach tatarskich w Niemie偶y, o ich pracy ci臋偶kiej, jak knia藕 krwi膮 oblany rynsztunek po wojnie zrzuca艂, bior膮c za soch臋, a kniahini zamiast gnu艣nie膰 w haremach, jak ich krymskie rodaczki, kopa艂a ziemi臋, uprawia艂a warzywo lub prz膮d艂a k膮dziele. Opowiada ten偶e autor o smutnym epizodzie, kt贸ry mia艂 miejsce w r. 1656 za czas贸w Jana Kazimierza, kiedy pl膮drowali po kraju Szwedzi; w贸wczas Tatarzy z Niemie偶y, 艁ukiszek, Miederan, R贸w-no艂an, Sorok-Tatar贸w, Pru藕dzian, Hiemzan, Ru-dominy, Trok ze swemi rodzinami rozpierzchli si臋 po kraju, a wielu schroni艂o si臋 do Korony, tu艂aj膮c si臋 po Mazowszu i Podlasiu. Kiedy Szwedzi przenikli do Korony, Tatarzy wr贸cili do Litwy i kiedy we czwartek po Wielkiej Nocy tego偶 r. 1656 ci膮gn臋li taborem, sk艂adaj膮cym si臋 z 300 woz贸w, z kobietami, dzie膰mi i ruchomo艣ci膮 z Zambrowa, rozzuchwalona i chciwa zdobyczy szlachta polska okoliczna rzuci艂a si臋 na nich w celu grabie偶y. Nic niepomog艂y uniwersa艂y kr贸lewskie Jana Kazimierza, gdy偶 szlachta by艂a na us艂ugach Pan贸w, b臋d膮cych stronnikami Szwed贸w i przysz艂o do bitwy. Zbrojnych Tatar贸w pomordowano, bezbronni uciekli, zostawiaj膮c ca艂y tabor na rozgrabienie, a kobiety zbezczeszczono. Takie napady powt贸rzy艂y si臋 i na inne tabory tatarskie, j. n. id膮cy przez 艁om偶臋 ku Goni膮dzowi, gdzie w napadzie przewodniczy艂 Jan Kossakowski ze szlacht膮 i czeladzi膮. Krzywdy, poniesionej przez Tatar贸w, dochodzi艂 pan Chade艂a-Chalecki, rotmistrz J. K. M. Jana Kazimierza. Nast臋pstwem tych napad贸w by艂o, 偶e okolice przez Tatar贸w zamieszka艂e, wyludni艂y si臋 na lat kilka. Jedni z nich uszli za granic臋, drudzy przyj臋li chrze艣cija艅stwo J), a wielu tu艂a艂o si臋 po pustkowiach. Ziemie tatarskie bezprawnie zagarn臋li s膮siedzi, potem procesowali si臋 o nie zakony Dominikan贸w, Franciszkan贸w i Karmelit贸w w Wilnie; a nie pr臋dko i tylko cz臋艣ciowo zosta艂y zwr贸cone prawym w艂a艣cicielom. Lecz opr贸cz strat materjalnych Tatarzy ponie艣li jstraty, kt贸re nie dadz膮 si臋 wynagrodzi膰. Szlachta 鈥 grabi膮c mienie tatarskie pod Bro艅skiem i Goni膮dzem 鈥 zniszczy艂a ksi臋gi religijne (Ks. domin. Rem. 艢miarowski, Fontanna mistyczna, Wilno 1737, stwierdza, 藕e w r. 1656, jak wida膰 z metryk ko艣cio艂a 艁ukiskiego, wielu mahometan przyj臋艂o chrzest.). Je偶eli dzi艣 jeden egzemplarz koranu, powiada Syrokomla, wystarcza na potrzeby kilkunastu osad tatarskich, nie rozumiej膮cych j臋zyka arabskiego, wywodz膮c logicznie, 偶e B贸g, kt贸ry zna wszystkie j臋zyki, lepiej ni偶 on, pojmie jego modlitw臋, i je偶eli dzi艣 nasi mahometanie zatracili swe ostatnie religijne wierzenia, to temu winien 贸w nieszcz臋sny i pami臋tny dla nich czwartek 1656 r.
W r. 1654 by艂o 15 chor膮gwi tatarskich na s艂u偶bie Rzeczypospolitej w og贸lnej liczbie 1382 koni. W r. 1672 podczas wojny z Turcj膮 niekt贸rzy Tatarzy litewscy przeszli na stron臋 Turk贸w, a osiedleni przez nich oko艂o Kamie艅ca Podolskiego, pod imieniem Lipk贸w zajmowali si臋 grabie偶膮 i napadami nieustannemi na Polsk臋. W r. 1683, wezwani przez Sobieskiego, o艣wiadczyli ch臋膰 s艂u偶enia i walczenia z Turkami i Tatarami i odt膮d wiernie dotrzymali przyrzeczenia, s艂u偶膮c w t. z. chor膮gwiach lekkich, walcz膮c przeciw swym wsp贸艂wyznawcom.
W bitwie Jaz艂owieckiej w r. 1684 dnia 25 sierpnia przy boku kr贸la Jana III by艂 ca艂y hufiec litewskich Tatar贸w. Jeden z nich 鈥 jak opowiada Syrokomla 鈥 ci臋偶ko ranny, pozostawi艂 testament, datowany tego偶 roku z dnia 24 pa藕dziernika, kt贸ry mo偶e nam s艂u偶y膰 za pr贸bk臋 tego rodzaju akt贸w. Prosi w nim brata Bielata Dawidowicza, a偶eby zw艂oki jego odwiezione zosta艂y do domu. Pozostawia 300 z艂otych, z kt贸rych 100 przeznacza na koszt utrzymania brata, na czelad藕 i konie w drodze, drugie 100 na pogrzeb, kurany (艣piewy z Alkoranu) i tym, kt贸rzy przez trzy dni w nocy modl膮 si臋 na mogile na zjarecie, a trzecie 100 z艂otych 偶onie kniahini Marusi Heliaszewicz贸wnie Romanowej Dawidowiczowej, aby si臋 za niego modli艂a. Do偶ywotnio leguje jej u偶ywanie pola, ogrodu i sadu, a po jej 艣mierci wszystko to ma pozosta膰 wieczn膮 w艂asno艣ci膮 meczetu w Niemie偶y. Pisze w ko艅cu testamentu, 偶e umiera, nie b臋d膮c d艂u偶nym nikomu, ani mu nikt nie winien. Testament ten ma zupe艂nie charakter chrze艣cija艅skiego, wykazuj膮c prawo艣膰 poczciwego muzu艂manina.
Od s艂owa tatarskiego ah艂an, uh艂an, oznaczaj膮cego pachol臋, ch艂opiec, pa藕, kt贸rem nieraz nazywano ksi膮偶膮t ze krwi cha艅skiej, stanowi膮cych wy偶sz膮 szlacht臋 ordy艅sk膮, wzi臋艂a pocz膮tek nazwa konnicy u艂an贸w i nazwiska kilku rodzin tatarskich w Polsce. W konstytucjach czytamy: 鈥濼atarowie celniejsi zacnego rodu: Kniaziowie, Murzowie,
U艂anowie i wszyscy, kt贸rzy na ziemskich dobrach mieszkaj膮”. W r. 1812 utworzono szwadron Tatar贸w litewskich, dowodzony przez kapitana U艂ana, a stanowi膮cy ca艂o艣膰 z I pu艂kiem lekko-konnym polskiej gwardji, kt贸ry przetrwa艂 do r. 1815. Ten偶e U艂an jako pu艂kownik formowa艂 w r. 1831 oddzia艂 Tatar贸w litewskich. Plutonem tych Tatar贸w w 3 szwadronie jazdy wo艂y艅skiej dowodzi艂 kapitan Bielak, kt贸ry zgin膮艂 pod Rud膮 Wielk膮 d. 22 sierpnia.

Ry膰. 4.
SPIS MIEJSCOWO艢CI
zamieszkanych przez ludno艣膰 muzu艂ma艅sk膮.
(Na mapce ry膰. 4 oznaczone p贸艂ksi臋偶ycem i liczb膮).

  1. Wilno
  2. Niemierz
  3. Petesza
  4. Rudomino
  5. Sokolniki
  6. Kozaklary
  7. Waka
  8. Szyrwinty
  9. Miedniki
  10. Korzy艣膰
  11. Mereczlany
  12. Sorok-Tatary
  13. Sejmany
  14. Rykonty
  15. Oszmiana
  16. On偶ad贸w
  17. Olkieniki
  18. Wysoki Dw贸r
  19. Strawieniki
  20. Paporcie
  21. Birsztany
  22. Rej偶e
  23. Butryma艅ce
  24. Dawgi
  25. Olita 鈥
  26. Bazary
  27. Kowno
  28. Krejwiany
  29. Suwa艂ki
  30. Sok贸艂ka
  31. 艁ososna
  32. Indura
  33. Krynki
  34. Kruszyniany
  35. Wasiliszki
  36. Sobolnice
  37. Niekraszu艅ce
  38. Nacza
  39. Prudziany
  40. Tawsiuny
  41. Iw je
  42. Wiszniew
  43. Ponary
  44. Krewo
  45. Bienica
  46. Miadzio艂
  47. Dziemidki
  48. Do艂hin贸w
  49. Smolewicze
  50. Mi艅sk
  51. 艢mi艂owicze
  52. S艂oboda tatarska
  53. Dukora
  54. S艂uck
  55. K艂eck
  56. Osmo艂owo
  57. Lachowicze
  58. Orda
  59. Nie艣wie偶
  60. Sto艂bce
  61. Maluszyce
  62. Tupa艂y
  63. Ruta
  64. Nowogr贸dek
  65. 艁owczyce
  66. S艂onim
  67. Sienkiewicze

V DAWNE 艢WIADECTWA MU艢LIM脫W O ICH WSP脫艁WYZNAWCACH

Wiadomo艣ci, jakie do nas przesz艂y o Tatarach, pochodz膮 z Kroniki Bielskiego; w r. 1835 pisze o nich Tadeusz Czacki; wreszcie Muchli艅ski, prof. wydzia艂u wschodnich j臋zyk贸w w Petersburgu, przytacza dane z metryki litewskiej. Nie mniej interesuj膮ce s膮 zapiski pozosta艂e dw贸ch Tatar贸w o swoich wsp贸艂wyznawcach, jednego z XVI w., drugiego z czas贸w nam ju偶 wsp贸艂czesnych, bo z wieku XIX.
Pierwszym jest r臋kopis, przet艂umaczony z tureckiego przez Muchli艅skiego i wydany w r. 1858. Jest to memorja艂, pisany przez niejakiego Tatara litewskiego i z艂o偶ony Rustemowi Paszy, zi臋ciowi su艂tana Sulejmana. W nim stara si臋 autor zapozna膰 su艂tana z po艂o偶eniem Tatar贸w na Litwie, ich 偶yciem i potrzebami. Autor, gor膮cy muzu艂manin, sercem oddany pierwotnej swej ojczy藕nie, chcia艂by j膮 znale艣膰 na Litwie, zach臋ca Padyszacha do przys艂ania tu swych misjonarzy i kaznodziei, wierz膮c, 偶e oniby ca艂y kraj nawr贸cili pr臋dko na sw膮 wiar臋, a przy tern, je偶eliby sam tu przyby艂, znalaz艂by cudne odaliski, gdy偶 kobiety polskie s膮 zn膮ne ze swych wdzi臋k贸w i wiele ich posiada w haremach. Czcz膮c su艂tana jako namiestnika Mahometa i zwierzchnika wiary, autor uda艂 si臋 w drog臋 do M臋ki z towarzyszem, kt贸ry mu by艂 t艂umaczem, i po drodze zatrzyma艂 si臋 w Stambule, a偶eby z艂o偶y膰 ho艂d su艂tanowi i sprawozdanie o jednowiercach, 偶yj膮cych w Polsce. Chocia偶 oddaje sprawiedliwo艣膰 tolerancji z艂otego wieku Zygmunt贸w, to jednak m贸wi o ub贸stwie swych wsp贸艂wyznawc贸w, o biednych drewnianych i niskich meczetach, pozbawionych minaret贸w (wie偶), nie mog膮cych si臋 por贸wna膰 ze wspania艂emi 艣wi膮tyniami Stambu艂u.
Meczety istnia艂y w ka偶dej osadzie tatarskiej.
O meczecie w Wilnie na 艁ukiszkach powiada, 偶e jest zbudowanym w najpi臋kniejszem miejscu stolicy. Przy meczetach, powiada, niema nigdzie przytu艂k贸w dla biednych. Opr贸cz wymienionych wi臋kszych osad tatarskich w Soroktatarach, inaczej Kirkorach, Wace, Nowogr贸dku i Trokach i innych wsiach, gdzie by艂y meczety, a w pomniejszych i u rodzin zamo偶nych istnia艂y domy modlitwy. Og贸lna liczba przewy偶sza艂a 100. Zwo艂ywa艂 na modlitw臋 cz艂owiek, stoj膮cy przed meczetem lub obchodz膮cy ulice, co praktykowa艂o si臋 zwykle, jak i u 偶yd贸w z powodu znacznych przestrzeni, lecz to nie zgadza艂o si臋 z nauk膮 Mahometa. M臋偶czy藕ni zwykle modlili si臋 razem z kobietami, cho膰 w niekt贸rych meczetach oddzielnie. Na budow臋 wielkich meczet贸w trzeba by艂o wyrabia膰 pozwolenie, a przy tern posiada膰 艣rodki. Autor chwali kr贸la za jego tolerancj臋 w rzeczach wiary i powiada, 偶e szczeg贸ln膮 opiek膮 otacza艂 Tatar贸w. Przy meczetach istnia艂y cmentarze, lecz r贸wnie偶 ubogie i bez grobowych kamieni. Imam贸w (duchownych) sprowadzano z Krymu lub z hord s膮siednich. Dzieci uczy艂y si臋 u nich i przygotowywa艂y do stanu duchownego.
Wszyscy m贸wili po polsku i po rusku, kr贸la lubili 鈥瀌usz膮 i sercem” i 鈥瀠偶ywali prawdziwego pokoju”; przy przyje藕dzie kr贸la na Litw臋, Tatarzy zwykle wyst臋powali zbrojno na koniach, jako pe艂ni膮cy s艂u偶b臋 rycersk膮, sk艂adaj膮c osobne wojsko i posiadaj膮c swych dow贸dzc贸w. Przyjmowali udzia艂 w wojnie Inflanckiej i Moskiewskiej w przednich stra偶ach, uganiaj膮c si臋 za 艂upie偶膮 i zdobycz膮, stanowi膮c lotne oddzia艂y. Rzadko gin臋li w bitwach, zwykle wracali 偶ywi i ze zdobycz膮. S艂u偶b臋 rycersk膮 pe艂nili konno, bo na Litwie i w Polsce innej nie znano. Powo艂ywanie na s艂u偶b臋, podobnie jak szlachty, Tatarzy uwa偶ali dla siebie za zaszczyt, kt贸rego 偶ydzi nie mieli. Razu pewnego przyjecha艂 kr贸l na Litw臋 i wezwawszy do siebie tatarskich bek贸w, w przywilejach nazywaj膮c ich kniaziami, a w statutach mirzami, wychwala艂 wobec bardzo licznego zgromadzenia wiar臋 i wierno艣膰 Mu艣lim贸w, m贸wi膮c im, 偶e kocha ich i ich religj臋, bo zasadza si臋 na czysto艣ci nauki i obyczaj贸w. Ziemi u偶ywali Tatarzy z ca艂膮 swobod膮: kto siada艂 na ko艅, ten by艂 zwolniony od podatk贸w, kto za艣 zajmowa艂 si臋 rzemios艂em lub jakimb膮d藕 przemys艂em (wypraw膮 sk贸r safjanowych, ogrodnictwem, chowem i handlem koni) lub furmank膮, musia艂 op艂aca膰 podatki. Kupiectwem zajmowali si臋 osiadli bli偶ej Krymu, gdy偶 przywozili z tamt膮d na sprzeda偶 materje, p艂贸tna, r臋czniki, chustki i inne wyroby tureckie, kt贸re sprzedawali swym wsp贸艂wyznawcom litewskim, nie p艂ac膮c c艂a.
Tatarzy w wi臋kszych miastach zamieszkiwali osobne dzielnice i ulice, zwane ko艅cami (za naszych czas贸w tatarami), gdzie trudnili si臋 handlem i mieli swe ogrody warzywne. Ksi膮偶臋 Konstanty Ostrogski poobsadza艂 je艅cami tatarskimi przedmie艣cie Ostroga (w r. 1508), a knia藕 Gli艅ski po kl臋sce Tatar贸w pod K艂eckiem (w r. 1510). W Pi艅sku osadzeni jakoby od czas贸w Wito艂da zas艂yn臋li swemi dzielnemi wyprawami na ca艂膮 Polsk臋 i Litw臋. W pocz膮tkach XVI w. ludno艣膰 tatarska mia艂a wynosi膰 w ca艂ej Polsce wed艂ug Be-czewiego w r. 1558 do 200.000 (T臋 sam膮 liczb膮 podaje w swoim artykule J. Bartoszewicz 鈥濼atarzy**: 鈥濫ncykl. powszech.” Warszawa t. XXV 1867.). Znaczniejsza ich cz臋艣膰 przypada na miasta, a zapomniawszy swego j臋zyka m贸wili ju偶 po polsku. Niekt贸rzy z nich je偶d偶膮 na nabo偶n膮 w臋dr贸wk臋 do Mekki, a nie znaj膮c j臋zyka miejscowego, przy艂膮czali si臋 do m贸wi膮cych po arabsku. W Stambule spotykano niekiedy Tatar贸w polskich; r贸偶nili si臋 oni ubraniem, a cho膰 zostawali na s艂u偶bie tureckiej, wspominali swe strony rodzinne. W czasach p贸藕niejszych Litwini wzi臋tych do niewoli Tatar贸w posy艂ali do osad, nie brali ich jednak jako niewolnik贸w, do rob贸t nie sprzedawali ich i je艅cy u偶ywali wszelkich praw, przys艂uguj膮cych wolnym ludziom. Pr臋dko przyzwyczajali si臋 do obcej ziemi i do warunk贸w miejscowych, ucz膮c si臋 rzemios艂.
Po po艂膮czeniu Litwy z Polsk膮 stan Tatar贸w zacz膮艂 si臋 pogarsza膰.
Za Zygmunta Augusta u偶ywaj膮 co prawda wszystkich praw, kr贸l otacza艂 ich opiek膮, kr贸lowa Bona jednak wymaga艂a od nich bezp艂atnej robocizny, przy przejazdach darmowej furmanki i t. d. Za jej przyk艂adem szli niekt贸rzy panowie, namiestnicy kr贸lewscy, urz臋dnicy i starostowie, bior膮c nawet op艂at臋 od c贸rek mirz贸w, wychodz膮cych zam膮偶, kunic臋, i dopuszczaj膮c si臋 innych nadu偶y膰. Jeszcze Zygmunt I upomina艂 przeciw nadu偶yciom wojewod臋 Trockiego. Stan posiadania Tatar贸w by艂 ubogi, gdy偶 praca ci臋偶ka wystarcza艂a zaledwie na utrzymanie. Ka偶da rodzina z pokolenia na pokolenie odziedzicza艂a pewien przemys艂. Kobiety zajmowa艂y si臋 chowem kr贸w, k贸z i owiec.
W wy偶ej przytoczonym memorjale autor opowiada, 偶e niedawno na Litw臋 przyje偶d偶a艂 pose艂 od wielkiego Padyszacha dla poznania swych wsp贸艂wyznawc贸w, zwiedza艂 ich domy i przypatrywa艂 si臋 ich 偶yciu i serce mu si臋 艣ciska艂o, widz膮c ich n臋dz臋. W lepszych warunkach pozostawali trudni膮cy si臋 po wsiach rolnictwem i u偶ywaj膮cy r贸wnych praw z Litwinami i Rusinami. Wszyscy Tatarzy, nawet zamo偶niejsi, byli jedno偶enni. Na to wp艂ywa艂o opr贸cz niezamo偶no艣ci wsp贸艂偶ycie z chrze艣cijanami i brak pocz膮tkowy kobiet mahometanek; ma艂偶e艅stwa z chrze艣cijankami mog艂yby nietolerowa膰 wielo偶e艅stwa. Potem ju偶 prawo miejscowe obowi膮zywa艂o do jedno偶e艅stwa. Syrokomla przytacza wypadek, jak jeden Tatar, wychod藕ca ze wsi Niemie偶y, w XVII w. poj膮艂 drug膮 偶on臋 na Wo艂yniu, w贸wczas wsp贸艂wyznawcy go instygowali w grodzie na gard艂o jako przest臋pc臋.
Od 偶on Tatarzy brali nieraz nazwiska a na艣laduj膮c zwyczaj s艂owia艅ski, praktykowany na Litwie przez ruskich, do imienia swego dodawali imi臋 ojca z zako艅czeniem na icz, kt贸re stawa艂o si臋 rodowem, jak: Azulewicz, J贸zefowicz, Achmatowicz, Abrahamowicz i t. d. Niekt贸re nazwiska wzi臋te s膮 od posiad艂o艣ci, jak Sobolewski, Kije艅ski, Kryczy艅ski, Baranowski, Korycki i t. d. Cz臋sto nazwiska rodowe polszcza艂y, jak U艂an贸w, Bajbu-s贸w, Bielak贸w i z rozkazu kr贸la pod takiemi nazwiskami wci膮gano ich do ksi膮g ludno艣ci, a to da艂o pocz膮tek rodom szlacheckim w艣r贸d Tatar贸w. Polacy, Rusini i Litwini przybieraj膮 nazwiska tatarskie Ba艂aban贸w, Aksak贸w, Kierdej贸w. Ochrzczeni Tatarzy staj膮 si臋 protoplastami rod贸w szlacheckich, nie zmieniaj膮c nieraz nazwisk, kt贸re staj膮 si臋 polskiemi, jak, Bu艂hak, Furs (biskup Che艂mski) lub Hutowicz (biskup Smole艅ski). Po nazwisku nieraz trudno pozna膰 pochodzenie tatarskie, a tylko po imieniu, kt贸re zosta艂o muzu艂m膮艅skiem. Tatarzy pomi臋dzy sob膮 rz膮dzili si臋 koranem, w stosunkach za艣 z chrze艣cijanami u偶ywali miejscowego prawa. Na tern ko艅cz膮 si臋 wywody wspomnianego memorja艂u Tatara.
Drugi cenny r臋kopis z wiadomo艣ciami o Tatarach pochodzi od Tatara Macieja Tuhan Baranowskiego, obywatela powiatu Trockiego, bieg艂ego znawcy wschodnich j臋zyk贸w, kt贸ry zgromadzi艂 materja艂y, dotycz膮ce swego plemienia; przessz艂y one potem cz臋艣ciowo do r膮k A. Krumana, kt贸ry je uporz膮dkowa艂 i por贸wna艂 z innemi 藕r贸d艂ami dziejowemi. W wiele lat po 艣mierci jego, zosta艂y one wydane w r. 1896. Niekt贸re z notatek Baranowskiego przytaczamy tern wi臋cej, 偶e autor wiele fakt贸w opar艂 na 藕r贸d艂ach domowych, przechowywanych w niekt贸rych rodach tatarskich. Dodajemy, 偶e ma on pewne uprzedzenie szlacheckie 鈥 jako pochodz膮cy z krwi tatarskiej 鈥 do ni偶szego od siebie proletarjatu pochodzenia mongolskiego, jako do by艂ych niewolnik贸w i traktuje ich jako ni偶szych, przewa偶nie interesuj膮c si臋 klas膮 uprzywiljowan膮.
Za czas贸w Wito艂da mia艂o przyby膰, jak powiada, 3.000 walecznych 偶o艂nierzy, kt贸rzy uformowali 4 pu艂ki konne, ka偶dy o sze艣ciu chor膮gwiach, dowodzonych przez chor膮偶ego i m艂odszego oficera. Pu艂kiem dowodzi艂 urbej, a przy pu艂ku byli jeszcze imam (duchowny), kasjer, pisarz i oficer obozowy, obowi膮zkiem kt贸rego by艂o dostarczanie prowiantu dla pu艂ku. Pierwszym marsza艂kiem 鈥 jak wy偶ej wspomnieli艣my 鈥 by艂 Temir Tuhan-bej, knia藕 z Dagestanu, Ubi贸r marsza艂ka sk艂ada艂 si臋 z kaftana aksamitnego, bramowanego trzema galonami z艂otemi, z szerokich z b艂臋kitnej materji szarawar贸w z lampasami, wchodz膮cych w buty z czerwonego safjanu, z czapki barankowej, spiczastej, ze z艂otym kutasem; pas z艂otolity, za kt贸rym by艂 zatkni臋ty bogato oprawny kind偶a艂, a przez rami臋 wisia艂 pa艂asz krzywy.
Pu艂kownicy nosili kaftany z materji b艂臋kitnej, we dwa rz臋dy galonem z艂otym bramowane i pod-pasani byli pasami srebrnemi. Chor膮偶owie i inni oficerowie mieli mundury podobne do pierwszych, tylko 偶e ich pasy by艂y z safjanu czerwonego, ozdobione po bokach guzami srebrnemi. Setnicy i dziesi臋tnicy na takim-偶e ubiorze mieli jeszcze po jednym galonie. Pro艣ci 偶o艂nierze podobnie偶 byli ubrani, tylko zamiast srebrnego galonu mundur ich by艂 bramowany ta艣m膮 jedwabn膮, kt贸rej kolor wyr贸偶nia艂 mi臋dzy sob膮 pu艂ki. Na g艂owie mieli czapki barankowe z wierzchem czerwonym, a uzbrojeni byli w pa艂asze, piki i 艂uki. W pierwszym szwadronie ka偶dego pu艂ku by艂y karabiny z lontami i noszono stalowe pancerze i he艂my.
W. Ksi膮偶臋 Litewski nadaje tym wojownikom r贸偶ne przywileje, begom i emirzom mnogie w艂o艣ci, a prostych 偶o艂nierzy obdarza ziemi膮, za kt贸r膮 obowi膮zani byli odbywa膰 s艂u偶b臋 wojskow膮. Tu-han-beg otrzyma艂 w dziedzictwie wie艣 Winksznu-pie, a w lenne w艂adanie: Ro艣, Potylcze, Wilko-bole, Terliszki i Gu艣ciany. W p贸藕niejszych cza-搂膮臋h dziedzictwo tych d贸br zost膮艂p zatwierdzone przez kr贸l贸w polskich Tuhanom-Baranowskim. Inni oficerowie otrzymali wsie w dzisiejszych powiatach: Wile艅skim, Trockim, Lidzkim, Oszmia艅skim i w innych. Niekt贸re z tych kolonij pozosta艂y w ich r臋ku dot膮d !).
Pu艂ki tatarskie mia艂y g艂贸wn膮 kwater臋 w Wilnie niedaleko zamku wielkiego ksi臋cia, przy ulicy dot膮d zwanej Tatarsk膮, gdzie by艂y koszary i mieszkania dla oficer贸w. W贸wczas to Ta-tarzy stanowili przewa偶nie lekk膮 kawalerj臋, posy艂an膮 na podjazdy i wywiady.
!) Pozwalam sobie wed艂ug A. Muchli艅skiego przytoczy膰 wsi Tatarom nadane z wypis贸w metryki litewskiej przy rewizji d贸br tatarskich z r. 1631 : On偶ad贸w, Miedniki, Korzy艣膰, Prudziany, Chod藕bieje, Szyrwinty, Troki, Olita, Usu-kolnie, Strawieniki, Rej偶e, Adama艅ce, Bazary, Krejwiany, Sienkiewicze, Ponary, Paporcie, Pc偶yle, Gudziany, Dzie-偶yszki, Sejmany, Pikcieniszki, Podpunie, Rykonty, Siu艅dziu-ka艅ce, 艁ososna, Swiach, Sorok-Tatary, Dziemidk贸w, Mikie-lewszczyzna, Nacza, Sokolniki, Zykoracie, Ruta, Tupa艂y, Maluszyce, Dowbuciszki i inne. Wiele jest wsi i siedzib, kt贸rych nazwy wskazuj膮, 偶e pierwotnie by艂y osadzone przez Tatar贸w, po kt贸rych pozosta艂y tylko 艣lady lub zupe艂nie ich niema, jak Afundziewicze, Sorok-Tatary, Orda, Turec. rzeka, Tatarka i inne, lub pozosta艂y tylko cmentarze stare tu i tam na ziemiach Wile艅szczyzny i Mi艅szczyzny,
VI ROZKWIT I UPADEK OSAD TATARSKICH

