Obraz ┼Ťwiata pod wzgl─Ödem geografii, statystyki i historii, Tom 2, 1843

Strona zawiera surowy, nieformatowany tekst w celu zapewnienia mo┼╝liwo┼Ťci wyszukiwania pe┼énotekstowego poszukiwanych informacji poprzez wyszukiwark─Ö. Tekst mo┼╝e zawiera─ç b┼é─Ödy maszynowe. Nale┼╝y t─Ö stron─Ö traktowa─ç jako indeks pe┼énotekstowy do publikacji drukowanej w 1843 roku.


Wersja cyfrowa oryginalnego dokumentu ÔÇô┬áczytaj dokument┬á(dokument zostanie wy┼Ťwietlony w nowym oknie, uwaga ÔÇô strona mo┼╝e wczytywa─ç si─Ö nawet kilka minut).

Strona g┼é├│wna Archiwum


Obraz ┼Ťwiata pod wzgl─Ödem geografii, statystyki i historii, Tom 2, 1843

ZA POZWOLENIEM CENZURY Rz─ůdowej.
W DRUKARNI POD rin* MAXYMILIANA CHMIELEWSKIEGO,

OBRAZ ┼ÜWIATA PoD WZGL─śDEM
GE0GRAFII STATYSTYKI I HISTORYI
w2zx2*** SRAJ├╝W skar┼Ťlowy
Pod ŁUG NAJLEPSZYCH ŹRÓDEŁ. Z MAPPAMI
I RYCINAMI.
T O M DRUGI.
WARSZAWA,
NAK┼üADEM S.H.MERZBACHA KSI─śGARZA, razy ulicy Miodowki Nno 486.
1 8 4 3.

SZWECYA I NORWEGIA. <A. S i M J.
(Lubodwatekraje,podwsp├│ln─ůkoron─ů,s─ůdwoma oddzielne mi, w┼éasne ustawy izarz─ůdy maj─ůcemi kr├│lestwami, we wzgl─Ödzie przecie┼╝ geograficznym uwa┼╝a─ç je b─Ödziemy jako sk┼éadaj─ůce jedno pa┼ästwo, iw takim je zwi─ůzku opiszemy).
1.PO┼üO┼╗ENIE. Od22’40’do4910:wsch.d┼éug:a55″ 22 -71″11″p├│┼én.szer. Jesttowielki,odostatniegop├│┼éno cnego kra┼äca Europy ku po┼éudniowi rozci─ůgaj─ůcy si─Ö p├│┼éwysep, kt├│ry tylko w stronie p├│┼énocno-wschodniej styka si─Ö z Rossy─ů; z reszt─ů oblany jest morzami, to jest: od p├│┼énocy lodowat├ęm, od zachodu p├│┼énocn├ęm, od po┼éudnia Kategatem iSundem (cie┼Ťnina mi morza niemieckiego mi─Ödzy Szwecy─ů i Dani─ů; od wschodu
morzembaltyckiem(iodnog─ůbotnijsk─ů. Nies┼éusznieutrzymuj─ů Tom II. 1


w cz─Ö┼Ťci po┼éudniowej, nie ma wi─Ökszych jezi├│r.
Rzeki: Szwecyaliczyich24wi─Ökszych,zkt├│rych6uchodzido
ÔÇô2ÔÇô
niekt├│rzy geografowie, jakoby, tak zwane g├│ry Sere iKj├Âlen o d dziela┼éyNorwegi─ůodSzwecyiw ci─ůgu140mil;albowiempewn─ů tylko cz─Ö┼Ť─ç stanowi─ů one granicy mi─Ödzy temi dwoma kr├│le stwami. DoSzwecyitak┼╝enale┼╝ywIndyachzachodnichwyspa S. Bart┼éomieja.
2.GRUNT. Przezca┼éyp├│┼éwysep,odpo┼éudniakup├│┼énocy ci─ůgn─ůsi─Ö,do8000 wysoko┼Ťcidochodz─ůce,g├│ry(koniecich po┼éudniowy nie ma og├│lnego nazwiska, albowiem nadawane im przez niekt├│rych geograf├│w imi─Ö Sece nie znane jest tamtejszym mieszka┼äcom, pojedyncze tylko g├│ry maj─ů w┼éa┼Ťciwe, szczeg├│lne nazwiska, jako to: Folgefondefjeld, Sognefjeld, Langfjeld, Jotunf
jeld,Dovrefjeld). P├│┼énocnacz─Ö┼Ť─çca┼éegoskandynawskiego┼éa┼ä
cucha g├│r ma og├│lne imi─Ö Kjolen. Najwy┼╝sze, odwiecznemi
┼Ťniegami okryte szczyty (Fi├állar) tego ┼éa┼äcucha s─ů, w Szwecyi:
Syltoppen 6080″, Sulitelma (lodowina) 5800′; w Norwegii:
Schneeh├Ąttan 7720″ (kt├│rego g┼é├│wny ┼éa┼äcuch dotyka ku zacho
dowi Dovrefjeld, i stanowi granic─Ö mi─Ödzy po┼éudniow─ů a p├│┼énocn─ů
Norwegi─ů), Skagt├Âl-Tind 7880 w Langfjeld. Koniec p├│┼énocny
półwyspustanowiNordkap. Brzeginadmorskiecałegopółwyspu,
s─ůjakby powyrywaneima┼éemi wyspami otoczone lub naje┼╝one ska┼éami (Sk├ąren), kt├│re przyst─Öp okr─Ötom utrudzaj─ů na p├│┼énoc
nych brzegach Norwegii jest godny uwagi Ma├źl czyli Moskoe wir powstaj─ůcy znap┼éywu w├│d podczas wezbrania i opadania morza. W og├│lno┼Ťci ziemia na p├│┼éwyspie jest ci─ůg┼éem nast─Öpstwem po sobie g├│r idolin, a nigdzie nie wida─ç obszernej r├│wniny; je┼╝eli zdarzaj─ů si─Ö tu i owdzie w Szwecyi r├│wniny, to nape┼énione s─ů jeziorami,b┼éotamiibagnami,kt├│rew SzwecyiiNorwegiizaj muj─ů og├│┼éem 1284 mil kw. powierzchni.
Jeziora.W Szwecyi:najwi─Öksze,wstroniepo┼éudniowej,We ner (100 m. kw.); Welter (35 m. k.); Hjelmar (9 m. k.): M├ílar (25 m. k) okryte 1300 ma┼éemi wysepkami). W Norwegii: pr├│cz Mi├│sen (13 mil dlug. a 3 szer.) i F├Ąmund, obydw├│ch

ÔÇô3ÔÇô
Kategatu iSundu, inne do morza baltyckiego iodnogi botnijskiej: atoli wi─Öksza ich cz─Ö┼Ť─ç, dla gwa┼étownych wodospad├│w prog├│w) nie mog─ů by─ç sp┼éawne. Najznaczniejsza rzeka jest Gotaelf(wy p┼éywaj─ůca zjeziora Wener: po ni├ęjMotala (wyp┼éywaj─ůca zje ziora Wetter: dalej ku p├│┼énocy Dalelf(zwielkim wodospadem); najdalej na p├│┼énoc Torneaelf (stanowi─ůca granic─Ö od Rossyi).ÔÇô Rzeki w Norwegii s─ů jeszcze bystrzejsze i wi─Ökszemi kataraktami zatkane: najwi─Öksza mi─Ödzy niemi jest Glomenelf p┼éyn─ůca od p├│┼énocy ku po┼éudniowi do morza p├│┼énocnego (zwanego tam morzem niemiecki├ęm).
Kana┼éy, tylko w Szwecyi, 1) Trolh├Ątt, kt├│rym si─Ö omija 600′ wysoki wodospad na rzece Gotaelf uko┼äczony zosta┼é 1800 r. 2)Arboga┼é─ůcz─ůcyjezioraHjelmariM├Ąlar. 3)Stromholmid─ůcy tak┼╝e od jeziora Malar, (dla ┼éodzi do sp┼éawu ┼╝elaza). 4) S├Âder telge, ┼é─ůczy jezioro M├Ąlar i Sztokolm z morzem baltyckiem, d o piero 1819 r. otworzony (r. 1831 przep┼éyn─Ö┼éo nim 1102 wi─Ö kszych i 491 mniejszych okr─Öt├│w i statk├│w, maj─ůcych og├│┼éem 18,212 ┼éaszt├│w ┼éadunku). 5 kana┼é Gota, dopiero w 1832 r. uko┼äczony, po 22 latach rob├│t otwiera on, przezjezioraWener i Wetter tudzie┼╝ rzek─Ö Gotaelf, kommunikacy─ů mi─Ödzy morzem
baltyckiemamorzemp├│┼énocn├ęm. Ca┼éadrogawodnaodGo tenburga do S├Âderk├Âping wynosi 51 mil, z kt├│rych mil 11 trzeba by┼éo przekopa─ç iska┼éy minami wysadzi─ç. Od r. 1836 urz─ůdzona
jest na tym kanale regularna ┼╝egluga parowemi statkami.

  1. KLIMAT. W og├│lno┼Ťcizimny,alepowietrzeczysteiwe
    so┼ée. Atoli zimno w r├│┼╝nych pasach bardzo r├│┼╝ne, ten bowiem kraj ci─ůgnie si─Ö przez 16┬░ szer. p├│┼énocnej idaleko zachodzi na p├│┼énoc za ko┼éo biegunowe. W Nordkap ┼Ťrednia temperatura roczna ledwo cokolwiek podnosi si─Ö nad , w Lund jest 7!, a w Gotenburgu prawie 8. W Skanii udaj─ů si─Ö morwy, kasztany iw┼éoskie orzechy pod go┼éem niebem, przeciwnie w Nordkap le dwo wytrzyma─ç mog─ů ludzie. W stronie p├│┼énocnej zima trwa od paidziernika do czerwca. W Nordlandyi, przez 6 ÔÇô 7 tygodni s┼éo┼äce nie zachodzi. W czasie za┼Ť d┼éugich nocy przy┼Ťwieca ra ÔÇó.ÔÇô4ÔÇô
    ┼╝─ůca wzrok bia┼éo┼Ť─ç ┼Ťniegu, blask ksi─Ö┼╝yca icz─Östa zorza p├│┼énocna. Pod┼éugiejzimienaglenast─Öpujekr├│tko-trwaj─ůcelato.W t├ęjto porze w Nordlandyi i Laponii s┼éo┼äce przez 7 niedziel kr─ů┼╝y nad horyzontem. W Tornea (blizko 66″ szer.) wida─ç jeszcze s┼éo┼äce o p├│┼énocy, gdy zmierzch trwa wci─ů┼╝. Letnie ciep┼éo s┼éo┼äca dzia┼éa bardzo mocno, i pr─Ödko skutkuje, ale ta jego si┼éa trwa tylko przez ostatnie 10 dni czerwca iprzez lipiec. A┼╝ do 60″ udaje si─Ö tam wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç naszych ro┼Ťlin, i z korzy┼Ťci─ů utrzymuje si─Ö rolnic two:za62’┼╝adenju┼╝owoc niedojrzewa,azbo┼╝acz─Östochy biaj─ů. Pod 64″ szeroko┼Ťci ju┼╝ niema domowych zwierz─ůt euro pejskich, a ludzie znacznie ni┼╝szego s─ů wzrostu. W og├│lno┼Ťci jednak klimat jest zdrowy, nag┼ée tylko zmiany w lecie dziennego s┼éonecznego upa┼éu na ch┼éodne nocy szkodliwie cz─Östokro─ç na
    zdrowie wp┼éywaj─ů.
    Wieczne ┼Ťnieginag├│rachSzwecyiiNorwegii,wed┼éugpoda
    nia C. Buch,zaczynaj─ů si─Ö:
    pod 60┬░ w 5500″ wysoko nad poziom morza. ÔÇ× 61┬░ ÔÇ×5200′ ÔÇó * *┬╗
    .62┬░ 30′ ÔÇ×4860′ ** * ÔÇó . 63┬░ 30′ ÔÇ×4500′
    ÔÇ×67┬░ ÔÇ×3600 ÔÇ× * *
    .70┬░ ÔÇ×3300″ . . *
    ÔÇ× 71┬░NordkapÔÇ×2200′
    ┬╗┬╗ ÔÇó┬╗
    4PODZIAŁPOLITYCZNY. A.Szwecyadzielisięna24
    Lany (L├Ąne) czyli namiestnictwa, z kt├│rych nast─Öpuj─ůce o┼Ťm, j a koto: Sztokolm, Upsala, Westeraes, Nyk├Âping, Oerebro, Karlstad, Stora-Kopparberg i Gelleborg sk┼éadaj─ů w┼éa┼Ťciw─ů Szwecy─ů; za┼Ť dwana┼Ťcie nast─Öpuj─ůcych: Link├Âping, Kalmar, J├Ânk├Âping, Kro noberg, Blekingen, Skaraborg, Elfsborg, Gotaborg, Halmstadt, Christianstad, Malm├Âhuus i Gotlandya nale┼╝─ů do Gotlandyi; a wreszcie cztery: Norbotten, Westerbotten, (p├│┼énocna izachodnia Botnia) Westernorrland i J├Ąmtland tworz─ů Nordlandy─ů. Ka┼╝da
    lana dzieli si─Ö na w├│jtostwa.
    *
  2. Nyk├Âping 6. Oerebro .
  3. Karlstad
    119 152,2
    . 303,*
    17 Goaborg . . 18. Halustad
  4. Christianstad
  5. Falun (Stora-Koppar.) . 590,*
    9 Gefle (Gefleborg) 352,*
  6. Linkoping – . 203 11KalmarÔÇŽÔÇŽ 200.*
  7. Jonkoping ÔÇó 195,* 13.Wexiochronob.) .. 172.*
    ÔÇô5
    B. Norwegia podzielona jest na 17 amt├│w, z kt├│rych siedm jako to: Aggerhuus, Smaalehnen, Hedemarken, Christians, Bus karud, Bradsberg, idwa hrabstwa Jarlsberg iLaurwig, stanowi─ů biskupstwo Aggerhuus; trzy nast─Öpuj─ůce Neden├Ąs, Mandel iSta vanger, tworz─ů biskupstwo Christiansand; dwa: S├Ândre-Bergen
    iNordre Bergen biskupstwo Bergen: a pi─Ö─ç ostatnich, jako to: Ramsdal, Sondre-Drontheim, Nordne-Drontheim, Norrland i
    Finmark sk┼éadaj─ů biskupstwo Drontheim. Amty, podobnie jak
    lany w Szwecyi dziel─ů si─Ö na w├│jtostwa.
  8. ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Obydw├│ch kr├│lestwog├│lnapowierzch
    nia zajmuje 13,734 mil kw. geograficznych, z czego przypada na Szwecy─ů 7935, a na Norwegi─ů 5799 mil kw.
    Nast─Öpuj─ůca jest rozleg┼éo┼Ť─ç cz─Ö┼Ťci Szwecyi. m k.
  9. Sztokolm (miasto) 0,* 2 Sztokolm (lana) – 138,1 3. Upsala . . . . . . 96,1 4.Wester├ąs . . . . . 126,*
    W tymwykazieopuszczonezostałyjeziora,którychpowierzch nia w Szwecyi wynosi ogółem 178 mil kw.
    Cz─Ö┼Ťci Norwegii maj─ů powierzchni─ů, jak nast─Öpuje:
    m. k. m. k.
  10. Amt ggerhuus . . . . 96 10. Hrabstwo Jarlsberg . 28, 2 ÔÇóSmaalehnenÔÇŽ 75 11.LaurvigÔÇŽÔÇŽ 12,*
  11. ÔÇó Hedemarken
  12. ÔÇó Christians . . . 5. ÔÇó Buskerud,
  13. ÔÇó Bradsberg .
  14. ÔÇó Nedenas . . . 8.ÔÇóMÔÇóndal.
  15. ÔÇó Stavanger
    468,* 12 Nordre-Drontheim . 391
    474,*
    231
    253,* 200
  16. Sondre-Drontheim , 310 14. Ramsdal . . . . . 28,1
    m.k. 5 4,” 159,* l6. wenersborg (Elfsborg) 245,1 86,* 88,1 109,* – 79,1 56.* 22. Pitea (Narbotten) . . 1539,*
    23 Umea (Westerbotten) . 1369.* 24 Hern├Âsand (Westernorrland) .15. 25. Oestersund (J├Ąmtland) 371,*
    |4. Karlskrona (Blekingen) 1 5. Mariestad (Skaraborg).
  17. Malmo
  18. Wisby (Gotlandya) .
  19. Nordre Bergenhuus . . 16. Sondre Bergenbuus . .
    330,* 310

96,1 17FinmarkenÔÇŽ..1352 163 18. Norrland . 716,*

ÔÇô6ÔÇô
6.P┼üODY NATURALNE. 1)Cia┼éakopalne. W tenrodzaj p┼éod├│w pa┼ästwo to stosunkowo bogatsze, ni┼╝ w p┼éody ro┼Ťlin lub zwierz─ůt. Szczeg├│lniej obfite ma kopalnie r├│┼╝nych metal├│w, kt├│rychwydobywaniemzatrudniasi─Ö35,000ludzi. Roko1827 warto┼Ť─ç wydobytych p┼éod├│w g├│rniczych wynosi┼éa przesz┼éo 15 m i lion├│w talar├│w. Z┼éoto (w jednej p┼éoczkarni pod Falun, 1827 r. 41} funta). Srebro: 1827, z trzech kopalni, 3596 funt├│w (nie gdy┼Ť pod Sala czyli Saalberg w Wester├ąs, rocznie do 30000 grzywien); Norwegiatak┼╝ema bogat─ůkopalni─ÖsrebrapodKong sberg, kt├│ra od 1623 jest nieustannie czynna, iteraz coraz wi─Öcej wydaje, tak i┼╝ r. 1830 da┼éa 820, 1831: 9220, 1832: 21,365 grzywien srebra. Roku 1833, po odtr─ůceniu wszelkich koszt├│w, przynios┼éa 309,423 talar├│w zysku, i wyda┼éa 43,000 grzywien czystego srebra. Potem znowu wydatek by┼é nieco mniejszy,i1838uczyni┼étylko20,034grzywien. W ostatnich trzech latach, od 1836ÔÇô1838 og├│lny wydatek srebra wyni├│s┼é 82,500 grzywien, a czysty st─ůd zysk uczyni┼é 550,000 talar├│w. W czerwcu 1834 r. natrafiono na pok┼éad z kt├│rego zebrano
1443 grzywien rodzimego srebra. Mied┼║, 1825 r. w 14 hutach zyskano 6111 szyfunt├│w, w cz├ęm najwi─Öcej (4367) by┼éozpod Falun, gdzie kruszec zawiera w sobie tak┼╝e z┼éoto i srebro, i r o cznie2ÔÇô3000dukat├│wwz┼éocie,a4ÔÇô500grzywiendajesre bra; wielka ta szmelcernia pod Falun dostr-czy┼éa 1,009,841 funt├│w miedzi, a inne kopalnie blizko drugie tyle s─ů tak┼╝e k o palnie miedzi i w Norwegii, (najobfitsza pod R├Âraas), kt├│re 1833 r. wyda┼éy og├│┼éem 2117 szyfunt├│w (1)czystejmiedzi 142 syf funt├│w rudy miedzianej; a wi─Öc razem w Szwecyi i Norwegii rocznie24000 cnt. miedzi. O┼éowiu(wydobyco 1827 r.w 3 hu tach, 321 szyfunt├│w). ┼╗elazo, przedewszystkiem w Wester├ąs, w Upsala(pod Danemora),w Karlstad, Stora-Kopparbergszcze g├│lniej dobroci (r. 1825 da┼éy 389 hut: 415,000, a r. 1821: 472,425 szyffunt├│w surowego ┼╝elaza; za┼Ť r. 1832: 429,000
(1) Szyfunt wa┼╝y zg├│r─ů 400 fun. pols.

„-7-
najlepiej ukutego ┼╝elaza); w Norwegii, gdzie jest 16 hut, otrzy muj─ů rocznie do 29,500 surowcu, 9870 lanego, a 23,700 szyfunt├│w sztabowego ┼╝elaza (pod Laurvig i Moos, w amcie Smaalehnen), razem w Szwecyi i Norwegii 1,700,000 cnt.ÔÇô Cynku(wSzwecyi)1825r.:481szyfunt├│w.ÔÇô W─Öglekamienne, tylko w Skanii (w lanie Malm├Â, w H├Âgan├Ąs pod Helsingborg: 1827 r. wydobyto ich 152,323 szyfunt├│w).ÔÇô Soli, w Szwecyi bardzo ma┼éo w Norwegii do 67,000 cnt. warzonki, na wyspie Walloe(whrabstwieJarlsberg.ÔÇô Ha┼éun,wSzwecyi22,000 cnt.).– Kobaltu w Szwecyi, 1824 r.: 46,659 f. w Norwegii otrzymuj─ůroczniedo3000cnt.szmalty.ÔÇô Witryolu(wSzwe
cyi,1824r.:1504szyfunt├│w.ÔÇô Siarki(wSzwecyi1825r.: 577 szyfunt├│w).ÔÇô Marmur (czarny probierski kamie┼ä) na Oeland; przedni piaskowiec w Gotlandyi; porfir pod Elfdalen (w Stora-Kopparb ; trudni si─Ö ko┼éo niego 600 robotnik├│w.ÔÇô
Wody mineralne najwi─Öcej w Szwecyi: Medevi (nad jeziorem Wetter), Satra (Upsala), Prata iLoka (Oerebro). Raml├Âsa (Mal m├Âhuus). Najwi─Öcej ucz─Öszczane k─ůpiele morskie w Str├Âmstad.
2) Rosliny. Zbo┼╝a, najwi─Öcej w Gotlandyi (a mianowicie
w Skanii) i w południowej Norwegii: w Norrlandyi taki onego
brak, i┼╝ chleb wypieka─ç musz─ů z otr─ůb i z ut┼éuczonej w st─Öpach
kory brzozowej lub mchu islandzkiego. W Szwecyi blizko 50*
cz─Ö┼Ť─ç powierzchni grunt├│w zdatna jest pod rolnicz─ů upraw─Ö.
Zbiera się tam rocznie około 6,200,000 beczek zboża: mniej
j e s z c z e w N o r w e g i i , g d z i e 1 8 3 5 r. c a ┼é y z b i ├│ r p o o d t r ─ů c e n i u w y s i e
wu wynosi┼é 1; mil: beczek, w cz├ęm by┼éo przesz┼éo 1 milion owsa,
a wi─Öcej jak 400.000 gryki. Obadwa przeto kr├│lestwa, pomimo
wielk─ů ilo┼Ť─ç uprawianych kartofli (w Szwecyi 3,300.000 a
w Norwegii z g├│r─ů 2 mil. beczek (1), zakupywa─ç musz─ů corok zbo┼╝azzagranicy,ÔÇô Leguminy.Wybornegatunkigrochu,a
szczeg├│lniejwNorwegii.ÔÇô Drzewo:brzoza,jod┼éa,sosna,(ma┼éo d─Öbiny ibuczyny), w Szwecyi a wi─Öc├ęj w Norwegii do wywozu
(1) Beczka r├│wna si─Ö 41 Garcom Pols:

ÔÇô8ÔÇô
za granice. Niezmierne tam s─ů lasy, i zajmowa─ç maj─ů do 198 mil.morg├│wprzestrzeni.ÔÇô Chmiel,wSzwecyiwystarczana wewn─Ötrzn─ůpotrzeb─Ö.ÔÇô Lenikonopieuprawiaj─ůponadodnog─ů botnijsk─ů. ÔÇô Tytu┼ä, w po┼éudniowej Szwecyi.ÔÇô Kmin, w okoli cach Malm├Â, w ilo┼Ťci zbywaj─ůcej od potrzeb kraju, i w y p r o w a dzaj─ů go do Danii; w Norwegii, w wielu okolicach ro┼Ťnie dziko
wznacznejilo┼Ťci.ÔÇô Jagody(dowyrabianiawin)ilekarskie zio┼éa.ÔÇô Owoce,tylkowcieplejszych,po┼éudniowychokolicach. Z Norwegii wychodz─ů statki za granice samemi na┼éadowane orzechamilaskowemi.ÔÇô Kawaszwedzka(Astragalusbaeticus)
powszechnie uprawiana na u┼╝ytek zamiast kawy prawdziwej. 3)Zwierz─Öta. Byd┼éodrobne,aledlanabia┼éubardzoszaco wne.ÔÇô Konieponajwi─Ökszejcz─Ö┼Ťcima┼ée,alekrzepkie,wytrwa ┼ée iw znacznej cz─Ö┼Ťci pi─Öknego sk┼éadu, szczeg├│lniej szacowane
wNorbakenwNorwegiiawNorrlandyiwSzwecyi.ÔÇô Owieci k├│z tudzie┼╝ ┼Ťwini znaczna ilo┼Ť─ç (ilo┼Ť─ç zwierz─ůt d o m o w y c h w S z w e cyi, wed┼éug ostatniego obliczenia, wynosi┼éa: 380,500 koni,
1,625,800 byd┼éa, 1,464,800 owiec, 512,480 ┼Ťwini, i 177,470 k├│z w Norwegii, 1835 r.: 113,098 koni, 646,300 sztuk byd┼éa (pr├│cz m┼éodych), 1,034,200 owiec, 79,800 ┼Ťwini, i 185,500 k├│z).ÔÇô Reny (u┼╝ywane do poci─ůgu, na odzie┼╝ i do nabia┼éu) w p├│┼énocnej Norwegii, chowane bywaj─ů stadami cz─Östokro─ç ty si─ůce sztuk licz─ůcemi w Norwegii, 1835 r.: 98,321 sztuk.ÔÇô Plastwo (szczeg├│lniej ┼éab─Ödzie kt├│re tu ca┼éemi stadami zimuj─ů, jakote┼╝ mi─Ökkopi├│ry (ejderdony) na brzegach morskich Norwegii.
G┼éuszceicietrzewie).ÔÇô Zwierz─Ötadaj─ůcefutra(gronostaje,lisy, bobry,kuny).ÔÇô Rybymorskieirzecznewszelkiegorodzaju:dla tego rybo┼é├│wstwo nader wielkie przynosi korzy┼Ťci, aw niekt├│ rychokolicach,mianowiciete┼╝w p├│┼énocnejNorwegii,rybyzast─Ö powa─ç musz─ů wszelkie inne gatunki po┼╝ywienia. Lubo po┼é├│w ┼Ťledzizmniejszy┼ési─Öobecnienabrzegachszwedzkich,zawsze prze cie┼╝ wa┼╝n─ů jest ga┼é─Özi─ů zarobku. I teraz jeszcze wychodzi z port├│w szwedzkich, co rok, do 100,000 beczek ┼Ťledzi: wi─Ökszy jeszcze jest ten po┼é├│w w Norwegii, gdzie 1847 roku z┼éowiono i

mieszkańców, z czego było, 1833 r. A. W Szwecyi:
mieszk.