Pomy艣lny stan, w jakim 偶yli Tatarzy za czas贸w Zygmunta I i Zygmunta Augusta, stopniowo si臋 pogarsza艂, szczeg贸lnie za reakcyjnych rz膮d贸w Zygmunta IIL Do wst膮pienia na tron tego kr贸la liczono na Litwie i Rusi przesz艂o sto wiosek muzu艂ma艅skich. Wioski te by艂y bogate i du偶e i ka偶da z nich dawa艂a po jednej chor膮gwi narodowej. Ustr贸j ich przypomina艂 kozactwo zaporoskie, z t膮 tylko r贸偶nic膮, 偶e tu nie by艂o takiej swywoli, wybuja艂ego indywidualizmu, a 艂ad, porz膮dek, pos艂usze艅stwo i uszanowanie dla w艂adzy kr贸lewskiej panowa艂y do ko艅ca istnienia tego wojska. Panowie muzu艂ma艅scy, w艂a艣ciciele folwark贸w, byli zarazem i naczelnikami wspomnianych chor膮gwi. W czasie pospolitego ruszenia Tatarzy mogli wystawi膰 od 20鈥25 tysi臋cy ka-walerji dobrze uzbrojonej i odzianej.
Lustracja d贸br tatarskich odbyta za Zygmunta III, okre艣li艂a ilo艣膰 Tatar贸w i ich powinno艣ci wojskowe (Muchi艅ski A., 鈥瀂danie sprawy o Tatarach litewskich”, Teka Wile艅ska Nr. 6.). Jan Kierdej, koniuszy wile艅ski, pisarz ziemski Oszmia艅ski, w r. 1631 naliczy艂 6 chor膮gwi tatarskich czyli chor膮stw t. j. 艣ciah贸w (艢ciah 鈥 stary wyraz s艂owia艅ski, cz臋sto spotykany w kronice Nestora, si臋gaj膮cy czas贸w Waregskich, oznacza chor膮giew, oddzia艂 zbrojny. Litwa ten wyraz w swej wojskowo艣ci przyj臋艂a), a mianowicie: 1) Chor膮stwo U艂a艅skie, 艣ciahu Grodzie艅skiego i Oszmia艅skiego, 2) Chor膮stwo Juszy艅skie, 艣ciahu wojew贸dztwa trockiego, 3) Chor膮stwo Najma艅skie, 艣ciahu wojew贸dztwa wile艅skiego, 4) Chor膮stwo Jaroirskie, 艣ciahu nowogr贸dzkiego, 5) Chor膮stwo Kondrackie, 艣ciahu mereszta艅skiego i 6) Chor膮stwo Bari艅skie, 艣ciahu nowogr贸dzkiego. W miar臋 ubywania ludno艣ci tatarskiej pojedyncze 艣ciahy zmniejsza艂y si臋 i zwija艂y chor膮gwie. Na marsza艂kowstwo i chor膮stwa sam kr贸l mianowa艂. Lustracja, dokonana przez Kierdeja, wykaza艂a ca艂膮 ludno艣膰 tatarsk膮, kt贸ra wesp贸艂 z 偶ydami op艂aca艂a za siebie i za dzieci pog艂贸wne. Starszyzna zebrane podatki wnosi艂a do skarbu z przysi臋g膮, 偶e nic nie utai艂a. Za Kierdeja proletarjat si臋 zmniejszy艂, a wzm贸g艂 si臋 stan tatarski wojskowy. Mieszcz膮c si臋 ubogo w jednej izbie po kilka rodzin Tatarzy ch臋tnie szli na wojn臋, czy to z obowi膮zku lub za pieni膮dze, maj膮c ju偶 w swej krwi zami艂owanie do rycerskiego zawodu. O wiele gorszem by艂o po艂o偶enie tych, co pozostawali w domu i musieli ima膰 si臋 jakiego艣 drobnego zarobku lub rzemios艂a.
Za rz膮d贸w Zygmunta III zosta艂y ograniczone ich prawa.

Ry膰 5. Mu艣limowie (t. zw. Tatarzy) z okolicy Butyrma艅c贸w (pow. Trocki).

Przypad艂o to na czas, kiedy zaszed艂 wprawdzie pojedynczy wypadek, kt贸ry jednak zak艂贸ci艂 zgodne po偶ycie naszych muzu艂man贸w z miejscow膮 ludno艣ci膮. Niejaki Tatar Hassan Alejewicz z Waki na pijano posprzecza艂 si臋 i zabi艂 szlachcica Czy偶owskiego. Wyzyskano ten moment dla cel贸w reakcyjnych i nietolerancji religijnej. W statucie trzecim wile艅skim z r. 1588 powiedziano 鈥瀂臋by 偶aden Tatarzyn nie by艂 urz臋dnikiem i nie trzyma艂 chrze艣cijan w niewoli”. W r. 1611 zakazano podskarbim oraz pisarzom polnym, aby pieni臋dzy na zaci膮gi chor膮gwi rotmistrzom tatarskim nie dawali; r贸wnocze艣nie wydano i inne ograniczenia i禄 obostrzenia s艂u偶by wojskowej. W latach 1615 i 1616 zabroniono w chor膮gwiach tatarskich mie膰 swoich rotmistrz贸w i chor膮偶ych, ale powinni ich byli wybiera膰 ze szlachty polskiej.
Chocia偶 g艂贸wnem zaj臋ciem mahometan by艂a wojskowo艣膰, jednak偶e by艂 okres, 偶e po kilkudziesi臋ciu latach s艂u偶by, muzu艂manin m贸g艂 najwy偶ej dos艂u偶y膰 si臋 rangi porucznika. Jeden z przyk艂ad贸w przedstawia memorja艂 podany Stanis艂awowi Augustowi po nastaniu prawa, wzbraniaj膮cego sprzeda偶y rang wojskowych. Czterdzie艣cie lat s艂u偶膮c w wojsku i straciwszy ca艂y sw贸j skromny maj膮tek na kupienie rangi porucznika, b艂aga Tat-r kr贸la, aby m贸g艂 ust膮pi膰 id膮cemu po sobie ze starsze艅stwem oficerowi, w ten spos贸b otrzyma艂by na staro艣膰 cho膰 w cz臋艣ci zwrot kwoty wy艂o偶onej na rang臋.
Wzbroniono te偶 pod kar膮 艣mierci 偶eni膰 si臋 z chrze艣cijankami i trzyma膰 u siebie czelad藕 chrze艣cija艅sk膮. To ostatnie rozporz膮dzenie odnosi艂o si臋 tylko do posp贸lstwa, gdy偶 panowie tatarscy po dawnemu mieli poddanych chrze艣cijan.
W r. 1620 zabroniono Tatarom nabywanie d贸br ziemskich, a kupione bez pozwolenia, kazano w przeci膮gu dw贸ch lat sprzeda膰. Polakom te偶 nie pozwolono nabywa膰 ziemi tatarskiej. W r. 1659 Sejm 鈥 zatwierdzaj膮c dawne przywileje Tatar贸w litewskich 鈥 s艂u偶b臋 wojenn膮 odprawiaj膮cym zawarowa艂, aby im 偶o艂d p艂acono ze skarbu, jaki si臋 p艂aci innym chor膮gwiom kozackim. Muzu艂manie za艣, nie nale偶膮cy do stanu wojennego, musieli p艂aci膰 pog艂贸wne po z艂otemu z duszy; od siebie, 偶on i dzieci. Kiedy w po艂owie XVI w., jak ju偶 wspomnia艂em, og贸ln膮 liczb臋 Tatar贸w obliczano na 200.000, w r. 1631 za czas贸w lustracji Kierdeja liczba ich wynosi艂a zaledwie 100.000 w ca艂ej Rzeczypospolitej, w tern oko艂o 800 rodzin osiad艂ych i 10.000 ludu wojennego, za czas贸w za艣 Kazimierza Jagiello艅czyka bywa艂o w 艣ciahach po 15.000 偶o艂nierza. Kierdej w 6 chor膮gwiach naliczy艂 dom贸w osiad艂ych na gruntach 790, a og贸艂 偶yj膮cych z gospodarstwa nie wiele przewy偶sza艂 8.000 g艂贸w m臋skich. Gdy kazano im zebra膰 si臋 na s艂u偶b臋, mogli dostarczy膰 swoich koni zaledwie 120. Dowodzi艂oby to ich stanu ubogiego. Wobec utraty pewnych praw im zagwarantowanych i przywilej贸w, wielu Mu艣lim贸w litewskich opuszcza艂o grunta, szczeg贸lnie z warstw ni偶szych i rozprasza艂o si臋 po wsiach i miastach Polski.
Wi臋ksza jeszcze liczba 偶o艂nierzy i nie osiad艂ych na sta艂e wyemigrowa艂a z Litwy 鈥 przewa偶nie za panowania Zygmunta III 鈥 do Krymu i Turcji, gdzie z nich uformowa艂y si臋 kolonje jeszcze dot膮d istniej膮ce. Wed艂ug poszukiwa艅 Macieja Tuhan-Baranowskiego jedna ich cz臋艣膰 osiad艂a w Turcji nad Dunajem, na r贸wninach Dobrud偶y i w Bu艂garji, druga w okolicach Brussy w prowincji Che-lewiengar, w Azji Mniejszej, przy uj艣ciu rzeki Kizyl-Irmak. Ludno艣膰 tych kolonij wyr贸偶nia艂a si臋 typem i strojem i liczy艂a przed p贸艂 wiekiem przesz艂o 36.000 dusz.
Sejmy jednak偶e w ko艅cu bior膮 w opiek臋 ludno艣膰 tatarsk膮 i po przesz艂o 60 latach stopniowego odbierania im praw zwr贸cono im je i nowe nawet nadano, co trwa a偶 do ko艅ca samodzielno艣ci Rzeczypospolitej. Sejm w r. 1662 pozwala, a偶eby na chor膮stwa do偶ywotnie hetmanowie mogli mianowa膰 Tatar贸w. W r. 1667 Tatarzy otrzymuj膮 zapewnienie wolno艣ci i wiary i zabezpieczenie od ucisk贸w. Co do prawa w艂adania ziemi膮 obowi膮zuje ich Statut Litewski, a dobra ziemskie tatarskie zwolnione zostaj膮 od ci臋偶ar贸w i prze-chod贸w 偶o艂nierskich. W r. 1678 nast臋puje wymienienie dok艂adne wszystkich wolno艣ci tatarskich i zr贸wnanie ich we wszystkich prawach z szlacht膮 polsk膮, opr贸cz utrzymywania czeladzi chrze艣cija艅skiej, wyj膮wszy s艂odownik贸w, browar-nik贸w i furman贸w; r贸wnie偶 nie wolno Tatarom trzyma膰 d贸br kr贸lewskich, 艣wieckich i duchownych, czy to za kontraktem lub pod innym pozorem.
Szlachta muzu艂ma艅ska, za przyk艂adem polskiej, opr贸cz wojaczki i pracy na roli inne zaj臋cia (jak handel i przemys艂) uwa偶a艂a za uw艂aczaj膮ce swemu stanowi, wed艂ug poj臋膰 贸wczesnych pozbawiaj膮cych prerogatyw szlacheckich. Syrokomla, podaj膮cy wiadomo艣ci q Tatarach, zaczerpni臋te z papier贸w jednego z Tatar贸w Niemie偶a艅skich, Micha艂owskiego, opowiada, jak dwaj 偶o艂nierze, bracia Micha艂owscy, przez przywi膮zanie do swych wsp贸艂braci i ub贸stwo w r. 1710 dezerterowali z wojska polskiego do Turk贸w i Chocimia. Maj膮tek ich zosta艂 skonfiskowany. (Syrokomla Wh, Wycieczki po Litwie w promieniach Qd Wilna, T. I II,) N臋dza, rozdrobnienie sched i k艂贸tnie o ziemie spowodowywa艂y nieustanne skargi do tronu, na mocy kt贸rych w r. 1715 wyznaczona zosta艂a komisja dla rozpatrzenia spor贸w i walk o ziemi臋 i o potrzebie zaj臋cia si臋 Tatar贸w inn膮 prac膮 poza rol膮, do czego oni wzi膮膰 si臋 nie chcieli. Jak silnie by艂 zakorzeniony przes膮d co do zaj臋cia si臋 rzemios艂em, kt贸re mia艂o pozbawia膰 indygienatu szlachectwa, dowodzi akt, kt贸ry Syrokomla przytacza, a wydany przez niejakiego Samuela Tokosza, chor膮偶ego z r. 1775, odwo艂uj膮cy swe s艂owa, kt贸remi obrazi艂 IMPana Aleksandra J贸zefowicza, 偶e po wypiciu ubli偶y艂 mu na czci, nazwawszy go safjanikiem (t. j. majstrem garbarskim).
W r. 1768 uzyskuj膮 Tatarzy prawo wznoszenia i naprawiania meczet贸w. Nadto zwr贸cono uwag臋 na po艂o偶enie drobniejszych w艂a艣cicieli muzu艂ma艅skich, rozproszonych po Kr贸lewszczyznach za czas贸w Jana Kazimierza, Sobieskiego i Augusta II i nadano im ziemi臋. Sejm za艣 delegacyjny potwierdzi艂 prawa Tatar贸w, pozwalaj膮c im nabywa膰 i odprzedawa膰 dobra, trzyma膰 s艂u偶b臋 chrze艣cija艅sk膮, budowa膰 meczety tak w dobrach ziemskich, jak i sto艂owych. W r. 1786 Sejm na pro艣b臋 Tatar贸w, kt贸rzy zrzekli si臋 nadanych starostw, pozwoli艂 im pozosta膰 przy dawniej nadanej ziemi wieczystej i do偶ywotniej, na kt贸rej maj膮 meczety i groby ojc贸w i wszystkie posiad艂o艣ci, nadane im do偶ywotnio, zamieniono w dziedziczne. W ten spos贸b a偶 do upadku Rzeczypospolitej szlachta tatarska posiada艂a te same prawa, co i polska, wyj膮wszy g艂osu na sejmach i sejmikach i stopniowo zosta艂a przyjmowana na urz臋dy. Chocia偶 istnia艂y dawne prawa, zakazuj膮ce Tatarom zajmowania wy偶szych urz臋d贸w, jednak za Stanis艂awa Augusta na mocy zwyczaju kawalerja narodowa zostawa艂a pod komend膮 genera艂a pochodzenia tatarskiego.
VII MU艢LIMOWIE JAKO POLACY

Za czas贸w Ksi臋stwa Warszawskiego Tatarzy otrzymali wszystkie prawa polityczne, bywali wybierani na pos艂贸w do Sejmu, co mia艂o miejsce i za kr贸lestwa kongresowego. Ostatnim pos艂em sejmowym z Tatar贸w w kr贸lestwie kongresowem by艂 Jak贸b Buczacki, dziedzic d贸br Ma艂aszewicz i Lebiedziewa, wybrany w r. 1817. Pami臋ta艂 on dobrze dawn膮 Rzeczpospolit膮 i za czas贸w Ko艣ciuszki mia艂 lat 50. By艂 obrany secdzi膮 pokoju powiatu Bielskiego. Umar艂 maj膮c lat 90 w r. 1835.
Pozna艂 on wiele kraj贸w obcych, w szczeg贸lno艣ci Turcj臋, i twierdzi艂, 偶e tamtejsi chrze艣cijanie dawnoby si臋 zmuzu艂manili, gdyby nie ucisk i prze艣ladowanie rz膮du tureckiego. 鈥濪la czeg贸偶, zapytywali go Polacy, wy nasi muzu艂ma艅scy ziomkowie, niechcecie zespoli膰 si臋 z nami do reszty na 艂onie Chrystusowego ko艣cio艂a, kiedy was, dla waszej wiary nieprze艣ladowali ojcowie nasi i my nie prze艣ladujemy?鈥 鈥濪la tego鈥 鈥 mia艂 odpowiedzie膰 muzu艂manin 鈥 鈥炁糴 tu zachodz膮 przeszkody, kt贸re trudniej ni偶 opok臋 z艂ama膰 i uprz膮tn膮膰. My, prawowierni, jeste艣my z g艂臋bok膮 czci膮 dla Chrystusa, kt贸rego i prorok nasz nazywa w Alkoranie pos艂a艅cem Boskim, pe艂nym nauki i 艣wiat艂a; ch臋tnie by艣my tedy przeszli na katolicyzm, gdyby nie wasze w ka偶dym ze stan贸w moralne zepsucie i ska偶enie, kt贸re, jako s臋dzia pokoju i pose艂 na Sejm, mia艂em najlepsz膮 sposobno艣膰 pozna膰. Nie przypisuj臋 to bynajmniej waszej Ewangelji, lecz wiem, 偶e musia艂oby si臋 ono udzieli膰 i nam, gdyby艣my naszej odst膮pili, a na wasz膮 wiar臋 przeszli” (O Mu艣limach litewskich, z notat, i przek艂. litewskiego tatara M. Tuhan-Baranowskiego, str. 58鈥59 oraz J. Bartoszewicz, Encyklop. powsz., T. XXV, str. 25鈥32.).
Wnuk Jak贸ba Buczackiego, Jan Tarach Buczacki (zm. w r. 1857) by艂 pierwszym t艂umaczem koranu na j臋zyk polski. Modlili si臋 Mu艣limowie nasi od dawna z modlitewnik贸w, pisanych po polsku, lecz zg艂oskami arabskiemi; takie偶 ksi膮偶ki miewali pisane po ukrai艅sku i bia艂orusku. Wskazuje to, 偶e od dawna by艂o w艣r贸d nich wielu pi艣miennych. Mu艂艂a tatarski Sobolewski wyda艂 w Wilnie w r. 1830 wyk艂ad wiary mahometa艅skiej czyli islamskiej. Wyrazi艂 tam 偶yczenie, a偶eby koran by艂 przet艂umaczony na polski i 偶eby nabo偶e艅stwo odbywa艂o si臋 w j臋zyku, zrozumia艂ym dla modl膮cych si臋, t. j. w polskim. Przytocz臋 tu s艂owa, powiedziane przez gor膮cego patrjot臋 polskiego tatara blisko sto lat temu 鈥濿 ci膮gu wiek贸w 鈥 pisze Sobolewski 鈥 doznawszy dobrodziejstw ziemi, a opieki prawa, smutno nam wspomnie膰, 偶e dot膮d my i dzieci nasze chwalimy jednego Boga niezrozumia艂ym dla nas j臋zykiem, a nie korzystamy z tej mowy, kt贸r膮 ju偶 od tylu wiek贸w ojcowie nasi z sob膮 rozmawiali, a kt贸ra od naszych lat niemowl臋cych tak nam jest przyjemn膮 i drog膮. Smutno nam, 偶e nasze pisma, teksty i rozmaite nabo偶e艅stwa dot膮d si臋 dla nas ukrywaj膮 w j臋zyku, kt贸rego nie rozumiemy. Czas, a偶eby艣my 鈥 ockn膮wszy si臋 z niewiadomo艣ci naszej, a razem przez wdzi臋czno艣膰 dla ziemi, kt贸ra nas 偶ywi艂a 鈥 odt膮d we w艂a艣ciwym nam j臋zyku i nasz膮 ojczyst膮 mow膮 s艂owa stw贸rcy przez jego pos艂a艅ca objawione wymawiali, a dzieciom naszym dali do przyj臋cia m膮dro艣膰 pisma 艣wi臋tego. 鈥 Modlitw臋, jak膮 odmawiali Tatarzy na obchodzie pogrzebowym za dusz臋 Ko艣ciuszki w Mi艅sku w r. 1818, przytacza Muchli艅ski (Teka Wile艅ska, V, str. 129.).
Ma艂偶e艅stwo Mu艣lim贸w z chrze艣cijankami wywar艂o wp艂yw na ca艂e pokolenia i temu przypisa膰 nale偶y, 偶e zapomnieli pr臋dko swego j臋zyka i zmuszeni zostali porozumiewa膰 si臋 z sob膮 po polsku, a przestali rozumie膰 s艂owa Aikoranu. R臋kopisy owych koran贸w polskich, jak r贸wnie偶 i bia艂oruskich, pisanych g艂oskami arabskiemi, przechowuj膮 si臋 dot膮d na Litwie.
Mu艣limowie litewscy wyr贸偶niali si臋 zawsze tolerancj膮 religijn膮 wzgl臋dem innych wyzna艅. W czasach dawnych, kiedy nie z偶yli si臋 jeszcze z miejscow膮 ludno艣ci膮 i nie poczuli si臋 krajowcami, nie s艂ycha膰 by艂o o 偶adnym fanatyzmie religijnym, (Kruman, 1. c., str. 64.) ani te偶 o nielojalno艣ci wzgl臋dem pa艅stwa. 呕yje w tradycji dot膮d zamieszka艂y niegdy艣 w okolicach Wilna tatar, nazwiskiem Mustafa Jukubowski, prawowierny muzu艂manin, kt贸ry gorliwie wdra偶a艂 dogmaty Chrystusa ludowi chrze艣cija艅skiemu i wskazywa艂 im drog臋 do zbawienia ]).
Ludno艣膰 mahometa艅sk膮 przed osiedleniem si臋 jej na Litwie, wyprzedzili w wi臋kszej ilo艣ci pojedynczo nap艂ywaj膮cy je艅cy w XII w., pochodz膮cy z carstwa Kipczackiego i nale偶膮cych do niego pro-wincyj Dagestanu, a najwi臋cej z ksi臋stw: Nogajskiego, Edessa艅skiego i Bud偶ackiego. Dlatego pierwotnie sk艂ada si臋 z kilku oddzielnych plemion, obcych sobie co do pochodzenia. Na zasadzie dotychczasowych danych historycznych i dokonanych bada艅 antropologicznych Mu艣li-m贸w litewskich mo偶na podzieli膰 ich na trzy klasy, spo艂ecznie pochodzeniem, jak i typem wyr贸偶niaj膮cych si臋. Do klasy wy偶szej w艂a艣ciwych Tatar贸w nale偶y odnie艣膰 potomk贸w plemienia Dagesta艅skiego, dawnych naczelnik贸w lub panuj膮cych uprzywilejowanych rod贸w, t. j. kniazi贸w, beg贸w i emirz贸w, kt贸rzy korzystali z jednakowych praw z szlacht膮 rodow膮 litewsk膮, posiadali dobra, nadane im przez w. ks. litewskich i kr贸l贸w polskich. S膮 to emigranci, kt贸rzy, gdy wyszli z ojczystego kraju, ju偶 tam stanowili klas臋 uprzywilejowan膮, gdy偶 i w wielu pa艅stwach tureckich klasa wy偶sza by艂a pochodzenia tureckiego, kiedy poddani stanowili podbite plemiona pochodzenia fi艅skiego i mongolskiego. Na Litwie Dagesta艅cy wst臋powali na s艂u偶b臋 wielkich ksi膮偶膮t, a potomkowie ich w艂adaj膮 jeszcze dzi艣 szcz膮tkami ogromnych niegdy艣 d贸br, nadanych przez w. ksi膮偶膮t litewskich i kr贸l贸w polskich.

Ry膰. 6. Typy Tatar贸w Kaza艅skich.

Nazwiska ich s膮 nast臋puj膮ce: Najman-beg-Oleszkiewicz 鈥 Kryczy艅scy, Tuhan-beg-Dagesta艅scy 鈥 Baranowscy, U艂an-beg-Pola艅scy, U艂an-beg-Maluszyccy, U艂an-beg-Achmatowicze, Jaliar-beg-Zab艂occy, Daniar-beg-Juszy艅scy, Edigej-emirza-Koryccy, Kulzeman-emirza-Talkowscy, Muhier-emirza-Rej偶ewscy, Kierdej-emirza-Muchowie, Terek-emirza-Bucza膰cy, Guzman-emirza-Sulkiewicze, Janus-emirza-Bielaccy, Denir-Romanowicze, Urus-emirza-Dowgia艂艂owie, Erustan-emirza-Azulewicze, Aksak-emirza-Skirmuntowie, Tenikej-emirza-Bazarewscy, Butat-emirza-Tupalscy, Walil-emirza-艁owczyccy, Giuzal-emirza-Rudziewicze, Urman-emirza-Chaleccy i D偶igit-emirza-J贸zefowicze. Opr贸cz wy偶ej wymienionych wed艂ug Tuhan-Baranowskiego (Kruman A., 1, c. str. 62鈥63.) nale偶膮 do tej samej kategorji co do pochodzenia tatarskiego nast臋pne rodziny, kt贸re o wiele p贸藕niej, bo zaledwie w wieku XVII przysz艂y do Polski z kraj贸w, odebranych Polakom i Mo艂dawianom przez Turk贸w i otrzyma艂y dobra, nadane im przez kr贸l贸w polskich, a mianowicie: Krzeczowscy, Olejewscy, D膮browscy i Smolscy-Zapuszcza艅scy.
Drug膮 grup臋 stanowi膮 wychod藕cy plemienia zawo艂偶a艅skiego. S膮 to prawdopodobnie miesza艅cy Fin贸w z Mongo艂ami i z Tatarami, kt贸rzy przyszli na Litw臋 jako pro艣ci 偶o艂nierze i tu zdobyli sobie obywatelstwo i szlachectwo jeszcze za czas贸w litewskiego pa艅stwa. Potomkowie ich zamieszkuj膮 osady, okolicami zwane, na ziemiach, nadanych im przez wielkich ksi膮偶膮t litewskich i kr贸l贸w polskich, jak: w ziemi Wile艅skiej: Rej偶e, Carew-szczyzna, Bazary, Niekraszu艅ce; w Grodzie艅skiej: Kruszyniany, Buhoniki, Dziemidk贸w; w Mi艅skiej; 艁owczyce, Osmo艂贸w, Orda; w Lubelskiej: Studzianka; w Wo艂y艅skiej: Jukawce; w Podolskiej: Bia艂y R臋kaw.
Wszyscy oni s膮 bardzo pracowici, wzorowo zajmuj膮 si臋 rolnictwem, ogrodnictwem, pszczelnictwem i plantacj膮 tytuniu, 鈥瀖ultan鈥 zwanego. Wielu z nich pozostaje w s艂u偶bie rz膮dowej. Nazwiska nosz膮 nast臋pne; Januszewski, Charbijewicz, Maku艂owicz, Chalecki, Korsak, Szabuniewicz, Makowiecki, Selimowicz, Jab艂o艅ski, Wilczy艅ski. Abuniewicz, Ledzi艅ski, Adamowicz, Assanowicz, Czem-bajewicz, Ryzwanowicz, Lisowski, Pop艂awski, Milkowski, Okmi艅ski, Abrahimowicz, Murawski, Al-dukiewicz, Mickiewicz, Musicz, Obulewicz, Mas艂owski, Jasi艅ski, Tokosz, Jankiewicz, Choro-mowicz, Zdanowicz, Kozakiewicz, Butter, Szychmancyr, Bohdanowicz, Ponarski, Romanowski i Biega艅ski.
Oddzieln膮 grup臋 wed艂ug Tuhan-Baranowskiego stanowi膮 potomkowie by艂ych 偶o艂nierzy litewsko-tatarskich pu艂k贸w plemienia Zado艅skiego lub Ordy艅skiego, wzi臋tych jako je艅cy w czasie wojny z Krymem: Bud偶ak贸w, Edesa艅c贸w, Czeremis贸w i Lipk贸w pochodzenia nogajskiego (Nogaje czyli Nagaje 鈥 ludno艣膰, zasiedlaj膮ca niegdy艣 stepy wsp贸艂czesnej Rosji po艂udniowej, tak nazwana od Chana, kt贸ry utworzy艂 oddzielne pa艅stwo z panuj膮c膮 warstw膮 tatarsk膮 i poddanymi niewolnikami, pochodz膮cymi z plemion mongolskich i fi艅skich. Rozpada艂a si臋 ona na kilka hord: Wielk膮, po艂o偶on膮 na wsch贸d od Wo艂gi, i Ma艂膮 na zach贸d od tej rzeki nad morzem Azowskiem. Ta ostatnia, dziel膮c si臋 na kilka hord, podlega艂a krymskim chanom, b臋-), nakoniec 偶o艂nierzy z armji rosyjskiej wyznania ma-hometa艅skiego, kt贸rzy po偶eniwszy si^ z muzu艂mankami tego plemienia i przyj膮wszy nazwiska 偶on swoich, na zawsze osiedlili si臋 na Litwie. Ta warstwa Mu艣lim贸w u pierwszych dw贸ch klas jest w poni偶eniu jako plebeuszowskiego pochodzenia i byli niewolnicy. Od r. 1831 rz膮d rosyjski nada艂 prawa, przys艂uguj膮ce wszystkim Muzu艂manom: wyznanie staje si臋 dowodem szlachectwa. Zamieszkuj膮 oni przewa偶nie miasta i miasteczka na Litwie, a mianowicie: w Kownie, Mi艅sku, S艂o-imie, Sok贸艂ce, Nowogr贸dku, Butryma艅cach, K艂ecku, Nie艣wie偶u, Indurze, Krynkach, Krewie, Tawsiunach, Wasiliszkach, Lachowiczach, Iwju, Wiszniewie, Sto艂bcach, Smolewiczach, Smi艂owiczach, Widzach, Do艂hinowie, Miadziole, Olkienikach, Dawgach i innych.
G艂ownem ich zaj臋ciem jest wyprawa sk贸r, od czego s膮 przezywani Ko偶emiakami (garbarze), trudni膮 si臋 przy tern furmank膮, a przedewszystkiem upraw膮 ogrod贸w warzywnych, w czem doszli do pewnej doskona艂o艣ci. Kszta艂c膮 si臋 w szko艂ach ni偶szych i w gimnazjach, wst臋puj膮 do s艂u偶by rz膮dowej i zajmowali w Rosji wy偶sze stanowiska
cl膮cym wasalami tureckiego su艂tana. Budz膮cy tworzyli hord臋 tego imienia, osiad艂膮 od Dnieprowego limanu po brzegi morza Czarnego a偶 do uj艣cia Dunaju, Edesa艅cy tworzyli hord臋 w dzisiejszym obwodzie Oczakowskim. Czeremisi 鈥 plemi臋 wschodnio-fi艅skiej grupy 鈥 zajmowali g贸rny bieg Wo艂gi, gubernje dzisiejsze : Kaza艅sk膮, Ni偶nogrodzk膮, Wiack膮 i w cz臋艣ci Permsk膮. Lipkami nazywano koczownik贸w po艂udniowych step贸w, napadaj膮cych na Polsk臋, rozumiej膮c pod tern mianem Tatar贸w. w urz臋dach i w wojsku. W gimnazjum kowie艅skiem za moich czas贸w by艂o kilkunastu koleg贸w Mu艣lim贸w (w latach 1860鈥1869), lecz 偶aden z nich 鈥 o ile pami臋tam 鈥 nie sko艅czy艂 szk贸艂 i dalej si臋 nie kszta艂ci艂. Wielu z Mu艣lim贸w 鈥 zebrawszy nieco pieni臋dzy i porzuciwszy swe rzemios艂o 鈥 ponabywali mniejsze lub wi臋ksze folwarki, na kt贸rych sami gospodarz膮. Z nazwisk w艣r贸d tej klasy spotykaj膮 si臋: Rafa艂owicz, Eliaszewicz, lliasewicz, Sm贸lski, Radli艅ski, Kalino, Bazarewicz, Jakubowski, Safarewicz, Lebied藕, Woronowicz, G臋bicki, Majewski, Janowicz, Milkmanowicz, Kusty艅ski, Konopacki, Majszulewicz, Bohdanowicz, Biciutko, Szcz臋snowicz, Szczucki, Rojecki, Konarski, Szahidewicz, Murzicz, Kubejda, Romanowicz i inni.
Pierwsi osadnicy – Mu艣limowie za W. Ksi臋cia Wito艂da osiedli w okolicach Wilna: w Wace, Niemie偶u, Bienicy, Ko艂nonarach, Sobolu艅cach, Kozaklarach, Rudominie, Efindziejeniczach, Mereczlanach, Kirkorach, (Soroktatary), Peteszach i na 艁ukiszkach w Wilnie, a niekt贸rzy z nich dot膮d na miejscach swego pocz膮tkowego osiedlenia si臋 utrzymali. Potomkowie dawnych wojak贸w, dzi艣 przemienili si臋 w spokojnych mieszka艅c贸w, zajmuj膮cych si臋 drobnym handlem, przemys艂em, furmank膮, a w cz臋艣ci upraw膮 roli, jak i inni ich wsp贸艂wyznawcy. Pochodz膮c z Nogaj贸w, jako plebeusze nie u偶ywali 偶adnych praw obywatelskich, a偶 do po艂owy XVIII w., dzi臋ki tylko g艂贸wnemu naczelnikowi litewsko-tatarskiej jazdy, genera艂.-majorowi Mustafie Tuhan-Baranowskiemu za czas贸w kr贸la Stanis艂awa Augusta zostali zr贸wnani z innymi Mu艣limami, nale偶膮cymi do stanu wojennego jako szlachta rodowa x). Dwie pierwsze klasy Mu艣lim贸w o znacznej przymieszce krwi tureckiej, jako klasa uprzywiljowana wyr贸偶nia艂a si臋 od prostego ludu silniejsz膮 budow膮, postaw膮 wiotk膮, wy偶szym wzrostem, znaczniejsz膮 ruchliwo艣ci膮, twarz膮 owaln膮, o rysach regularnych, w艂osach ciemnych, nosili brody i d艂ugie w膮sy, nie wyr贸偶niaj膮c si臋 pi臋kn膮 sw膮 i rycersk膮 postaw膮 od rasy bia艂ej europejskiej, natomiast podwile艅scy Mu艣limowie s膮 wzrostu ni偶szego, ciemniejszego typu, o nieregularnych rysach, w kt贸rych mo偶na dostrzec cechy azjatyckie; temperament powolny i bardziej apatyczny; kobiety nie 艂adne, lecz pracowite i rz膮dne. Wielu z pod-wile艅skich Mu艣lim贸w kszta艂ci si臋 w szko艂ach i dos艂uguje si臋 rang i urz臋d贸w. (Kruman A., 1. c. str. 65. 3)