  1. Sztokolm (miasto i lana) 187.700 2.Upsala . . . . . . 83,700 3. Westeras . . . . . . 91,300 4. Nykopink. . . . . .111,000 5.Oerebro . . . . . .119,000 6.Karlstad . . . . . .177,300 7FaluuÔÇŽÔÇŽ.137,800 8.GeileÔÇŽÔÇŽ.103.300 9. Linkoping . . . . . 191,000
    Tom II.
    2
    ÔÇô 9 ÔÇô-
    nasolono do 600000 beczek ┼Ťledzi, kt├│rych warto┼Ť─ç szacowano na 1,200,000 talar├│w (species). Christiania w Norwegii, pro wadziznacznyhandelsardelami. Wielk─ůilo┼Ť─çpo┼éawiaj─ůKablionu oko┼éo wysp Lofoden, a mianowicie ko┼éo wysp wschodniej iza chodniej Waage, gdzie od stycznia do kwietnia, udaje si─Ö na po┼é├│w 4000 statk├│w maj─ůcych na sobie 20,000 ludzi, ichwytaj─ů do 16 milionow sztuk Kablionu czyli wielkich dorsz├│w, wartuj─ůcych 600,000 talar├│w: ten po┼é├│w utrzymuje si─Ö tam od 1000 lat zawszewjednaki├ęjmierze. Tam┼╝e,jakr├│wnie┼╝wodnodzebo tuijski├ęj, po┼éawiaj─ů foki, a za┼Ť na po┼éudniowych brzegach N o r wegiirakimorskieiostrzygi.W rzekachkup├│┼énocyobfityjest po┼é├│w ┼éososia; atoli nigdzie ta ryba nie jest tak przedniego g a tunku jak na ostatnim kra┼äcu p├│┼énocnym w rzece Tana-Elf.
    ÔÇó 23:3 –
    Q
  2. ┬ž 323iANI 93,
    1.POCHODZENIE. 1)Szwedzi:2)Norwegowie,prawie jednakowym m├│wi─ůcy j─Özykiem: 3, Finnowie ale ich ma┼éo, ledwo
    kilka tysi─Öcy: 4 Lapo┼äczycy, kt├│rych licz─ů do 7000: 5) ┼╗ydzi,
    850 tylko w Szwecyi.
    2.LUDNOS─ć. Obadwakr├│lestwalicz─ůterazdo4,151,000
    mieszk.
  3. Kalmar . . . . . . 169,700 11.Jonkoping . . . . .140,000 12 Wexio (Kronoberg). . . 111,500 13. Karlskrona . . . . . 87,000 14. Mariestad ÔÇ×Skaraborg). 171,600 15. Wenersborg (Elfsborg) 202,700 16.GotaborgÔÇŽ..158,000 17. Halmstad . . . . . 91,000 18. Christianstad . . . . 154.300 ÔÇô 10 ÔÇô
    19.Malm├ . . . . . .205,300 22.Umea. . . . . . 51,000 20. Wisby (Gotlandya) , . 39,800 23 Hern├Âsand (Westernor:) 80,500 21. Pitea (Norbotten) . . 45 000 24 Oestersund (J├Ąmtland) . 43,400
    B.W Norwegii(1835)1,194,727(obecnieprzeszło1,200,000) a mianowicie:
    miesz. 1. Aggerhuus . . . . . 94,832 2. Smaalehnen . . . . 65,390
  4. Hedemarken . . . . 79,729 ├á. Christians . . . . 95, 177 5. Buskerud . . . . 76,786 6. Bradsberg . . . . . 67,139 7Neden├ĄsÔÇŽÔÇŽ47.584 8.M.nlalÔÇŽÔÇŽ.55,478 9. Stavanger . . . 67,674
    mieszk.
  5. Hrabstwo * 56,759 ll, ÔÇó Laurvig
  6. Nordre-Drontheim . . 59,852 13. S├Ândre-Drontheim . . 79 640 14. R├Âmsdal. . . . . . 72,742 15. Nordre-Bergenhuus . . 70,776 16. Sondre Bergenhuus . . 108,434 17.FinmarkenÔÇŽ..37,90 18. Norrland . . . . 58,763
    W ca┼é├ęm pa┼ästwie przypada na 1 mil─Ö kw. 301 mieszka┼ä c├│w; w samej Szwecyi 378, w Norwegii 206. Najbardziej za ludniony jest w Szwecyi kraj Malm├Â, bo tam przypada na 1 m. k. 2600 g┼é├│w; najmniej za┼Ť Norrbotten, gdy┼╝ liczy tylko 29 g┼é├│w na 1 m. k. W Norwegii za┼Ť najludniejszy jest Amt Jarlsberg i Laurvig (hrabstwo), kt├│re licz─ů po 1090, a najmniej ludny Amt Finmarken,bomatylko24ludzina1m.kw.W Szwecyilicz─ů 88 miast, 11 miasteczek i 65,284 osad w Norwegii za┼Ť 24 miast, 30 miasteczek i41,500 osad.
    Ludno┼Ť─ç g┼é├│wniejszych miast.
    głów. głów
    Sztokolm(stolicairezydenc:)82,650 Falun Szwec) . . . . 4.500
    w isby (szwec.) . . . . . 4,330 Oerebro (Szwec) . . 4,300 J├Ânk├Âping Szwec.) . . . 4,300
    Gotaborg Szwecya) . . . 28,760
    Christiania (Norweg.) . . 24,000
    Bergen (Norweg.) . . . . 22,809
    Drontheim (Norweg) . . 12,700 Christianstad (Szwcc.) . . 4,300
    Karlskrona (Szwec ) . . . 12200 Nork├Âping -Szwec) . . . 12,000 Malm├ (Szwec.) . . . . 9,000 Christiansand (Norweg.). . 8,200 Geffle(Szwec.) . . . . . 8,100 Drammen (Norw ) . . . . 7,600 Kalmar (Szwec) . . . . 5,300
    Frederikshald (Norw.) . . 5,000 Upsala \Szwec.) . . . . 5.000
    Lund (Szwec.) . . . ÔÇŽ 4 200 Stavanger (Norweg) . . . 4,100
    Ystad (Szwec.) . . . . . 4,100 Karshamm (Szwec.) . . . 4,100 Landskrona (Szwec.) . . . 4,000 Kongsborg (Norweg) . . . 4 000 Uddevalla \Szwec.). . . . 4,000 Link├Âping (Szwec.) . . . 4,000 ÔÇô 11 ÔÇô
    3.STANY. WSzwecyi:1)Szlachta,1817,rodzinhrabiow skich 73, baronowskich 191, innych szlacheckich rodzin 920. Og├│┼éem mieszka┼äc├│w szlachty oko┼éo 10,500. Szlachta szwedzka w og├│lno┼Ťci, nie jest bogata, ale przed innemi stanami ma pier wsze┼ästwo do urz─Öd├│w cywilnych iwojskowych.ÔÇô 2) Ducho wie┼ästwo(14,000os├│b).ÔÇô 3)Mieszczanie(do66,000os├│bre prezentowanychnasejmie).ÔÇô 4)Ch┼éopi(przesz┼éo3ludno┼Ťci stanowi─ůcy), we wzgl─Ödzie politycznym stoj─ů wy┼╝ej ni┼╝ w kt├│ rymkolwiekinnymkraju,ast─ůdszanowa─çsi─Öumiej─ů. Zreszt─ů dziel─ů si─Ö na r├│┼╝ne klassy, wed┼éug tego jak s─ů w┼éa┼Ťcicielami, wieczystemi lub czasowemi dzier┼╝awcami grunt├│w.
    W Norwegiiniema┼╝adnegouprzywilejowanegostanu,wszyscy zar├│wno u┼╝ywaj─ů praw obywatelskich. Nawet tytu┼éy szlacheckie zniesione zosta┼éy 1821 r.
    4.PRZEMYS┼ü. 1)R─Ökodzielnieifabryki.Nier├│wniezna komitszewSzwecyini┼╝wNorwegii,iwielkiw ostatnichczasach uczyni┼éy post─Öp. Opr├│cz piec├│w do wytapiania ┼╝elaza, miedzi i mosi─ůdzu, pr├│cz hamerni ┼╝elaza (319 piec├│w i hut ┼╝elaznych, 1832 707 hamerni do kuciasztabowego ┼╝elaza,i1167 ognisk do roboty sztabowego ┼╝elaza, (1818) 105 ku┼║ni do grubych rob├│t ┼╝elaznych, a (1821) 14l ognisk do lania wielkich sztuk ┼╝elaznych) liczono 1831 r. w Szwecyi 1884 fabryk, a w nich 12,143 robotnik├│w, warto┼Ť─ç za┼Ť ich wyrob├│w szacowano na 9,699,456 bankowych talar├│w. Najwa┼╝niejsze mi─Ödzy niemi by┼éy: fabryki sukna (1831) 97, a wyrabiano w nich rocznie 559,043 ┼éokci sukna i innych tkanin, wartuj─ůcych 2,794,858 talar├│w (szczeg├│lniejw kwitn─ůcyms─ůstaniefabrykiw SztokolmieiN├Ârr k├Âping).ÔÇô Fabrykibawe┼énianeilniane(42i658robotnik├│w: najwi─Öcej wyrob├│w bawe┼énianych dostarcza┼éa fabryka Lamma wSztokolmie. Lecznier├│wniewi─Öcejni┼╝tefabryki,wyrabiaj─ů pracowici wie┼Ťniacy po domach, w r├│┼╝nych okolicach, a szczeg├│l niej w lanie Wenersborg (2.250,000 ┼éokci). W Kina, w tej┼╝e
    lanie,ujednegoch┼éopa,imieniemSwen Erikson,pracujedo700 tkacz├│w, kt├│rzy wyrabiaj─ů rocznie do 7ÔÇô800,000 ┼éokci r├│┼╝nych tkanin. Roku 1831 liczono23 rafinernicukru,akt├│rychwyro by szacowano na 1,813,069 talar├│w, tojest: 4,560,505 funt├│w cukru i 3,218,306 funt├│w syropu; najwi─Öksza rafinernia jest pod Gotenburgiem, ita sama daje blizko 2 mil. fun. czystego cukru).ÔÇô
    P┼é├│tno ┼╝aglowe wyrabia si─Ö w 9 fabrykach.ÔÇô Wyroby jedwabne w 19 fabrykach (szczeg├│lniej w Sztokolmie, gdzie warstaty m a teryjjedwabnychznaczniesi─Öpomno┼╝y┼éy). 186garbarniwybor ny wyprawiaj─ů rzemie┼ä (najznaczniejsze w Sztokolmie, Norrk├ ping, Kalmar, Karlskronie i t. d.), w kt├│rych tak┼╝e urz─ůdza si─Ö safianirzemie┼änaspos├│bangielski.ÔÇô Papierwyrabia90pa pierni,za517,215talar├│w.ÔÇô Tabakijest77fabryk,kt├│redo starczaj─ů jej rocznic 2,928,000 f. warto┼Ťci 817,000 talar├│w, (wi─Öksza ich cz─Ö┼Ť─çw Sztokolmie,Gotaborgu, iNyk├Âping).ÔÇô Roku
    1831, liczono: 9 fabryk wst─ů┼╝ek,258 farbiarni, 13 hut szklannych (najwi─Öksza w Brom├Â, w lanie Skaraborg), 2 fabryk porcelany (w R├Ârstrand iGustavsberg), 19 fabryk myd┼éa, 1 browar porte rowy (w Gotaborg, 2gisernie ┼╝elaza w Sztokolmie, z kt├│rych w y chodzi rocznie wyrob├│w ┼╝elaznych za 155,512 talar. Najwi─Öksze hamernie iszmelcernie ┼╝elaza s─ů w L├Âfsta (2000 robotnik├│w) i w Osterby, r├│wnie┼╝ pod Nyk├Âping. Wielka ku┼║nia kotwic w S o derfors, Sztokolmie i Karlskronie. Co do wyrob├│w stalowych, ┼╝elaznychibroni,s─ůprzedewszystkiemkr├│lewskiefabrykiw Es kilstuna, w kt├│rych szczeg├│lniej wyrabiaj─ů pi─Ökne damasce┼äskie staloweprzedmioty,w Strangn├Ąs,w Tunaforsit.d. S┼éawnedzia ┼éolejnie s─ů w Finsp├ąng (w lanie Link├Âping) i w Aker. S┼éawna fabryka machyn parowych w Motala, w lanie Link├Âping Szczeg├│lniej mn├│ztwo napotyka si─Ö tartak├│w (1822 r. 4028).ÔÇô W Norwegii,gdzieprzemys┼énanier├│wnieni┼╝szymstopniuznaj duje si─Ö ni┼╝ w Szwecyi, s─ů: tartaki, warstaty ┼╝elazne i miedziane,
    gwo┼║dziarnie, warzelnie pota┼╝u iha┼éunu, huty szklane, fabryki prochu i papiernie, a najwi─Öcej gorzelni; s─ů tak┼╝e w wi─Ökszych miastach fabryki sukna, garbarnie, rafinernie cukru, fabryki ta bakiiwyrob├│w bawe┼énianych.
    2) HandelÔÇô a) Wywozowy:┼╝elaza,(samaSzwecjawypro ÔÇô 13 ÔÇô
    wadziła, 1831 r. żelaza w sztabach 428,204, a w różnych w y
    robach 35,229, ogółem 463,501 szyfuntów; zNorwegii rocznie
    16ÔÇô18000 szyfunt├│w);stal;zeSzwecyi1829r.:9648 szyf funt├│w.ÔÇô Miedzi(1830)zeSzwecyi3711,azNorwegiirocznie
    2500 szyf, tudzie┼╝: mosi─ůdz, kobalt, kotwice, liny, p┼é├│tno ┼╝aglo we, szk┼éo, cukier, papier, sk├│ry wyprawne, pota┼╝, ha┼éun, witryol, s m o ┼é a , t e r p e n t y n a , s a d z e a n g i e l s k i e i t. d . a s z c z e g ├│ l n i e j z o b y d w ├│ c h kr├│lestw wiele drzewa (desek, bali budowlowego i fabrycznego drzewa,klepek,maszt├│w ca┼éeokr─Ötyidomy,drewnianenaczynia inarz─Ödzia, sama Norwegia wyprowadza roczniedo 230,000 ┼éa szt├│w drzewa). Kora drewniana (zsamej Norwegii za ! miliona talar├│w,wieledlagarbarniangielskich). Wa┼╝nym s─ůtak┼╝eprzed miotemwywozurybyiwyroby zryb,amianowicie┼Ťledzie,sztok fiszit.d.(samaNorwegiawyprowadzi┼éa,1833r.za2 miliona talar├│wsuszonychisolonychryb jednotylkomiastoBergenwy s┼éa┼éoprzesz┼éo200.000beczek┼Ťledzii300000 cnt.sztokfiszu), raki, mianowicie z Norwegii gdzie wy┼é─ůczne dla tego przedmiotu towarzystwo, na wielk─ů stop─Ö prowadzi nim handel izbywa go rocznie przesz┼éo za 100,000 talar├│w, szczeg├│lniej do Londynu: ikra rybia (z Norwegii za 1 miliona talar├│w) szczeg├│lniej do F r a n cyi, gdzie jej u┼╝ywaj─ů do ┼éowu sardeli, a kt├│rej samo miasto B e r gen wysy┼éa rocznie60ÔÇô70,000 beczek,tranit.p. Roku 1833 przyni├│s┼é wyw├│z ze Szwecyi 16902000a zNorwegii 7,000,000, talar├│w przywieziono za┼Ť do Szwecyi za 13,885000 do Norwegii za 6 milion├│w talar├│w. Najwi─Öcej wywozi Szwecya do Anglii, do zjednoczonych stan├│w p├│┼énocnej Ameryki, Danii, Finlandyi, do miast hanzeatyckich ido Francyi.
    b) Przywr├│z; sk┼éadaj─ů go: zbo┼╝e, szczeg├│lniej od czasu odpa
    dnienia Finlandyi, (1838 r. przywieziono do Norwegii j─Öczmienia
    550,294, żyta 381,264 aowsa 92,993 beczek), sól, wino, je dwab, wełna, len, konopie, południowe owoce, kolonialne t o
    wary,ir├│┼╝newyroby. Dlazapobie┼╝eniaprzemycaniu,tylko28 miast szwedzkich prowadzi handel zewn─Ötrzny, i te tylko miasta sk┼éadowemi zwane, maj─ů prawo wysy┼éa─ç w┼éasne okr─Öty do obcych ÔÇô 14 ÔÇô
    port├│wisprowadza─çlubwyprowadza─çtowary inneza┼Ťwewn─Ötrz nemiastamaj─ůprawohandlowa─çwkraju.W Norwegiijest27 miast iport├│w prowadz─ůcych handel morski zewn─Ötrzny.
    G┼é├│wniejsze handlowe miasta s─ů: Sztokolm, Gotaborg, Wisby, Kalmar, Westerwik, Karlshamm, Karlskrona, Malm├ i t. d.
    w Szwecyi; Bergen, Drammen, Christiania, Drontheim, Christian sand, Arendal, T├Ânsberg, Skeen, Oster-Riis├│r, Krager├Âe, H a m merfest(pod70’38’p├│┼én.szer.),dok─ůd,w czasiekr├│tkiejletniej pory zawija 175ÔÇô180 okr─Öt├│w, mi─Ödzy kt├│remi samych rossyj skich 160. i gdzie teraz jest angielska faktorya. Roku 1839 mia┼éaSzwecya994okr─Öt├│w kupieckich,unie┼Ť─çmog─ůcych54,657 ┼éaszt├│w ┼éadunku, tudzie┼╝ 36 parowych statk├│w; Norwegia liczy┼éa 1837 r. 1431 w┼éasnych okr─Öt├│w, zabra─ç mog─ůcych 71,361 ┼éa szt├│w. Roku 1831 zawin─Ö┼éo do wszystkich port├│w pa┼ästwa szwedzkiego 4085 okr─Öt├│w z ┼éadunkiem 136,442 ┼éaszt├│w (w t├ęj liczbieby┼éo2427 szwedzkich maj─ůcych ┼éadunku 69,099 ┼éaszt├│w), awp┼éyn─Ö┼éo3995 okr─Öt├│wz┼éadunkiem142,375┼éaszt├│w(wt├ęm 2379 szwedzkich,z┼éadunkiem 74,117┼éaszt├│w).
    ┼Ürodki zach─Öty i u┼éatwienia handlu narodowy bank szwedzki, kantor po┼╝yczkowy, kr├│lewskie kollegium handlowe, towarzystwo assekuracyjne, morskie w Sztokolmie: 9 bank├│w prowincyonal nych, kollegium handlowe ir├│┼╝ne towarzystwa handlowe w Szto k o l m i e ; r. 1 8 1 7 z a ┼é o ┼╝ o n y b a n k n o r w e g s k i w D r o n t h e i m z t r z e m a filialnemibankami w Christianii, Bergen iw Christiansand, as sekuracya morska i handlowy instytut w Christianii, gie┼édy, w Sztokolmie iChristianii; towarzystwa parowej ┼╝eglugi, mi─Ö dzy Gotaborg i Kopenhag─ů, mi─Ödzy Ystad iGreifswaldem, mi─Ödzy S z t o k o l m e m a L u b e k ─ů i t. d. w i e l e k a n a ┼é ├│ w w S z w e c y i i w y b o r nel─ůdowedrogitakw Szwecyijakoiw Norwegii,r├│┼╝negoro dzaju i dobrze urz─ůdzone poczty (nie m a poczt zwyczajnych).
    Pieni─ůdze. W Szwecyirachuj─ůnatalary(8z┼ép.iblisko23 gr. pols.) po 48 szyling├│w, po 12 sztywr├│w. Lecz papiery wszy stko niemal srebro z obiegu wypar┼éy. Pr├│cz monety miedzianej niewida─çwobiegupieni─Ödzymetalowych. Papiery,s─ůtobankno ÔÇô 15 ÔÇô
    tynarodowegobanku szwedzkiego,tudzie┼╝biletybankowetrans portowe.W obiegub─Öd─ůcychpieni─Ödzypapierowychlicz─ůza30 milion├│w talar├│w bankowych, kt├│re r├│wnaj─ů si─Ö blizko 11 m i lionom srebrnych talar├│w bankowych. W Norwegii s─ů species talary po 5 mark (marka po 24 szyling├│w). Z jednej grzywny czystego srebra bij─ů 9! talar├│w. Jest tak┼╝e w obiegu moneta du┼äska. Najwi─Öcej te┼╝wida─ç pieni─Ödzy papierowych, nazywanych biletamibankowemi. Wed┼éug bankowego kursu 125 talar├│w papierowych r├│wne s─ů 100 talarom srebrnym.
  7. RELIGIA, panuj─ůc─ů jest luterska, kt├│r─ů wyznaj─ů prawie wszyscy mieszka┼äcy,ikt├│r─ůtak┼╝e obowi─ůzanyjestwyznawa─çpa nuj─ůcy dom w Szwecyi iNorwegii (wiele tam jestsekt,jako to: morawczycy, piety┼Ťci, szwedeborgianie it.d. ale liczba wyznaw c├│w ostatniejsekty bardzosi─Öju┼╝zmniejszy┼éa. W Szwecyijeden
    jest arcybiskup (w Upsala, razem prymas państwa, 11 biskupów 172 proboszczów, 1147 pastoratów, 1214 annexów, i 2490 gmin: w Norwegii 5 biskupów, 33 proboszczów, 333 pastora tów, 336 parafii. Żydów 850 (w Szwecyi).
    6.NAUKI. PrzedewszystkiemSzwecyawielkieuczyni┼éaprzy s┼éugi dla nauk przyrodzonych, a mianowicie dla botaniki /od cza suLinneusza,dlamineralogii,chemiiifizyki.W ostatnichcza sach wysoko post─ůpi┼éa literatura szwedzka. Roku 1821 wysz┼éo tylko 185 pism w Szwecyi, a r. 1830 ukaza┼éo si─Ö ich ju┼╝ 715. R o k u 1 8 3 3 wychodzi┼éo 8 9 pism peryodycznych, z kt├│rych w s a m y m Sztokolmie wydawano 19: dziennik├│w 20, a z tych ; cz─Ö┼Ť─ç tak┼╝e w Sztokolmie. Poniewa┼╝ j─Özyk szwedzki ma┼éo jest znany za gra nicami tego pa┼ästwa, a naukowa publiczno┼Ť─ç w Szwecyi jest za ma┼éa, przeto uczeni u┼╝ywa─ç musz─ů w swych pismach ju┼╝ to ┼éa ci┼äskiego, ju┼╝ niemieckiego lub francuzkiego j─Özyka: Norwegia niema ┼╝adnejnarodowejliteratury,a┼╝ycieliterackieledwodo
    piero zawi─ůzywa─ç si─Ö tam zaczyna. Przemagaj─ůc─ů a nawet wszyst
    kiem tam jest literatura du┼äska. Najznaczniejsze ksi─Ögarnie s─ů
    w Christianii, gdzie tak┼╝e wychodzi teraz 14 pism peryodycz nvch. ÔÇô 16 ÔÇô
    Zak┼éadynaukowe. Dlao┼Ťwiecenialuduzaprowadzononauk─Ö wed┼éug sposobu Lankastra, i r. 1828 ju┼╝ by┼éo 1000 szk├│┼é tego rodzaju. UniwersytetywSzwecyi:wUpsala(1824r.mia┼é1303 uczni├│w)iw Lund (1836: 645 uczni├│w); w Norwegii w Chri stianii(1830: 600 uczni├│w); przy wszystkicb s─ů obserwatorya, gabinety naturalneibotaniczne ogrody. Gimnazyj, 13 w Szwe cyi, 5 w Norwegii 148 szk├│┼é miejskich, 2994 szk├│┼é pocz─ůtko wych w Sztokolmieinstytutmedyczno-chirurgiczny,szko┼éamier nictwa, szko┼éy ┼╝eglugi, weterynaryi; instytuty: g┼éuchoniemych, technologicznyile┼Ťny. W Norwegii instytut wiejskiego gospo darstwa. Instytut w Riise (niedaleko od Jarlsberga) i w Dront heim dla g┼éuchoniemych, tudzie┼╝ seminaryum dla nauki m┼éodych Lapo┼äczyk├│w. Innemi ┼Ťrodkami dla wzrostu irozszerzenia nauk
    isztuk s─ů: kr├│lewska akademia nauk, kr├│lewska akademia pi─Ö knych nauk, historyiistaro┼╝ytno┼Ťci, akademia szwedzka narodo w├ęj poezyiiwymowy, akademia umiej─Ötno┼Ťci isztuk,akademia muzyczna, towarzystwo patryotyczne, towarzystwo pro patria,
    akademia sztuk nadobnych, zwi─ůzek gocki (maj─ůcy na celu u┼╝ycie p├│┼énocnej mitologii w rze┼║biarstwie irysownictwie) w Sztokolmie, tam┼╝e akademia wiejskiego gospodarstwa. Towarzystwo nauko we w Upsala, tam┼╝e towarzystwo kosmograficzne, towarzystwo nauki pi─Öknych sztuk w Gotaborg; kr├│lewska akademia nauk w Drontheim,kr├│lewskietowarzystwodladobraNorwegiiw Chry styanii. Kr├│lewska biblioteka w Sztokolmie (bogata w dzie┼éa s┼éo wia┼äskie) liczy obecnie 70,000 tom├│w i 25,000 r─Ökopism├│w, biblioteka uniwersytecka w Upsala (100,000 tom├│w i6000 r─Ö kopism), biblioteka w Lund (40,000 tom├│w), w Chrystyanii (63,000 tom├│w); wspania┼éa galerya obrazow i muzeum staro
    ┼╝ytno┼Ťci w Sztokolmie.
    ÔÇó3%$-o-
    (a. ┬ž 2 A D,
    1.FORMARZ─äDU Monarchyaograniczonadwiemausta wami, w Szwecyi iNorwegii; tron dziedziczny liniim─Özki├ęj, zst─Ö ÔÇô 17 ÔÇô
    pnej aje┼╝eliby ta wygasla, wtedy zgromadzone stany wybior─ů inn─ů dynasty─ů. Zasadniczemi prawami pa┼ästwa s─ů: w Szwecyi, ustawa z dnia 7 czerwca 1809 r.; w Norwegii, ustawa z dnia 17 maja 1814, zar─Öczaj─ůca temu kr├│lestwu(podjedn─ůzeSzwe
    cy─ů koron─ů) oddzielne prawa izarz─ůd niemniej prawo wsp├│lne z dnia 25 wrze┼Ťnia 1810 r. okre┼Ťlaj─ůce nast─Öpstwo tronu, p o twierdzone dla obydw├│ch kr├│lestw ustaw─ů norwegsk─ů z 1814 r. iaktemzjednoczenia 1815r.;nareszcieaktyzjednoczeniazdnia 31 lipcai6sierpnia1815r.
    W┼éadza prawodawcza jest wsp├│lnie przy kr├│lu inarodzie, kt├│ry w Szwecyi reprezentuj─ů zbieraj─ůce si─Ö co 5 lat na sejm cztery stany, 1)szlachta,2)duchowie┼ästwo,3)mieszczaniei4)ch┼éopi. Roku 1828 sk┼éada┼é si─Ö sejm z 492 deputowanych od szlachty. Wed┼éug uchwa┼éy sejmu z 1823 r. maj─ů by─ç tak┼╝e reprezento wane na sejmie uniwersytety przez swych professor├│w, a ci przy┼é─ůczeni do duchownego stanu. Sejm naradza si─Ö i przyjmuje wi─Ökszo┼Ťci─ů g┼éos├│w, oddzielnie ka┼╝dy stan, projekta do praw p o dane, ju┼╝to przez kr├│la ju┼╝ przez cz┼éonk├│w sejmu prawa przez sejm uchwalone nabieraj─ů mocy, gdy je kr├│l potwierdzi, kt├│remu wreszciezostawionejestnieograniczonereto.W Norwegii,gdzie nie masz ┼╝adnego stanu, zbieraj─ů si─Ö co trzy lata deputowani od ludu, na sejm zwany Storthing. Liczba deputowanych, kt├│rymi by─ç mog─ů tak obywatele miejscyjako iobrani zpo┼Ťr├│d miesz ka┼äc├│w wiejskich, nie mo┼╝e by─ç wi─Öksza nad 100 ani mniejsza od
  8. Storthing sk┼éada si─Ö z dw├│ch wydzia┼é├│w zwanych Lagthing iOdelsthing,pierwszytworzy }cz─Ö┼Ť─çcz┼éonk├│wwybranychprzez Storthing ze swego grona, drugi stanowi reszta i jego cz┼éonk├│w. Ka┼╝dy projekt do prawa wnoszony jest najprz├│d do wydzia┼éu Odelsthing; gdy tu zostanie przyj─Öty, przechodzi pod rozwag─Ö pierwszego wydzia┼éu, kt├│ry go mo┼╝e przyj─ů─ç lub odrzuci─ç. Przy
    jęty na Storthing projekt może król odłożyć do następnego ze brania, a gdy wniesiony zostanie iprzyjęty na trzecim Storthing, natenczas już, nawet bez przyzwolenia królewskiego, staje się o b o
    wi─ůzuj─ůc├ęm prawem. Tak w Szwecyi jako i w Norwegii nar├│d Tom II. 3 — 18 –
    sam ustanawia podatki na sejmach, i słucha rachunku z użycia przyzwolonych przezeń podatków.
    Na czele w┼éadzy wykonawczej jest kr├│l (kt├│rego w Norwegii wystawia namiestnik lub wicekr├│l, b─Öd─ůcy koniecznie cz┼éonkiem panuj─ůcej rodziny lub domniemanym nawet nast─Öpc─ů tronu). G┼é├│wnemi w┼éadzami rz─ůdu s─ů: w ka┼╝d├ęm kr├│lestwie rada stanu;
    z po┼Ťr├│d norwegski├ęj rady stanu minister spraw zewn─Ötrznych, i dw├│chradzc├│wstanus─ůzawszeprzykr├│lu. RadastanuwSzwe cyi sk┼éada si─Ö z dw├│ch ministr├│w, sprawiedliwo┼Ťci i spraw z e wn─Ötrznych,izsze┼Ťciuradzc├│wstanu. Najwy┼╝sz─ůw┼éadz─ůkieruj─ůc─ů wszystkiemi wewn─Ötrznemi i zewn─Ötrznemi sprawami w Szwecyi jest kr├│lewska kancelarya, pod przewodnictwem ministra spraw zewn─Ötrznych, a kt├│ra sk┼éada si─Ö z nadwornego kanclerza, z4 sekretarz├│w stanu iradzc├│w kancellaryi, iwed┼éug rodzaju czynno┼Ťci, dzieli si─Ö na r├│┼╝ne expedycye idepartamenty. Szcze g├│lne kollegia czyli wydzia┼éy rz─ůdu s─ů: kollegium izby kr├│lewskiej, koll. g├│rnictwa, koll. handlu, koll. wojny i zarz─ůd marynarki. Norwegia ma oddzielny, w┼éasny rz─ůd kr├│lewski sk┼éadaj─ůcy si─Ö z 1 ministra stanu, 8 radzc├│w stanu i 1 sekretarza stanu. Rz─ůd
    ten dzieli si─Ö na 6 nast─Öpuj─ůcych departament├│w, 1) departa ment sprawiedliwo┼Ťci i policyi; 2) spraw ko┼Ťcielnych, szk├│┼é i o┼Ťwiecenia; 3) finans├│w, handlu ice┼é; 4) departament rewizyjny: 5) wojny. i 6) marynarki; na czele ka┼╝dego departamentu jest prze┼éo┼╝onyradzcastanu. Sprawiedliwo┼Ť─çwymierzanajestw imie niukr├│la,wka┼╝d├ęmkr├│lestwiepod┼éugw┼éa┼Ťciwychpraw. Naj wy┼╝sz─ů instancy─ů s─ůdow─ů w Szwecyi jest trybuna┼é kr├│lewski. Instancyami appellacyjnemi s─ů nadworne s─ůdy w Sztokolmie i J├Ânk├Âping, tudzie┼╝ s─ůd nadworny dla Skanii iBlekingen. W y roki drugiej instancyi wydaj─ů po prowincyach s─ůdy ziemskie, a pierwsz─ů instancy─ů s─ů izby s─ůdowe w miastach is─ůdy okr─Ögowe dla mieszka┼äc├│w wiejskich. Powszechn├ęm prawem dla Szwecyi jestksi─Öga praw cywilnych ikryminalnych 1442 zebrana, 1734 r. przejrzana, a 1772 r.poprawiona. Najwy┼╝sz─ů s─ůdow─ů instan cy─ů dla Norwegii jest s─ůd najwy┼╝szy w Chrystyanii, kt├│ry za ÔÇô 19 ÔÇô
    przy┼é─ůczeniem si─Ö do niego sejmu (Storthing), zamieni─ç si─Ö mo┼╝e
    w s─ůd stanu. Co do wewn─Ötrznego zarz─ůdu dzieli si─Ö Szwecya
    na 24 lany czyli namiestnictwa, kt├│re dalej dziel─ů si─Ö na H├Ąrad
    (obwody)atenaw├│jtostwa. Nadka┼╝d─ůlan─ůprze┼éo┼╝onyjestjeden
    naczelnik (H├Âfding). Norwegia, we wzgl─Ödzie administracyjnym
    dzieli si─Ö, opr├│cz dw├│ch dawnych hrabstw Laurvig i Jarlsberg,
    stanowi─ůcych dwa obwody zarz─ůdu,-na 16 amt├│w a tena 43
    w├│jt├│stw. W ka┼╝dem biskupstwie jest naczelny urz─Ödnik pod
    kt├│rego zwierzchnictwem zostaj─ů naczelni urz─Ödnicy w ka┼╝dym amcie. –
    2.KR├ôL. KarolXIVJanChrzciciel)zfrancuzkiegodomu Bernadotte przez zmar┼éego 1818 r. kr├│la Kar├│la XIII (z domu holszty┼äsko-gottorpskiego) za nast─Öpc─Ö przybrany. Tytu┼é: Kr├│l Szwed├│w, Norweg├│w, Got├│w iWend├│w. Rezydency─ů: Sztokolm zamki ipa┼éace kr├│lewskie w Drottningsholm, Rosersberg, Haga (nale┼╝─ůcy do tera┼║niejszego nast─Öpcy tronu), w Gripsholm. Na czele kr├│lewskiego dworu s─ů: marsza┼éek pa┼ästwa, wielki szam belan, pierwszy marsza┼éek nadworny, wielki koniuszy i wielki ┼é o w c z y . W e d ┼é u g b u d ┼╝ e t u n a r o k 1 8 3 4 , o g ├│ l n a lista c y w i l n a k r ├│ lewskiego domu wynosi┼éa 719,250 talar├│w, z czego na potrzeby kr├│la 420,000, a na wydatki dla domu nast─Öpcy tronu, 170,000 talar├│w. Sejm za┼Ť norwegski 1834 r. wyznaczy┼é, na nast─Öpne trzy lata, po 96,000 talar├│w dla domowej kassy kr├│lewskiej.
    Ordery, 1) Order serafin├│w (ju┼╝ w wieku 13 przez Magnusa I. mia┼é by─ç ustanowiony, lecz dopiero 1748 r. wraz z orderami mieczaipolarnejgwiazdy przezFryderykaIzosta┼éodnowiony,i ustaw─ů nadany, samym tylko udzielany bywa cz┼éonkom panuj─ů cychdom├│winajwy┼╝szymkrajowym urz─ÖdnikomÔÇô 2)Order miecza, ustanowiony 1523 przez Gustawa I jesttoorderwoj skowy, podzielony na cztery klassy.ÔÇô 3) Order p├│┼énocnej gwia zdy, odnowiony przez Fryderyka I, dla urz─Ödnik├│w cywilnych i os├│b duchownych. (Order serafin├│w ci dosta─ç mog─ů, kt├│rzy ju┼╝ maj─ů order miecza igwiazdy, ikawalerowie pierwszego orderu s─ů uwa┼╝ani jako wojskowi kommandorowie orderu miecza ajako