IX STATYSTYKA

Jaka jest obecnie ilo艣膰 Mu艣lim贸w w Polsce? Na to pytanie trudno jest da膰 艣cis艂膮 odpowied藕 wobec ich coraz wi臋kszego rozproszenia. Na Litwie odwieczne ich osady wci膮偶 si臋 zmniejszaj膮. Z 200.000 wed艂ug najstarszej lustracji z XVI w., w nast臋pnym liczba ich spad艂a do po艂owy. W r. 1819 Wydzia艂 Statystyczny rosyj. Minist. Spr. Wewn. naliczy艂 wprawdzie w jednej gubernji litewskiej, sk艂adaj膮cej si臋 w贸wczas z dw贸ch p贸藕niejszych wile艅skiej i kowie艅skiej, 2.170 Mu艣lim贸w. Pr臋dko potem Stanis艂aw Plater (geogr. wsch. cz臋艣ci Europy) w r. 1825 w trzech dawnych gubernjach Wile艅skiej, Grodzie艅skiej i Mi艅skiej podaje ich liczb臋 na 50.000, a w Kr贸lestwie Polskiem tysi膮c g艂贸w. Uznano jednak te liczby za znacznie przesadzone. W r. 1853 obliczono wed艂ug K贸ppena Mu艣lim贸w w gubernji Wile艅skiej na 1874, w tej liczbie w Wilnie na 333, w Kowie艅skiej gub. na 680, Grodzie艅skiej na 1543, Mi艅skiej na 1.500, w tej liczbie w Mi艅sku 400, na Wo艂yniu 200, na Podolu 88. Razem wi臋c obliczono oko艂o pi臋膰 i p贸艂 tysi臋cy. W lat kilka p贸藕niej wed艂ug Tuhan-Baranowskiego liczba Mu艣lim贸w w Kr贸lestwie Polskiem, na Litwie, na Wo艂yniu i Podolu wynosi艂a 6.450 obojga p艂ci, a mianowicie obywateli ziemskich 720, okolicznej szlachty 1.308 i mieszkaj膮cych po miastach i miasteczkach, nazywaj膮cych si臋 szlacht膮, 4.422. Dom贸w modlitwy i meczet贸w by艂o 21 i tyle偶 duchownych, imamami lub mu艂艂ami zwanych.

Ry膰. 7. Typy Tatar贸w Krymskich.

Korzystam z 艂askawie mi nades艂anych niekt贸rych wiadomo艣ci etnograficznych i cennych liczb statystycznych co do ilo艣ci Tatar贸w, pocz膮wszy od drugiej po艂owy XIX w., kt贸re mi udzieli艂 wraz z uwagami znawca miejscowych stosunk贸w ziemianin Oszmia艅ski dr. Stefan Bazarewski, prof. Uniw. St. Bat. i prezes zarz膮du gminy mahometa艅skiej w Wilnie:
r . 1849′) r. 18512) r. 18973) 1. 1912-15
Z. Wile艅ska 2170 2330 4364 3789
鈥 Kowie艅ska 415 265 1920 1443
鈥 Grodzie艅ska 836 694 21104) 2084
鈥 Mi艅ska 1586 2114 4619 5364
鈥 Wo艂y艅ska 200 250 ? ?
鈥 Podolska 42 135 ? ?
Razem 5049 5788 13013 12680
S膮 to dane statystyki rosyjskiej, kt贸ra do og贸lnej ludno艣ci w艂膮cza艂a i wojsko, w艣r贸d kt贸rego byli mieszka艅cy niestali, pochodz膮cy z innych miejscowo艣ci, a przez to wyst臋puje znaczna r贸偶nica pomi臋dzy ilo艣ci膮 m臋偶czyzn i kobiet w wieku od 20鈥29 lat, dochodz膮ca do 2.000 m臋偶czyzn, przewa偶nie 偶o艂nierzy 鈥 muzu艂man贸w z nad Wo艂gi. Potr膮ciwszy t臋 liczb臋 obcokrajowc贸w, p. Bazarewski Mu艣lim贸w na Litwie przyjmuje na 10.680. 鈥 Najwi臋cej jest ich w ziemi Mi艅skiej, mniej w Wile艅szczy藕nie i Grodzie艅szczy藕nie, a najmniej w ziemi Kowie艅skiej.

2) Pamiat. Kni偶ka 1851, cit. Muchli艅ski.
3) Pierw. Wsieobszcz. Pierepis Nasielenja Ross. Imper. goda, 1900, 1905 g.
4) Pamiat. Kni偶ka Grodnien. gub. za 1904, p. 13.
5) Pamiat. Kni偶ki: Wilensk. gub. p. 3, Kowiensk. gub 1912 p. 43, Mi艅sk gub. 1915, p. 73 i Grodnien. gub. 1907, p. 104.

Z zestawienia tego (Tabl. Statist. Min. Wnutr. Dzie艂. 1849, cit. Muchli艅ski.) wida膰, 偶e pomimo przyrostu ludno艣膰 ubywa z powodu znacznego wychod藕ctwa.
W powiatach (wed艂ug granic administracyjnych rosyjskich przedwojennych) z wi臋ksz膮 ilo艣ci膮 ludno艣ci mu艣limskiej stosunek p艂ci by艂 nast臋pny: ])
Powiaty: m臋偶cz. kobiet razem
Trocki . . . . 691 552 1243
Nowogr贸dzki . . 462 480 942
Ihume艅ski . . . 400 418 818
Oszmia艅ski . 398 390 788
S艂ucki . . . . 361 347 708
Sokolski . . . 250 251 501
Wilejski . . . 202 203 405
Lidzki . . . . 203 169 372
Swi臋cia艅ski . 175 181 356
Ostatni wykaz podaje, 偶e najwi臋ksz膮 ilo艣膰 Mu艣lim贸w posiada powiat Trocki, nast臋pnie id膮: Nowogr贸dzki, Ihume艅ski, Oszmia艅ski i inne; r贸wnie偶 wykazuje on istotny stosunek, zachodz膮cy pomi臋dzy p艂ciami.
Poni偶sza tablica przedstawia procent muzu艂ma艅skiej ludno艣ci miejskiej i wiejskiej.
Z. Wile艅ska (1911 r.) 偶yje w miastach 509 (13%)
鈥 na wsi 3280 (87%)
3789 l
Z. Grodzie艅ska (1906 r.) 1199 (58 /o) 885 (42%) 2084
l) Pierw. Wsieob. Pierep. Nasiel. Ross. Imp. 1897 g.
69
!Z. Mi艅ska Z. Kowie艅ska
(1914 r.) (1911 r.)
偶yje w miastach 2554 (47%) 鈥 na wsi 2810 (53%) 529 (37%) 914 (63%)
5364 1443
( 偶yje w miastach razem \ { 鈥 na wsi 4791 (38%) 7889 (62%)
og贸艂em 12680 Mu艣lim贸w.
Wi臋ksza cz臋艣膰 Mu艣lim贸w zamieszkuje wi臋c wie艣 (62掳/o), mniejsza przypada na miasta (38%)* Najznaczniejszy procent ludno艣ci miejskiej spotykamy w ziemi Grodzie艅skiej (58%)> a dalej w Mi艅skiej (47%)* Po miastach oddzielnych, ludno艣膰 jest rozsiedlona, jak nast臋puje l):
m臋偶cz. kob. razem
Mi艅sk . . . 747 576 1323
S艂onim . . . 401 344 745
Nowogr贸dek . 233 261 495
Wilno . . . 715 (?) 127 842 (?)
Grodno. . . 106 72 178
Widz臋 . . . 57 93 150
Kowno . . . 1004 (?) 70 1074 (?)
Oszmiana . . 63 41 104
Troki . . . 50 35 85
Dokszyce . . 39 36 75
0 Ibid.
Statystyka
Z miast na pierwszem miejscu co do ludno艣ci muzu艂ma艅skiej stoi Mi艅sk, p贸藕niej Kowno, Wilno i Nowogr贸dek. Wysokie jednak liczby ludno艣ci miejskiej i niemo偶liwa przewaga m臋偶czyzn pozwala wnioskowa膰, 偶e w艂膮czona tu jest ludno艣膰 pozakrajowa mahometa艅ska stacjonuj膮cego wojska.
Na zako艅czenie przytaczamy tabelk臋, daj膮c膮 poj臋cie o sk艂adzie ludno艣ci wed艂ug wieku ), cho膰 i tu wyst臋puje pewna niedok艂adno艣膰, a raczej zabarwienie statystyki tendencj膮 polityczn膮. Ziemia Wile艅ska wiek m臋偶czyzn kobiet razem do 1 roku 56 49 105 (24%)
1鈥9 lat 404 436 840 (19-3%)
10鈥19 禄 372 391 763 (176掳/0) 20鈥29 ft 1025 281 1306 (30-0%) 30鈥39 }9 250 231 481 (ll’17o) 40鈥49 禄 170 137 307 (7-170) 50鈥59 禄 114 109 223 (5-1%) 60鈥69 n 93 100 193 (44%)
70鈥79 V 45 57 102 (2-3掳/0)
80鈥89 n 17 鈥 17 (0’4掳/0)
90鈥99 yy 4 鈥 4 (0-1%)
100鈥109 yy / 1 1 (0’02%)
2550 1792 4342
鈥) Wsieob. Pierep. Nasi臋!. Ross. Imp. 1897.
71
Muilimowie
Ziemia Mi艅ska
wiek m臋偶czyzn kobiet razem
do 1 roku 61 60 121 (2-6%)
1鈥9 lat 465 525 990 (21-4%)
10鈥19 禄 431 440 871 (189%) 20鈥29 yy 902 338 1240 (268%)
30鈥39 yy 234 236 470 (10-2%)
40鈥49 yy 187 169 356 (7-7%)
50鈥59 yy 144 141 285 (62%) 60鈥69 yy 98 77 175 (3-8%) 70鈥79 yy 49 39 88 (1-9%) 80鈥89 yy 9 10 19 (0-4%) 90鈥99 yy 2 1 3 (006%)
100鈥109 yy 鈥 1 1 (002%) 2582 2037 4619 Je偶eli wy艂膮czymy z tego zestawienia po艂ow臋 z liczby przypadaj膮cej na wiek od lat 20鈥29, do kt贸rego weszli przybysze 偶o艂nierze mahometanie z nad Wo艂gi, to przekonamy si臋, 偶e najwi臋ksza ilo艣膰 naszych Mu艣lim贸w przypada na wiek dzieci艅stwa i dojrza艂o艣ci od 1 roku 鈥 do 19 lat (41%), nast臋pnie wiek m臋ski od 20鈥39 (293%) i starszy od 40鈥59 (300%)> a na ko艅cu starczy od 60鈥109 (66%).
I
Ry膰. 8. 鈥濵aryla鈥 z Wereszczak贸w hr. Putkamerowa (z ma艂o znanego sztychu, wykazuj膮cego pewne cechy tureckie).
73
Mu艣limowti
X* OKRUCHY ETNOGRAFICZNE*
Mu艣limowie zachowali sw膮 odr臋bno艣膰 etnograficzn膮 wy艂膮cznie w zakresie niekt贸rych obrz膮dk贸w religijnych. Chrzest dzieci odbywa si臋 zwykle w domu rodzic贸w w obecno艣ci krewnych i zaproszonych go艣ci. Jeden z nich trzyma dziecko na r臋ku, a mu艂艂a polewa wod膮 i odmawia modlitw臋. Obrz膮dek odbywa si臋 przy stole nakrytym obrusem, na kt贸rym k艂adzie si臋 koran, chleb i s贸l i pal膮 si臋 艣wiece.
艢lub, kt贸ry daje mu艂艂a w obecno艣ci kilku 艣wiadk贸w (wikil贸w) i zaproszonych go艣ci, uroczy艣cie odbywa si臋 r贸wnie偶 zwykle w domu rodzic贸w panny m艂odej. M艂odzi stoj膮 na dywanie przy stole w po艂udniowym rogu pokoju. Mu艂艂a odmawia kr贸tk膮 modlitw臋, daj膮c im nauk臋 i zamieniaj膮c obr膮czki, a potem sk艂adaj膮c im 偶yczenia. Przed 艣lubem m艂odzi prosz膮 o b艂ogos艂awie艅stwo rodzic贸w, a pan m艂ody daje pisemne zobowi膮zanie (nikiach\ i偶 w razie rozwodu, kt贸ry u Mu艣lim贸w jest 艂atwy, lecz rzadko praktykowany, wyp艂aci pewn膮 sum臋 pieni臋偶n膮 偶onie.
Pogrzeb odbywa si臋 na drugi dzie艅 po 艣mierci. Zw艂oki obmywaj膮, zawijaj膮 w bia艂e p艂贸tno i pokrywaj膮 czarnem lub ciemno-zielonem suknem
74
Okruchy etnograficzne
i zgodnie z przepisami policyjnemi k艂ad膮 do trumny i modl膮 si臋 przy nieboszczyku (mijeciu) przez noc ca艂膮. Nazajutrz odbywa si臋 pogrzeb po d艂ugich modlitwach (deur) mu艂艂y i zaproszonych go艣ci; mogi艂y zwr贸cone s膮 g艂ow膮 ku po艂udniowi. Po wsiach zamiast trumien u偶ywaj膮 lu藕nych desek. Po pogrzebie zapraszaj膮 obecnych na kolacj臋, kt贸ra zwykle bywa w domu mu艂艂y, gotuj膮 krupnik z mi臋sa, kasz臋 ry偶ow膮 z rodzynkami i rozdaj膮 na pami膮tk臋 pieczywo, rodzaj s艂odkich piernik贸w, zwanych 鈥瀋ha艂w膮”, oraz o艂adki z m膮ki pszennej 鈥瀌偶ajmy”. Pie艣ni pogrzebowe Mu艣lim贸w litewskich s膮 odmienne, ni偶 Tatar贸w kaza艅skich lub krymskich, i swoj膮 melodj膮 zbli偶one do pie艣ni ludno艣ci miejscowej.
艢wi膮t dorocznych obchodz膮 kilka: trzy wi臋ksze t. z. 鈥瀊ajramy” i kilka mniejszych. Bajramy, kt贸rych jest kilka: ramazan, kurban i aszure, 艣wi膮t-kuj膮 2 do 3 dni. Nabo偶e艅stwo odbywa si臋 w meczecie do艣膰 rano o godzinie 8 lub 9 i trwa od jednej godziny do p贸艂torej. Na kurban-baj-ramie rozdaj膮 ubogim bia艂e bu艂ki 鈥濻adaka”, a bogatsi szczeg贸lnie na wsi ofiarowuj膮 barany. Na aszure-bajramie w ka偶dym domu musi by膰 koniecznie kompot z nieparzystej ilo艣ci owoc贸w z domieszk膮 ry偶u.
Posty (ramazan) s膮 艣ci艣le przestrzegane, szczeg贸lnie latem, od wschodu do zachodu s艂o艅ca nie jedz膮, nie pij膮 i nie pal膮. Ca艂y wielki post (30 dni) rzadko kto po艣ci, zwykle poszcz膮 pierwsze, 艣rodkowe i ostatnie dni. Posty cz臋艣ciej obser-
75
Mu艣limowie
wuj膮 na wsi ni偶 w mie艣cie i bardziej kobiety ni偶 m臋偶czy藕ni.
Mu艣limowie nasi zwyczaj贸w i obyczaj贸w, w艂a艣ciwych sobie, nie posiadaj膮, chyba co do kuchni i zachowanych dot膮d tradycyjnych niekt贸rych potraw, obfituj膮cych w t艂uszcze, jak ko艂duny, 鈥瀖i臋艣niki鈥 z baraniny, 鈥瀋ybulniki鈥 z g臋siego mi臋sa z cebul膮, pierogi sma偶one, 鈥瀙ierekaczewniki鈥 zawijane ciasto z twarogiem i inne. Wieprzowiny nie jedz膮, natomiast u偶ywaj膮 trunk贸w, a niekiedy przebieraj膮 w nich miar臋. Ubiory dawne zupe艂nie zanik艂y.
Tatarzy dzi艣 trudni膮 si臋 przewa偶nie ogrodnictwem i garbarstwem, co daje im nieraz wcale dobry zarobek, po wsiach za艣 zajmuj膮 si臋 upraw膮 roli, hodowl膮 g臋si i kaczek. Wszyscy prawie s膮 pi艣mienni. Dzieci od lat 6 ucz膮 modlitw i obrz膮dk贸w religijnych w domu pod kierunkiem nauczyciela (hod偶i), a p贸藕niej ucz臋szczaj膮 wszystkie bez wyj膮tku do szk贸艂ek powszechnych. Doro艣li pracuj膮 jako urz臋dnicy w instytucjach pa艅stwowych i prywatnych. Do handlu si臋 nie garn膮..

77
Ry膰. 9. Tadeusz Dawgie艂艂o, lat 41, szlachcic z pow. Poniewieskiego ziemi Kowie艅skiej (rys. B. D艂uski r. 1867), typ o pewnych cechach mongolskich.

XI USPO艁ECZNIENIE TATAR脫W.

Klasa kulturalniejsza Mu艣lim贸w przyswoi艂a sobie j臋zyk polski jako ojczysty, posp贸lstwo m贸wi gwar膮 bia艂orusk膮, niekiedy litewsk膮. Wszyscy nosz膮 str贸j europejski, duchowni tylko wk艂adaj膮 wysokie czapki futrzane i d艂ugie czarne sutany
0 szerokich r臋kawach. Nabo偶e艅stwo w meczetach odprawiaj膮 w j臋zyku arabskim, nie zrozumia艂ym tak dla duchownych, jako te偶 i wiernych. Pi艣mienno艣膰 u nich jest znaczniejsz膮 ni偶 u ludu, w艣r贸d kt贸rego mieszkaj膮.
Rz膮d rosyjski po r. 1863 鈥 rozpocz膮wszy rusyfikacj臋 Litwy, prze艣laduj膮c miejscow膮 ludno艣膰 polsk膮 i litewsk膮 pod wzgl臋dem religijnym i narodowym, a uwa偶aj膮c Mu艣lim贸w za 偶ywio艂 dla siebie 偶yczliwy 鈥 chcia艂 ich zjedna膰, nadaj膮c im te prawa, kt贸re odj膮艂 krajowcom. Przyjmowa艂 do szk贸艂, przyznawa艂 bez wyj膮tku wszystkim mahometanom szlachectwo i dopuszcza艂 do s艂u偶by pa艅stwowej, pozwala艂 im nabywa膰 ziemi臋, uwalnia艂 od op艂aty kontrybucji za nieruchomo艣膰 ziemsk膮
1 miejsk膮, kt贸ra obowi膮zywa艂a katolik贸w. Korzystaj膮c z uprzywiljowanego stanowiska mahometanie, nie maj膮cy nawet odpowiednich kwalifikacyj, zajmowali urz臋dy s臋dzi贸w i w policji, w艂adze
78
Uspo艂ecznienie Talar贸w
rosyjskie nieraz oddawa艂y im pierwsze艅stwo przed prawos艂awnymi, gdy偶 byli sumienniejsi i trze藕wi.
W pewnych latach policja rekrutowa艂a si臋 przewa偶nie z Mu艣lim贸w. Jakkolwiek trudne by艂o ich po艂o偶enie wobec swych wsp贸艂obywateli Polak贸w, to jednak umieli i z tego si臋 wywi膮za膰 godnie, zostawiszy dobr膮 pami臋膰 o sobie; nie s艂ycha膰 by艂o, aby kt贸ry z urz臋dnik贸w t. z. Ta-tir贸w by艂 szpiegiem, denuncjowa艂, bra艂 艂ap贸wki, lub sprzeniewierzy艂 powierzon膮 sobie kwot臋 pie-l i臋偶n膮. Ka偶dy z nich dla kawa艂ka chleba spe艂nia艂 <w贸j obowi膮zek starannie, ale i w nadmiernej gorliwo艣ci nie robi艂 z siebie rosyjskiego patrjoty 艂la karjery.
Takie wra偶enia wynios艂em z moich wspomnie艅 i lat dziecinnych i p贸藕niej przy spotkaniu si臋
Tatarami 鈥 urz臋dnikami. W Kownie, w gimnazjum jeszcze b臋d膮c w czasach najwi臋kszej rusyfikacji i prze艣ladowania, mia艂em w klasie kilku koleg贸w, rnahometan贸w, a kiedy za j臋zyk polski najsilniej prze艣ladowano, m贸wili艣my z niemi zwykle po polsku i opr贸cz 艣wi臋cenia pi膮tku, nie by艂o mi臋dzy riami r贸偶nicy, traktowali艣my ich jako swoich, nie tak, jak Rosjan i 呕yd贸w. Wyra偶ano si臋 zwykle: 鈥瀟o Tatar, interes z nim 艂atwiej p贸jdzie i mo偶na mu jako urz臋dnikowi zaufa膰.” W pami臋ci z lat m艂odych pozosta艂 mi Tatar Piotrowski, pu艂kownik-intendant, jako zamo偶ny i amator sztuki scenicznej, by艂 pierwszym dyrektorem teatru rosyjskiego w Kownie. Cieszy艂 si臋 powszechn膮 sym-patj膮 jako cz艂owiek, obcy wszelkim tendencjom
79
Mu艣tbnoui贸
rusyfikatorskim i m贸wi艂 z Polakami zwykle po
polsku.
W wiele lat p贸藕niej, kiedym dwukrotnie w r. 1891 i 1902 przeprowadza艂 badania antropologiczne na Litwie, a pomi臋dzy innemi i nad Tatarami, mia艂em mo偶no艣膰 zetkni臋cia si臋 nietylko z badanymi, lecz i urz臋dnikami Dolicvinvmi tei narodowo艣ci. Poniewa偶
s贸w naszych od Dniepru az ao uzwiny zachodniej, jecha艂em w ci膮gu czterech miesi臋cy dyszlem rzemiennym, to kolej膮 i ko艅mi oc dworu do dworu, w ten spos贸b z Kijowa dotar艂em do Grodna. P贸藕niej w r. 1902 szczeg贸艂owym badaniom podda艂em ludno艣膰 tatarsk膰 Wilna, a ka偶dym razem mog艂em stwierdzi膰, 偶e nietylko w艣r贸d ludno艣ci tatarskiej na og贸艂, ah i w艣r贸d urz臋dnik贸w-Mu艣lim贸w by艂o du偶o pier wiastk贸w prawych i dawnej swej polskiej macierzy oddanych.
obejmowa艂y ca艂y pas
80
Ry膰. 10. Pu艂k. Intend. A. Piotrowski, tatar litewski, dyrektor teatru rosyjskiego w Kownie w r. 1867, typ o pewnych cechach mongolskich.

XII CECHY ANTROPOLOGICZNE.

Szlacht臋 tatarsk膮, osiad艂膮 licznie na folwarkach powiatu Nowogr贸dzkiego, wsp贸艂mieszka艅c贸w swych stron rodzinnych, prof. Benedykt Dybowski tak charakteryzuje: maj膮 wzrost mierny, ciemne, g臋ste w艂osy na g艂owie, s艂aby zarost na twarzy, oczy piwne, rz臋sy d艂ugie czarne, brwi szerokie ciemne, nos prosty, regularny, r臋ce i nogi ma艂e.
Badani przez nas Mu艣limowie byli co do swej profesji albo drobni rzemie艣lnicy, garbarze, ogrodnicy, mieszka艅cy miast i miasteczek, lub szlachta okoliczna w okolicy Wilna, Mi艅ska Litewskiego, S艂onima, Butrymaniec, Mirz, Rej偶, Wysokiego Dworu i innych miast. Nosili nazwiska nast臋puj膮ce: Asanowicz, Alexa.idrowicz, Bohdanowicz, Baj-raszewski, Chalecki, Charbijewicz, Dowgia艂艂o, Gewlicki, Jasi艅ski, Jakubowski, Konopacki, Korsak, Krynicki, Lebed鈥, Makowiecki, Maku艂owicz, Mil-komanowicz, Po艂turzycki, Rajecki, Radkiewicz, Selimowicz, Smajkiewicz, Szemikiewicz, Szymkiewicz, Szczucki, Sulkiewicz i inni. Og贸lna liczba zbadanych osobnik贸w 91.

u Bia艂orusin贸w (w 746%)? u Ukrai艅c贸w (745%)
m 1 u szlachty litews. (730%), a szczeg贸lnie u Li-twino-艂otysz贸w (861%)

Badania moje zestawiam z badaniami, dokonanemi przezemnie nad nadwo艂偶a艅skimi tatarami (Kaza艅skiej i Ufimskiej gubernji), Czuwaszami nadwo艂偶a艅skimi (gub. Kaza艅skiej), przedstawiaj膮cych metyzacj臋 Fin贸w z Tatarami, ze szlacht膮 litewsk膮 i z krajowcami obok nich zamieszka艂ymi: Bia艂orusinami, Litwino-艂otyszami i Ukrai艅cami.
Wzrost przeci臋tny naszych Mu艣lim贸w litewskich = 16T4 cm r贸wna si臋 wzrostowi Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich (1618 cm) a niewiele ust臋puje Czuwaszom (1624 cm) i Bia艂orusinom (1622 cm), natomiast jest znacznie ni偶szy ni偶 u Litwino-艂otysz贸w (1644 cm), szczeg贸lnie u Ukrai艅c贸w (1667 cm) i u szlachty litew. (1685 cm). Podzieliwszy wypadki wzrostu na dwa dzia艂y, okazuje si臋, 偶e u Mu艣lim贸w na wzrost niski do 160 cm przypada 59%, a na wzrost wysoki 41%, u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich 629% 1 371%. U Czuwasz贸w 55% 1 45掳/ , u Bia艂orusin贸w 543% i 457%, u Litwino-艂otysz贸w 47 5% i 525%, u szlachty litew. 298% i 702%> a u Ukrai艅c贸w 388% i 612%. Widzimy wi臋c z tego, 偶e Mu艣li-mowie i Tatarzy nadwo艂偶a艅scy maj膮 najwi臋cej ludzi wzrostu niskiego, mniej ich nieco u Czuwasz贸w, u Bia艂orusin贸w i u Litwino-艂otysz贸w. Wzrost wysoki nieco przewa偶a u Ukrai艅c贸w, a szczeg贸lnie u szlachty litew. jest dominuj膮cym. Barwa sk贸ry ciemna jest nieco cz臋stsza (556%) ni偶 jasna (444%), sk贸ra ciemna przewa偶a u Tatar贸w nadwo艂偶a艅. (657%) 1 u Czuwasz贸w (70%);
u innych lud贸w za艣 i grup pospolit膮 jest jasna,

.
W艂osy ciemne, s膮 cz臋tsze (58%) ni偶 jasne (42%), podobnie jak i u Czuwasz贸w (60%), u Tatar贸w nadwo艂偶a艅. obie barwy wyst臋puj膮 jednakowo (po 50%); u wszystkich innych grup przewa偶aj膮 w艂osy jasne [u Ukrai艅c贸w (636掳 0); Szlachty litew. (684%) a w szczeg贸lno艣ci u Bia艂orusin贸w (767%) i Litwino-艂otysz贸w (836%)]-
Oczy ciemne przewa偶aj膮 te偶 (615%), podobnie jak u Tatar贸w nadwo艂偶. (671%) i u Czuwasz贸w (70%); u wszystkich za艣 innych naszych grup krajowych przewa偶aj膮 barwy oczu jasne: u Szlachty litew. (73%), Bia艂orusin贸w (746%), Ukrai艅c贸w (745%), a szczeg贸lnie u Litwino-艂oty-sz贸w (861%). Widzimy z przytoczonego, 偶e nasi Mu艣limowie maj膮 typ przewa偶aj膮cy ciemny, podobnie jak Ta-tarzy nadwo艂偶a艅scy i Czuwasze, kiedy u wszystkich innych naszych grup krajowych przewa偶a pierwiastek jasny. Zebrawszy rozproszone liczby r贸偶nych odmian kombinacyj barw sk贸ry, w艂os贸w i oczu w 3 typy: jasny, ciemny i mieszany, prze-konywujemy si臋, 偶e Mu艣limowie s膮 grup膮 najbardziej mieszan膮 (w 784%), z nimi mo偶na tylko cz臋艣ciowo zestawi膰 Bia艂orusin贸w (748%) i Czuwasz贸w (7T2%), kiedy u innych grup typ mieszany wyst臋puje o wiele s艂abiej: u Szlachty litew. (671%), u Litwino-艂otysz贸w (689%), u Tatar贸w nadwo艂偶. (614%) i u Ukrai艅c贸w (592%)
Przeci臋tna wielko艣膰 g艂owy w 3 g艂贸wnych wy-
搂4
Cechy antropologiczne
miarach u Mu艣lim贸w litew. w por贸wnaniu z in-nemi grupami tak si臋 przedstawia:
d艂ugo艣膰
u Mu艣lim贸w litew. 1836 mm 鈥 Tatar贸w nadwo艂. 1859 鈥
鈥 Czuwasz贸w 1880 鈥 鈥 Bia艂orusin贸w 1828 鈥
鈥 Litwino-艁otysz. 1883 鈥 鈥 Ukrai艅c贸w 1842 鈥
鈥 Szlachty litew. 1883 鈥 szeroko艣膰 obw贸d poziomy 1513 mm 557’6mm 1503 鈥 5440 鈥
1500 鈥 5500 鈥
1521 鈥 5544 鈥
1518 鈥 5483 鈥
1535 鈥 5460 鈥
1547 鈥 5649 鈥
Mu艣limowie nieznacznemi rozmiarami g艂owy co do d艂ugo艣ci i szeroko艣ci najbardziej s膮 zbli偶eni do Bia艂orusin贸w, natomiast znacznemi rozmiarami w obwodzie poziomym przewy偶szaj膮 wszystkie ludy, ust臋puj膮c tylko szlachcie litewskiej. Przeci臋tny wska藕nik g艂owy, czyli stosunek szeroko艣ci do d艂ugo艣ci g艂owy wynosi u Mu艣lim贸w = 819, a wi臋c zbli偶a si臋 od po艣rednio do kr贸tkog艂owo艣ci, wahaj膮c si臋 w bardzo szerokich granicach od kra艅cowej d艂ugog艂owo艣ci 73 do kra艅cowej kr贸tkog艂owo艣ci 93. U innych grup przeci臋tne wska藕niki g艂owy tak si臋 przadstawiaj膮: u Tatar贸w nadwo艂偶. = 821, u Czuwasz贸w = 796, u Bia艂orusin贸w = 832, u Litwino-艂otysz贸w = 806, u Ukrai艅c贸w = 832 i u Szlachty litew. = 822. U艂o偶ywszy oddzielne liczby wska藕nik贸w w g艂贸wne dzia艂y kraniologiczne uk艂adu Bzoca, tak u Mu艣lim贸w, jak i u innych grup otrzymamy: 85 bo o bo 3 5 鈥0 ^=5 Podlu偶n. Po艣redn. Kr贸tka- wog艂. Wyra藕. kr贸tkog艂. bo o 3 -o u
W 掳/o
Mu艣limowie 88 33 55 275 340 297 637 Tatarzy nadwo艂偶. 200 10 90 180 360 360 720
Czuwasze 420 100 320 220 290 60 350 Bia艂orusini 87 1-7 70 235 426 25.1 677
Litwino-艂otysze 87 14 鈥 73 252 479 180 659 Ukrai艅cy 37 06 30 194 407 362 768
Szlachta litew. 17 W _ 1 鈥 24-1 534 207 741
Z przytoczonego widzimy, 偶e przeci臋tnym wska藕nikiem g艂owy ma艂o si臋 r贸偶ni膮 Mu艣limi od Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich i szlachty litew., przewy偶szaj膮 wy偶szym wska藕nikiem po艣redniog艂owym czaszki Czuwaskie i Litwino-艂otyskie, ust臋puj膮c bardziej kr贸tkog艂owym Bia艂orusinom i Ukrai艅com. Co si臋 tyczy rozmieszczenia oddzielnych liczb wska藕nik贸w wed艂ug typ贸w kranjologicznych, to i tu wyst臋puj膮 podobne r贸偶nice, a mianowicie, 偶e typ przewa偶aj膮cy kr贸tkog艂owy sta艂ej wyst臋puje u Ukrai艅c贸w, szlachty litewskiej i u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, s艂abiej nieco u Bia艂orusin贸w, Litwino-艂otysz贸w i Mu艣lim贸w litewskich; u Czuwasz贸w bierze przewag臋 typ d艂ugog艂owy, wskazuj膮cy na wp艂yw rasy fi艅skiej, podczas gdy przewaga kr贸tkog艂owo艣ci wskazywa艂aby na wp艂yw mongolski. Ten偶e wyst臋puje w pewnej mierze opr贸cz u typu kr贸tkog艂owego Mu艣lim贸w tak偶臋
m
Cechy antropologiczni
Ry膰. 11. Dr. Stefan Bazarewski, prof. Uniwersytetu St. Batorego i prezes gminy wyznaniowej mahometa艅skiej w Wilnie, typ o cechach mongolskich.
87
MuslitttofolQ
w typie po艣redniog艂owym, Cz臋stszym ni偶 u innych grup. Przy tern u Mu艣lim贸w wyst臋puje 鈥 w odr贸偶nieniu od innych grup przez nas badanych 鈥 cz臋ste mieszanie si臋 dw贸ch skrajnych typ贸w, wskazuj膮ce na pochodzenie etniczne naszych Mu艣lim贸w z elementu bardzo kr贸tkog艂owego mongolskiego i wybitnie d艂ugog艂owego, prawdopodobnie fi艅skiego, z艂膮czonych jakby cementem, pierwiastkiem miejscowym w typie po艣redniog艂owym. Za艂膮czamy szereg fotografij, z kt贸rych jedne maj膮 cechy bardziej zbli偶one do typu tureckiego, inne do mongoloidnego.
Najmniejsza bezwzgl臋dna szeroko艣膰 czo艂a u Mu艣lim贸w wynosi 1094 mm przy wska藕niku czo艂owym czyli stosunku szeroko艣ci czo艂a do d艂ugo艣ci czaszki 596, u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich 104.8 mm czyli = 564, u Czuwasz贸w 1072 mm czyli = 571, u Bia艂orusin贸w 1092 mm czyli = 597, u Litwino-艂otysz贸w 1094 mm czyli = 57 6, u Ukrai艅c贸w 1133 mm czyli = 615, a u szlachty litewskiej 1094 mm czyli = 581. Mu艣limowie, u kt贸rych najwi臋ksza liczba spostrze偶e艅 przypada na czo艂a w膮skie (659鈥 0), ma艂o wyr贸偶niaj膮 si臋 pod tym wzgl臋dem od Bia艂orusin贸w (64 6%), Litwino-艂otysz贸w (689%), szlachty litewskiej (717%\ o wiele cz臋艣ciej czo艂a w膮skie wyst臋puj膮 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich (93%) i Czuwasz贸w (962%)? natomiast u Ukrai艅c贸w cz臋stszemi s膮 czo艂a mierne (58%), a rzadsze w膮skie (39%)*
Szeroko艣膰 potylicy 艣r. m. wynosi 1433 mm przy wska藕niku potylicznym, czyli stosunku sze- 88 Cechy antropologiczne roko艣ci potylicznej do d艂ugo艣ci czaszki = 781, u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich 1434 mm czyli = 773, u Czuwasz贸w 1421 mm czyli = 757, u Bia艂orusin贸w 1378 mm czyli = 753, u Litwino-艂oty-sz贸w 1333 mm czyli=7T3, u Ukrai艅c贸w 1385 mm czyli = 752 i u szlachty litewskiej 1472 mm czyli == 782. Najwi臋ksza liczba spostrze偶e艅 u Mu艣lim贸w litewskich przypada na wska藕niki, odpowiadaj膮ce potylicom miernym (681%) i rzadziej szerokim (275%), u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich na mierne (771%), a nast臋pnie szerokie (229%), u Czuwasz贸w pospolicie mierne (90%), u Ukrai艅c贸w te偶 mierne, (70%), przy cz臋stych szerokich (26%) jak i u szlachty litewskiej cz臋艣ciej miernych (644), ni偶 szerokich (355%) Z tego wnioskujemy, 偶e u Mu艣lim贸w litewskich, podobnie jak i u innych lud贸w, potylicy najcz臋艣ciej s膮 mierne, a szersze tylko u Czuwasz贸w.
Bezwzgl臋dna szeroko艣膰 twarzy i stosunek jej d艂ugo艣ci, wyra偶ony w setnych cz臋艣ciach jej najwi臋kszej szeroko艣ci, czyli wska藕nik twarzowy tak si臋 przedstawia u Mu艣lim贸w litewskich w por贸wnaniu z innemi grupami: u Mu艣lim贸w litew. szeroko艣膰 twarzy 艣r. m. 1172 mm czyli w stosunku do d艂ugo艣ci 艣r. m. = 873, u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich 1174 mm czyli 926, u Czuwasz贸w 1293 mm czyli = 920, u Bia艂orusin贸w 1186 mm czyli 916, u Litwino-艂otysz贸w 1193 mm czyli = 898), u Ukrai艅c贸w 1324 mm czyli = 977 i u szlachty litew. 1328 mm czyli = 888. Mu-
89
艣limowie wi臋c tak bezwzgl臋dn膮 jak te偶 i stosunkow膮 szeroko艣ci膮 twarzy ma艂o wyr贸偶niaj膮 si臋 od Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, Czuwasz贸w, Bia艂orusin贸w, Litwino-艂otysz贸w, szlachty litewskiej, ust臋puj膮c szerszym twarzom Ukrai艅c贸w.
Podzieliwszy liczby wska藕nik贸w twarzowych na dwa dzia艂y: twarzy niskich, odpowiadaj膮cych
twarzom szerokim, i w膮skich, t. j. wyd艂u偶onych, otrzymali艣my u Mu艣lim贸w najcz臋艣ciej twarze niskie (626), podobnie jak u Czuwasz贸w (712%) i w cz臋艣ci u szlachty litewskiej (579%)> kiedy u innych grup przewa偶aj膮 twarze w膮skie u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich (627%), u Bia艂orusin贸w (611%), u Ukrai艅c贸w (91%) i tylko u Litwino-艂otysz贸w spotykaj膮 si臋 jednakowo cz臋sto niskie i wyd艂u偶one (po 50%). Wska藕nik nosa, czyli stosunek jego szeroko艣ci do d艂ugo艣ci wynosi u Mu艣lim贸w 艣r. m. = 69 4, u szlachty litewskiej 678. Gdy zbierzemy rozproszone liczby wska藕nik贸w w osobne grupy, oka偶e si臋, 偶e Mu艣limowie s膮 pospolicie w膮sko-nosi (471%), jak i 艣rednionosi (447%) i niczem prawie nie wyr贸偶niaj膮 si臋 od szlachty litewskiej, u kt贸rych w膮skonosych jest 448%, a 艣rednio-nosych 466%.
Co do opisowych cech twarzy to Mu艣limowie maj膮 twarze przewa偶nie pod艂u偶ne (626%) i rzadziej d艂ugie (308%)禄 u Tatar贸w wyst臋puj膮 sta艂ej pod艂u偶ne (70%) obok innych, u Bia艂orusin贸w przy cz臋stszych pod艂u偶nych (597%) wyst臋puj膮 okr膮g艂e (22.4%) i d艂ugie (179%), podobnie
90
Cechy unlropologicZilP
u Litwino-艂otysz贸w pod艂u偶ne (544%) a rzadziej okr膮g艂e (25%) i d艂ugie (206%), u szlachty litewskiej najcz臋艣ciej pod艂u偶ne (545%) i rzadziej d艂ugie (31%). Kszta艂t nosa prosty (472%) rzadziej p艂aski (264%); w tej ostatniej okoliczno艣ci widzimy pewn膮 cech臋 mongoloidn膮, wyst臋puj膮c膮 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, przy cz臋stym prostym (50%) i rzadziej zadartym (257%) nosie, podczas gdy u nich nos p艂aski wyst臋puje tylko w 20%* U wszystkich innych grup nos najcz臋艣ciej jest prosty (od 513鈥643%); wyst臋puj膮 nierzadko formy zadarte, kt贸re u szlachty przewa偶aj膮.
Wargi u Mu艣lim贸w najcz臋艣ciej r贸wne, w膮skie i ostro 艣ci臋te (494%), a potem cz臋艣ciej wydatna dolna (235%), u szlachty litewskiej przewa偶nie r贸wne i szerokie (553%) i rzadziej inne. Br贸dka Mu艣lim贸w szeroka (553%) i rzadziej okr膮g艂a (40%), u szlachty litewskiej przewa偶a okr膮g艂a (46%) nad szerok膮 (381%) Uszy cz臋艣ciej przyp艂aszczone (635%), nie wielkie, z rozwini臋temi zwykle p艂atkami usznemi. Z臋by pospolicie ma艂e (482%) lub mierne (459%), r贸wne, cz臋艣ciej bez przedzia艂ek mi臋dzy-z臋bowych (612%). Dosy膰 cz臋sto w wieku po latach 50 trac膮 cz臋艣膰 z臋b贸w. Trwa艂o艣膰 w艂os贸w jest nieco znaczniejsz膮 ni偶 u innych krajowc贸w. Staro艣膰 nie jest zbyt wczesn膮. Jedn膮 z pierwszych jej cech jest wczesne lekkie posiwienie w艂os贸w g艂owy, zupe艂ne posiwienie nast臋puje rzadko i w wieku p贸藕nym.
Afti艣/imowie
Ry膰. 12. A. Murza-Murzicz, wiceprezes S膮du Okr膮g-, w Wilnie, typ turecki.
Cechy antropologiczne
Og贸lna charakterystyka Mu艣lim贸w litewskich wypada nast臋puj膮ca: wzrost maj膮 * pospolicie
mierny, jak i krajowcy, przyczem u nich, jak i u Bia艂orusin贸w w oddzielnych miarach wzrostu wyst臋puje cz臋艣ciej niski, ni偶 wysoki. Przy kr贸tszym tu艂owiu maj膮 nogi d艂ugie, jak ludy po-艂udniowo-ruskie. Systemem kostnym i mi臋snym nie wyr贸偶niaj膮 si臋 od Bia艂orusin贸w, lecz ust臋puj膮 lepiej zbudowanym Litwino-艂otyszom. Typ ich przewa偶nie ciemny, kt贸rym zajmuj膮 po艣rednie miejsce mi臋dzy ciemniejszym typem Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, a ja艣niejszym krajowc贸w. Kr贸t-kog艂owo艣膰 u nich wyra藕niej wyst臋puje, ni偶 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich i 艁itwino-艂otysz贸w, a szczeg贸lnie u d艂ugog艂owych Czuwasz贸w i wyr贸偶nia ich od bardziej kr贸tkog艂owych Bia艂orusin贸w i Ukrai艅c贸w. W oddzielnych kranjologicznych grupach przy pospolitym typie kr贸tkog艂owym spotyka si臋 cz臋sto po艣rednio i bardzo rzadko d艂ugog艂owy, jak u Bia艂orusin贸w i Litwino-艂oty-sz贸w, tymczasem, kiedy u Ukrai艅c贸w typ d艂ugog艂owy wyst臋puje jeszcze rzadziej, cz臋艣ciej za艣 u Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich. Czo艂a maj膮 w膮skie, jak i inni krajowcy, opr贸cz Ukrai艅c贸w i Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, potylice mierne jak i inni krajowcy, wyj膮wszy w臋偶szych u Bia艂orusin贸w, a w szczeg贸lno艣ci u Litwino-艂otysz贸w. Twarz maj膮 szerok膮, odr贸偶niaj膮c si臋 od bardziej wyd艂u偶onej twarzy Litwino-艂otysz贸w, a szczeg贸lnie od d艂u偶szej twarzy Tatar贸w nadwo艂偶a艅skich, Bia艂orusin贸w i Ukrai艅c贸w. Szpary oczne rozwarte, nos niewielki, prosty,
93
Mu艣艂imome
niekiedy p艂aski; wed艂ug wska藕nika s膮 oni w膮sko, lub 艣rednionosi. Usta mierne, wargi ostro 艣ci臋te, br贸dka szeroka lub okr膮g艂a, uszy cz臋艣ciej przyp艂aszczone.
Z danych antropologicznych wnioskujemy, 偶e Mu艣limowie litewscy nie maj膮 jednolitego czystego typu, a s膮 grup膮 bardzo mieszan膮, co wynika zar贸wno z przewa偶aj膮cej liczby ludzi wzrostu miernego, czy z po艂膮czenia mieszanych barw sk贸ry, w艂os贸w i oczu, obok mniej licznych barw czystych, ciemnych i jasnych. Podobnie i w ugrupowaniu kranjologicznych typ贸w przewa偶aj膮 (zreszt膮 dosy膰 nieznacznie) kr贸tkog艂owe, pojawia si臋 po艣rednio, a bardzo rzadko d艂ugog艂owy. T膮 sam膮 r贸偶norodno艣膰 typ贸w spotyka si臋 przy kszta艂tach czo艂a, obok w膮skich wyst臋puj膮 i mierne, przy potylicach przewa偶nie miernych i szerokich oraz przy twarzach niskich i d艂ugich.
Wnioski antropologiczne potwierdza historja powstania t. z. osad tatarskich na Litwie, na kt贸rych osiad艂y trzy plemiona zawo艂偶a艅skie i za-do艅skie. Przemieszane by膰 mo偶e, cho膰 w bardzo s艂abym stopniu, z wychod藕cami Dagesta艅skimi, przyby艂ymi tu w r贸偶nych czasach, w r贸偶nej ilo艣ci i w艣r贸d rozmaitych okoliczno艣ci. Ju偶 przed przybyciem do kraju naszego wychod藕cy owi musieli przedstawia膰 zlepek plemienny rasy mongolskiej i fi艅skiej. Nie maj膮c pocz膮tkowo kobiet, wst臋powali w zwi膮zki krwi z krajowcami, a przez 偶ony przyjmowali nie tylko pewne cechy antropolo-
\
Cechy antropologiczne
giczne, lecz j臋zyk i kultur臋 nowo-przybranej ojczyzny.
Ry膰. 13. P. Much贸wna z rodziny ziemia艅skiej (w powiecie Marjampolskim na Litwie), typ o pewnych cechach tureckich.
Obie grupy Mu艣lim贸w z plemienia zawo艂偶a艅-skiego i zado艅skiego, przy 艣ci艣lejszem rozgraniczeniu ma艂o si臋 r贸偶ni膮; u oddzielnych jednak
S5
AMUmowie
T
osobnik贸w w ka偶dej z rozpatrywanych grup pojawiaj膮 si臋 w艂a艣ciwo艣ci, zdradzaj膮ce, 偶e nasi Mu-艣limowie musieli posiada膰 w znaczniejszej niegdy艣 mierze krew Fin贸w wschodnich, przyniesion膮 z nad Wo艂gi, i mongolsk膮 ze step贸w Azji 艣rodkowej, kt贸ra rozp艂yn臋艂a si臋 w miejscowym 偶ywiole. Jako cechy fi艅skie nale偶y uwa偶a膰 pojawiaj膮cy si臋 wzrost nieco wy偶szy, z d艂ugog艂owo艣ci膮, w膮skie czo艂a i potylice i wyd艂u偶one twarze, do rz臋du cech mongoloidnych zaliczam wzrost ni偶szy, wybitn膮 kr贸tkog艂owo艣膰, znaczniejsz膮 szeroko艣膰 czo艂a i potylicy, szerok膮 szp艂aszczon膮 twarz z wy-datnemi ko艣膰mi jarzmowemi i uko艣nie osadzone oczy, niekiedy wyst臋puj膮ce fa艂dy mongolskie ]) oraz cz臋ste nosy p艂askie. Obie grupy cech wyst臋puj膮 przemieszane pomi臋dzy sob膮, jak i z cechami krajowej ludno艣ci. *)
*) Jest to obfito艣膰 sk贸ry, wyst臋puj膮ca w wewn臋trznych k膮tach oczu i zakrywaj膮ca je mniej wi臋cej, spotykana cz臋sto obok sko艣nego po艂o偶enia oczu i wydatno艣ci jarzm.