ÔÇó

  • *
    i 1,102,546 tal.banko.
    221,233 tal.srebr.
    i 2,019,500 tal.banko. 635,466 tal. srebr.
    i2,332,661 tal.banko. 728,862 tal.srebr. i2,170,907 tal.banko.
    Wydatk├│w *
    Roku 1836 było dochodu
    *y 99 wydatk├│w
    ÔÇô 20 ÔÇô
    cywilni kommandorowie orderu gwiazdy). 4) Order Waza, ust─ů nowiony 1772 r.przezGustawa IIIdlazach─Ötyrolnictwaiprze mys┼éu.ÔÇô 5) Order Karola XIII, 1811 ustanowiony w nagrod─Ö
    usługdlaogólnegodobra. W Norwegiiniemażadnegoorderu: atoli r. 1819 ustanowił król dla Norwegii znak honorowy w n a grodę obywatelskich zasług znakiem tym jest medal srebrny.
  1. DoCHODY PA┼âSTWA. a) W Szwecyi, roczny bud┼╝et wydatk├│w oznaczony zosta┼é przez sejm 1830 r. na czas do n a st─Öpnego sejmu, rocznie na 8,879,700 talar├│w; a ┼╝e najwy┼╝szy doch├│d przyj─ů─ç mo┼╝na tylko na 7,171,370 talar├│w, przeto brak
    musia┼é by─ç zape┼éniony oddzielnie uchwalonym podatkiem w y n o sz─ůcym 5 procent od czystego dochodu. Na rok 1834 wynosi┼é bud┼╝et wydatk├│w 9,206,200 talar├│w bankowych, do czego jesz cze dodano bud┼╝et nadzwyczajny 2,922,150 talar├│w. W sw├ęm s p r a w o z d a n i u z 1 8 3 6 r. r a d a s t a n u w y k a z a ┼é a 1 3 , 3 2 8 , 4 0 0 t a l a r ├│ w banko dochodu, do czego jeszcze doda─ç wypada┼éo 1,620,000 ta lar├│w bankowych pobranych przez rz─ůd na rachunek szczeg├│l nych u┼╝ytk├│w, a pot├ęm zwr├│ci─ç si─Ö maj─ůcych. Wydatki za┼Ť w y nosi┼éy 12,855,129 talar├│w, a mianowicie na list─Öcywiln─ů 742,000
    tal. na wojsko l─ůdowe 4,336,000 tal. na flot─Ö 2,185,000 tal.
    i t. d. Długu krajowego liczono, 1830 r. do 9 mil. tal. banko.,
    ale teraz zmniejszony został na 4 mil. Dług ten jest, po najwię
    kszej cz─Ö┼Ťci wewn─Ötrzny, ledwo tylko podobno 1,200,000 jest zagranicznej po┼╝yczki, ale ita zupe┼énie ma by─ç umorzona. b)
    W Norwegii(wed┼éugcotrzylata,stosowniedopotrzebimo┼╝no ┼Ťci kraju), ustanawianego przez sejm bud┼╝etu, by┼éo:

Przychodu w latach 1836ÔÇô1839 1,047,226 tal.srebr.

ÔÇô 21 ÔÇô
Najwi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç przychodu stanowi c┼éo, kt├│re 1837 r. przy nios┼éo 1,163,600 tal. srebr. i 1,810,000 tal. bankowych.
4.SI┼üAZBROJNA. a)Si┼éal─ůdowa1831r.:
1) W Szwecyi: 32694 stałego regularnego wojska tojest:
25 pu┼ék├│w piechoty . . . . 25,409 ludzi. 8 ÔÇ× jazdyÔÇŽ..4,705ÔÇ×
3 – artyleryi. . . . 2,580 –
Landwerczylikonskrypcya,na5 kl.
podzielona, w czasie wojennym . 95,518 . 2)W Norwegii,wedługjednych14,051,
według innych, regularnego woj
ska . . ÔÇŽ . . . . . 12,000 ÔÇ× Landweru . . . . . . .10,000 .
Razem 150,212ludzi. Według Forsella składać się ma teraz w Szwecyi wojsko:
z33,070 głów piechcty 5,100 jazdy
3,000 artyleryi
370 in┼╝ynieryi. 41,540 ludzi.
W tejliczbiejestzaci─ůgowegowojska:3370g┼é├│wartyleryi iin┼╝ynieryi, 1100 g┼é├│w jazdy i 3674 piechoty, reszta jest roz dzielon├ęm wojskiem.-
Landweru liczy ten┼╝e autor 130,000 ludzi.
W Szwecyiinaczejni┼╝w innychkrajachEuropy urz─ůdzonejest wojsko. Dzieli si─Ö ono trojako, to jest na wojsko rozdzielone (sk┼éadaj─ůce si─Öz pu┼ék├│w kt├│rych ┼╝o┼énierze utrzymywani s─ů przez w┼éa┼Ťcicieli ziemskich, a za┼Ť oficerowie, zamiast ga┼╝y, maj─ů s o bie wydzielone maj─ůtki gruntowe z kt├│rych si─Ö utrzymuj─ů: 2) wojsko zaci─Ö┼╝ne (dobrowolnie zaci─ůgnione i z┼╝o┼édu ┼╝yj─ůce); 3) landwer. Ca┼éa Szwecya podzielona jest na 6 wojskowych okr─Ö g├│w, wyj─ůwszy Blekingen kt├│re jest wojskowym okr─Ögiem floty. W ka┼╝dym okr─Ögu g┼é├│wnym wojskowym rz─ůdzc─ůikommendan tem jest wy┼╝szy genera┼é.

Roku 1833 cała siła zbrojna morska składała się z 11 okrę
t├│w liniowych, 8 fregat, 4 korweti 6 bryg├│w, maj─ůcych w og├│le 1,363 dzia┼é. –
Doda─ç jeszcze do tego trzeba flotyll─Ö sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö ze 24 szoner├│w, 8 statk├│w bombardyerskich, 5 statk├│w ogniowych, 2 5 0 szalup kanonierskich iyoll├│w, ju┼╝to pok┼éadowych ju┼╝ bezpok┼éa dowych, a przeznaczon─ů g┼é├│wnie do stra┼╝y brzeg├│w morskich.
W e d ┼é u g innych sk┼éada─ç si─Ö m a ta flotylla z 3 ÔÇô 4 0 0 szalup k a nonierskich i yoll├│w, z kt├│rych pierwsze s─ů wi─Öksze opatrzone ┼╝aglami i wios┼éami, a ka┼╝da szalupa obsadzona jest 54 lud┼║mi. Yolle s─ů p┼éaskie, samemi tylko opatrzone wios┼éami. Marynarka norwegskask┼éada┼éasi─Ö1832r.z1fregaty,2bryg├│w,2 korwet, 8 kanonierskich szoner├│w, 2 szalup mo┼╝dzierzowych i 80 szalup kanonierskichiyoll├│w. Wojenneportyw Szwecyis─ů:Karlskrona, SztokolmiGotaborg. W Norwegii:Frederiksv├ĄrniChristian sand. Twierdze w Szwecyi: Christianstad, Karlskrona, w kt├│rej teraz bardzo mocn─ů wybudowano cytadell─Ö, Ny-Elfsborg, bro ni─ůce portu Sztokolmskiego, cytadelle Waxholm iFridrichsburg, tudzie┼╝ wielka twierdza Wan─üs czyli Karlsborg, nad jeziorem Watter, oko┼éo kt├│r├ęj, od kilku lat roboty zosta┼éy rozpocz─Öte. W NorwegiiAggerhuus,Frederikstad,Frederikssteen,Frederik holm, Bergenhuus i Christiansteen (ostatnia ju┼╝ zaniedbana).
Wojskoweakademie wSztokolmieiKarlsbergu;instytutka det├│w w Chrystyanii szko┼éy ┼╝eglugi w Sztokolmie i Karlskronie. Niedawno urz─ůdzono dom dla inwalid├│w z kr├│lewskiego zamku Ulriksdal (dla300 inwalid├│w). Od r. 1816 istnieje korpus ka det├│w morskich w Frederiksv├Ąrn.
-o-$$$_o-