XIII WP艁YW WSCHODU NA NASZ膭 KULTUR臉.

M贸wili艣my dot膮d o Mu艣limach i o wp艂ywach naszej kultury na tych osadnik贸w, teraz za艣 rozpatrzmy oddzia艂ywanie ich na kultur臋 polsk膮, zapocz膮tkowane ju偶 w XIII w. Ot贸偶 w ko艅cu XII w. Polska podj臋艂a prac臋 gospodarcz膮 na wielk膮 skal臋, zaludnia艂a ogromne przestrzenie nap艂ywaj膮cymi z zagranicy kolonistami, kt贸rzy przynosili umiej臋tno艣膰 uprawy roli, rzemios艂 i r臋kodzie艂 i jako mieszczanie osiedlali si臋 w obwarowanych grodach. Rozpocz臋艂o si臋 karczowanie las贸w, osuszanie b艂ot, zabudowywanie wsi. Wznosi艂y si臋 艣wi膮tynie, klasztory i dwory zamo偶ne, b膮d膮ce ogniskami cywilizacji. Prac臋 t臋 ju偶 w XIII w. niszcz膮 od po艂udnia id膮ce najazdy hord mon-go艂o-tatarskich, przyczyniaj膮c si臋 do upadku i zdziczenia spo艂ecze艅stwa. Zapisa艂y si臋 one nie-zatartemi 艣ladami w historji ziemi i ludu polskiego.
Ludno艣膰, strwo偶ona temi napadami, 偶y艂a z dnia na dzie艅, pogr膮偶aj膮c si臋 w ciemno艣ci, lekkomy艣lno艣ci i rozpu艣cie. Ca艂y kraj przedstawia艂 obraz zniszczenia, miasta i grody obr贸cone w perzyn臋, ludno艣膰 wymordowana lub uprowadzona w jasyr.
Mu艣limowie
Na tern wielkiem cmentarzysku, jakie przedstawia艂a ziemia nasza, b艂膮ka艂y si臋 tylko po lasach resztki ludno艣ci, szukaj膮c schronienia i ratunku od wrog贸w. Wielu nieszcz臋艣liwych znajduje przytu艂ek w klasztorach, kt贸re w tych smutnych czasach s膮 jakby ostoj膮 cywilizacji. Klasztor obwarowany przeciw napadom staje si臋 warowni膮, kryj膮c膮 dobytek materjalny, my艣l i post臋p spo艂eczny. Og贸lne nieszcz臋艣cie sk艂ania艂o spo艂ecze艅stwo do kontemplacji i modlitwy; budowano wci膮偶 nowe ko艣cio艂y i klasztory i nigdy te偶 w Polsce nie by艂o tylu 艣wi臋tych i b艂ogos艂awionych. Po艣r贸d duchownych pojawiaj膮 si臋 uczeni i kronikarze: biskup krakowski Wincenty Kad艂ubek, pozna艅ski Boguchwa艂, Marcin Polak w Rzymie. Straszna panika ogarn臋艂a Europ臋 z powodu naj艣cia Mongo艂贸w. Zgodnie z postanowieniem Soboru Lugdu艅skiego papie偶 Innocenty IV wysy艂a w r. 1246 na stepy Tartarji do stolicy Karakorum ekspedycj臋, sk艂adaj膮c膮 si臋 z trzech zakonnik贸w franciszkan贸w Plano-Carpini w艂ocha, Laurentego poriugalczyka i Benedykta polaka w celu z艂agodzenia pot臋偶nego i gro藕nego Czingis-Chana. W r. 1249 ponownie wyprawia Ludwik IX kr贸l francuski w poselstwie 3 dominikan贸w, wreszcie w r. 1254 jedzie mnich Rubriquis. Przez pierwsze te ekspedycje dwa odr臋bne 艣wiaty Europy i Azji zbli偶aj膮 si臋 do siebie, a r贸wnocze艣nie powstaje osadnictwo tatarsko-mongolskie, zar贸wno w rdzennej Polsce, gdzie szybko topnieje, jak bardziej jeszcze na ziemiach Litwy, gdzie
98
Wp艂yw Wschodu 禄n ua$藕膮 kultur膮
osady tatarskie powsta艂e w XIV w. przetrwa艂y dot膮d. Z po艂udnia wi臋c i z p贸艂nocy post臋powa艂
Ry膰. 14. Felicja Makowiecka z rodziny ziemia艅skiej w pow. Oszmia艅skim, typ turecki.
ju偶 od tego czasu proces mieszania si臋 ras, z obop贸lnem zapo偶yczeniem zwyczaj贸w i obyczaj贸w, z wp艂ywem na j臋zyk i kultur臋. P贸藕niejsze napady po艂udniowych hord tatarskich i nakoniec
99
Mu艣litnowie
wojny z Turcj膮 wp艂yw sw贸j na nas coraz wi臋kszy wywieraj膮.
Pocz膮tkowo Europa nie mia艂a nale偶ytego wyobra偶enia o swych gro藕nych napastnikach; kr膮偶y艂y niestworzone legendy i ba艣nie, 偶e to s膮 dzikie jakie艣 potwory. Za panowania Kazimierza Jagiello艅czyka i jego syn贸w, kiedy Polska by艂a silnie niepokojona, 艂upiona i palona przez dzikie hordy naje藕d藕c贸w, s艂ynny lekarz krakowski i profesor Maciej z Miechowa, przezywany Miechowit膮, w r. 1517 og艂asza swe dzie艂o o dw贸ch Sarmacjach: azjatyckiej i europejskiej (鈥濼ractatus de duobus Sar-matiis Asiana et Europiana et de contentis in eis鈥), w kt贸rem daje poj臋cie o geografji, historji i bycie narod贸w, mieszkaj膮cych na wsch贸d od Polski a偶 do morza Kaspijskiego i o ziemiach le偶膮cych dalej na p贸艂noco-wsch贸d a偶 do oceanu P贸艂nocnego. Dzie艂o Miechowity by艂o bardzo na czasie i obudzi艂o wielkie zainteresowanie, 艣wiat bowiem po raz pierwszy dowiedzia艂 si臋 o Mongo艂ach i Tatarach. Doczeka艂o si臋 ono w ci膮gu niespe艂na stulecia dziesi臋ciu wyda艅 艂aci艅skich, trzech t艂umacze艅 polskich, kilku niemieckich i w艂oskich. By艂o to pierwsze dzie艂o o Mongo艂ach i Tatarach, og艂oszone w Europie. T艂umacz Gwagnina *) w XVI w., id膮c za Miechowit膮, wyr贸偶nia dwie Sarmacje w Europie. Pierwsz膮 Tatarsk膮, czyli
鈥) Gwagnin, w艂a艣ciwie ^Gwagnini Aleksander, historyk polski, w艂och rodem, ur. w Weronie, *j* w Krakowie, autor 鈥濻armatiae Europeae descriptio”, Krak贸w 1578.
100
Wp艂yw Wschodu na nast膮 kultur臋
Azjatyck膮, le偶膮c膮 na wschodnim brzegu Donu i Wo艂gi, kt贸r膮 zamieszkuj膮 Tatarzy zawo艂偶scy, drug膮 Europejsk膮 na zachodnim brzegu tych rzek, obejmuj膮c膮 Polsk臋, Ru艣, Litw臋, Mazowsze, Prusy, Pomorze, Moskw臋, kraje Got贸w, Alan贸w, Wo艂och贸w i Tatar贸w 1).
Widzieli艣my, 偶e wobec bliskiego obcowania, nie ma艂o krwi mongolskiej i tatarskiej wsi膮k艂o w Ma艂opolsce do ludu, a na Litwie do szlachty 鈥). Wyst臋puje to w cechach fizycznych mongoloid-nych, powtarzaj膮cych si臋 w pewnych rodzinach od czasu do czasu, nieraz u odleg艂ych potomk贸w (wydatne jarzma, sko艣nie po艂o偶one oczy, fa艂dy mongolskie, sp艂aszczona twarz lub potylica). Prof. Dybowski, pisz膮c o sk艂adnikach rasowych najwi臋kszego z Nowogrodzian, wieszcza narodu, przyjmowa艂 pod uwag臋 i pierwiastek rasowy tatarski. Lecz opr贸cz cech fizycznych wesz艂y tu niezawodnie i pewne cechy duchowe, kt贸re przy braku metod psychicznych trudno wyodr臋bni膰. Kulturalny natomiast wp艂yw dawnego liczniejszego osadnictwa Mu艣lim贸w w Polsce zachowa艂 si臋 u nas, czy to w nazwach wsi i miejscowo艣ci, czy w zwyczajach, ubiorach zapo偶yczonych, w r贸偶nych wyrazach, odnosz膮cych si臋 do nazw przedmiot贸w domowego u偶ycia, cz臋艣ciej przynale偶no艣ci wojskowej, or臋偶a, uprz臋偶y koni i t. d. Nie mniej zlanie si臋 pierwiastk贸w wschodnich wyst臋puje
艂) Gloger, Encykl. starop. ilustr. T. IV, str. 200.
2) Talko-Hryncewicz, Szlachta litewska, stud. antrop.
101
ATu艣liYnolmt
u nas w nazwiskach rodzin i herbach szlachty tatarskiej, kt贸re przesz艂y do rodzin szlacheckich polskich i litewsko-ruskich.
鈥濻艂ownik geograficzny Kr贸l. pols. i innych kraj贸w s艂owia艅skich” zapisa艂 mn贸stwo nazw, maj膮cych zwi膮zek z nazw膮 tatar, lub pochodz膮cych z j臋zyka tatarskiego. Wi臋kszo艣膰 wsi tej nazwy cz臋sto si臋 powtarzaj膮 na ca艂ej przestrzeni dawnej Rzeczypospolitej. Im dalej na wsch贸d, na Rusi, lub na Litwie, tern nazwy takie cz臋艣ciej si臋 spotykaj膮. Przytaczamy niekt贸re z nich ze 鈥濻艂贸w. geogr.鈥: Tatar, Tatarka, Tatarsk, Tatarska Wie艣, Tatarska G贸ra, Tatarska Mogi艂a, Tatarska S艂oboda, Tatarska Studnia, Tatarski Koniec, Tatarskie Sza艅ce, Tatarskie Osmu艂owo, Tatarski Prud, Tatarska Ulica, Tatar贸w, Tatar贸wka, Tatarsko, Tatarszczyzna, Tataryn, Tatarynowa, Ta-szlik (oznacza po tatar, grunt kamienisty), Tasz艂yk, Ta艣min (Tia艣min), Taha艅cza, Taham艂yk, Tiahun, Tiahin, Tuhan, Tuhanowicze, Kaharlik, Kirkory (Soroktatary), Rej偶e, Bazary, Buhojniki, Carew-szczyzna, Orda, Osmo艂贸w i t. d.
Staropolski zwyczaj podgalania czupryny przeszed艂 do Polski od Mongo艂贸w i Tatar贸w, u kt贸rych dot膮d si臋 utrzyma艂. Na Ukrainie i u wojska ukrai艅skiego przez czas d艂ugi trwa艂 zwyczaj golenia g艂owy, z pozostawieniem kosmyk贸w d艂ugich w艂os贸w (osielede膰), id膮cych z wierzcho艂ka g艂owy i splatanych w cienki warkocz z wplecion膮 kolorow膮 wst膮偶eczk膮, kt贸ra by艂a barw膮 damy serca. U Mongo艂贸w i Chi艅czyk贸w dot膮d istnieje ten
102
Wp艂yw Wschodu na nasz膮 kultur膮
鈥 \
zwyczaj, szczeg贸lnie przestrzegany przez by艂膮 dy-nastj臋 mand偶ursk膮 golenia g艂owy i pozostawiania w tyle d艂ugiego splecionego warkocza, kt贸ry nosz膮 ludzie 艣wieccy (chara); nale偶膮cy do stanu
Ry膰. 15. Drobny rolnik z okolic Rej偶贸w w pow. Trockim, typ z pewnemi cechami tureckiemi.
duchownego (lamowie) gol膮 ca艂e g艂owy. Opr贸cz podgalania g艂owy przyj臋li Polacy w XVI w. str贸j kontusz, rozpowszechniony na wschodzie, kt贸ry u Mongo艂贸w i Ka艂muk贸w dot膮d si臋 utrzyma艂 jako suknia honorowa najwy偶szych dostojnik贸w, kt贸remi zwykle su艂tanowie tureccy odzna-
103
Muilimowie
czali chan贸w krymskich. Kontusze by艂y zwykle czerwone ze z艂otemi guzami. Polacy, zdobywaj膮c kontusze w walkach z Tatarami, zacz臋li je jako trofea wk艂ada膰 na polskie 偶upany opasuj膮c si臋 pasem. Od czasu bli偶szych stosunk贸w ze wschodem, z tamt膮d przywozili pasy z艂otolite perskie, tureckie i stambulskie sutsze i bogatsze.
Na g艂owie nosili konfederatki. Tej formy ubi贸r g艂owy dot膮d jest noszony przez ga艂臋i plemienia mongolskiego najbardziej na zach贸d posuni臋tego: Ojrat贸w, kt贸rego hordy oderwawszy si臋 od swego pnia macierzystego w XVII w. wyemigrowa艂y nad Wo艂g臋, zaj膮wszy stepy Astracha艅skie, t. z. Ka艂mucy. Noszenie czerwonych lub 偶贸艂tych wysokich but贸w jest te偶 zapo偶yczone ze wschodu. Szczeg贸lnie w modzie by艂y buty tureckie Baczmag za Zygmunta III.
Wiele w Polsce by艂o zapo偶yczonych nazw r贸偶nego rodzaju broni, jak n. p. ki艣cie艅, knut do bicia, bu艂at (szabla tatarska), kord lub kordelas, karbacz (u偶ywany do bicia byd艂a i niewolnik贸w), d偶iryt (pocisk), dzida, fa艂agi (narz臋dzie z drzewa dla 艣ciskania nogi przy wymierzaniu kary biciem w pi臋ty), czeczuga (szabla tatarska noszona jednocze艣nie z karabel膮), sajdak to samo co ko艂czan (pochwa na strza艂y) i t. d. Rz膮d konia nosi艂 te偶 przewa偶nie zapo偶yczone nazwania tatarsko-tureckie, jak czaprak, arkan (p臋tla z w艂os贸w ko艅skich dla 艂owienia koni stepowych), bachmat (ko艅 turecki), bu艂an (ma艣膰 konia\ czo艂der, dyfdyk (pokrowiec na konia),
104
Wp艂yw Wschodu na ncisz膮 kuUirf臋
terlica, jarmark, kulbaka spolszcz* siod艂o, 艂臋k, jarczak nazwa lekkiej kulbaki i t. d.
Nazwy ubioru 艣redniowiecznego je藕d藕ca maj膮 cz臋sto tatarskie pochodzenie, jak n. p. kiwior, kiwiorek, wysoka czapka u偶ywana przez polak贸w w XVI w., lub ko艂pak 鈥 czapka ob艂o偶ona futrem, misiurka 鈥 rodzaj szyszaka 鈥 sz艂yk lub basz艂yk, szuba, to艂ub lub tu艂ob (ko偶uch), burka, oznaczaj膮ca po tatarsku opo艅cz臋, chechczery 鈥 spodnie wojskowe, z bia艂ego tureckiego p艂贸tna, do艂oman, do艂man 鈥 kurtka wierzchnia husarska, ferezja, ferad偶e 鈥 suknia wierzchnia nie przepasywana barwy czerwonej noszonej w Polsce w XVI i XVII w., kaftan noszony przez rycerstwo lub futrem podbita kierezja i t. d.
W epoce tatarskiej powsta艂o od wyrazu ta-tarsko-d偶agatajskiego s艂owo kozak, oznaczaj膮ce konnic臋, a od s艂owa tatarskiego u艂an, hu艂an oznacz, pachole, ch艂opiec, bierze pocz膮tek osobny rodzaj kawalerji 鈥 u艂ani. Stra偶 hetma艅sk膮 w Polsce stanowili ja艅czarowie, a z t膮d i ja艅czarska kapela, bior膮ca pocz膮tek od nazwy * wojska tureckiego z XIV w. Od s艂owa kardasz, kierdasz brat, druh, towarzysz, wzi臋艂o pocz膮tek kardastwo, przyjacielstwo, kamractwo, jak r贸wnie偶 od hajdamaka, poganiacza byd艂a, Polacy przezwali bandy hultajskie kozak贸w zaporoskich, bawi膮cych si臋 rozbojem i napadami, hajdamakami. S膮dz膮c z wy偶ej opisanego widzimy, 偶e chocia偶 rycerstwo polskie powsta艂o pierwotnie na mod艂臋 zachodni膮, wsi膮k艂o w nie wiele z organizacyj wschodnich,
105
Mu Klimowie
jako i z sposobu walki. Dlatego mo偶e by膰 s艂usznie nazwane rycerstwem kresowem Europy.
Niekt贸re nazwy r贸偶nych przedmiot贸w domowych i gospodarczych pochodzenia tatarskiego lub innego wschodniego podajemy w za艂膮czonym s艂owniczku wyraz贸w tatarskich, przewa偶nie zaczerpni臋tych z 鈥濫ncykl. staro偶. polsk.鈥 Glogera.
Poza materjaln膮 kultur膮 ile偶-to wierze艅, przes膮d贸w, ba艣ni i zwyczaj贸w przenik艂o do nas ze wschodu, chocia偶by dzi艣 tak rozpowszechniony u obojga p艂ci na艂贸g palenia tytoniu. Pocz膮tkowe za偶ywanie tabaki, a potem palenie fajki przesz艂o do Polski w XVII w. z Turcji, a w w. XVIII ten na艂贸g wszed艂 do powszechnego u偶ycia.
Poniewa偶 nasi Mu艣limowie przedstawiali zlepek najrozmaitszych plemion ju偶 przed przyj艣ciem do Polski,a osiad艂szy u nas, jak ju偶 wy偶ej wspomnia艂em 鈥 nie maj膮c swych kobiet 鈥 艂膮czyli si臋 przez zwi膮zki ma艂偶e艅skie z miejscow膮 ludno艣ci膮, uniemo偶liwi艂o to wytworzenie osobnej etnograficznej ca艂o艣ci. Ich odr臋bno艣膰 mog艂a si臋 cho膰 cz臋艣ciowo utrzyma膰 tylko w organizacji wojskowej; z upadkiem jej i to zatracili, a 偶yj膮c w 艣rodowisku krajowc贸w przyj臋li ich j臋zyk i kultur臋. Dzi艣 jedynym ich 艂膮cznikiem jest wyznanie i obrz膮dki religijne. Porozumiewaj膮 si臋 z sob膮 w j臋zyku krajowym, zatraciwszy w艂asny, liturgicznego arabskiego nie rozumiej膮.
Nasi Mu艣limowie r贸偶ni膮 si臋 kultur膮 od swych wsp贸艂wyznawc贸w nadwo艂偶a艅skich i krymskich. Ci ostatni gol膮 g艂owy, nosz膮 jarmu艂ki, zapinane
106
Wp艂yw Wschodu na nasz膮 kultur臋
na hafki kaftany i m贸wi膮 po turecku. Wszyscy 偶yj膮 w jedno偶e艅stwie i podobnie jak nasi maj膮
i
Ry膰. 16. C贸rka drobnego rolnika z okolic Rej偶贸w w powiacie Trockim, typ z cechami mongolizmu.
du偶o ambicyj. Na punkcie honoru s膮 dra偶liwi, u偶ywaj膮 opinji uczciwych, pracowitych, zapobiegliwych i czystych, Mu艣limowie nadwo艂偶a艅scy
107
Mu艣linowi e
i Krymscy uchodz膮 za dobrych kupc贸w, a jednocze艣nie wyst臋puj膮 u nich odmienne cechy charakteru mieszcza艅skiego, kiedy u naszych Mu- , 艣lim贸w rycerskie, na wz贸r szlachty. Ot贸偶 kiedy wi臋kszo艣膰 naszych Mu艣lim贸w, wyj膮wszy wyznanie, kulturalnie prawie zlali si臋 z krajowcami, Mu艣li-mowie by艂ego pa艅stwa Rosyjskiego zachowali silnie sw膮 odr臋bno艣膰 etnograficzn膮.
Dzikie hordy azjatyckie, przed wiekami naje偶d偶aj膮c ziemie Polski i Litwy, pal膮c i grabi膮c wsi, dwory i miasta, uprowadzaj膮c do niewoli je艅c贸w i dziewice 鈥 osiad艂szy na naszej ziemi 鈥 przywi膮zali si臋 do niej , wiernie s艂u偶膮c Rzeczypospolitej i broni膮c swemi piersiami jej granic, a potem stali si臋 spokojnymi jej obywatelami, wnosz膮c do naszego narodu cechy dodatnie, wypr贸bowan膮 wierno艣膰, lojalno艣膰 dla spo艂ecze艅stwa w dobrej i z艂ej doli.
Jako aktualny dow贸d solidarno艣ci naszych wsp贸艂obywateli muzu艂ma艅skich z Rzecz膮pospolit膮, na zako艅czenie przytaczam historyczny dokument z r. 1923 z podpisami ich inteligencji:
鈥濪o Pana Prezydenta Najja艣niejszej Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie.
Odniesione nad wrogiem przez Turcj臋 艣wietne zwyci臋stwo, kt贸re otwiera jej drog臋 do dawnych splendor贸w, nape艂nia nas 偶yw膮 rado艣ci膮, spot臋gowan膮 jeszcze wie艣ci膮 o maj膮cym si臋 zawrze膰 traktacie Turcji z Rzeczpospolit膮, fakcie niezmiernej donios艂o艣ci dla nas Polak贸w-muzu艂man, wznowienia po tak d艂ugiej przerwie serdecznych
108
Wp艂yw Wschodu na nasz膮 kultur臋
stosunk贸w, kt贸re zawsze 艂膮czy艂y nasz膮 ojczyzn臋 ze 艣wietnem pa艅stwem, przoduj膮cem w Islamie.
Wierni religji muzu艂ma艅skiej, sercem i dusz膮 nale偶ymy do Rzeczypospolitej, kt贸ra nas i nasz膮 wiar臋 zawsze opiek膮 i dobrodziejstwami otacza艂a, ju偶 w r. 1673, a nast臋pnie w r. 1679 uchwa艂膮 sejmow膮 zr贸wnawszy nas ze stanem szlacheckim z zachowaniem wszystkich praw i wolno艣ci ad perpetuum przez kr贸l贸w wielokrotnie nam nadawanych, tworzyli艣my odr臋bn膮 jednostk臋 wojskow膮 w postaci jazdy tatarskiej, kt贸rej przys艂ugiwa艂o prawo, dekretami naszych kr贸l贸w nadane, u偶ywania sztandar贸w z god艂em muzu艂ma艅skiem, co by艂o uchwa艂膮 sejmu w 1650 r. sankcjonowane.
Obecnie po wskrzeszeniu Rzeczypospolitej tradycja zosta艂a wznowion膮 i ku% obronie przed inwazj膮 bolszewick膮 w r. 1920, wsp贸lnej naszej ojczyzny 鈥 jazda tatarska pod znakiem ksi臋偶yca pospo艂u z Or艂em Bia艂ym walczy艂a. Pomni tych dobrodziejstw i o偶ywieni uczuciami niezmiernej wdzi臋czno艣ci, niniejszem sk艂adamy Rzeczypospolitej wyrazy mi艂o艣ci synowskiej i ho艂du.
Podpisali: Aleksander Achmatowicz, prezes st贸w. s臋dzi贸w i prokurator贸w ziemi Wile艅skiej, b. minister sprawiedliwo艣ci Republiki Krymskiej, wiceprezes s膮du apelacyjnego w Wilnie, Aleksander Romanowie z, genera艂 brygady jazdy tatarskiej wojsk polskich, Leon Kryczy艅ski, podpu艂kownik wojsk polskich, b. dow贸dca w Wilnie, Abdu艂 Kierym Achmatowicz, s臋dzia s膮du apelacyjnego w Wilnie, Abdu艂 Kierym Achma-
towicz, porucznik i adjutant jazdy tatarskiej W. P., student U. St.-Bat., Mahomet C h a 1 e c k i, urz臋dnik pocztowy, Ramazan Taran Mirza Buczacki, pu艂kownik, Zanna Murza-Murzi-cz贸wna, studentka U. St.-Bat., Ibrahim Smay-kiewicz, imam parafji wile艅skiej, dr. Stefan Bazarewski, prezes zarz膮du gminy mahome-ta艅skiej i prof. U. St.-Bat., Maciej Bajraszewski, adwokat, Ali 111 a s e w i c z – Had藕y, El jasz S o-b o 1 e w s k i, referent izby skarbowej w Wilnie, Jan L i e b i e d z, skarbnik s膮du okr臋gowego w Wilnie, Osman Achmatowicz, m艂. asystent U. St.-Bat., Aleksander Murza-Murzier, s臋dzia 艣ledczy s膮du o kr. w Wilnie, Mustafa Romanowie z, student U. St.-Bat., dr. Ars艂an Ach m a t o w i c z, st. asystent U. St.-Bat.鈥
110
XIV. NIEKT脫RE WYRAZY TURECKIE I INNE WSCHODNIE, U呕YWANE W POLSKIEJ MOWIE.
(skr贸ty : tur. = tureckie, tat. = tatarskie, per. = perskie, ar. = arabskie)
A艂tembas 鈥 (z艂otog艂贸w) materja jedwabna, przetykana z艂otem (od s艂owa tur. altum 鈥 z艂oto i bas 鈥 p艂贸tno).
Ambar, imbar 鈥 spichrz (w Wilnie) (poch. per., przez Turk贸w przeszed艂 do Polski).
Arkan 鈥 p臋tla z w艂os贸w ko艅skich dla zarzucenia koniowi tabunowemu (tur.).
Assawu艂, jessawu艂 (tur.) 鈥 porucznik. Na Podolu i Wo艂yniu naz. str贸偶a w domach prywatnych.
At艂as, hatlas (tur.) 鈥 materja jedwabna.
Bachmat (tur.) 鈥 ko艅 turecki, cz艂owiek kr臋py, barczysty.
. Baczmag (tur.) 鈥 buty tureckie, w modzie za Zygmunta III, po rosyjsku baszmaki 鈥 trzewiki.
Baskak (tur.) 鈥 wyciskacz, ugniatacz, baskaki 鈥 poborcy podatk贸w.
Basa艂yk (tur.) 鈥 maczuga.
Basza, pasza (tur.).
Basztan (tur.) 鈥 ogr贸d w stepie dla uprawy melon贸w i kawon贸w.
Bazar (tur.) 鈥 rynek, targowisko.
111
Beg 鈥 tytu艂 u g贸rskich Tatar贸w i w Turcji oznacza to samo, co u Polak贸w pan maj膮tku, a baron u Niemc贸w.
Birkut (tur.) 鈥 orze艂 kaukaski, kt贸rego pi贸r u偶ywali Tatarzy i Polacy dla ozdoby czapek.
Bisurman (tur.) 鈥 muzu艂manin, mu艣lim (zbisur-mani艂 si臋).
Bohatyr, bohadyr (tur.) 鈥 bohater.
Butany (tur.) 鈥 艂o艣 i ma艣膰 konia.
Bu艂at (tur.) 鈥 szeroka szabla turecka.
Bu艂awa (tur.) 鈥 maczuga 鈥 symbol w艂adzy hetma艅skiej.
Bu艅czuk (tur.) 鈥 sztandar turecki.
Burdziuk, bardak, bardad偶yk (tur.) 鈥 naczynie do nabierania wody.
Burka (tat.) 鈥 opo艅cza, u偶ywana przy napadach na Ru艣 i Polsk臋.
Buru艅czuk (tur.) 鈥 p艂贸tno tatarskie prze藕roczyste, sprowadzane do Polski na zas艂ony w oknach, na suknie i zawoje wie艣niaczek.
Buzdygan (tur.) 鈥 maczuga 偶elazna lub stalowa.
Caban (tur.) 鈥 nazwa owiec i baran贸w (dosta艂a si臋 do Polski przez Rumunj臋).
Czaprak (tur.) 鈥 w XVIII w. mitug zwany.
Czechczery, czachczyr (tur.) 鈥 spodnie wojskowe z bia艂ego p艂贸tna tureckiego.
Czeczuga (tur.) 鈥 gatunek jesiotra 艂owionego w Dnieprze i nazwa tego kszta艂tu szabli tatarskiej. (Muchli艅ski powiada, 偶e nazwa ta pochodzi od plemienia kaukaskiego Czecze艅c贸w). W Polsce r贸wnocze艣nie z karabel膮 noszono czeczug臋.
112
Niekt贸re wyra藕y tureckie
Czekan, ciupaga (tur.) 鈥 m艂ot.
Czo艂dar, czu艂dar (tur.) 鈥 pokrowiec we艂niany na konie.
Do艂oman, do艂man (tur.) 鈥 kurta zwierzchnia huzarska.
Dytodyk, teflik, tyftik (per., tur.) 鈥 przykrycie na konia.
D偶yda, dzida (tur.) 鈥 w艂贸cznia.
Dziryi (tur.) 鈥 pocisk.
Emirza lub mirza (arab. emirzade) 鈥樷 syn panuj膮cego, w Krymie oznacza szlachcica, maj膮cego prawo zasiada膰 w Dywanie.
Fa艂agi, fa艂ak, fa艂aka (tur.) 鈥 narz臋dzie z drzewa z postronkiem do 艣ciskania nogi winowajcy, aby bi膰 go w pi臋ty kijami.
Ferezja, ferad偶e (tur.) 鈥 suknia zwierzchnia nie przepasywana, barwy czerwonej, noszona w Polsce w XVI鈥擷VII w.
Firka (ar., tur.) 鈥 rzecz lichej warto艣ci.
Hajdamacy (tur.) 鈥 poganiacz byd艂a (Muchli艅-ski\ w Polsce nazywano band臋 kozak贸w zapo-rozkich, bawi膮cych si臋 mordem i napadami.
Haracz (tur.) 鈥 pog艂贸wne, podatek p艂acony w Turcji przez chrze艣cijan.
Horda, orda (tur.) 鈥 ob贸z wojskowy koczuj膮cych wojsk tatarskich.
Janczar (tur.) 鈥 tak nazywa艂o si臋 nowe wojsko
XIV w., p贸藕niej gwardja turecka. W Polsce janczarowie stanowili stra偶 hetma艅sk膮, a st膮d i janczarska kapela.
113
Uu.< limowi e
Jarczak (tat.) 鈥 lekka kulbaka, spolszczone 艂臋k, siod艂o, terlica.
Jarmak (tat.) 鈥 ubi贸r, u偶ywany dot膮d w Rosji.
Jassyr, jasyr (tur.) 鈥 niewola turecka.
]a艂a, jatka (tur. Muchli艅ski) 鈥 namiot kupiecki.
Juki, juk鈥 (tur.) 鈥 torba sk贸rzana, u偶ywana w Rosji powszechnie.
Jupka (ar.) 鈥 ubi贸r niewie艣ci, rodzaj sp贸dnicy. Nazwa istnia艂a w XVII w., potem przesz艂a do wie艣niaczek. Dzi艣 w u偶yciu w Rosji i we Francji.
Kaftan (tur.) 鈥 suknia jedwabna honorowa, noszona przez monarch贸w i wy偶szych urz臋dnik贸w; nosi艂o j膮 i rycerstwo polskie.
Kaleta (po ar. oznacza z艂upi膰, zedrze膰) 鈥 od Turk贸w przesz艂o do Polski jako worek. U偶ywany w tern znaczeniu w Rosji dot膮d.
Kanak (tat.) 鈥 naszyjnik, u偶ywany w Polsce w XVII w. (Starowolski).
Kardaszy kier dasz (tur.) 鈥 brat, druh, towarzysz, a st膮d kardastwo, szkardastwo, przyjaciel-stwo, kamradstwo u Polak贸w (Birkowski, Stryjkowski) i u Zaporo偶c贸w.
Kantun (ar.) 鈥 tkanina bawe艂niana.
Kiereja (tur.) 鈥 suknia zwierzchnia turecka, futrem podbita. Polacy nosili kiereje, zdobyte na T urkach.
Kiesa, kieska (pers. i tur.) 鈥 torebka. Od tego pochodzi kiesze艅, dawniej kieszynia.
Kilimy kili鈩k (per., tur.) 鈥 postrzygany kobierzec lub p艂aszcz, czyli gunia derwisz贸w.
Kir, kiJT (tur.) szary, popielaty, kara (u Tat.)
Niekt贸re ivyrazy tureckie
chara (u Mong.) czarny 鈥 czarne sukno, u偶ywane jako znak 偶a艂oby u Polak贸w i Rosjan.
Ki艣cie艅 (tat. Muchl.) 鈥 knut do bicia u Polak贸w i Rosjan.
Kitaj, kilajka (z Chin przyniesione przez Tatar贸w) 鈥 p艂贸tno bawe艂niane glansowane chi艅skie.
Kiwior, kiwiorefc (wysoka czapka u Pers贸w i Turk贸w 鈥 u偶ywany w Polsce w XVI w.
K艂obuk (tur.) 鈥 rodzaj kapelusza, u偶ywanego przez czer艅c贸w ruskich.
Knia藕 (po ujgursku naczelnik, tytu艂 nadawany potomkom panuj膮cego rodu. W carstwie Zawo艂-偶a艅skiem u偶ywali go wy偶si naczelnicy wojskowi).鈥 Z Rusi przeszed艂 do Polski.
Ko艂paki kQbQk (tur.) 鈥 czapka, ob艂o偶ona futrem.
Kontusz 鈥 suknia rozpowszechniona na Wschodzie 鈥 Polacy zdobywali kontusze w walkach z Tatarami w XVI w.
Kord (per. i tur.), kard, po litew. kar^as 鈥 no偶e d艂ugie, noszone jako miecze. Od tej nazwy pochodzi n贸偶 my艣liwski: kordelas.
Korsak (tat.) 鈥 gatunek lis贸w mniejszych siwych. Od tego nazwisko starej litewskiej rodziny Korsak贸w.
Kosz (od tat. k掳cz) 鈥 ob贸z tatarski i ukrai艅ski.
Kotara (tat.) 鈥 namiot.
Kozak (od wyrazu tat.) 鈥 nazwa konnicy z epoki tatarskiej.
Krymka 鈥 nazwa czapki, noszonej przez Tatar贸w.
Kuczma 鈥 czapka ca艂a barania, bez wierzchu.
115
Lafa (ar., tur. ulufe) 鈥 偶o艂d, myto, pensja.
Majdan (tur.) 鈥 du偶y plac, dziedziniec, rynek. Majdanem Polacy nazywali rynek obozowy, na kt贸rym by艂o obozowisko. Pod t膮 nazw膮 na Ukrainie rozumiej膮 zabytek przedhistoryczny, nasyp ziemny wyd艂u偶ony.
Manata (od tur. wyrazu makad, oznaczaj膮cego bogat膮 materj臋) 鈥 w Polsce za艣cielano j膮 nad 艂贸偶kiem i siedzeniem.
Misiurka, misurka (z tur.) 鈥 rodzaj szyszaka.
Musu艂bas (tur.) 鈥 tkanina bawe艂niana.
Muszkatel 鈥攚ino s艂odkie tureckie (z Macedonji).
Pajuk (po per. pejk, znaczy laufer, pos艂aniec pieszy, w Turcji oznacza艂 pokojowca su艂ta艅skiego) 鈥 w Polsce tak nazywano na dworach pa艅skich po-kojowc贸w, ubieranych po turecku.
Poturnak 鈥 tak zwano poturcze艅ca, poturczo-nego, pobisurmanionego, renegata z chrze艣cijan mahometanina.
Safjan, safijan (per. i tur. sachlijan) 鈥 sk贸ra wyprawiona na kolorowo.
Sajan, Sajonik, Sag aj 鈥 suknia wspominana przez wielu pisarzy polskich w XVI w.
Sajdak czyli sahajdak (z tat. sadak, to samo co ko艂czan) 鈥 pochwa na strza艂y, a co u偶ywa艂a jazda polska. Od tego wyraz sajdaczny, sahaj-daczny t. j. rycerz uzbrojony 艂ukiem.
Sarafan, serafan (per.) 鈥 suknia od g艂贸w do n贸g, zwykle noszony przez kobiety szlafrok z przodu rozwarty. Ubi贸r ten utrzyma艂 si臋 u ludu rosyjskiego,
116
Niekt贸re wyrazy tureckie
Semeni 鈥 stanowili milicj臋 nadworn膮 cesarz贸w tureckich 鈥 na Rusi t臋 nazw臋 nosili kozacy za-poro偶scy na dworach pa艅skich.
Se艂edec, Ose艂edec (u mand偶ur. mong. i tat.) 鈥 p臋k w艂os贸w na szczycie podgolonej g艂owy, zwini臋tych w warkocz, do kt贸rego wplatano czerwon膮 wst膮偶eczk臋 mi艂osn膮 jako upominek; szczeg贸lnie nosili to kozacy, pozostaj膮cy na s艂u偶bie dworskiej na Ukrainie.
Sepet, sepecik (tur.) 鈥 okuta skrzynia lub worek ze sk贸ry lub z sitowia zamykany.
Surma (tur. surna) 鈥 tr膮ba wojskowa. Graj膮cy na surmie u Turk贸w Surnad偶y, u Polak贸w Surnarz.
Sz艂yk (tur. basz艂yk) 鈥 czapka futrzana w rodzaju kaptura w XIV w., u偶ywali panowie litewscy.
Szuba, szubkor (po tur. d偶uppa) 鈥 suknia kr贸tka podbita futrem. U偶ywana w Wielkorosji, we W艂oszech giuppa.
Tabun 鈥 stado pas膮cych si臋 koni na stepie (tur.). Wyraz u偶ywany na Ukrainie.
Tapczan (tur.) 鈥 kobierzec, zawieszany na 艣cianie, p贸藕niej nazwa kanapy do spania.
Taraban, tu艂umbas (tur.) 鈥 wielki b臋ben, nieodzowny w kapeli ja艅czarskiej, kt贸ry mia艂y hetma艅skie chor膮gwie ja艅czarskie, ubierane po turecku. Dobosz uderzaj膮cy w taraban zwa艂 si臋 taraba艅czuk.
Tatarski taniec 鈥 szyk bojowy tak nazwany przez Polak贸w (opis. przez D艂ugosza w r. 1287). Wyra偶enia tego u偶ywaj膮 ksi膮偶臋 Ostrogski, Marcin Bielski, Jak贸b Sobieski, Stryjkowski i pisarze XVII w. (Gloger),
禄7
Tefyn (tur.) 鈥 safjan czerwony lub 偶贸艂ty na buty.
Tolub, tu艂ob (tur.) 鈥 ko偶uch, futro. Powszechnie u偶ywana nazwa w Rosji.
Tor艂of) (tur.) 鈥 szuba niewie艣cia futrzana (kr贸lowa Jadwiga w wyprawie swojej w r. 1475 mia艂a tor艂op (Gloger).
U艂an, hu艂an (po tat. oh艂an, uh艂an ozn. pachole, ch艂opiec) 鈥 od tego wyrazu bierze pocz膮tek nazwa konnicy u艂a艅skiej i nazwiska kilku rodzin tatarskich w Polsce.