  • HISTORYA
  1. Pierwszemi mieszka┼äcami dzisiejszej Szwecyi byli Finnowie (Czuchczowie) i Laponowie, kt├│rych potem Szwedzi i Goci, ludy ÔÇô 23 ÔÇô
    germa┼äskiego pokolenia, dalej na p├│┼énoc wyparli. Pojedyncze, z ┼éowow ┼╝yj─ůce hordy ostatnich, podlegaj─ůce po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci, naczelnikom zfamilii Jagling├│w, przy┼é─ůczy┼éy si─Ö(w pi─ůtym wieku) do naczelnika tego┼╝ plemienia rozci─ůgaj─ůcego swe panowanie po nad jeziorem M├Ąlar. i od miasta w kt├│r├ęm mia┼é rezydency─ů, n a zywaj─ůcego si─Ö kr├│lem upsalskim. Potomkowie jego panowali w Szwecyi a┼╝ do 1068 r.
  2. Roku 829 Ansgar by┼é pierwszy co wprowadzi┼é religi─ů
    chrze┼Ťcia┼äsk─ů mi─Ödzy Szwed├│w iGot├│w, kt├│ra jednak dopiero za
    króla Olawa (około roku 1000) stale się przyjęła. Wzajemne
    zatargi imorskie rozboje by┼éy przez kilka wiek├│w najulubie┼ä sz├ęm zatrudnieniem Szwed├│w.
  3. Mo┼╝ni w┼éa┼Ťciciele d├│br ziemskich Karle uporczywie opie rali si─Ö kr├│lom chc─ůcym nada─ç powag─Ö w┼éadzy kr├│lewski├ęj, a┼╝ nareszcie(1250)uda┼éosi─Ökr├│lomzdomu Birger,zroduFol kunger, zla─ç w jedno dwa ci─ůgle sobie nieprzyjazne narody S z w e d├│w iGot├│w i szcz─Ö┼Ťliwie utrzyma─ç je w nale┼╝n├ęm dla siebie poszanowaniu. Oni to zdobyli Finlandy─ů, Birkekerle (w Norrlan dyi)icz─Ö┼Ť─çLaponii. Leczdopu┼Ťciwszysi─Öucisk├│w,postuletniem panowaniu Folkungerowie utracili tron, kt├│ry Szwedzi oddali siostrze┼äcowi ostatniego kr├│la ksi─Öciu Albrechtowi Meklembur skiemu. Lecz wielu cudzoziemc├│w a szczeg├│lniej Niemc├│w przy by┼éych do Szwecyi ztym kr├│lem, dali pow├│d zawistnym Yarlom, ┼╝e ci i tego kr├│la usun─Öli (1389) od tronu.
  4. Takie wypadki u┼éatwi┼éy kr├│lowej du┼äskiej Ma┼égorzacie, s p o sobno┼Ť─ç po┼é─ůczenia w jedno trzech kr├│lestw p├│┼énocnych Danii, Norwegii iSzwecyi, przez uni─ů kalmarsk─ů (1397) (ob.Dani─ů 7). Atoli niezadowoleni t├ęm panowie, wkr├│tce wybrali sobie w┼éa snych, w┼éadz─ů kr├│lewsk─ů opatrzonych rz─ůdc├│w Karola Bonde iSten Sture: Krystyan II, zapewni─ç sobie chc─ůcy tron szwedzki stra ceniem najznakomitszych pan├│w (1520 r.) da┼é pow├│d do zu pe┼énego oderwania si─Ö Szwecyi od kalmarskiego zwi─ůzku.
  5. Zbawca Szwecyi, Gustaw Waza, przez wyb├│r narodu wst─ů piwszy na tron (1523) podni├│s┼é Szwecy─ů do pot─Ögi,jakiejjeszcze ÔÇô 24 ÔÇô
    a┼╝doowegoczasuniemia┼éa. Rz─ůd,religia,skarb,handel,rol nictwo, nauki i obyczaje, wcale now─ů pod jego panowaniem przybra┼éy posta─ç. Zaprowadzeniem sejm├│w, do kt├│rych, opr├│cz szlachtyiduchowie┼ästwa, weszli tak┼╝e mieszczanie ich┼éopi, po w┼Ťci─ůgn─ů┼énadu┼╝yciaszlachtyiko┼Ťcieln├ęjhierarchyi. Cz─Ö┼Ť─çdo chod├│w zd├│brduchownych przeznaczy┼éna uposa┼╝enieza┼éo┼╝onego (1447)przezrz─ůdc─ÖSten-Sture,apot├ęm podupad┼éegouniwersytetu w Upsala, atak sta┼ési─Öjego wskrzesicielem. Ten┼╝e kr├│l, wszed┼é szy w przymierze zAngli─ů i Hollandy─ů, ┼Ťcie┼Ťni┼é zbyt obszerne przywileje miast hanzeatyckich, i nareszcie postara┼é si─Ö, ┼╝e stany nasejmie(1540)w Oerebrouchwali┼éyawWester├ąs1544po twierdzi┼éy prawo dziedzicznego nast─Öpstwa na tron dla jego p o tomk├│w p┼écimezki├ęj.
  6. Eryk XIV starszy syn inast─Öpca Gustawa, podczaskoronacyi zaprowadzi┼é nieznane dot─ůd godno┼Ťci w Szwecyi hrabi├│w ibaro n├│w. Przy┼é─ůczy┼é do Szwecyi Estoni─ů, ale (1568) przez swego brata Jana II pozbawiony zosta┼é tronu i wolno┼Ťci, a nareszcie potem (1575) i ┼╝ycia. Za zrzeczenie si─Ö raz na zawsze prawa Danii do tronu szwedzkiego, odst─ůpi┼é temu┼╝ pa┼ästwu (1570), pokojem szczeci┼äskim Gotlandy─ů, Skani─ů, ikilka innych po┼éudnio wych prowincyj szwedzkich.
    Oko┼éo tego czasu za┼éo┼╝one zosta┼éy w Szwecyi fabryka broni, i fabryka saletry dw├│r kr├│lewski utrzymywa┼é w┼éasn─ů z cudzo ziemc├│w si─Ö sk┼éadaj─ůc─ů orkiestr─Ö; wtedy ju┼╝ przedstawiano (1594) szwedzkie dramatyczne sztuki.
  7. Zygmunt, syn Jana a siostrzeniec Zygmunta Augusta kr├│la polskiego, obrany zosta┼é kr├│lem polskim, ipo ┼Ťmierci swego ojca (1592) wst─ůpi┼é tak┼╝e na tron szwedzki. Za jego panowania, p o kojem w Teusinie (1595) cz─Ö┼Ť─ç Finlandyi iIngermania odpad┼éy doRossyi,zacoupewnionyzosta┼éprzyposiadaniuEstonii. Apo niewa┼╝ Zygmunt sam b─Öd─ůc religii katolickiej, wi─Öcej t├ęj ni┼╝eli luterskiej sprzyja┼é w Szwecyi, przezto uda┼éo si─Ö chciwemu rz─ů d├│w jego stryjowi Karolowi IX zabra─ç mu tron szwedzki (1599) ikoronowa─ç si─Ö(1604) kr├│lem szwedzkim. Wynik┼é─ů st─ůd pot├ęm ÔÇô 25 ÔÇô
    wojn─Ö o Estoni─ů mi─Ödzy Polsk─ů a Szwecy─ů zako┼äczy┼é pok├│j w Oli wie (1660). –
  8. Gustaw Adolf, syn Karola IX by┼é najwi─Ökszym swojego czasukr├│lem. Wielkim si─Öon okaza┼ébohatyrem w swychwoj nach z Rossy─ů iPolsk─ů, a wi─Ökszym jeszcze w wojnie niemieckiej, do kt├│rej go powo┼éali przeciwko Austryi protestantcy ksi─ů┼╝─Öta istany,w tajn├ęmprzymierzub─Öd─ůcyzFrancy─ů(Lipsk1631,L├╝ tzen 1632). Zdoby┼é on na Rossyi: Kexholm, Kareli─ů i Inger mani─ů (pokojem w Stolbowie 1617; na Polsce: Inflanty (zawie szeniem broni w Altmark 1629). Od niego zaczyna si─Ö nowa epoka w sztuce wojenn├ęj pierwsza bitwa wed┼éug przepis├│w n o w├ęj taktyki (ob. Europ─Ö IV, 10: mniej g┼é─Öboka postawa piechoty; ┼éadownice i karabiny: kirasyery i dragony. –
  9. Po ┼Ťmierci Gustawa Adolfa (w bitwie pod L├╝tzen), za p a nowania ma┼éoletniej jego c├│rki Krystyny, Szwedzi, jawnie ju┼╝ odt─ůd wspierani od Francyi, przez swych wodz├│w tak dzielnie prowadzili dal├ęj wojn─Ö przeciwko Austryi, i┼╝zmusili j─ů do zawarcia westfalskiego pokoju (1648), moc─ů kt├│rego zyska┼éa Szwecya, ca┼é─ů zachodni─ů Pomerani─ů zwysp─ů R├╝gen imiastem Szczecinem, tu dzie┼╝ Wismar, biskupstwa Bremen i Verden; poprzednio ju┼╝ przyci┼Ťnionaor─Ö┼╝emDania(1643 odst─ůpi─çtak┼╝emusia┼éaSzwecyi prowincyj i wysp J├Ąmtland, Herjedalen, Gotlandyi, Oeselii iIIal land, a pokojem w Br├Âmsebro (1645)uwolni─ç j─ů od c┼éa na Sundzie.
  10. Gdy Krystyna za┼éo┼╝ycielka uniwersytetu w Abo, dla oso bliwego upodobania w pi─Öknych sztukach inaukach (1654) koro n─Ö z┼éo┼╝y┼éaiuda┼éa si─Ö do W┼éoch na mieszkanie, obj─ů┼étron cio teczny jej brat ksi─ů┼╝─Ö drumost├│w Karol X. Pragn─ůcy wojny ten monarcha, protestacyi Jana Kazimierza kr├│la polskiego, przeciwko jego wst─ůpieniu na tron szwedzki, u┼╝y┼é za pow├│d do zerwania rozejmu z Polsk─ů, kt├│rego jeszcze czas by┼é nie up┼éyn─ů┼é, i wsparty przezelektorabrandenburskiego,doPolskiwkroczy┼é. Jegozwy ci─Öztwo pod Warszaw─ů (29 i30 lipca 1656) zdawa┼éo si─Östanowi─ç o losie Polski, kiedy Brandenburgia zagro┼╝ona od Austryi od
    zwi─ůzku odst─ůpi┼éa, i traktatem welawskim (1657) z Polsk─ů si─Ö Tom II. 4 ÔÇô 26 ÔÇô
    pogodzi┼éa,atym czasemRossyaiDania wzi─Ö┼éysi─Ödo or─Ö┼╝aprze ciwko Szwecyi. Wtedy Kar├│lX ca┼éeswe si┼éyobr├│ci┼éprzeciwko Danii, przeszed┼é po zamarz┼éym Be┼écie a┼╝ pod jej stolic─Ö, pokojem w R├Âskild (1658) zaj─ů┼é prowincye Skani─ů, Blekingen, Halland, Bohus, Bornholm iDrontheim, i powt├│rnym napadem okaza┼é z a miar, zniszczywszy Kopenhag─Ö, zamieni─ç ca┼é─ů Dani─ů na szwedzk─ů prowincy─ů, kiedy najprz├│d po┼Ťpieszylijej na ratunek Hollendrzy i krwawe odnios┼észynad szwedzk─ů flot─ůzwyci─Öztwo (1658) ocalili Kopenhag─Ö, nast─Öpnie zawarte przymierze mi─Ödzy Francy─ů, Angli─ů iHollandy─ů (1659) postanowi┼éo utrzyma─ç r├│wnowag─Ö na p├│┼éno cy,inakonieczawczesna┼Ťmier─çKarolaX po┼éo┼╝y┼éakoniecob szernym jego planom.
  11. Regencya jego ma┼éoletniego syna Karola XI (ur. 1655) pogodzi┼éasi─Özewszystkieminieprzyjacio┼émiSzwecyi. Pokojem w Kopenhadze (1660) zwr├│ci┼éa Danii wszystkie zdobyte kraje za tera┼║niejszemi granicami Szwecyi; tego┼╝ roku pojedna┼éa si─Ö z P o l sk─ů pokojem oliwskim, a z Rossy─ů (1661) pokojem zawartym w Kardys (w Estonii) pod┼éug kt├│rego Szwecya pozosta┼éa w spo kojn├ęmposiadaniuInflantiEstonii. P├│┼║niejLudwikXIV Karola XI wpl─ůta┼é w wojn─Ö hollendersk─ů, kt├│ra go pozbawi┼éa do Bran denburgii, pokojem w St. Germain i w Lund (1679) cz─Ö┼Ťci z a chodniej Pomeranii.
  12. Niepowodzenia w tej wojnie przypisywa┼é Karol XI ogra niczeniu w┼éadzy kr├│lewskiej przez zbyteczne roszczenia szlachty szwedzkiej,inar├│┼╝nychsejmach(1680 1683i1693)pobudza j─ůc przeciwko niej inne stany, tyle dokaza┼é, i┼╝ m u tamte zupe┼én─ů
    odda┼éyw┼éadz─Ö. Itakietorz─ůdyzostawi┼époswej┼Ťmierci(1697) swemupi─ÖtnastoletniemusynowiKarolowiXII. Leczten,wswym m┼éodzie┼äczym zapale nadu┼╝y┼é tej niebezpiecznej w┼éadzy, wdawszy si─Ö w awanturnicze wojny pogr─ů┼╝y┼é Szwecy─ů w otch┼éa┼ä nieszcz─Ö┼Ť─ç, iprzyprawi┼é o utrat─Ö wysokiego znaczenia, jakie by┼éa do owego czasu w rz─Ödzie mocarstw europejskich zajmowa┼éa.
  13. Od trzech swych s─ůsiad├│w, Danii PolskiiRossyi razem zaczepiony,przezdziewi─Ö─ç latwalczy┼ézniemizgodn├ęm podziwie ÔÇô 27 ÔÇô
    nia szcz─Ö┼Ťciem, zapewni┼é si─Öprzeciwko Danii pokojem w Traven dahl (1700), w tym┼╝e roku, wyda┼é krwaw─ů bitw─Ö Rossyanom pod Narw─ů i w pi─Öciu bitwach tak dalece pokona┼é Polak├│w, i┼╝ kr├│l August II, pokojem w Altranst├Ądt (1706) ust─ůpi┼é tronu wspie ranemu przez Karola, Stanis┼éawowi Leszczy┼äskiemu. Lecz prze
    grana pod Pu┼étaw─ů na Ukrainie przeciwko Piotrowi Wielkiemu (8 lipca 1709) pozbawi┼éa go wszystkich owoc├│w dziewi─Öcioletnich zwyci─Öztw. Kr├│lowie du┼äski i polski wzi─Öli si─Ö znowu do or─Ö┼╝a, to┼╝ samo uczyni┼éy Prusy ielektor brun┼Ťwicki: kiedy tymczasem Karol XII, odci─Öty przez Rossy─ů od swego kraju, bawi┼é w Ben derze, napr├│┼╝no usi┼éuj─ůc wci─ůgn─ů─ç Turcy─ů do wojny przeciwko Rossyi. Powr├│ciwszy nareszcie do Szwecyi, obr├│ci┼é ca┼ée swe si┼éy na Dani─ů, powzi─ů┼é zamiar wyparowa─ç jej w┼éadz─Ö z Norwegii, ale przy obl─Ö┼╝eniu Fridrichshalu, jak si─Ö zdaje z r─Öki morderczej, (1718) postrada┼é ┼╝ycie.
  14. Ulryka Eleonorajegosiostraidziedziczkatronuszwedz k i e g o , u s t ─ů p i ┼é a k o r o n ─Ö s w e m u m a ┼é ┼╝ o n k o w i F r y d e r y k o w i I, k s i ─Ö c i u Hesko-Kasselskiemu (1720ÔÇô1751). Teraz to Szwecya musia┼éa wielkiemi ofiarami okupi─ç pok├│j u swych nieprzyjaci├│┼é: przez z a warty pok├│j w Sztokolmie (20 listop. 1719, jako te┼╝ 21 stycz. i 3czerwca1720 odst─ůpi┼éaBrun┼Ťwikowiksi─ÖztwaBremeniWer den: Prusom Pomerani─ů zachodni─ů mi─Ödzy Odr─ů i Peen─ů zw y spamiUsedomiWolin Daniiobowi─ůza┼éasi─Öp┼éaci─çc┼éonaSun dzie i obydw├│ch Be┼étach; wreszcie Rossyi, zkt├│r─ůjeszcze toczy┼éa przez kilka lat zgubn─ů wojn─Ö, by┼éa zniewolona, traktatem w N y stadt, pozostawi─ç (1721) Inflanty, Estoni─ů, Ingermani─ů iKareli─ů. W nowejzpoduszczeniaFrancyiwybuch┼éej(1741)wojniezRos sy─ů utraci┼éa Finlandyq, odzyska┼éa j─ů wprawdzie pokojem w Abo (1743) gdy po ┼Ťmierci (1741) bezdzietnej kr├│lowej Ulryki przy sta┼é Fryderyk na ┼╝─ůdanie Rossyi, aby po nim ksi─ů┼╝─Ö Holszty┼äsko Gottorpski wst─ůpi┼é na tron szwedzki, i przybra┼é go za nast─Öpc─Ö.
  15. Adolf Fryderyk (1757ÔÇô1771) raczej piastowa┼é tytu┼é kr├│lewski ni┼╝ rzeczywi┼Ťcie rz─ůdzi┼é, tak dalece wp┼éywa┼éa Rossya na s─ůsiedniejejpa┼ästwo,itylestany (mi─Ödzy kt├│remidwa utwo ÔÇô 28 ÔÇô
    rzy┼éysi─Östronnictwakapeluszeiczapki,czyliFrancuzi iRossy anie), od ┼Ťmierci Karola XII w┼éadz─Ö kr├│lewsk─ů znowu ┼Ťcie┼Ťnili. Przedsi─ÖbierczyGustawIIIzacz─ů┼érz─ůdzi─ç(1772)niepodlegle. Ale najprz├│d ┼Ťwietnemu jego zawodowi przeszkodzi┼é (1789) spisek jego finnickiej armii, izniewoli┼é go do odst─ůpienia (1791) tra ktatem w W├Ąral─â (w Finlandyi) wszystkich korzy┼Ťci, kt├│re ju┼╝ by┼é odni├│s┼é, nied┼éugo pot├ęm (w mar. 1792) Ankerstr├Âm ┼╝ycia go p o
    zbawi┼é. Za jego panowania zyska┼éa Szwecya wysp─Ö S. Bart┼éo mieja w Indyach zachodnich. ÔÇó
  16. Gustaw IV sprzeda┼é 1803 r. pomorsk─ů prowincy─ů W i s mar ksi─Öciu meklembursko – szwery┼äskiemu, z reszt─ů rz─ůdzi┼é w zgodn├ęmporozumieniuzeswemistanami,zkorzy┼Ťci─ůdlakraju dop├│ki 1806 r. nie wpl─ůta┼é si─Ö w niepotrzebn─ů wojn─Ö z Francy─ů, przez co utraci┼é ca┼é─ů Pomerani─ů. Nie chc─ůc przyst─ůpi─ç do syste matu l─ůdowego, po pokoju tyl┼╝yckim, ┼Ťci─ůgn─ů┼é na siebie wojn─Ö Rossyi, co mu da┼éo pow├│d do zrzeczenia si─Ö tronu 1809.
  17. Po nim nast─ůpi┼é Karol XIII (ur. 1748). Poniewa┼╝ obrany przeze┼ä nast─Öpc─ů tronu Krystyan August, ksi─ů┼╝─Ö holszty┼äsko-son derburski, wkr├│tce umar┼é (1810) przeto stany szwedzkie obra┼éy nast─Öpc─ů tronu ksi─Öcia Pontecorvo Bernadottego, marsza┼éka p a ┼ä stwa francuzkiego, kt├│ry pod imieniem Karola Jana, po ┼Ťmierci swego przybranego ojca (w lut. 1818 r.) na tron wst─ůpi┼é.
    Tymczasem (1819 r.)odpad┼éa do Rossyi ca┼éa Finlandyai cz─Ö┼Ť─ç
    Norrlandyi. Za to król szwedzki otrzymał (1813) królestwo nor
    wegskie, którego wojska nadaremnie pokusiły się (1814) o o d
    zyskanie niezawis┼éo┼Ťci. Za odst─ůpienie dla Danii iNorwegii cz─Ö┼Ťci
    szwedzkiej Pomeranii, dostały Prusy (pokojem paryzkim 1814) księztwo lawenburskie.
  18. Od owegoju┼╝czasurz─ůdszwedzkizajmujesi─Ötylkowe wn─Ötrznym porz─ůdkiemiudoskonaleniemr├│┼╝nychga┼é─Özikrajowej administracyi. Uczynionyprzezsejmnorwegski1836 r.wniosek, abykr├│lswoje suspensyjnevetozamieni┼éna vetostanowcze,od rzuconyzosta┼é Rolnictwotakdalecesi─Öwzmog┼éo,i┼╝terazwiele tysi─Öcy beczek zbo┼╝a zbywa na wyw├│z za granice, kiedy przedt├ęm ÔÇô 29 ÔÇô
    z za granicy sprowadza─ç je trzeba by┼éo dawn─ů nieprzezorno┼Ť─ç w wycinaniu las├│w, ustawami teraz pow┼Ťci─ůgnion─ů tylko ch├│w byd┼éa wymaga ulepsze┼ä i pomno┼╝enia, po┼é├│w tak┼╝e ┼Ťledzi nieco si─Ö zmniejszy┼é fabryki i r─Ökodzie┼éa, jakkolwiek mnogie i coraz bardziej si─Ö wzmagaj─ů, jednak┼╝e jeszcze potrzebom kraju nie w y starczaj─ů; wszak┼╝e wiele porteru wywo┼╝─ů z Gotaborg do Anglii, iAmeryki: g├│rnictwo nie ucierpia┼éo na wsp├│┼éubieganiu si─Ö A n glii, gdy┼╝ Ameryka nowy zapewnia odbyt dla kruszcu szwedz kiego.W og├│lno┼Ťcirz─ůd,znajpomy┼Ťlniejszymskutkiem,ocz├ęm i m o w a k r ├│ l e w s k a n a s e j m i e 1 8 4 0 r. n a d m i e n i a , u s i ┼é o w a ┼é o t w o rzy─ç nowe a wa┼╝ne ┼║r├│d┼éa korzy┼Ťci dla kraju. Szczeg├│lniej wyw├│z ┼╝elaza wielkie przynosi┼é zyski. Dla tego te┼╝ d┼éug krajowy ze wn─Ötrzny i znaczna cz─Ö┼Ť─ç wewn─Ötrznego umorzone zosta┼éy bez podwy┼╝szenia podatk├│w. Pokopano kana┼éy, urz─ůdzono drogi, udzielono pomoc r─Ökodzie┼éom, przemys┼éowi i rolnictwu, dopro wadzono wojsko do wybornego stanu, i nietylko szwedzkiemu pa┼ästwualeiludowi dawniejobcy,anawet nieprzyjazny nar├│d Norwegi─ů, ┼Ťci┼Ťle przywi─ůzano do sprawy i przyjaznym uczyniono dla Szwecyi.
    (Historya Norwegii zamieszczona zosta┼éa zhistory─ůDanii)
    ->{$$$e- R 0 S S Y A.
    (Geografia Rossyi azyatyckiejprzy opisie Azyi umieszczon─ů b─Ödzie).
    A. S R A J,
  19. P O ┼ü O ┼╗ E N I E . , Rossya w ca┼éej rozci─ůg┼éo┼Ťci, ┼é─ůcznie z k r ├│ lestwem polski├ęm, wielki├ęm ksi─Östwem finlandzki├ęm i posiad┼éo ┼Ťciami w Ameryce zajmuje ogromn─ů przestrze┼ä od 35┬░ do 78ÔÇŁ szeroko┼Ťci p├│┼énocnej, si─Ögaj─ůc 240┬░ d┼éugo┼Ťci wschodniej, p o cz─ůwszy od 35┬░ d┼éugo┼Ťci zachodniej. Wielki Ocean, w Rossyi
    pospolicie wschodnim zwany, oblewa cz─Ö┼Ť─ç azyatyck─ů cesarstwa, w Europieza┼Ťodp├│┼énocymorzelodowatezodnog─ůmorzem bia ┼é├ęm zwan─ů: od zachodu morze baltyckie z odnogami botnijsk─ů, fi┼äsk─ů irygsk─ů; od po┼éudnia morze czarne z azowski├ęm i kaspij skie. L─ůdow─ů za┼Ť granic─ů w stronie p├│┼énocno-zachodniej przytyka ÔÇô 31 ÔÇô
    do Norwegii iSzwecyi; w zachodniej do Pruss, Galicyi i Turcyi europejskiej na po┼éudnie w cz─Ö┼Ťci azyatyckiej graniczy z Turcy─ů azyatyck─ů, Persy─ů iposiad┼éo┼Ťciami chi┼äskiemi.
    2.PODZIA┼ü. Podwzgl─Ödemwewn─Ötrznegozarz─ůdudzieli si─Ö Rossya, na zasadzie ukaz├│w z 1775 i 1837 r. urz─ůdzone, na Gubernie,ObwodyiZiemienaosobnychprawachoparte.W cz─Ö ┼Ťci europejskiej jest 37 Gubernij 2 obwody iziemia do┼äskich kozak├│w. Gubernies─ůnast─Öpuj─ůce: 1St.Petersburska,2Esto┼ä ska, 3 Inflantska, 4 Kurlandzka, 5 Moskiewska, 6 Smole┼äska, 7 Pskowska, 8 Twerska, 9 Nowogrodzka, 10 Oloneska, 11 A r changelska, 12 Wo┼éogodzka, 13 Jaros┼éawska, 14 Kostromska,
    15 Włodzimirska, 16 Niżegrodzka, 17 Tambowska, 18 Ria
    zańska, 19 Tulska, 20 Kaługska, 21 Orzelska, 22 Kurska, 23
    Woronezka, 24 Kijowska, 25 Czerniechowska, 26 Pułtawska,
    27Charkowska, 28Ekaterynosławska,29Chersońska, 30Tau
    rycka, 31 Wileńska, 32 Grodzieńska, 33 Witebska, 34 M o hilewska, 35 Mińska, 36 Wołyńska, 37 Podolska, i O b w ó d
    Bia┼éostocki. Z tych trzy Gubernie: Esto┼äska, Inflancka i K u r landzka osobnemi rz─ůdz─ů si─Ö prawami, r├│wnie jak W . X. fin landzkie, Obw├│d Bessarabski iZiemia do┼äskich kozak├│w. Tym sposobem Rossya europejska z czterdziestu w og├│le sk┼éada si─Ö cz─Ösci, kt├│re pr├│cz tego os├│bne jeszcze wielkich prowincyj maj─ů nazwiska. I tak: gubernie od liczby 1 do 4 wraz z Finlandy─ů mianuj─ů pospolicie prowincyami morza wschodniego, czyli nad baltyckiemi. Od liczby 5 do 23 stanowi─ů Ru┼Ť wielk─ů, od 24 do 27 Ru┼Ť ma┼é─ů (Ma┼éorossya: od 28 do 30 ┼é─ůcznie z Bessarabi─ů i Ziemi─ů do┼äskich kozak├│w, po┼éudniow─ů Rossy─ů: od 31 do 37 wraz zobwodem bia┼éostockim,zachodni─ů Rossy─ů. Wed┼éug po┼éo┼╝enia geograficznego wymienione gubernie id─ů w nast─Öpuj─ůcym p o rz─ůdku:
    A. Gubernienadgraniczne.
    a) Ku północy:
    Nad morzem białem Archangelska od Uralu aż po nad Diwinę
    P├│┼énocn─ů; nad jeziorem Onega Olonecka; nad botnijsk─ů ifi┼äsk─ů odnog─ů Finlandya nad fi┼äsk─ů St. Petersburg iEstonia (Rewel): nad rygsk─ů Inflanty (Ryga), nad morzem ba┼étycki├ęm Kurlandya (Mitawa).
    b) Ku zachodowi:
    Nad NiemnemWileńskaiGrodzieńska nadBugiemBiałostocki obwód igubernia Wołyńska: nad Dniestrem Podolska: nad P r u tem iDunajem Bessarabia.
    c) Ku południowi:
    Nad morzem czarn├ęm Cherso┼äska iTaurycka nad azowski├ęm Ekaterynos┼éawska, pod og├│ln─ů nazw─ů nowej Rossyi.
    d) K u wschodowi wzdłuż azyatyckiej granicy od południaku północy:
    Nad Donem ziemia kozak├│w igubernia Woronezka; nad Ok─ů Tambowska: nad Wo┼ég─ů Ni┼╝egrodzka, Kostromska; nad wy┼╝sz─ů D┼║win─ů Wo┼éogodzka.
    B. Gubernie┼Ťrodkoweodp├│┼énocykupo┼éudniowi.
    a) Mi─Ödzy jeziorami Ilme┼äski├ęm iBia┼é─çm, Nowogr├│d.
    b) Nad D┼║win─ů zachodni─ů, Psk├│w iWitebsk. – c) Nad Wo┼ég─ů Twer iJaros┼éaw; nad jej pobocznemi rzeka
    mi zprawej strony, nad Moskw─ů, Moskiewska, Ka┼éugska; nad Ok─ů Tulska, Riaza┼äska iW┼éodzimirska.
    d) Nad wy┼╝szym Dnieprem Smole┼äska: nad jego pobocznemi rzekami, z lewej strony nad Soz─ů Mohilewska nad Dzisn─ů Orzel ska, Kurska, Czerniechowska zprawej nad Prypeci─ů Mi┼äska.
    e) Nad dolnym Dnieprem zprawej stronyKijowska, zlewej Pułtawska.
    f) Nan Dońcem Charkowska (Słobodzko-Ukraińska)
  20. ROZLEG┼üO┼Ü─ć. W ca┼éej obszerno┼Ťci wzi─Öta, obejmuje
    Rossya 370,000 mil kwadr. co wynosi si├│dm─ů cz─Ö┼Ť─ç znanej d o t─ůd powierzchni ziemi. Z tej og├│lnej liczby wypada na Rossy─ů europejsk─ů70,000milkwadr.na azyatyck─ů276,000,naposia d┼éo┼Ťci w Ameryce 24,000. Bu┼éharin naznacza 401,536 mil kwadr. ca┼éemu pa┼ästwu, z kt├│rych na cz─Ö┼Ť─ç europejsk─ů wypada 98,587 licz─ůc w to Polsk─Ö i gubernie Kaza┼äsk─ů, Orenbursk─ů, ÔÇô 33 ÔÇô
    Permsk─ů, Wiatsk─ů, Simbirsk─ů, Saratowsk─ů, Astracha┼äsk─ů i P e n ze┼äsk─ů, kt├│re┼Ťmy do cz─Ö┼Ťci azyatycki├ęj za┼é─ůczyli: na cz─Ö┼Ť─ç azya tyck─ů 284,449 mil kwadr. przeznacza, a na ameryka┼äsk─ů 17,500.
    4.GRUNT. W og├│leeuropejskaRossyaprzedstawiarozleg┼é─ů r├│wnin─Ö, w stosunku do swojej obszerno┼Ťci ma┼éo bardzo g├│r m a j─ůc─ů. Ca┼éa p┼éaszczyzna w stronie po┼éudniowej i p├│┼énocno-zacho dni├ęj pochyla si─Ö ku morzu lodowatemu, bia┼éemu i baltyckiemu; w stronie po┼éudniowej ku morzu czarnemu i kaspijskiemu, tu stepy, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci bez wody ilasu,niezmiern─ů przestrze┼ä ziemi zajmuj─ů.
    G├│ry. 1.G┼é├│wnepasmo,podog├│ln─ůnazw─ůg├│ruralskich, rozci─ůga si─Ö w stronie wschodniej europejskiej Rossyi stanowi ono od p├│┼énocy granic─Ö Azyi iprzebiega przez wszystkie stopnie szeroko┼Ťcigeograficznej. Maonotrzy,odr├│┼╝niaj─ůcejewg┼é├│ wnych cz─Ö┼Ťciach,nazwy: w p├│┼énocneji┼Ťredniejcz─Ö┼Ťciwercho turski├ęm iekaterynburski├ęm, w po┼éudniowej za┼Ť orenburski├ęm si─Ö zowie. Ca┼ée pasmo lasami pokryte, najwy┼╝sze szczyty do 5 i 6000 st├│p wznosi. 2) G├│ry fi┼äskie,┼éa┼äcuchskandynawskich alp, za┼éegaj─ů ca┼é─ů Finlandy─ů, Laponi─ů rossyjsk─ů i okr─ů┼╝aj─ů jezioro O n e ga,przybieraj─ůcnazw─Ög├│rO┼éoneckich.3)W po┼éudniowoza chodniej stronie podg├│rze karpackie wzd┼éu┼╝ Dniestru po ca┼é├ęm Podolurozci─ůgasi─Öitam┼╝ezupe┼énieniknie.4 G├│rytauryckie, odnoga azyatyckiego kaukazu, ci─ůgn─ů si─Ö ku morzu czarnemu ina tauryckim p├│┼éwyspie wznosz─ů si─Ö do 4700 st├│p nad poziom m o
    rza, pod nazw─ů Czatyrdachu. Wewn─ůtrz pa┼ästwa wznosz─ů grzbiet sw├│j alau┼äskie g├│ry, kt├│rych najwy┼╝sza wznios┼éo┼Ť─ç tysi─ůca st├│p dochodzi w szeroko rozci─ůgaj─ůcym si─Ö pasmie Waldajski├ęm od miasta Waldaju tak nazwanem.
    Jeziora. Najznaczniejsze s─ů w stronie p├│┼énocnej mi─Ödzy bia┼éem morzem ifi┼äsk─ů odnog─ů. 1) Onega 30 mil d┼éugie, miejscami 10 szerokie, ma kilkazamieszka┼éych wysep. 2) Ladoga rzek─ů Swi rem po┼é─ůczone z Onega, przesz┼éo 25 mil d’ugie, 15 szerokie. Najwi─Öksze i najrybniejsze jezioro w ca┼éej Europie: rzeka Newa
    ┼é─ůczy je z fi┼äsk─ů odnog─ů, ┼╝eglug─Ö jednak utrudzaj─ů zaspy piasku, Tom II. 5 ÔÇô 34 ÔÇô
    kt├│rewodaszybkozjednegomiejscanadrugieprzenosi 3)Da l├ęj ku po┼éudniowi Ilmen 6 mil d┼éugie, przez rzek─Ö Wo┼éch├│w do Ladogi odp┼éyw maj─ůce. 4) ku zachodowi wzgl─Ödem Ilmenu roz
    lewa si─Ö Pejpus czyli czucho┼äskie jezioro 12 mil d┼éugie, 8 sze rokie do niego wpada rzeczka Embach, Narwa za┼Ť ┼é─ůczy je z fi┼äsk─ů odnog─ů. 5) Bie┼éooziero (bia┼ée jezioro przez Szeksn─Ö m a odp┼éywdoWo┼égi W W.ksi─Öztwiefinlandzki├ęmjezioraprawie jedn─Ö trzeci─ů cz─Ö┼Ť─ç powierzchni zajmuj─ů, wszystkie jednak w sto sunku do powy┼╝ej wymienionych s─ů ma┼ée, najznaczniejsze mi─Ödzy niemiSaimo rzek─ůWoxazLadog─ůpo┼é─ůczone.
    Rzeki. 1. Do morza lodowatego wpada Peczora z g├│r Ural skich wyp┼éywaj─ůca, przebiega 150 mil kraju od wschodu ku za chodowi. D┼║winap├│┼énocnapowstajezpo┼é─ůczeniaSuchonyiJugi i z niemi ┼é─ůcznie 160 mil przep┼éyn─ůwszy wpada pod Archange lem do d┼╝wi┼äskiej odnogi morza bia┼éego. Wiczegda sp┼éawna i Pinega ┼é─ůcz─ů si─ÖzDiwin─ů zprawej strony, Waga za┼Ť zlewej. Mezen iOnega do bia┼éego morza odp┼éywaj─ů.