XV. NAZWISKA I HERBY SZLACHTY TATARSKIEJ, KT脫RE PRZESZ艁Y DO RODZIN SZLACHECKICH POLSKICH I LITEWSKO-RUSKICH

A k s a k 鈥 herb i dawna rodzina na Rusi (po tur. znaczy kulawy).
A r a 偶 鈥 herb polskiej rodziny tatarskiej Sm贸l-skich.
Azulewicz 鈥 herb polski, nadany rodzinie tatarskiej Azulewicz贸w w Trockiem.
A b d a n k 鈥 herb rodziny szlachty litewskiej Abakanowicz贸w pochodzenia tatarskiego w Kowie艅skiem.
Baj buza 鈥 herb i rodzina. (Nazwa pochodzi od s艂owa tur. baj 鈥 dostatni i buzi lub buzan 鈥 ciel臋). Od s艂owa baj 鈥 bierze pocz膮tek tytu艂 ruski bajaryn. Herb ten za waleczno艣膰 zosta艂 nadany w r. 1590 murzie tatarskiemu Hrybunowi-czowi. Piecz臋tuj膮 si臋 nim rody tatarskie Ambroziewicz贸w, Bajbuzowie i Bie艅ku艅scy.
Birbosz i Birbasz 鈥 szlachta okoliczna tatarska w Nowogr贸dzkiem.
Borodzicz 鈥 rodzina pochodzenia tatarskiego w Nowogr贸dzkiem.
Ba du艂a 鈥 herb, po turecku znaczy prostak; w艂a艣ciwie asceta muzu艂ma艅ski inaczej sufi.
Ba艂aban 鈥 nazwa herbu i rodziny; po turecku 鈥 gatunek wielkiego krogulca, w przeno艣nem znaczeniu 鈥 g艂upiec, sk膮d pochodzi polski wyraz 鈥 ba艂wan.
Bajan 鈥 herb i rodzina kniazi贸w nogajskich, kt贸rzy na Litwie zw膮 si臋 Kan-Bajan-Kie艅scy.
Bielak 鈥 herb, kt贸rym piecz臋tuje si臋 rodzina tatarskiego pochodzenia Bielak贸w; od dow贸dcy tego nazwiska znany pu艂k polski.
Denis 鈥 herb i rodzina; po turecku znaczy morze. Denis-emirza oznacza pan nad morzem.
D偶igit 鈥 emirza J贸zefowicz 鈥 nazwisko szlachty litewskiej pochodzenia tatarskiego.
D 偶 i r i d 鈥 nazwa rodziny, po turecku pocisk i igrzysko na Wschodzie.
H u t o r-H u t o r o w i c z 鈥 herb i rodzina, Hu-tor to samo co futor, chutor. Wyprowadzaj膮 z wyrazu arabskiego hutr.
.Jakubowski 鈥 nazwisko rodziny pochodzenia tatarskiego z pod Nowogr贸dka.
Kara 鈥 herb z Grecji przyby艂y do Polski, inaczej zwany Aksakiem. Kara 鈥 po turecku czarny, Chara 鈥 po mongolsku te偶 czarny, nazywaj膮 pospolicie ludzi 偶yj膮cych na 艣wiecie dla wyr贸偶nienia od duchownych lam贸w (偶贸艂tych).
K e r d e j 鈥 herb i rodzina pochodzenia tatarskiego. G贸ra w Tartarji na p贸艂noco-wsch贸d od morza Kaspijskiego zwa艂a si臋 Kertaj lub Keztach, obecnie zwie si臋 Kiczik-taj 鈥 ma艂a g贸ra.
Kildisz 鈥 nazwisko tatarskie. Oznacza przybysz, a gilmak 鈥 przyby膰.
K i r k o r 鈥 herb i rodzina. Po turecku kyrkrer oznacza czterdzie艣ci, a tak偶e czterdzie艣ci m臋偶贸w.
Ko艂odyn-Ko艂ody艅ski 鈥 herb i rodzina. Kildi czyli kildin zwa艂 st臋 jeden z kipczackich car贸w.
Korsak 鈥 herb i rodzina. Po tatarsku korsak znaczy ma艂y lis; po turecku 鈥 wole, gard艂o. W okolicy Rej偶e s膮 jeszcze Tatarzy szlachta tego nazwiska (jak podaje Tuhan-Baranowski, patrz Kruman 鈥濷 Mu艣l. litew. str. 71鈥).
K u c z u k 鈥 herb i rodzina, po tur. znaczy 鈥 ma艂y. Na Litwie jest szlachecka rodzina tego nazwiska; nazwisko to znane z zamordowania Kejstuta w Krewie.
Ku艂ak 鈥 herb i nazwisko rodziny; po turecku znaczy 鈥 ucho.
Kyr 鈥 herb, oznacza pole, step; kyrant 鈥 stepowy, kan kyrant 鈥 Pan nad stepem. Rodzina kniazi贸w nogajskich: Kara Kyrant-Sobolewski.
Mansu r 鈥 herb i rodzina ksi膮偶膮t nogajskich; wyraz wzi臋ty z arabskiego: el-mansur 鈥 zwyci臋zca. Na Litwie rodzina Kan-Mansur-Dawidowicz.
Mokosiey 鈥 herb i rodzina. Ks. Okolski wyprowadza od Attyli hana tatarskiego (Koja艂owicz Herb).
M u z o 1 f 鈥 rodzina pochodzenia tatarskiego w Nowogr贸dzkiem.
Nargielewicz 鈥 szlachta litewska pochodzenia tatarskiego w Nowogr贸dzkiem.
Piotrowski 鈥 rodzina tatarska na Litwie.
Pogo艅 鈥 herb, przyniesiony z Moskwy, gdzie potomstwo Amir-Giereja carewicza kasimowskiego w ksi臋stwie Nowogrodzkiem u偶ywa艂a. Syn jego Mieszczer-Gierej przyj膮艂 chrzest pod imieniem Ja-k贸ba Meszczeryna, a wnuk osiad艂 na Litwie, potomkowie jego walczyli w wojnach moskiewskich za Zygmunta III i W艂adys艂awa IV i wielu z tego rodu poleg艂o. Mo偶na s膮dzi膰 z opisu, 偶e Piotr i Hrehory Meszczerynowie polegli w r. 1656 pod Filipowem, gdzie wojsko litewskie by艂o zniesione, a ci byli ostatniemi z tego rodu (Koja艂owicz Herb.).
Proszczewicz 鈥 herb odmiana lisa i nazwisko szlachty, osiad艂ej w Proszczewicach w Ko-wie艅skiem, pochodz膮cej z murz贸w tatarskich (Koja艂owicz Herb.).
Seferewicz 鈥 nazwisko szlachty nogajskiej, bierze pocz膮tek od wyrazu arabskiego sefer 鈥 podr贸偶, wyprawa wojenna.
Skirmunt 鈥 dwie rodziny szlachty litewskiej pochodzenia tatarskiego, jedna z nich piecz臋tuj膮ca si臋 pplskim herbem D膮b, druga herbem Przyjaciel. Oba * rody otrzyma艂y indygenat w XVI w.
Swiszczak 鈥 herb rodziny tatarskiej kniazi贸w Bazarewskich. Syn Jakuba wed艂ug rodowodu przyby艂ego z Krymu oko艂o r. 1480 knia藕 Bazaryn za czas贸w Aleksandra Jagiello艅czyka za czyny waleczne otrzyma艂 ziemie w powiecie Olickim w r. 1534, p贸藕niej rozrodzeni mieli posiad艂o艣ci v/ powiatach Trockim, Nowogr贸dzkim i innych. Jak czerwona ni膰 wije si臋 w historji wielu pokole艅 wierna s艂u偶ba Bazarewskich na stopniach oficerskich. (Wyp. z ksi膮g szlach. gub. Wile艅skiej z r. 1817). W r. 1812 Jan Bazarewski kapitan, naczelnik I szwadronu Tatar贸w litewskich w armji francuskiej, odznaczony zosta艂 za waleczno艣膰.
Tuhan-Baranowski 鈥 rodzina szlachty litewskiej, wiod膮ca sw贸j r贸d od kniazia Dagesta艅skiego Tuhan-beja, pierwszego marsza艂ka wojska tatarskiego w XV w. na Litwie. R贸d ten przezwa艂 si臋 w Polsce Tuhan-Baranowskiemi i posiada艂 znaczne dobra na Litwie. Jedna z ga艂臋zi tego rodu przesiedli艂a si臋 do Rosji i z tej wysz艂a znana rosyjska powie艣ciopisarka Taisia i wybitny rosyjski ekonomista Micha艂 Tuhan-Baranowski.
U艂an 鈥 rodzina szlachty tatarskiej. Wyraz u艂an znaczy odwa偶ny, zuch. Na Litwie iest rodzina U艂an-Maluszycki.

XVI LITERATURA

Bartoszewicz J., Tatarzy polscy (鈥濫ncykl.
powsz.鈥, t. XXV, Warszawa 1867).
Benzengr, Kassimowskije Tatary (Izw. Obszcz.
Lub. jest. w Moskwie 1879, t. XXXV).
Czacki T., Dzie艂a T. Czackiego (wyd. Raczy艅skiego, Pozna艅 1843, t. III).
鈥 O Tatarach (Pomn. hist. i liter. pols. wyd. M. Wiszniewskiego Krak贸w 1835).
C h a n t r e, Recherches anthrop. dans la Caucase (t. IV, Pary偶 1887).
Gloger Z., Encyklopedja staropolska t. I鈥擨V. Ja艅czuk N., O litewskich Tatarach (Trudy antr.
Otd., Moskwa 1897).
Jankowski C., Powiat Oszmia艅ski. Materja艂y do dziej贸w ziemi i ludzi. Cz臋艣膰 I鈥擨V, Petersburg 1895鈥1900.
Jaroszewicz J., Obraz Litwy pod wzgl臋dem jej o艣wiaty i cywilizacji od czas贸w najdawniejszych do ko艅ca XVIII w., Wilno 1844, cz. II. Jaszowski S., Turcy i Tatarzy we Lwowie, 鈥濺ozmaito艣ci”, Lw贸w 1832.
J k o w K, Kranio艂ogja Tatar ju偶nako berega Kryma (Dniew. Mosk. Obszcz. Lieb. Jest., Antr. i Etnogr. 1891.)
Jslamizm (art. Encikl. s艂贸w. Efrona i Brockh., t. XIII, str. 384鈥387).
Ku艂ak贸w, Tatary Minusinskaho Okruga. P-burg 1898.
Much li艅ski A., Zdanie sprawy o Tatarach litewskich w r. 1558 (Teka Wile艅. 1858, zesz.4).
鈥 Iz艣ledowanie o proischo偶denij i sostojanij litowskich tatar., P-burg 1857.
鈥 Materja艂y z metryki litewskiej. (Wed艂ug danych podanych przez Bartoszewicza Jul. patrz cytow. Tatarzy polscy, 鈥濫ncykl. powsz.鈥).
鈥 Zr贸d艂os艂owriik wyraz贸w, kt贸re przesz艂y do naszej mowy z j臋zyk贸w wschodnich, P-burg 1860.
Misk臋 W., Dzieje Tatar贸w (鈥濸rzyjaciel domu”, Lw贸w 1855, t. V).
S艂ownik geograficzny kr贸lestwa polskiego i innych kraj贸w s艂owia艅skich, Warszawa 1883 i nast., XVI t.
Syrokomla W艂. (Ludwik Kondratowicz\ Wycieczki po Litwie w promieniach od Wilna, t. I. Wilno 1857 i t. II. Wilno 1860.
Talko-Hryncewicz J., Drewnije obitatieli Centralnoj Azij, Etno艂ogiczeskij oczerk (Rus. Antrop. 呕ur. Moskwa 1900, Nr. 2).
鈥 K antropo艂ogij Zabrjkalja i Mongolij (tam-偶e 1902, Nr. 2).
鈥 Kaza艅ski je Tatary (tam-偶e 1904, N-ra 1 i 2).
鈥 Drewnije aborigeny Zabajkalja w srawnienij z sowremiennymi inorodcami. Srawnitielno-antropo艂ogiczeskij oczerk (Trudy Troicko-Kiacht. Otd. Priam. Otd. J. R. Geogr. Obszcz., L VIII, zeszyt I, 1905)禄
T.-HrynCewicz, Opyt fiziczeskoj charakteristiki drewnich wostocznych s艂owian, paleoetno艂og. oczerk (Sborn. po s艂awian. III, P-burg 1909).
鈥 Mu艣limowie czyli tak zwani Tatarzy litewscy (Mat. Kom. antr.-arch. i etnogr. Akad. Um. w Krakowie, t. IX, 1907).
鈥 Notatki do antropologji Czuwasz贸w nadwo艂-偶a艅skich (Rozp. Wydz. Mat.-przyr. Ak. Um. w Krakowie, t. XLIX, ser. B).
鈥 Szlachta litewska, stud. antrop.-etnol. (Mat. antr.-arch. i etn. Ak. Um., t. XII, 1911).
T atary (art. histor.), (Encikl. s艂贸w. Efr. i Brock., t. XXXII, str. 671鈥672L T i nr ki (tam-偶e, t. XXXIV, str. 344鈥347).
T i u r k o-T a t a r y (tam-偶e).
Tuhan-Baranowski, Z notat i przek艂ad贸w litewskiego Tatara (patrz Kruman A., O Mu-艣limach litewskich, Warszawa 1896).
W贸jcicki K. W艁, Wiadomo艣ci o Tatarach, (t. I, 1-848).
鈥 Dokument Kierdeja o lustracji Tatar贸w z r. 1631 z metryki litewskiej (鈥濼eka Wile艅.鈥, t. VI, 1858).
W y r u b o w, Otczot o puteszestwij na Kawkaz (鈥濪niew. Mosk. Obszcz. Lub. ]est. Aant. i Etn. 1890).
鈥 Antropo艂ogiczeskija nabludienja nad Tatarami Tawridy (tam-偶e 1891).
Z o g r a f, A艂tajcy po nabludieniam i izmiereniam Jadri艅cewa (Izw. Obszcz. Lub. Jest. Antr. i Etn.,