  21. Do morza baltyckiego, Tornea, rzeka graniczna od strony Szwecyi, do zatoki botnijski├ęj wpada. Newa zLadogi pocz─ůtek bierze, przep┼éywa przez Petersburg i do fi┼äskiej odnogi wpada. O ┼Ť m mil i p├│┼é d┼éugo┼Ť─ç jej wynosi, lecz w ca┼éym ci─ůgu dla w i ─Ö kszych nawet statk├│w przyst─Öpna. Narwa ┼é─ůczy Pejpus z fi┼äsk─ů odnog─ů. D┼║winazachodniaw g├│rachalau┼äskichma┼║r├│d┼éo,blizko pocz─ůtku ju┼╝ sp┼éawna, przerzn─ůwszy 142 mil kraju, do rygski├ęj wpada odnogi, zabrawszy z sob─ů Torop─Ö, Me┼╝─Ö, Kaspl─Ö i U┼é─Ö. Niemen w Gubernii Mi┼äskiej pocz─ůtek bierze, w pewnej cz─Ö┼Ťci zbli┼╝aj─ůc si─Ö do morza baltyckiego, do kt├│rego uchodzi, stanowi
    granic─Ö od Pruss i tam go Memlem zowi─ů. Z nim ┼é─ůcz─ů swoje wody Dubissa, Wilia, Niewieza iSzczara. Bug granica od strony Galicyi ┼é─ůczy si─ÖzNarwi─ů pod Serockiem.
  22. Do morza czarnego przyp┼éywa Dunaj rozdzielaj─ůcy Rossy─ů od Turcyi, do niego wpada Prut. Dniestr w Galicyi ma swoje ┼║r├│d┼éo, jest sp┼éawny mimo wodospadu pod Jampolem. Dniepr z wo┼éoho┼äskiego lasu wyp┼éywa, z prawej strony zabiera Prype─ç ÔÇô 35 ÔÇô
    Berezin─ÖiBoh, zlewejza┼ŤSo┼╝─ÖiDesn─Ö,240milprzebiega, ┼╝eglug─Ö atoli utrudzaj─ů cz─Öste dosy─ç porohy czyli wodospady.
  23. Do azowskiego morza uchodzi Don w tulski├ęj gubernii p o cz─ůtek bior─ůcy, p┼éynie 195 mili┼é─ůczysi─Özprawego brzeguzSo sn─ů iDo┼äcem, zlewego za┼Ť z Worone┼╝─ů, Choperem, Miedwiedyc─ů, Sal─ů i Manyozem.
  24. Do morza kaspijskiego p┼éynie Wo┼éga najwi─Öksza rzeka Rossyi. Naj┼╝y┼║niejszeskrapiaprowincyei┼é─ůczyzsob─ůnajludniej sze okolice pa┼ästwa. W ci─ůgu blizko 500 milowego biegu wody
    jejniezliczonestatkiprzebiegaj─ů. W g├│rachalau┼äskich,wgu bernii Twerski├ęj ma swoje ┼║r├│d┼éo, z prawej strony zabiera sp┼éa wn─ů Ok─Ö, Wazuz─Ö i Sur─Ö, z lewej Twerc, Moloh─Ö, Kostrom─Ö, Kam─Ö imn├│ztwo pomniejszych rzeczek istrumieni.
    Kana┼éy Troisty system kana┼éowy ┼é─ůczy kaspijskie z baltyc ki├ęmmorzem,czyliAstrachanzPetersburgiem. 1.Wysznewo ┼éockie po┼é─ůczenie mi─Ödzy 1704 a 1784 r. uko┼äczone, poczyna si─Ö od uj┼Ťcia Wo┼échowy, a ko┼äczy przy uj┼Ťciu Twerca. Statki p┼éyn─ů rzek─ů Wo┼échow─ů, kana┼éem Nowogrodzkim, rzek─ů Mst─ů, k a na┼éami Wysznewo┼éockiemi ┼é─ůcz─ůcemi Mst─Ö, Cn─Ö i Twerc, pod miastemTweremwchodz─ůnaWo┼ég─Ö.ÔÇô 2.Tychwi┼äskiepo┼é─ů czenie zaczyna si─Ö tak┼╝e od uj┼Ťcia Wo┼échowy a post─Öpuje dalej Sjuzkim kanalem, rz.Sjaz─ů, kana┼éem tychwi┼äskim, rz.Walczen k─ů, jeziorem Somi┼äski├ęm, rz. Somin─ů, Gorjun i Czahodoszcz─ů wpadaj─ůc─ů do Mo┼éohy kt├│ra si─Ö ┼é─ůczy z Wolg─ů pod miastem M o ┼éoh─ů.ÔÇô 3.Maryi┼äskiepo┼é─ůczenieidzierz.Wo┼échow─ů,kana┼éem Sjazkim, rz. Sjaz─ů, kana┼éem Swirskim, Swir─ů rz.,jeziorem Oneg─ů, kana┼éem Onezkim, Maryi┼äskim, Kowi─ů, Bie┼éoozerem, do Szeksny, t─ů za┼Ť do Wo┼égi z kt├│r─ů si─Ö ┼é─ůczy przy mie┼Ťcie Rybi┼äsku. W e wszystkich atoli tych trzech systematach rzeka Newa ikana┼é la dogski najg┼é├│wniejsze stanowi─ů po┼é─ůczenie. Ten ostatni ci─ůgnie si─Ö wzd┼éu┼╝ jeziora Ladogi na mil 15 i chroni statki od mielizn jeziora,przesz┼éo25000 statk├│wprzewozinanimcorocznieto wary. Inne wa┼╝ne po┼é─ůczenia w├│d s─ů nast─ůpuj─ůce
    Berezi┼äski kana┼é, niekiedy lepelskim zwany, ┼é─ůczy baltyckie
  • 36 ÔÇô
    zczarn├ęm morzem. Pocz─ůwszy od Rygi D┼║win─ů post─Öpuj─ů statki do U┼éy, stamt─ůd lepelski├ęm jeziorem do rzeki Essy i Bereszty, j e ziorem Bereszt─ů, kt├│re kana┼é berezi┼äski ┼é─ůczy zjeziorem P┼éa wem, z t─ůd rz. Siergucz─ů do Bereziny, a od t├ęj do Dniepru.
    Kana┼é Ogi┼äskiego ┼é─ůczy Niemen z Dnieprem za po┼Ťrednictwem
    Szczary, Jaszczołty iPrypeci rozpoczęty około 1797 ukończony został 1801.
    Kana┼ékr├│lewski┼é─ůczyDnieprzWis┼é─ůzapo┼Ťrednictwem rzek Prypeci, Piny i Muchawca.
    Kanał Xięcia Alexandra Wirtemberskiego niekiedy kubeńskim
    zwany, ┼é─ůczy morze bia┼éezbaltycki├ęm przy pomocy w├│d rzeki
    Szeksny, jeziora B┼éahowieszcze┼äskiego, rzeki Porozowicy,jeziora –
    Kubenskiego, rz.Suchowy iDiwiny p├│┼énocnej. Ten┼╝e kana┼é ┼é─ů
    czy tak┼╝e i Wo┼ég─Ö z bia┼é├│m morzem, a t├ęm sam├ęm Archangel z Astrachanem. –
    Nadto pracuj─ů teraz nad po┼é─ůczeniem rzeki Moskwy z Wo┼ég─ů, zapo┼Ťrednictwemrz.Istry,SistryiDubny. Rozpocz─Ötotak┼╝edwa kana┼éy maj─ůce ┼é─ůczy─ç Don z Wo┼ég─ů.
    5.KLIMAT. W takrozlegl├ęmpa┼ästwieklimaniemo┼╝eby─ç wsz─Ödzie jednostajne: poni┼╝ej 50 stopnia szeroko┼Ťci, wiosna ij e sie┼ä najpi─Ökniejsze s─ů pory roku, zima ┼éagodna, lato po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci skwarne. Mi─Ödzy 50 a 60 stopniem mrozy si─Ö wzmagaj─ů, zima ostrzejsza istopniami coraz d┼éu┼╝sza, wiatry mro┼║ne od w s c h o du,lubwilgotneid┼╝d┼╝ysteodzachodus─ůpanuj─ůce. Odpo┼éowy listopada do po┼éowy kwietnia rzeki lodem pokryte, zimno d o
    chodzi pospolicie 24 niekiedy 30 stopni Reaumura, tego┼╝ stopnia dosi─Ögaj─ů upa┼éy letnie. Burze zgrzmotami rzadkie, zmiany tem peratury bardzo powolne, dlatego w og├│le klimat Rossyi uwa┼╝a─ç nale┼╝y za bardzo zdrowy. Wed┼éug tablic ┼Ťmiertelno┼Ťci corocznie z rozkazu naj┼Ťw. Synodu og┼éaszanych, liczba urodzonych przecho
    dzicorocznieliczb─Özmar┼éychop├│┼émiliona.W roku1819by┼éo 1094 os├│b starszych nad lat 100 324 prze┼╝y┼éo po 105 lat: 179 dosz┼éo do 110 lat; 98 prze┼╝y┼éo 115; 56 przesz┼éo po 120 lat; 23 po 125; 13 po 130; a dwie dosi─Ög┼éo nadzwyczajnego wieku ÔÇô 37 ÔÇô
    140 i 150 lat. Wyj─ůwszy dzieci do roku 10, najwi─Öksza ┼Ťmier telno┼Ť─çokazywa┼éasi─Ömi─Ödzy60i65rokiem. Nap├│┼énocypowy ┼╝├ęj 62 stopnia klima jest to┼╝ samo co na p├│┼éwyspie skandynaw skimwt├ęm┼╝epo┼éo┼╝eniu. Pod66stopniemdnia21czerwcas┼éo┼ä ce wcale nie zachodzi, a 21 Grudnia nie wschodzi. O d 67 stopnia drzewa wysokopienne ju┼╝ si─Ö nie udaj─ů.
    6.P┼üODY NATURALNE. 1)Cia┼éakopalne.G├│rnictwocz─Ö┼Ťci europejskiej ogranicza si─Ö na wydobyciu znacznej ilo┼Ťci wybor nego ┼╝elaza inieco miedzi io┼éowiu, ale za to cz─Ö┼Ť─ç azyatycka d o starcza ogromn─ů mass─Ö rozmaitych kruszc├│w, a nadewszystko drogich metall├│w, tak dalece, i┼╝ ┼╝aden kraj ┼Ťwiata nie wydaje tyle z┼éota co Rossya. Sam Ural od roku 1823 do 1838 wyda┼é, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci, przez p┼éokanie 4382 pudy kruszcu z┼éotego, doliczywszy do tego z kopalni g├│r altajskich i z Nerczy┼äska w y d o byte 622 pudy, wypadnie og├│lna summa 5004 pudy, z kt├│rych pozyskano 4494} pud├│w czystego z┼éota i 388 pud├│w srebra, do┼é─ůczywszy do tego 255 pud├│w pozyskanego w hutach z┼éota, wypadnie razem summa 4750 pud├│w, zkt├│rych po potr─ůceniu
    koszt├│w mennicznych, wybito 22,467,000 dukat├│w, czyli prze sz┼éo 400 milion├│w z┼éotych. Ural tak┼╝e dostarcza platyny, kt├│rej w powy┼╝ej namienionym okresie czasu 1259 pud├│w pozyskano. Od roku 1828 zacz─Ötozniej bi─çmonet─Ö, kt├│rej do roku 1838 za 2,458,000 rubli wesz┼éo w obieg. Altajskie g├│ry iNerczy┼äsk w y daj─ů okolo 1200 pud├│w rocznie, teraz iw Uralu odkryto srebrne miny. Miedzi w roku 1836 wydobyto 240204 pud├│w. W tym ┼╝e roku o┼éowiu odtopiono 4 0 9 0 0 pud├│w. ┼╗elaza lanego i k u tego dostarczaj─ů huty corocznie blizko siedmiu milion├│w centna r├│w.W og├│lewarto┼Ť─çcoroczniewydobywanychmetal├│wmo┼╝na lekkona70milion├│wrubli(126,000,000z┼ét.)ceni─ç.W ostat nich latach wykryto kopalnie cyny i nowego metalu Iryd zwa nego,kt├│ryci─Ö┼╝szymjestodplatyny.ÔÇô A┼éunuikoperwasufa
    bryki w guberniach Tambowski├ęj, Jaros┼éawskiej. Rieza┼äskiej, Ka┼éugskiej i Penze┼äskiej, wyda┼éy w roku 1832 przesz┼éo 14000 pud├│w.ÔÇô Soliwarzonki(wsamejguberniiPermski├ęjprzeszlo ÔÇô38ÔÇô –
    6 milionów pudów), zkopalń w gubernii Orenburskiej, zjezior
    w gubernii Saratowskiej i w stepach Kirgiz├│w r├│wnie jak bessa
    rabskich wydobywaj─ů w przeci─Öciu od 20 do 30 milion├│w p u
    d├│w. Saletrywielkajestobfito┼Ť─ç,wzachodnichosobliwieiwpo
    ┼éudniowych prowincyach. Kopalniew─Öglikamiennychdo┼Ť─çobfite
    w guberniach Oloneckiej, Ka┼éugski├ęj, Ekaterynos┼éawskiej, i w ziemi do┼äskich kozak├│w.
    Od roku 1829 na zachodniej stronie Uralu zacz─Öto poszuki wa─çdyament├│winiebezkorzy┼ŤciwtymbowiemrokuP.Hum boldt w podr├│┼╝y swojej pierwszy w tych stronach pokaza┼é dya
    ÔÇÜment.W Uralu,wokolicachKatarinenburga,znajduj─ůszmaragdy, a w Mursinka 14 mil od Ekaterinenburga, wykopuj─ů pi─Ökne t o pazy i beryle (w roku 1828 znaleziono beryl 6 funt├│w wa┼╝─ůcy). W Tauryi iw Oloneckiej gubernii wydobywaj─ů kryszta┼é g├│rny. Mika (Marienglas) na wyspie So┼éowecko w onegski├ęj zatoce morza lodowatego wydobywa si─Ö niekiedy w tablicach stop─Ö k w a dratow─ů maj─ůcych. Ziemia porcelanowa w guberniach Czernie chowskiejiEkaterynos┼éawskiejw obfitychznajdujesi─Öpok┼éadach.
    Granit najpi─Ökniejszy w ogromnych sztukach jest w Finlandyi. Blok granitowy na podstaw─Ö do pos─ůgu Piotra W . sprowadzony wa┼╝y 40,000 centnar├│w. Wi─Ökszy nier├│wnie sprowadzono nie dawno do kolumny Alexandra w Petersburgu, d┼éugo┼Ť─ç jego w y nosi 98 st├│p, grubo┼Ť─ç 22, a waga przesz┼éo 73,000 centnar├│w. Wody mineralne w guberniachTambowski├ęj, Olonecki├ęjiTwer ski├ęj,siarczane k─ůpiele w Kurlandyi, najwa┼╝niejsze atoliinajwi─Ö c├ęj ucz─Öszczane kaukazkie iseryjewskie w gubernii Orenburski├ęj.
    2) Ro┼Ťliny. W Bessarabii, w guberniiCherso┼äskiej,wTau ryi, w ziemi do┼äskich kozak├│w wybornie udaje si─Ö wino. W y t┼éaczaj─ůtam bia┼éeiczerwone szampa┼äskie, maj─ů francuzkiega tunki z nad Garumny, pomy┼Ťlnie hoduj─ů winoro┼Ťl re┼äsk─ů igreck─ů. Pocz─ůtkowo sprowadzono wincarzy z kraj├│w, z kt├│rych szczepy brano; lecz teraz osobliwie w ziemi do┼äskich kozak├│w, uprawa wina g┼é├│wn├ęm sta┼éa si─Ö krajowc├│w zatrudnieniem, w Bessarabii szwajcarscyosadnicynajwi─Öcejsi─Öt├ęmzajmuj─ů.W roku1835 ÔÇô 39 ÔÇô-
    w gubernii Chersońskiej wytłoczono 211,000, a w Tauryi
    356,000 wiader wybornego czerwonego ibiałego wina. Teraz
    ju┼╝ iw gubernii Ekaterynos┼éawskiej i Podolski├ęj pomna┼╝aj─ů si─Ö
    winnice. – Owoce. Wisnie w gubernii W┼éodzimirski├ęj, jab┼éka, najulubie┼äszekinewskie iprzezroczyste,wwielkiejobfito┼Ťciwy
    daj─ůjesadynadOk─ůiinnemirzekamipo┼éudniowejWo┼égi. W po ┼éudniow├ęj Rossyi udaj─ů si─Ö w najlepszych gatunkach orzechy w┼éoskie, migda┼éy, oliwki, figi iwszelkie owoce strefy umiarkowa n├ęj. Laskowe orzechy a┼╝ ku biegunowemu klimatowi si─Ögaj─ů, r├│┼╝ne gatunkijag├│d, niekt├│resamym p├│┼énocnym okolicom w┼éa ┼Ťciwe,jaknp.maroszkaiw┼éadzimirskaklukwa. Zbo┼╝awznacznej obfito┼Ťci wydaj─ů prowincye nadbaltyckie, igubernie zachodniej Rossyi. Wed┼éug poda┼ä z roku 1832 wysiano w ca┼éej Rossyi 19,269,000czetwiertioziminy,28,920czetw.jarzyny.W roku 1837 wywieziono 2,828,251 czetw., warto┼Ťci oko┼éo 38 milio n├│w rubli as. Kartofli ma┼éo jeszcze sadz─ů, a ┼é─ůki sztuczne przy obfito┼Ťci zwyczajnego siana d┼éugo jeszcze niepotrzebnemi b─Öd─ů. Bu┼égaryn uprawne grunta na 100 milion├│w dziesi─Öcin szacuje, samych za┼Ť ┼é─ůk rozleg┼éo┼Ť─ç na 13 milion├│w dziesi─Öcin podaj─ů. Ogrodowero┼Ťlinydobrzesi─Öudaj─ůa┼╝do 62 stopniaszer.geogr. Oko┼éoMoskwyiPetersburgahoduj─ů szparaginadzwyczajnejgru bo┼Ťci. Najpi─Ökniejsze ogrodowiny udaj─ů si─Ö w guberniach nad Wo┼ég─ů po┼éo┼╝onych, w gubernii Jaros┼éawskiej powiat Rostowski prawie przez samych ogrodnik├│w zamieszka┼éy. Z jarzyn ogrodo wych najwi─Öcej uprawiaj─ů kapusty, burak├│w, cybuli, og├│rk├│w, arbuz├│wimelon├│w.ÔÇô Lenikonopies─ůprzedmiotemhandluza granicznego, iw tak dobrych s─ů gatunkach, ┼╝e nasienie nadzwy czajjestposzukiwanenazagranicznychtargach.W roku1837
    warto┼Ť─ç wywozu wynosi┼éa: 23,129,000 ru.as. za len,34,304,000 rubli za konopie, 19,652,000 rubli za lniane ikonopne siemie, 2,632,000 ru. za olej.– Tytu┼ä w po┼éudniowych prowincyach nad Dunajem, Dnieprem iPrutem wybornie si─Ö udaje. Na ukra inie zbieraj─ů rocznie 300,000 pud├│w. Teraz znaczne pozak┼éada no plantacye tytuniu ameryka┼äskiego w guberniach Saratowskiej, ÔÇô 40 ÔÇô
    Orzelski├ęj,Charkowskiej,Smole┼äskiejiwTauryi.ÔÇô Chmieludo statkiemwywo┼╝─ů zUkrainyiznad Wo┼égi.ÔÇô Drzewa wsz─Ödzie podostatkiem, wyj─ůwszy kilka step├│w bezle┼Ťnych nad Dnieprem iDonem.W og├│lelasyzajmuj─ů180milion├│wdziesi─Öcinziemi,
    i z tych dwie trzecie nale┼╝─ů do korony. Najobfitsze w lasy s─ů g u bernie Archangelska, Wo┼éogodzka iOlonecka, za najwi─Ökszy las uwa┼╝aj─ů wo┼écho┼äski, a puszcza bia┼éowiezka w litwie 30 mil kw. zajmuje.
    3.Zwierz─Öta. Konies─ůkorzystnymprzedmiotemhandluza granicznego, hoduj─ů ich w Rossyi nadzwyczajn─ů ilo┼Ť─ç,iw rozma itych rasach; w┼éa┼Ťciwe ruskie konie odznaczaj─ů si─Ö wytrwa┼éo┼Ťci─ů. Pozaprowadzane stadniny w dogodnych do chowu koni okolicach, znacznie si─Ö przyk┼éadaj─ů do poprawy ras z pomi─Ödzy prywatnych odznacza si─Ö stadnina w dobrach Hrabin├ęj Or┼éow, licz─ů w niej przesz┼éo1300koniarabskiej,angielskiejiinnychras.ÔÇô Byd┼éa rogatego, osobliwie w ┼Ťrodkowych ipo┼éudniowych prowincyach, mn├│stwo, stanowi ono wa┼╝ny zagranicznego handlu przedmiot. W Bessarabii,tudzie┼╝mi─ÖdzyBugiemiDniepremhoduj─ůbawo┼éy. ┼╗ubry znajduj─ů si─Ö jedynie w puszczy bia┼éowiezkiej, gdzie ich
    zachowanie ukazem Cesarskim zabezpieczone, tego bowiem ga tunkuniemaszju┼╝w┼╝adnejinnejstronie┼Ťwiata.ÔÇô Owiectrzy s─ů g┼é├│wne odmiany, pospolite grubo-we┼éniaste, tauryckie z delika tn─ů, mi─Ökk─ů nakszta┼ét jedwabiu we┼én─ů, wielkie zd┼éug─ů, w┼éosist─ů we┼én─ů, od kt├│rych pochodz─ů k─Ödzierzawe, siwe baranki. Tataro
    wie nogajscy w Tauryi hoduj─ů owce, kt├│rych ogony od 10 do 30 funt├│w ┼éoju wydaj─ů. W prowincyach nadba┼étyckich, miano wicie w Inflantach, w KurlandyiiEstonii, r├│wnie jak w guber niach po┼éudniowych, pozaprowadzano ogromne stada merynos├│w.
    W gubernii Pu┼étawski├ęj owczarnie Hra. Rasumowskiego licz─ů 54000 merynos├│w. W guberniach Ekaterynos┼éawski├ęj, Char kowskiej iw Tauryi nietrudno natrafi─çowczarnie po 20 i30000 owiec licz─ůce. Na samym p├│┼éwyspie tauryckim licz─ůju┼╝ 7 milio n├│wmerynos├│w.ÔÇô Kozya┼╝do60stopniaszer.geogr.nale┼╝─ů
    do zwierz─ůt domowych, pr├│by z hodowaniem k├│z angorskich ÔÇô 41 ÔÇô
    wybornie si─Ö powiod┼éy w po┼éudniowych prowincyach.ÔÇô Sici┼ä
    liczne trzody hoduj─ů, najlepsze jednak gatunki s─ů tylko w ziemi do┼äskich kozak├│w. S┼éonina iszcze─ç s─ů znacznym artyku┼éem w y wozu samej szczeci wyprzedaj─ů rocznie prawie za 5 milion├│w rublias.ÔÇô Nadmorzemczarn├ęmchowaj─ůwielb┼é─ůdyjednogarbo we. Remy s─ů domowem zwierz─Öciem Lapon├│w iSamojed├│w, za mo┼╝niejsiznichchowaj─ůpo1000i2000sztuk.ÔÇô Dzikiejzwie rzymy wsz─Ödzie pe┼éno, osobliwie te┼╝ dostarczaj─ůc├│j futer. ┼üosie i nied┼║wiedzie do┼Ť─ç liczne w guberniach zachodniej Rossyi, nie bra knietak┼╝eiszkodnychwilk├│w.ÔÇô Drobiu,osobliwiekurig─Ösi bardzo wiele chowaj─ů. S┼éawne s─ů p├│┼ég─Öski w─Ödzone zgubernii Ni┼╝egrodzkiej. Kuropatwy: pardwy. osobliwie przepi├│rki w ogro mnych stadach si─Ö znajduj─ů.– Pszczo┼éy dzikie po lasach i pie l─Ögnowane po pasiekach, s─ů przedmiotem szczeg├│lnego zaj─Öcia si─Ö w okolicach nad Wo┼ég─ů, Ok─ů, Dnieprem iDonem, tudzie┼╝ w za chodnichguberniachiMa┼éorossyi.W r.1832wjednejgubernii Pu┼étawskiej360.000 ul├│w liczono, kt├│re wyda┼éy 52000 pud├│w
    miodu i 8000 pud├│w wosku. W Noworossyi, Bessarabii i za Kaukazemzkorzy┼Ťci─ůzajmuj─ůsi─Öutrzymywaniempszcz├│┼é.ÔÇô Je dwabniki od niedawnego czasu piel─Ögnowa─ç zacz─Öto, aju┼╝ do roku
    1835po300pud├│wjedwabiuroczniezbierano.ÔÇô Zeszkodnych
    owadów najzgubniejsza bywa szarańcza, która często w południo
    wychprowincyachogromneszkodyzrz─ůdza.ÔÇô Rybo┼é├│stwojest
    nader zyskown─ů dla Rossyi ga┼é─Özi─ů handlu. Morze lodowate d o starczawieloryb├│w,sztokfiszui┼Ťledzi,tychostatnichrocznie do
    270.000pud├│w.W rzekachdotegomorzawpadaj─ůcychpo┼éa
    wiasi─Ö┼éoso┼Ť,stokfisz,karpieiinnegatunki. W morzubaltycki├ęn
    prócz innych ryb poluwia się mnóztwo Śledzi. W morzu
    czarn├ęm ┼éowi─ů makrele, bie┼éuhy,siewrugi imn├│stwo sledzi. Naj
    obfitsze jednak po┼éowy s─ů z morza kaspijskiego i rzek do niego
    wpadaj─ůcych, Wolgi, Uralu. Kur i Tereku. Tu po┼éawiaj─ů si─Ö szczeg├│lniej ┼éososie, stokfisz, jesiotry, sterlet, i t. p. Jeziora t a k ┼╝ e
    nadzwyczaj s─ů rybne. Doch├│d z rybo┼é├│stwa morza kaspijskiego irzkdoniegowpadaj─ůcychwynosi┼éwroku1830,zakawior,
    Tom II. 6 ÔÇô 42 ÔÇô
    klejirybyprzeszło9000,000rub.W roku1835ogólnydochód zrybołóstwa podawano na 15 milionów rubli.
    ÔÇó+$ÔéČ –
    ÔÇó *2sasrex.
  1. Rozliczneludy,czterdziest─ůr├│┼╝nemij─Özykamim├│wi─ůce,kt├│ re do sk┼éadu cesarstwa rossyjskiego nale┼╝─ů, mo┼╝na w og├│le na dziesi─Ö─ç r├│┼╝ni─ůcych si─Ö mi─Ödzy sob─ů plemion rozdzieli─ç, ztych europejsk─ů Rossy─ů zamieszkuj─ů:
  2. Plemi─Ö s┼éawia┼äskie, do kt├│rego nale┼╝─ů a) Rossyanie z w ┼é a sn├ęm narzeczem stanowi─ůcy g┼é├│wn─ů mass─Ö ludno┼Ťci, dziel─ůsi─Özm a ┼é─ů odmian─ů w narzeczu, na wielko-rossyan i ma┼éo-rossyan, do tych ostatnich w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci nale┼╝─ů do┼äskie kozaki. b) Polacy w guberniachod Polskiodzyskanych. c)Serbowie,jakoosadnicy, w Ekaterynos┼éawskiejiCherso┼äskiejgubernii.
  3. ┼üotysze w Kurlandyi i po cz─Ö┼Ťci w InflantachÔÇô Litwini w Wile┼äskiej iMi┼äskiej guberniiÔÇô ┼╗mudzini.
    3.Finnowie. a)W┼éa┼ŤciwiFinnowiewFinlandyiipocz─Ö┼Ťci w gubernii Petersburgski├ęj. b) Laponowie w Laponii. c) Estowie w Estonii. d) Liwo┼äcy w Inflantach. e) Permiaki w gubernii Permski├ęj. f) Czeremisy na lewym brzegu Wolgi w Wiatski├ęj, Symbirski├ęj, Permski├ęj i Orenburskiej gubernii. g) Czuwaszy w Wiatski├ęj gub. Ni┼╝egrodzkiej i Orenburski├ęj. h) Mordwanie w gub. Ni┼╝egrodzki├ęj, W┼éodzimirski├ęj, Wiatski├ęj, Orenburski├ęj.
  4. Tatarzy: a) potomkowie ordy kapczacki├ęj. b) krymscy c) nogajscy.W po┼éudniowychguberniachEkaterynos┼éawski├ęj,Cher so┼äski├ęj iw Tauryi.
  5. Mongolskie plemi─Ö, do kt├│rego licz─ů ka┼émuk├│w, mieszkaj─ů rozrzuceni w gub. Ekaterynos┼éawskiej iw ziemi do┼äskich kozak├│w.
  6. Samojedy nad morzem lodowat├ęm w gub. Archangelski├ęj. Pr├│cz tych g┼é├│wnych plemion, zamieszkuj─ů w Rossyi jako osa ÔÇô 43 ÔÇô
    dnicy, kupcy, fabrykanci, lub r─Ökodzielnicy z r├│┼╝nych narod├│w przybywaj─ůcy, jako to:
    Niemcy w prowincyach nadbaltyckich g┼é├│wnie, a pr├│cz tego po miastach znakomitszych ijako osadnicy w Tauryi, Bessarabii i w Noworossyi. W roku 1838 liczono w ca┼é─çm pa┼ästwie 371 nie mieckich, bu┼égarskich, ┼╝ydowskich i greckich osad, maj─ůcych 296,000 mieszka┼äc├│w. Anglicy, Francuzi, W┼éochy, r├│┼╝nego ro dzaju przemys┼éem trudni─ůcy si─Ö po miastach.
    ┼╗ydzi, kt├│rych liczba dusz milion przechodzi, rozrzuceni po miastach i wsiach zamieszkuj─ů szczeg├│lniej gubernie od Polski odzyskane, lecz jest ich znakomita liczba w ma┼éo i noworossyi, tudzie┼╝ w prowincyach nadba┼étyckich.
    Grek├│w nie ma┼éa liczba osiad┼éa w gub. Czerniechowskiej, E k a terynos┼éawskiej, Cherso┼äski├ęj, w TauryiiBessarabii.
    Nadtos─ůOrmianie, Wo┼éochy, Mo┼édawianie, Arnauci,Cyganie, tych ostatnich do 10000 licz─ů.
  7. LUDNO┼Ü─ć. We wszystkich posiad┼éo┼Ťciach Rossyi liczba mieszka┼äc├│w wynosi przesz┼éo 60000000. Odj─ůwszy od tego Polsk─Ö, cz─Ö┼Ť─ç azyatyck─ů i posiad┼éo┼Ťci ameryka┼äskie, na sam─ů europejsk─ů Rossy─ů wypadnie oko┼éo 52,000,000. Ludno┼Ť─ç ta wszak┼╝e corocznie si─Ö powi─Öksza, tak i┼╝ por├│wnawszy kilkoletnie
    spisy,mo┼╝nazwi─Ökszaniesi─Öludno┼Ťcina1} procenturocznieozna czy─ç.W og├│lenaca┼é─ůrozleg┼éo┼Ť─çpa┼ästwajednakoworoz┼éo┼╝yw szy mieszka┼äc├│w, wypadnie w cz─Ö┼Ťci europejskiej oko┼éo 560 dusz na mil─Ö kwadratow─ů. St├ęm wszystkiem nie ma┼éa jest r├│┼╝nica w ludno┼Ťci r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťci pa┼ästwa, do czego si─Ö zapewne klimat najwi─Öcej przyczynia. I tak gub. Archangelska liczy tylko 18 dusz na mil─Ö kwadr. Olonecka 98; ziemia do┼äskich kozak├│w 146; Finlandya 215: Nowgorod 322: Taurya 520; Psk├│w 660 Mi┼äsk 694 Inflanty 787: Wilno 1028: Kurlandya 1070 Wo┼éy┼ä 1100; Petersburg 1153: Grodno 1188; Smole┼äsk 1313: Czerniech├│w 1500 Bia┼éystok 1652 Podole 2004: Kij├│w 2112: Tula 2200, Moskwa 2823 Kaluga 2937. Z og├│lnej liczby mieszka┼äc├│w Rossyi europejskiej przypada na: 8 ÔÇô Twersk─ů . . 1,30 .000
    9 ÔÇô Nowgorodzk─ů . . 830, 00 10 ÔÇô Olonesk─ů. . . .240,00 1 | ÔÇô Archangelsk─ů . . 263,000
    ? ÔÇô Wo┼éogdzk─ů . . 800,000
    13 ÔÇô Jaroslawsk─ů . 1,038,000
    14 ÔÇô Rostromsk─ů . . 1,456,000 35 ÔÇô Minsk─ů 15 ÔÇô W┼éodzimirsk─ů . 1.335,000 36 ÔÇô Wo┼éynsk─ů
    16 ÔÇô 17 ÔÇô 18ÔÇô 19 ÔÇô 2- 21 ÔÇô
    *i┼╝egrodzk─ů 1,380, 00 37 ÔÇô Podolsk─ů Tambowsk─ů . . 1,58,000 W ks. Finlandzkie Riazansk─ů. . 1309,000 Bessarabi─ů . . .
    44
    22 Gub. Kursk─ů . !,500,000 2 ÔÇô Estonsk─ů . . . . 280,000 23 ÔÇô Worone┼╝k─ů 1,500 000 3 ÔÇô Inflantsk─ů. . . .740,000 24 ÔÇô Kijowsk─ů . 1,500,000 4 ÔÇô Rurlandzk─ů . . 50 3,000 25 – Czerniechowsk─ů 1,5 0,000 5 ÔÇô Moskiewsk─ů . 1,338,000 26 ÔÇô 1’u┼étawsk─ů . 1,800 000 6 ÔÇô Smolensk─ů . . 1,326,000 27 ÔÇô Charkowsk─ů . 1,180,000 7 ÔÇô 1’skowsk─ů . . . . 690,000 28 ÔÇô Ekaterynos┼éawsk─ů . 826 000 29 ÔÇô Chersonsk─ů . . 610,000
    1 Gub. Petersbursk─ů 980,000
    Tulsk─ů . . 1,100,00 ┬╗ Ziemi─Ö domskich kozak├│w Ka┼éugska . . . 1,175,000 Obw├│d Bia┼éystocki Orzeisk─ů . . 1,350,000
    Miast europejska Rossya liczy 1130 mi─Ödzy temi wa┼╝niejsze
    pod wzgl─Ödem ludno┼Ťci s─ů nast─Öpuj─ůce:
    St. Petersburg stolica pań
    stwa i rezydencya . 480, ()()()
    Moskwa druga stoli państwa 343,500
    Kiszeniew m. st.Bessarabii . 21,800 Ni┼╝┬źgr├│d . . . . . . . 21,700 MobilewÔÇŽÔÇŽ 21,100
    Nikołajew w Chersonezie 20,500 Tainbow . . . . . . 2,100
    Rursk . . . . . . 20,000
    Twer ÔÇŽÔÇŽ. 20,000
    Berdyczew . . . . . 20,000
    Mitawa m st. Rurlandyi. . 19 500 Riazan . . . . . . 18,900
    Archangelsk . . . . . l8.S00 Neszyn w gub Czerniechow |16 000 Achtyrka w Słobodzko-ukraiń. 15,800 Revalm.st.Estonskiejgub. 15,600 Kamieniec podolski m. st.
    gub. Podolskiej . . . . 15,600 Rozłówwgub.Tambowskiej 15.600 Bolchow w gub Orzelskiej. 15,400
    ÔÇó dessa w Chersonezie
    Ryga w inflantach Wilno . . . . .
    73,000
    58,600 . 56,000
    Kronstad miasto portowe w
    gub Petersburskiej. . 40,400
    Rij├│wÔÇŽ.. ..40,000 Tuia ÔÇŽÔÇŽ..38,800 Chark├│wm.stgu Sobodz
    ko-Ukrainskiej 32,800 Ka┼éuga – – – – 32,300
    30,000 żytomierzm. st gu, Wołyńs. 26,400 Schlüsselburg w gu. Petersbur. 25,500 Woroneż . 21,500
    Cherson . . . . . . . 24,500

()rzeł . . . . .

Jaros┼éaw . . – ÔÇó
22,800 Witebsk
. . . 15,300
30 ÔÇô Tauryck─ů –
31 ÔÇô Wilemsk─ů. . .
32 ÔÇô Grodziensk─ů . .
33 ÔÇô Witebsk─ů . . . . 935,000
34 ÔÇô Mobilewsk─ů .
I,50 ,000
1,200,000
1,500,000
1,550,000 . 1,380,000 . 600 000 . 527,000 . 261,000
543,000 1,320,000 . 800 000

ÔÇó
Torszot w gub. Twerskiej 15,000
Paw┼éoweÔÇóie┼éowNi┼╝egrodz 15,000 T ganrog w 1 katerynos┼éaws 14 000
Akerman w Bessarabii . . 13,700
Abo w Finlandyi . . . . 13,300 Nowo-czerkask w ziemi doń-
kich kozak├│w . . . . 13,200 Minsk . . . . . . . . 13,200
Smolensk . . . . . . 1″,200
Bie┼éopole w S┼éobodzko ukrain. ÔÇó1,000 Lubedian ditto 11,000
Bakczysaraj w Tauryi . . 11,000
Helsingfors w Finlandyi . . 10 600 Lubawa w Kurlandyi . . . |0,100 Czugajew w S┼éobodzko-ukra. 10 000 Rszew W┼éadimir├│w w Twers 10, 00 Miansk w Orzelskiej . . 10,0 0 Bie┼égorodw Rurskiej. . . 10,ÔÇó
Kolomna w gub Moskiewskiej 13,200
Wołogda . . . . . . . 12,600
Dorpatw Inflantach . . . 12,200 Pu┼étawa . . . . . . . 9,300 KostromaÔÇŽÔÇŽ.12,100 Bia┼éystokÔÇŽÔÇŽ.9,200 Suuny w S┼éobodzko ukrains. 12,000 Grodno . . . . . . . 9.200 Elizabetgrad w Chersonski├ęj 2,000 Nowgorod . . . . . 8,5 0 Ekaterynos┼éaw . . . . 11,600 Petrozawodzk m. st.g. Olonec 8,600
3.STANY. aSzlachtarozróżniasięwRossyinaszlachtę z urodzenia i z wysługi: pierwszej potomkowie starożytnych fa
milij, stan sw├│j w dziedzictwie przekazuj─ů swoim nast─Öpcom; druga nabywa przywileje przez s┼éu┼╝b─Ö rz─ůdow─ů. Wszyscy ofice rowie iurz─Ödnicy tak wojskowi jak cywilni dziel─ů si─Ö na czter na┼Ťcie klass, ika┼╝dy dos┼éuguj─ůcy si─Önajni┼╝szej klassy nabywa za raz prawo szlachectwa,zt─ůr├│┼╝nic─ů,i┼╝w o┼Ťmiu ni┼╝szych klasach prawo to jest osobiste, w sze┼Ťciu za┼Ť wy┼╝szych staje si─Ö dzie dziczn├ęm. Tytu┼éy s─ů ksi─ů┼╝─ůt, mniej nieco Ilrabi├│w i Baron├│w. Szlachta po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci zamo┼╝na, wolna jest od s┼éu┼╝by w o jennejiod podatk├│w:majorat├│wniema. b)Mieszczanienasze┼Ť─ç klass si─Ö dziel─ů, z kt├│rych tylko kupcy pierwszej gie┼édy mog─ů si─Ö uwolni─ç od s┼éu┼╝by wojskowej, albo stawi─ůc zast─Öpc─Ö, albo ozna czon─ů kwot─Ö sk┼éadaj─ůc. Od r. 1832 ustanowiona klassa miesz czan poczesnych, do kt├│rych zaliczono mieszkaj─ůc─ů po miastach szlacht─Ö, a nie mog─ůc─ů si─Ö wylegitymowa─ç. c Ch┼éopi dziel─ů si─Ö na wolnych, koronnych ipoddanych. Do pierwszych nale┼╝─ů najprz├│d wyzwoleni przez swoich pan├│w, skoro sobie w┼éasno┼Ť─ç gruntow─ů okupi─ů: powt├│re: cudzoziemscy osadnicy: potrzecie czynszowni tatarscy wie┼Ťniacy. Chlopi koronni zamieszkuj─ů w┼éo┼Ťci do koro ny, lub koronnych zak┼éad├│w nale┼╝─ůce is─ů pod os├│bnym zarz─ůdem.
Dotejklasy zaliczaj─ůjednodworc├│w, tojestszlacht─Ö we w┼éa

ÔÇô 46 ÔÇô –
snych zagrodach po wsiach ┼╝yj─ůc─ů. Oddzia┼é ten jest bardzo liczny izch┼éopamiw┼╝adnestosunkiniewchodzi. Tutak┼╝enale┼╝─ůosa dnicy wojskowi iich potomkowie ch┼éopi koronni kt├│rzy grunta prawem dziedzictwa posiadaj─ů, sprzedawa─ç ich wszak┼╝e nie m o g─ůc ch┼éopizak┼éad├│wfabrycznychiwygna┼äcysybirscy. Najwi─Öcej atoli jest ch┼éop├│w poddanych, kt├│rzy do gruntu przywi─ůzani z u pe┼éne panom swoim winni pos┼éusze┼ästwo. W roku 1836 liczo no w Rossyi 538,160 szlachty dziedziczn├ęj: 153,195 szlachty zwys┼éugi; 4,175,869 mieszczan wszelkiej klassy(251,961 ku pc├│w, 2,773,460 r─Ökodzielnik├│w), 44,826,588 mieszka┼äc├│w wsi, mi─Ödzy kt├│remi 21,463,993 koronnych iapana┼╝owych ch┼éop├│w, poddanych za┼Ť szlacheckich 23,362,595.
4.PRZEMYS┼ü. a)R─Ökodzielnieifabrykiwzadumiewaj─ůcym sposobie powstaj─ůidoskonal─ůsi─Ö:rz─ůddzielniesi─Öopiekujewszel kiego rodzaju fabrycznemi zak┼éadami, uprz─ůta zawady, nastr─Öcza dogodno┼Ťciiwsz─Ödziedodajepodniety. Publicznewystawy p┼éo d├│w przemys┼éu isztukiw PetersburguiMoskwiezaprowadzone, wysokie c┼éo na zagraniczne wyroby na┼éo┼╝one, wolno┼Ť─ç zak┼éada nia fabryk ni┼╝szych nawet klass mieszka┼äcom nadana, ubieganie si─Ö ┼╝adnemi monopoliami (opr├│cz gorzelni) nie ┼Ťcie┼Ťnione, s─ů to ┼Ťrodki nader skutecznie na d┼║wignienie przemys┼éu wp┼éywaj─ůce W roku 1822 liczono w ca┼éej Rossyi r─Ökodzielni izak┼éad├│w fa brycznych 3724, w roku za┼Ť 1835 ju┼╝ ich by┼éo 6045, nie licz─ůc w togorzelni,prochowni,┼╝elaznychhutihamerni. Liczba ro
botników fabrycznych w pomienionym roku wynosiła 279,673.
Najwi─Öksza ilo┼Ť─ç fabryk znajduje si─Ö w Moskiewskiej i W ┼é o d z i
mirski├ęj gubernii, po tych id─ů gubernie Permska, Ka┼éugska, T a m
bowska, Kostromska, Niżegrodzka, Wiatska, Petersburska, Ja rosławska i Riazańska. Żelazne i stalowe wyroby, w największej
ilo┼Ťci wychodz─ů zfabryk Petersburskich, Tulskich, Wo┼éy┼äskich i Ni┼╝egrodzkich. Dzia┼éipotrzeb artyleryjskich dostarczaj─ů zak┼éa dy Petersburski, ibliskie Petersburga, Ko┼épi┼äski, Bra┼äski, P e trozawodzki, tudzie┼╝ dwie znakomite fabryki w Permski├ęj gubernii. Broni najwa┼╝niejsze fabryki w Tuli i w gubernii Wiatski├ęj

ÔÇô 47 –
w Z┼éotousowskim zak┼éadzie. Wyroby bronzowe, ze z┼éota, srebra i w og├│le jubilerskie przedmioty pochodz─ů najwi─Öcej z Petersburga iMoskwy. Rossyjskie garbarnie, a osobliwie juft├│w, safian├│w i kordyban├│w od niepami─Ötnych czas├│w najs┼éynniejsze by┼éy w E u ropie, liczono ich w roku 1830 oko┼éo 1600, wyda┼éy za┼Ť w tym┼╝e roku blisko trzy miliony pud├│w sk├│r r├│┼╝nego przyrz─ůdzenia. O d znaczaj─ů si─Ö za┼Ť garbarniami gubernie, Petersburska, szczeg├│l niej za┼Ť Ni┼╝egrodzka z najwi─Ökszym zak┼éadem w Aszamasie; nadto wyborne s─ů garbarnie w gub. Orzelski├ęj, Moskiewski├ęj, Twer skiej, W┼éodzimirski├ęj, Jaros┼éawskiej, Kurskiej i w Pi┼äsku gub. Mi┼äskiej. P┼é├│ciennemi wyrobami s┼éyn─ů gubernie: Jaros┼éawska, W┼éodzimirska, Kostromska, Kalugska, Moskiewska, Archangel
skaiSymbirska. ┼╗aglowe p┼é├│tnawyrabiaj─ůw najwi─Ökszejmassie
w gub. Ka┼éugski├ęj, a osobliwie w jej powiatach Kazielskim i P e
remyšlskim, tudzież w Sierpuchowie Moskiewskiej gub. Prócz
tego po dworach i wie┼Ťniaczych chatach wyrabiaj─ů ogromn─ů m a s
s─Ö grubszych p┼é├│cien, kt├│re w handel wchodz─ů. Sukien iwe┼é
nianych wyrob├│w dostarczaj─ů fabryki Moskiewskie, Petersburskie,
obwodu Białostockiego, Rygskie, nadto znaczne pozaprowadzano
fabrykiwKurski├ęj,Ka┼éugski├ęjiRiaza┼äskiejgubernii.W samej
Moskwie w r. 1835 liczono przesz┼éo 3000 warsztat├│w tkackich, 24prz─Ödzalnii13fabrykszal├│w.ÔÇô Bawe┼énianewyroby.┼╗adna
ga┼é─ů┼║ przemys┼éu tak szybko nie wzros┼éa itak zdumiewaj─ůcych post─Öpk├│wniezrobi┼éa,jakfabrykiwyrob├│wbawe┼énianych. W tym wzgl─Ödzie odznaczaj─ů si─Ö, Petersburg, Moskwa i gubernia W ┼é o dzimirska, a osobliwie we wsi Iwanowie, w miastach Szui, Ale
xandrowie,JurjewieiWia┼║nikach. Wa┼╝nes─ůtak┼╝efabrykiwgub. Kostromskiej a po cz─Ö┼Ťci i Ka┼éugski├ęj. W mie┼Ťcie Szui jedna tylko fabryka zatrudnia ci─ůgle 2720 warsztat├│w, 240 drukar┼ä, iwydaje rocznie do 79,000 sztuk kartunu. W Moskwie w roku
1833 liczono 174 fabryk z5905 warsztatami. Jedwabnych w y rob├│w ┼Ťrodkowym punktem jest Moskwa, a mianowicie powiaty j├ęj Moskiewski, Bohorodzki, Ko┼éomie┼äski. Ju┼╝ w r. 1833 w sa
mejMoskwie by┼éo 59 fabryk zdwoma tysi─ůcami warsztat├│w, a

ÔÇô 48 ÔÇô
od tego czasu niezmierne zrobiono post─Öpy. Huty szklanne d o starczaj─ůszk┼éaangielskiemuiczeskiemunieust─Öpuj─ůcego. Fabryki zwierciade┼énajznaczniejszes─ůniedalekoPetersburgaw Wiborgu, w Spaskim powiecie gub. Riaza┼äskiej i w Wojzen niedaleko D o r patu. Z fabryk rossyjskich wychodz─ů tafle zwierciadlane do 168 calid┼éugo┼Ťci,89szeroko┼Ťcimaj─ůce. ┼ü├│j,┼Ťwieceimyd┼éos─ůwa┼╝ nym artyku┼éem wywozu. W samym Petersburgu wyrabiaj─ů ro czniedo 100,000 pud├│w ┼Ťwiec┼éojowych, wa┼╝niejszeza┼Ťfabryki tego rodzaju s─ů w Jaros┼éawskiej gubernii. Myd┼éa najwi─Öcej w y rabiaj─ůw gub.Czerniechowski├ęjiKaza┼äski├ęj. Pr├│cztegos─ůzna komite rafinerye cukru w Petersburgu, Rydze, Archangelsku, w Bohorodyckim powiecie gub. Tulski├ęj, i w Ostoszkowie gub. Twerskiej, w roku 1835 by┼éo ju┼╝ 70 fabryk cukru z burak├│w. Papiernie najznakomitsze w Ka┼éugskiej gub. podobnie┼╝ w Peters burskiej,MoskiewskiejiJaros┼éawskiej Fabrykiporcelanyifa
jansu w powiatach petersburskim ischl├╝sselburskim gub. Peter sburskiej, tudzie┼╝ w korczewskim Twerskiej, a najznaczniejsze w Dmitrowskim w Moskiewski├ęj gubernii. Nadto s─ů fabrykifarb iwyrob├│w chemicznych, tabaki, pota┼╝u, rozmaitych wyrob├│w z drzewa, i t. p.
b) Handelszczeg├│lniejzagranicznywa┼╝nymjestbardzo,izka ┼╝dym rokiem znacznie wzrasta. W roku 1837 warto┼Ť─ç artyku ┼é├│w wywiezionych oceniano na 264485,160 rubli, przywiezio nych za┼Ť na 251,757,177 rubli. Wykazy roku nast─Öpnego obej mowa┼éy przedmioty wywozu na 313,525,687 r. wprowadzono za┼Ť za 247,715,492 r. Przewy┼╝ka wi─Öc towar├│w wywiezionych by┼éa przesz┼éo 65 milion├│w rubli. Tym sposobem podwy┼╝szy┼é si─Ö znacznie doch├│d z c┼éa, podwy┼╝szy┼éa si─Ö ilo┼Ť─ç wprowadzonego z┼éota isrebra. Wed┼éugtaryfyzroku1837gl├│wniejszeartyku┼éywywo zu by┼éy: zbo┼╝e, za 25 milion├│w rubli ┼é├│j, za 50 milion├│w; len i konopiewrazzwyrobamido90mil.┼╗elazoza5 mied┼╝4;lnia nei konopne siemie 19; olej 2 drzewo 10: we┼éna 8; sk├│ry 5 milion├│w rubli. Nadto futra, wosk, pota┼╝, szczecina, myd┼éo, liny, maty,tran,kawior,kl├ęjrybi,byd┼éo,konieit.p. Wprowadzaj─ů

ce, i t. p.
ÔÇô 49 ÔÇô
natomiast do Rossyi, bawe┼ény prz─Ödzion├ęj i surowej za 40 m i lion├│w rubli;m─ůkicukrowejza30 mil.;przedmiot├│wfarbierskich za 15 mil jedwabnych towar├│w za 10 mil; wyrob├│w we┼énia nych za 8 mil; pr├│cz tego surowy jedwab, wino, kaw─Ö, herbat─Ö, p┼é├│tno,wyrobyjubilerskieigalanteryjne,p┼é├│tno,porcelan─Ö,owo
ÔÇó-
Do ┼Ťrodk├│w u┼éatwiaj─ůcych handel nale┼╝y, wolne od ce┼é po ┼é─ůczeniewewn─Ötrznychprowincyj bitedrogi,tanio┼Ť─çi┼éatwo┼Ť─ç
przewozu towar├│w na osi, a nadewszystko mn├│stwo rzek sp┼éa wnych ipo┼é─ůczenie ich kana┼éami do tego doda─ç nale┼╝y po┼éo┼╝enie kraju nad pi─Öci─ů morzami, i wyborn─ů sann─ů przez znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç roku. Do najhandlowniejszychport├│wRossyinale┼╝─ůArchangelsk iOnega nad morzem bia┼éem; Petersburg, Ryga, Narwa, Rewel, Parnawa,Lubawa, Wiborg, HelsingforsiAbonadmorzembal tycki├ęm Odessa, Cherson, Kercz iTaganrog nad morzem czarn├ęm iazowski├ęm. L─ůdem, przez oznaczone komory celne, wychodz─ů lub wprowadzaj─ů si─Ö towary: komora g┼é├│wna w Jurborgu nad Niemnem dla Pruss; w Brze┼Ťciu litewskim nad Bugiem dla Pol ski,wRadziwi┼é┼éowienaWo┼éyniudlaAustryiiNiemiec. Na Wo┼éyniu jest wa┼╝ne miasto Berdyczew, jako punkt ┼Ťrodkowy handluzAustry─ůiNiemcamiprzezBrody. G┼é├│wniejszehandlowe miasta, pr├│cz wy┼╝ej wymienionych portowych, s─ů wewn─ůtrz kraju nast─Öpuj─ůce: Ni┼╝egrod, do kt├│rego przeniesiony walny jarmark z M a k a r j e w a : w r. 1 8 3 7 p r z e d s t a w i o n o n a t y m j a r m a r k u t o w a r ├│ w za 146,638,181 r. as., sprzedano za 125,567,881 r.: nie sami tu wszak┼╝e rossyjscy kupcy przebywaj─ů, lecz ┼Ťci─ůgaj─ů si─Ö handluj─ůcy ze wszech stron ┼Ťwiata. Mniejsze wprawdzie, lecz tak┼╝e bardzo wa┼╝ne jarmarki odbywaj─ů si─Ö w Charkowie, Rostowie, Irbitie gub. Permski├ęj, w Korensku niedaleko Kurska, w Romnach gub. Pu┼é tawski├ęj, w Sumach gub. Charkowski├ęj, Nie┼╝ynie gub. Czernie chowskiej, w Urjupi┼äskiej stanicy w ziemi do┼äskich kozak├│w i w Taganrogu. Moskwa jest miejscem ci─ůg┼éego jarmarku ipun ktem zjednoczenia przemys┼éu europejskiej i azyatyckiej Rossyi.ÔÇô
Nie ma┼é─ů pomoc─ů dla handlu s─ů banki w Petersburgu z zak┼éadem Tom II. 7

  • 50 ÔÇô
    30 milion├│w rubli, w Moskwie, Rydze iOdessie. Towarzystwa handlowe, w Kerczu, po┼éowu ┼Ťledzi na morzu bia┼éem, inajwa ┼╝niejsze ameryka┼äskie w 1787 r.ustanowione, aw roku1821 znowu na 20 lat z obszerniejszemi przywilejami potwierdzone. Szko┼éy handlu w Petersburgu, Moskwie i Odessie: szko┼éa szy pr├│w w Kronstadzie; budowy okr─Öt├│w w Niko┼éajewie i Odessie; ┼╝eglugi w Rydze, Odessie i Archangelsku; towarzystwa ┼╝eglugi parow├ęj, Petersbursko-Lubeckie, Czarno-morskie; Pejpuskie; Dnieprskie,Wo┼égskieirzekpobocznych. Traktatyhandlowezpo stronnemi narodami, nadaj─ů wa┼╝ny pop─Öd handlowi rossyjskiemu.
    Moneta. Zasad─ů rachuby jest moneta srebrna rubel, 100 k o piejek (po 2 gr. pol.) zawieraj─ůcy. Rozdziela si─Ö on na p├│┼érubla 50 kopiejek, ─çwier─ç rubla 25 kopiejek, pi─ůt─ů cz─Ö┼Ť─ç rubla 20 k o piejek.W z┼éocies─ůimperya┼éypo10rubliip├│┼éimperya┼éypo5 rubli. Od roku 1828 zacz─Öto wybija─ç platynow─ůmonet─Öw sztu kachpo3ipo6rubli.Najwi─Öc├ęjjednakwobiegujestbanko wych assygnat, z kt├│rych najni┼╝sza 5 rubli, najwy┼╝sza 200 rubli zawiera. Dawniej wszelkie rachunki na assygnaty obliczano, i te
    mia┼éy bieg niesta┼éy ukazem z dnia 15 Lipca 1839 rubel srebrny przyj─Öty za zasad─Ö rachunkow─ů, a 3 ruble i50 kopiejek w assy gnatach na sta┼é─ů warto┼Ť─ç rubla srebrnego oznaczono. Pr├│cz tego wypuszczono w obieg nowe assygnaty w nominalnej warto┼Ťci za srebro w kassach cesarstwa przyjmowane. –
    5.RELIGIA. Panuj─ůc─ůreligi─ů,kt├│r─ůprawietrzyczwarte narodu wyznaje, jest religia greko-rossyjska, lecz wszystkie inne chrze┼Ťcia┼äskie wyznania maj─ů zupe┼én─ů wolno┼Ť─ç w odprawianiu nabo┼╝e┼ästwa, i r├│wno┼Ť─ç polityczn─ů. Z chrze┼Ťcian s─ů wyznawcy rzymsko-katolickiej religii, ewangielicy wyznania augsburskiego ireformowanego,ormianie. Pr├│cztegos─ů┼╝ydzi,mahometanie,
    lamaici czyli buddy┼Ťci, iszamanie czyli poganie. Rzymskokatolickiej religiinajwi─Öcejjest w zachodnich guber niach,wog├│leliczbaichwynosi2,650,000dusz ormianunit├│w 10,000; ewangielik├│w 1,500,000, najwi─Öcej w prowincyach n a d
    baltyckich; reformowanych tam┼╝e i w zachodnich guberniach
  • 51 ÔÇô
    25,000 dusz: ┼╝yd├│w 1,700,000: mahometan 600000: pogan w cz─Ö┼Ťci europejskiej bardzo ma┼éo, wi─Öc─çj daleko w azyatyckiej, og├│┼éem 500,000
    Sprawami ko┼Ťcio┼éa greko-rossyjskiego zawiaduje naj┼Ťw. Synod, od niego zale┼╝─ů wszyscy biskupi zawiadaj─ůcy szczeg├│lnemi epar chiami czyli dyecezyami. Takowych eparchij jest w og├│le 40. Pierwszej klassy 4: Kijowska, Nowgorodzka, Moskiewska i St. Petersburska, umieszczeni na ich czele biskupi nosz─ů tytu┼é m e tropolit├│w, lecz jest ich tylko trzech, eparchia bowiem N o w g o rodzkaprzy┼é─ůczonajestdoeparchiiPetersburskiej. Drugiejklassy jest eparchij 16 pod w┼éadz─ů tylu┼╝ arcybiskup├│w;trzeciej klassy 20 eparchij pod zwierzchnictwem tylu┼╝ biskup├│w. W Gruzyi jest os├│bny eparch z tytu┼éem metropolity lub arcybiskupa, iopr├│cz te go eparchialni archijereje Gruzyi, Imiretyi, Mingrelii iGuryi.
    Duchownemi sprawami rzymsko-katolickiego ko┼Ťcio┼éa zawia duj─ů biskupi Wile┼äski, ┼╗mudzki, ┼üucki iKamieniecki pod prze wodnictwem metropolity Mohilewskiego,kt├│ryzarazemjestpre zyduj─ůcym w Kollegium duchown├¬m rzymsko-katolicki├ęm w P e tersburgu. Do tego┼╝ zarz─ůdu odnosz─ů si─Ö ormianie unici.
    Ewangielicytrzyg┼é├│wnemaj─ůkonsystorze w Rydze,Petersbur gu iMoskwie. Reformowani tworz─ů osobny synod.
    ┼╗ydzi maj─ů swoich rabin├│w iliczne synagogi, zkt├│rych naj znakomitsza w Brze┼Ťciu litewskim.
    Dw├│ch mufych, w Orenburgu i w Krymie, zawiaduj─ů ducho wnemi sprawami Mahometan.
    Lamaici czyli buddy┼Ťci mi─Ödzy ka┼émukami w ziemi do┼äskich kozak├│w, podlegaj─ů swoim prze┼éo┼╝onym.
  1. NAUKI I SZTUKI. Od pocz─ůtku ostatniego stulecia nadzwyczaj szybkim krokiem post─Öpuje Rossya w o┼Ťwieceniu. Rz─ůd nie szcz─Ödzi ani kosztu, ani ofiar, ani ┼╝adnego ro dzaju zach─Öty dla wzrostu nauk i og├│lnego ukszta┼écenia: zabiegi Rz─ůdu w tym wzgl─Ödzie coraz pomy┼Ťlniejszy wie┼äczy skutek. N i e s┼éychanie szybkiego post─Öpu o┼Ťwiaty mo┼╝e by─ç mi─Ödzy innemi i to uderzaj─ůcym dowodom, ┼╝e w r.1503 pierwsza drukarnia za ÔÇô 52 ÔÇô
    prowadzona zosta┼éa w Moskwie, a w roku 1682 pierwsza ducho wnaakademiawt├ęm┼╝emie┼Ťcie.W roku1787liczonoju┼╝4000
    dzie┼é rossyjskich, a w roku 1823 by┼éo wszystkich dzie┼é w s┼éo wia┼äskim irossyjskim j─Özyku wydanych 13,249. W roku 1838 wysz┼éo w Rossyi drukowanych dzie┼é 893, mi─Ödzy kt├│remi tylko 116 t┼éumacze┼ä, reszta wszystkie pierwotwory. W roku 1815 by┼éo 32 ksi─Ögar┼ä, najwi─Öcej w Petersburgu iw Moskwie, teraz w samej Moskwie licz─ů ich 30. W roku 1833 wydawano 54 pism peryodycznych, w rok p├│┼║niej liczba ich stu dochodzi┼éa.
    Zak┼éady naukowe. Od og┼éoszenia pierwszej Ustawy akademii nauk w Petersburgu w 1724 r. w nies┼éychanym sposobie roz wija┼éy si─Ö wszelkiego rodzaju zak┼éady naukowe. Obecnie jest w ca┼éej Rossyi ni┼╝szych instytut├│w dla obojej p┼éci 5600, do k t ├│ rych ucz─Öszcza 248,000 m┼éodzie┼╝y, mi─Ödzy temi 36,000 kanto nist├│w. Instytut├│w po┼Ťrednich 220 z 46,000 uczni├│w. W tej liczbie 44 seminary├│w greko-rossyjskiego duchowie┼ästwa, 23 korpus├│w kadeckich i innych wojennych zak┼éad├│w z 7000 ucz─ů
    cych si─Ö,69 gimnazy├│w, 41 pensyonat├│w i 19 ┼╝e┼äskich instytu t├│w. Do tegotak┼╝enale┼╝─ůspecyalneszko┼éypo┼Ťrednie,Moskiew ska szko┼éa archytektury ni┼╝sz├ęj, trzy szko┼éy geometr├│w, dwie szko┼éy g├│rnicze, dwie szko┼éy szypr├│w, dwie kupieckiej ┼╝eglugi, dwie szko┼éy handlowe, trzy szko┼éy gospodarstwa wiejskiego, in stytut technologiczny. Wy┼╝szych zak┼éad├│w naukowych jest 26 a w nich ucz─ůcych si─Ö 6000. Do tego rz─Ödu nale┼╝y 6 uniwersyte t├│w: Petersburski, Moskiewski, Dorpacki, Charkowski, Kijowski, Helsingforski (kaza┼äski nale┼╝y do cz─Ö┼Ťci azyatycki├ęj). 4 Licea w Carski├ęm Siele, Demidowskie, Bezborodki iRicheliego w O d e s sie. Cztery duchowne akademie greko-rossyjskiego duchowie┼ä stwa, jedna rzymsko-katolickiego, szko┼éa wy┼╝sza artyleryi, szko┼éa wy┼╝sza in┼╝ynier├│w, instytut kommunikacyj l─ůdowych iwodnych,
    in┼╝ynier├│wg├│rniczych,korpusmorski,wojskowaakademia szko┼éa le┼Ťna, praktyczna handlowa akademia wraz zpensyonatem, szko ┼éa prawa, dwie akademie medyczne, instytut pedagogiczny. W og├│lewewszystkichwy┼╝szychzak┼éadachlicz─ů6000uczni├│w. ÔÇô 53 ÔÇô
    Tym sposobemliczbaucz─ůcychsi─Öw Rossyi,takw ni┼╝szychjakote┼╝ w ┼Ťrednichiwy┼╝szychnaukowychzak┼éadach,przechodzi300,000. Pod wzgl─Ödem naukowym podzielonajestRossya na 8 okr─Ög├│w: Petersburski, Moskiewski, Charkowski, Kaza┼äski, Dorpacki, K i jowski, Bia┼éoruski iOdeski. Pr├│cz tego dwa oddzielne zarz─ůdy: Kaukazki iSybirski.
    Do wzrostu o┼Ťwiaty przyczyniaj─ů si─Ö liczne towarzystwa nau kowe, biblioteki, muzea i tym podobne zak┼éady szczodrobliwego wsparcia doznaj─ůce. Towarzystwa: Cesarska akademia nauk w P e tersburgu 1724 r. ustanowiona; Cesarska akademia sztuk pi─Ök nych tam┼╝e 1758; Towarzystwo literackieudoskonaleniuj─Özyka rossyjskiego po┼Ťwi─Öcone towarzystwo archeograficzne lekarsko fizyczne towarzystwo w Moskwie; towarzystwa ekonomiczne w Petersburgu iMoskwie towarzystwo badacz├│w natury w M o skwie iwiele innych do szczeg├│lnych oddzia┼é├│w nauki umiej─Öt no┼Ťci. Bibliotekiw roku 1835 liczy┼éy 772,000 tom├│w. Od tego czasu otwarto 31 gubernialnych bibliotek razem 100,000 tom├│w obejmuj─ůcych. Najznakomitsza i najzamo┼╝niejsza mi─Ödzy niemi jest Cesarska biblioteka w Petersburgu w przepysznym osobnym gmachu na Newskim prospekcie pomieszczona, licz─ůca 424,536 tom├│wi17,235r─Ökopism├│w. Pr├│cztegos─ůjeszczewielkiebi blioteki: Cesarska w pa┼éacu eremita┼╝u; akademii nauk 94,886 tom├│w,mi─Ödzykt├│remi3000 dzie┼échi┼äskich uniwersyteckabi blioteka w Moskwie 64,669 tom├│w: w Dorpacie 63,614 tom├│w: Rumiancowa w Petersburgu 30,934 tom├│w. Przy akademii nauk jestmuzeum azyatyckie,egipskie,gabinetnumizmatyczny,zoolo
    giczny imineralogiczny: wspania┼éy ikosztowny nader gabinet m i neralogiczny instytutu in┼╝ynier├│w g├│rniczych w Petersburgu; g a binet staro┼╝ytno┼Ťci w pa┼éacu tauryckim; gabinet cesarski numi zmatyczny, pod wzgl─Ödem monet imedal├│w azyatyckich jedyny w ca┼éejEuropie.Obserwatoryaastronomiczne,w wyborneizwiel kim kosztem sprowadzone narz─Ödzia opatrzone, s─ů w Dorpacie, Abo, Niko┼éajewie, najwspanialsze za┼Ť niedawno uko┼äczone pod Petersburgiem.
    ->@6> ÔÇô 54 ÔÇô
    Kilka słów o Krymie czyli Tauryi.
    Je┼╝eli przebiegaj─ůc ogromne cesarstwo rossyjskie statysta wiele napotka zaj─ů─ç mog─ůcych jego uwag─Ö dzie┼é ludzkiego prze mys┼éu, tedy mi┼éo┼Ťnik natury, napatrzywszy si─Ö dziwnemu j├ęj zja wisku, zorzy p├│┼énocnej, gdy od skrzep┼éych wieczn├ęm zimnem lod├│w przybiegunowych posunie si─Ö ku po┼éudniowi, tam gdzie ┼Ťr├│dziemne morza wdzieraj─ůc si─Ö mi─Ödzy dwa l─ůdy starego ┼Ťwiata opar┼éysi─Öoska┼éyKaukazu,zdumiony ujrzys┼éawn─ůju┼╝w da wnych dziejach Taury─ů, czyli dzisiejszy pi─Ökny Krym, s┼éusznie rossyjsk─ů Szwajcary─ů zwany. Jad─ůcemu od Odessy otwiera si─Ö widok malowniczy gdy przyb─Ödzie do klasztoru ┼Ü. Jerzego, le┼╝─ů cego na wystaj─ůc├ęj, na poz├│r niedost─Öpnej skale. Mia┼éa tu by─ç niegdy┼Ť ┼Ťwi─ůtynia Dyany, ale ta, r├│wnie jak wiele innych zabyt k├│w staro┼╝ytno┼Ťci w Chersonezie, zniszczona zosta┼éa. Min─ůwszy klasztor widzi├ę─ç si─Ö zaraz daje pi─Ökna zatoka Bellaklawa (pi─Ökny
    port), kt├│r─ů opasuj─ůce mury w gruzach obecnie le┼╝─ů.
    W miar─Özbli┼╝aniasi─ÖdoAlupkicorazwi─Ökszymurokiemude
    rza okolica. Ska┼éy w nie┼éadzie spi─Ötrzone na ska┼éach, a na nich spoczywa olbrzymi Ai Petri 3500 st├│p nad poziom morza wznie siony; ziemia okazuje si─Ö tu ┼╝yzniejsz─ů, przestrze┼ä mi─Ödzy ster cz─ůcemi ska┼éami a morzem okryta jest drzewami i krzewami, winnice pi─Ötnawo wznosz─ůce si─Özdobi─ů g├│ry i┼╝ywo odbijaj─ů odcie mnych jode┼ég├│rnych,kiedytymczasemzma┼éych ust├│pg├│rdolin wygl─ůdaj─ů wioski Tatar├│w z┼éadnemi meczetami. Tu iowdzie w i da─ç ozdobne wille i starannie utrzymane ogrody rossyjskich m a gnat├│w,awspania┼éyzamekhrabiegoWoroncowa zeswemiwie ┼╝ami ibasztami, panuje w ca┼éej dawnych czas├│w feodalnej wiel ko┼Ťci nad swymi pokornymi s─ůsiadami. Mi─Ödzy Alupk─ů izatok─ů Jalt─ů ziemia w og├│lno┼Ťci jest naj┼╝y┼║niejsza, kraj najpi─Ökniejszy,
    klimat bardzo ┼éagodny, bo go od p├│┼énocnych wiatr├│w wysokie g├│ry zas┼éaniaj─ů. Owoce po┼éudniowych kraj├│w doskonale tu doj rzewaj─ů. Ska┼éy nawet na ogrody i winnice zosta┼éy pozamieniane, ÔÇô 55 ÔÇô
    a k o s z t o w n e d r o g i i alleje, p r o w a d z ─ů p o p o c h y ┼é o ┼Ť c i a c h g ├│ r i p r z e ra┼╝aj─ůcych przepa┼Ťciach. Kafla czyli Teodozya, w ┼Ťrednich w i e kach, za panowania Genue┼äczyk├│w, by┼éa w tak kwitn─ůcym stanie i┼╝liczy┼éa 150.000 mieszka┼äc├│w idla przepychu budowli publicz nych nazywana by┼éa krymskim Konstantynopolem. Dot─ůd jeszcze portjestwyborny;leczani┼Ťladudawnejwielko┼Ťcimiasta. Od tego punktu a┼╝ do azowskiego morza same stepy: anijedno drze wo nie rzuca cieni w tej pustyni, kt├│ra przecie┼╝ niegdy┼Ť by┼éa spichrzem Krymu, tak i┼╝ wypada si─Ö domy┼Ťla─ç, ┼╝e albo dokona┼éo tego zniszczenia tureckie panowanie, albo klimat wielce si─Ö tam zmieni┼é. Kercz dawne Panticapeum, s┼éawna niegdy┼Ť stolica b o
    hatyra Mitrydatesa, kt├│ry w ci─ůgu 50 lat opiera┼é si─Ö chciwym podboj├│w Rzymianom, najbardziej o┼╝ywionym jest portem p├│┼é wyspu krymskiego, sw├ęm t├ę┼╝ po┼éo┼╝eniem wielce jest dogodny dla handlu. Gustownie pobudowane tus─ů domy iporz─ůdnie za ┼éo┼╝one ulice. Miasto otaczaj─ů w amfiteatr wznosz─ůce si─Ö g├│ry, kt├│re po cz─Ö┼Ťci okryte s─ů domami, od pi─Öknej zatoki wysoko si─Ö w g├│r─Ö ci─ůgn─ůcemi. Ozdobna ┼Ťwi─ůtynia wie┼äczy miejsce, gdzie niegdy┼Ť sta┼é pa┼éac kr├│l├│w Bosforu, druga jeszcze pi─Ökniejsza b u dowlastoinatarasienadmorzewychodz─ůcym. Ca┼éejatolioko
    licy braknie drzew a nawet ro┼Ťlinno┼Ťci, tak i┼╝ kr├│tko tu bawi─ůcy sprzykrzy─ç sobie musi blask w├│d morskich i ra┼╝─ůc─ů bia┼éo┼Ť─ç b u dynk├│w. –
    Droga z Alupki wg┼é─ůb do Bakczysaraju prowadzi ┼╝yzn─ů, w o d a
    mi rzeki Kabardy zwil┼╝on─ů dolin─ů, a otaczaj─ůce j─ů strome ska┼éy tworz─ů naturaln─ů warowni─ů. Napotyka─ç tu mo┼╝na Tatar├│w, O r mian├│w, Karait├│w, kolonist├│w niemieckich i Cygan├│w. Prawie wszystkie wioski po┼éo┼╝one s─ů nad wod─ů bie┼╝─ůc─ů, co nieodzown─ů jestpotrzeb─ůw krajugdziesusze,upa┼éys┼éoneczneikurzawawiel cecz─Östokro─çdaj─ůsi─Öweznaki. D─Öby,buki,dzikiegrusze,wi┼Ťnie i jab┼éonie otaczaj─ů ska┼éy i z ka┼╝dej ich rozpadliny wyrastaj─ů w i da─ç tu naprzemian sady, ┼é─ůki, pola zbo┼╝em zasiane, gaje morw,
    fig, granat├│w, moreli, topoli w┼éoskich orzech├│w, pod kt├│rych bujnym i wonnym li┼Ťciem mi┼éy w czasie upa┼éu s┼éo┼äca znale┼║─ç ÔÇô 56 ÔÇô
    mo┼╝na odpoczynek. ┼Ücis┼éo┼Ť─ç w przestrzeganiu religijnych p r z e pis├│w, prostotaobyczaj├│w, go┼Ťcinno┼Ť─çipoczciwo┼Ť─ç g┼é├│wnemi s─ů znamionami charakteru zamieszka┼éych tu Tatar├│w. Pomieniona ┼╝yzno┼Ť─ç i pi─Ökno┼Ť─ç okolicy coraz si─Ö zmniejsza w miar─Ö jak si─Ö podr├│┼╝ny zbli┼╝a do siedliska dawnych chan├│w, wreszcie otwie raj─ů si─Ö jednostajne, ma┼éo zaludnione stepy p├│┼éwyspu, na kt├│rych, dla zupe┼énego braku drzew, dotkliwie czu─ç si─Ö daj─ů upa┼éy s┼éo┼äca. Lecz znowu wcale inny okazuje si─Ö widok doliny, gdzie le┼╝y sto lica zabudowana ju┼╝to nad brzegami rzeki, ju┼╝ w cz─Ö┼Ťci na spa dzistych ska┼éach g├│r dolin─Ö opasuj─ůcych. Budynki, obyczaje, ubioryizwyczajewszystkonaznaczonejestpi─Ötnemwschodu. Tu s─ů bazary, meczetyzminaretami, kioskiicmentarze, gaje cypry sowe iczarno-topolowe, pi─Ötrami wznosz─ůce si─Öogrody iwinnice,
    jakby w powietrzu wisia┼éy, mn├│ztwo przy t├ęm ┼║r├│de┼é inieustan nie p┼éyn─ůce z nich kryszta┼éowe strumienie wody, wszystko to milezajmujeokopodr├│┼╝nego.W okolicachjegojestwielepi─Ök nych miejsc, pomi─Ödzy kt├│remi Czufuktale czyli zamek najnie wierniejszych,jestnajciekawsze. Idziesi─Ötam urwistymw─ůwo zem, po nad brzegiem szumi─ůcej rzeki Czoroku, kiedy odbite od pobocznych ska┼é promienie s┼éo┼äca, niezno┼Ťn─ů cz─Östokro─ç doku czaj─ůspiek─ů. Po chwiliokazujesi─ÖklasztorWniebowzi─Öcia,kt├│ry zdaje si─Ö jak orle gniazdo zawieszony na spadzisto┼Ťci strasznego ska┼é ┼éa┼äcucha. Cele mnich├│w, kurytarze, refektarz i ko┼Ťci├│┼é, wszystko to w skale jest wykute ina samorodnych kolumnach oparte, tak i┼╝ tworzy doskona┼é─ů niezdobyt─ů warowni─ů przyst─Öp stanowi─ů r├│wnie┼╝ w skale wykute wschody, na kt├│re si─Ö po z w o dzonymmo┼Ťciewchodzi. Kiedysi─Ötenpodniesie,mieszka┼äcybez pieczni s─ů od wszelkiego napadu. Jakkolwiek cudownemi s─ů ten klasztoriko┼Ťci├│┼é, tedy niemniej godnym jest podziwienia, o p├│┼é godziny drogile┼╝─ůcydal├ęjCzufuktale. Do t├ęjwarownizbudowa nej na szczycie odosobnionej stromej ska┼éy tego┼╝ ┼éa┼äcucha g├│r, prowadzi tak przykra droga, i┼╝ raczej drapa─ç si─Ö jak i┼Ť─ç po niej trzeba. Poniewa┼╝ opasuj─ůce j─ů wysokie mury w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci sk┼éadaj─ů si─Ö ze ska┼éy wyciosan├ęj, przeto w razie napa┼Ťci gdy si─Ö — 57 ÔÇô
    broni─ç zechc─ů mieszka┼äcy, wcale bezpieczni za niemi by─ç mog─ů. Gruntem jest ta┼╝ sama skala: mieszka┼äcy s─ů ┼╝ydzi karaici (ÔÇÜ) najwi─Öksz├ęm oko┼éo siebie i w mieszkaniach zalecaj─ůcy si─Ö och─Ö d├│ztwem. Obok synagogi jest ogr├│d przeznaczony na ┼Ťwi─Öto k u czek. Cmentarz tej sekty Jozefata dolina, le┼╝y w w─ůwozie mi─Ödzy ska┼éami, podobny do pi─Öknego wiel─ů drzewami zacienionego lasku, kt├│rego g─Östy li┼Ť─ç, dziwnie pi─Öknie odbija od bia┼éo-marmurowych nagrobk├│w i ponurych, grotnie w oko┼éo wisz─ůcych ska┼é.
    O pi─Ö─ç godzin drogi od Alupki jest Marsanda, sliczna okolica. Ogromny ┼éa┼äcuch ska┼é w dziwacznych kszta┼étach, od st├│p a┼╝ do wierzcho┼éka drzewami ikrzewami zaros┼éy,zas┼éaniaj─ů od mocnych wiatr├│w. Na przodzie jej szeroko zalega morze maj─ůce tu mn├│z two zatok i wynios┼éych stromych przyg├│rk├│w, kiedy na prawo i lewo buja oko po ┼╝yznej dolinie Jalty przerzni─Ötej wielu stru mieniami, kt├│rej rzucaj─ů si─Ö na ni─Ö z g├│r w wielu pi─Öknych w o dospodach. Obok rozleg┼éych uprawnych p├│l, pastwisk i winnic wznosz─ů si─Ö odwieczne lasy, pe┼éne dzikiej winorosli, figowych, granatowych drzew, d─Öb├│w, buk├│w i kasztan├│w, na kt├│rych od wierzcholka do wierzcho┼éka wieszaj─ů si─Ö w girlandach rozmaite paso┼╝ytne rosliny. Sebastopol ze swemi pi─Öknemi cytadellami, z a dziwiaj─ůcemi warowniami i ze swoj─ů wielk─ů zatok─ů wspania┼éy przedstawia widok od strony morza i przypomina Malt─Ö. Samo miasto podnosz─ůce si─Ö w kszta┼écie wspania┼éego amfiteatru, tu okrywa wzg├│rza, tam spuszcza si─Ö ku morzu, przyozdobione k o ┼Ťcio┼éami, koszaramiipublicznemi wszelkiego rodzaju budowlami.
    Kraj mi─Ödzy Inkermanem a Symferspolem mi┼é─ů przedstawia rozmaito┼Ť─ç naprzemian g├│r idolin w─ůski pas ziemi ┼╗oli, prowa dz─ůcy do ┼éadn├ęj wsi Karoley nader jest romantyczny. Tu jest dawna warownia Mangupkale do najwi─Ökszych cud├│w ┼Ťwiata li
    czy─çsi─Ömog─ůca. G├│ra,nakt├│rejonastoi,zdajesi─Öby─çwcale niedost─Öpn─ů w kszta┼écie p├│┼ékola zupelnie stoi odosobniona. Z w a
    (ÔÇÜ) Karai znaczy napisane s┼éowo, gdy┼╝ oni trzymaj─ů si─Ö samego tekstu starego testamentu, a talmud odrzucaj─ů.
    Tom II. 8 ÔÇô 58 –
    ┼╝ywszy nadzwyczajn─ů wysoko┼Ť─ç strom─ů spadzisto┼Ť─ç, trudny przy st─Öp, tudzie┼╝ straszne, rozleg┼ée dzie┼éa obwarowania, nie mo┼╝na wstrzyma─çzdumienianadpomys┼éamiiogromem przedsi─Öbiercze go ducha staro┼╝ytnych. Wida─ç w twardej skale mn├│ztwo wyku tych izb istra┼╝nic, w kt├│rych tysi─ůce osady bezpiecznie ukrywa─ç si─Ömog┼éy. Okaza┼éepozosta┼éejeszczerozwaliny┼Ťwi─ůtyni, Od do┼éu a┼╝ na wierzcho┼éek g├│ry, prowadzi niezmiern─ů prac─ů dokonana po spadzist├ęj pochy┼éo┼Ťci droga wy┼éo┼╝ona kamiennemi p┼éytami. Druga na sze┼Ť─ç wiorst od pierwszej odleg┼éa warownia Czerkes Kerman, r├│wnie budow─ů jak ipo┼éo┼╝eniem zadziwiaj─ůca, dzie┼éem by─ç musi Czerkes├│w. Po┼éo┼╝enie Symferopola czyni bardzo przy
    jemnym pobyt w tej okolicy. Poblizkie g├│ry miarkuj─ů dokuczli wo┼Ť─ç letnich upa┼é├│w; a p┼éyn─ůcy przez miasto Salfir, przyczynia zdrowo┼Ťci i pi─Ökno┼Ťci miejscu, i razem dopomaga ┼╝yzno┼Ťci okolicy. Symferopol przeznaczony teraz na stolic─Ö, szybko si─Ö podni├│s┼é i znakomit├ęm nazwany by─ç mo┼╝e miastem jego pi─Ökne place, sze rokie ulice iwytworne domy wydaj─ů si─Ö nader pi─Öknie obok d a wnego tatarskiego miasta. Czatyr-Dag, (mons trapezus staro┼╝y tnych),wznosisi─Ödo790s─ů┼╝ninadpowierzchni─ůmorza. Rozleg┼éy jest widok zjego wierzcho┼éka; albowiem wida─ç stamt─ůd ca┼é─ů p├│┼é nocn─ů cz─Ö┼Ť─ç p├│┼éwyspu wraz zmorzem azowski├ęm, brzegi po┼éu dniowe zas┼éonione s─ů pasmem g├│r. Tu s─ů nadzwyczajnej obszer no┼Ťci i g┼é─Öboko┼Ťci jaskinie, kt├│rych wiele wiecznym lodem jest nape┼énionych. Od Symferopola a┼╝ do azowskiego morza jedzie si─Ö pustemi stepami, gdzie we dnie od upa┼éu s┼éo┼äca a w nocy od zimna, tudzie┼╝ od owad├│w wiele ucierpie─ç trzeba, a ┼╝r├│d┼éa i strumienie rzadko si─Ö znajduj─ů. Wszelako patryarchalny spos├│b ┼╝ycia mieszka┼äc├│w, wiele osobliwszych zwierz─ůt, rozmaite m i n e ra┼éy, tudzie┼╝ rozwaliny tylu staro┼╝ytnych miast, ci─ůgle zajmuj─ů
    podr├│┼╝nego, ÔÇô 59 ÔÇô
    a. R 3 A D,
  2. Rz─ůd jest samow┼éadno-monarchyczny, nast─Öpstwo prawem pierworodztwa w linii m─Öskiej, a po jejwyga┼Ťni─Öciu w linii┼╝e┼ä skiej oznaczone. Postanowieniem Jana II (1476) niepodzielno┼Ť─ç pa┼ästwa zabezpieczona, a testamentem Katarzyny I (1727) M o narcha do wyznawania wiary greko-rossyjskiej obowi─ůzany. Wreszcie manifest cesarski z 20 marca 1820 r. wszystkie dzieci nie z ksi─Ö┼╝niczki familii panuj─ůcej zrodzone od nast─Öpstwa do t r o nu wy┼é─ůcza.
    Do zarz─ůdu pa┼ästwa jako w┼éadze doradcze nale┼╝─ů: 1) Rada Pa┼ästwa z pe┼énoletnich ksi─ů┼╝─ůt rodziny cesarskiej, ministr├│w p r e zyduj─ůcych w wydzia┼éach, iinnych dygnitarzy, genera┼é├│w iadmi ra┼é├│w zaufanie cesarskie posiadaj─ůcych z┼éo┼╝ona. Rozwa┼╝a ona i zdanie swoje otwiera nad projektami do prawa we wszystkich sprawach pa┼ästwa, wyj─ůwszy polityczne jego stosunki. 2) Naj ┼Ťwi─Ötszy Synod rz─ůdz─ůcy, po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci z duchownych z┼éo┼╝ony, kieruje wszelkiemi sprawami ko┼Ťcio┼éa greko-rossyjskie go. 3) Senat rz─ůdz─ůcy jako w┼éadza s─ůdownicza, stanowi najwy┼╝sz─ů instancy─ů w sprawach cywilnych ikryminalnych: cz─Ö┼Ť─ç jego jest w Petersburgu a druga w Moskwie. 4) Ministrowie interess├│w zagranicznych, wojny, marynarki, spraw wewn─Ötrznych, o┼Ťwie cenia publicznego skarbu, sprawiedliwo┼Ťci, dworu cesarskiego; generalna kontrola pa┼ästwa, generalna dyrekcya poczt, dyrekcya kommunikacyj l─ůdowych i wodnych tudzie┼╝ budowli publicznych,
    dyrekcya spraw duchownych innych wyzna┼ä. Zarz─ůd prowin cyalny nale┼╝y do genera┼é-gubernator├│w, gubernator├│w wojen nych igubernator├│w cywilnych.
  3. MONARCIIA:Miko┼éajIgottorpskiegoszczepustarszejlinii, u┼╝ywa tytu┼éu skr├│conego: Cesarz iSamow┼éadzca Wszech Rossyj, Kr├│lPolski,W.X.Finlandzki,\$ \;wobszerniejszymiuro czystym tytule: Cesarz iSamow┼éadzca Wszech Rossyj, Moskwy, Kijowa, W┼éodzimirza iNowogrodu: Kr├│l Kaza┼äski, Astracha┼ä ski,Polski,Sybirski,Cherso┼äski, Pan, Wielki Ksi─ů┼╝─Ö,(tunast─Ö ÔÇô 60 ÔÇô
    puje wyliczenie wszystkich prowincyj), dziedzic Norwegii, Ksi─ů┼╝─Ö Holszty┼äski, Szlezwicki, Stormarnski, Dytmarski i Oldenburski. Ksi─ů┼╝─Öta iksi─Ö┼╝niczki krwi cesarskiej maj─ů tytu┼é Wielkich Ksi─ů ┼╝─ůt i Wielkich Ksi─Ö┼╝niczek: Nast─Öpca tronu przybiera nadto tytu┼é Cesarzewicza czyli Carewicza. Dw├│r cesarski sk┼éadaj─ů dygnitarze pa┼ästwa: Wielki Szambelan, W . Cze┼Ťnik, W . Marsza┼éek d w o
    ru,W. Koniuszy,W. Łowczy,W.Mistrzobrzędów,iW.Mistrz dworu. Prócz tego 30 rzeczywistych szambelanów, 12 paziów pokojowych, 48 innych paziów, prócz znakomitej liczby tytular nych szambelanówikamerjunkrów.
    Ordery. 1)S.AndrzejaustanowionyprzezPiotraW. 1698,
    2)┼Ü.Katarzynytak┼╝eprzezPiotraW. 1714r.nacze┼Ť─çCesa
    rzow├ęj Katarzyny ma┼é┼╝onki jego ustanowiony, dla samych dam przeznaczony, dzieli si─Ö na dwie klassy. 3) S. Aleksandra N e w
    skiego przez Piotra W. 1722 r. ustanowiony. 4) Or┼éa bia┼éego utworzy┼é W┼éadys┼éaw ┼üokietek 1325 r. p├│┼║niej zapomniany, o d nowi┼éinowystatutmunada┼éAugustII.1705. Najwy┼╝szymuka zem z dnia 3 listopada 1831 do order├│w cesarsko-rossyjskich wcielonyzosta┼é 5)┼Ü.Jerzegow1769r.przezCesarzow─ůKata rzyn─Ö II utworzony, dzieli si─Ö na cztery klassy ijest nagrod─ů m─Öztwaizas┼éugiwojskowej. W r.1807 CesarzAleksanderdo da┼é do tego orderu krzy┼╝ srebrny, w nagrod─Ö walecznych czyn├│w ┼╝o┼énierzomipodoficeromrozdawany.6)┼Ü W┼éodzimirza1782r. przez Cesarzow─ů Katarzyn─Ö II postanowiony za zas┼éugi wojsko w e i cywilne, dzieli si─Ö na cztery klassy. 7) ┼Ü. Anny ustanowi┼é go Karol Fryderyk Ksi─ů┼╝─Ö Holszty┼äsko-gottorpski, ojciec Piotra III Cesarza, 1756 r. a Cesarz Pawe┼é I, ukazem 1797 r. do rz─Ödu
    order├│w rossyjskich przyj─ů┼é dzieli si─Ö na cztery klassy. Czwartej klassy krzy┼╝ bywa zwykle na szpadzie lub szabli z napisem za chrabrost. 8) S. Stanis┼éawa utworzony przez kr├│la Stanis┼éawa Augusta 1765 r. a przez Cesarza Aleksandra I w r. 1815 na czt├ęry klassy podzielony, obecnie na mocy najwy┼╝szego ukazu z trzech tylko klass si─Ö sk┼éada. Doda─ç do tego nale┼╝y znak nie skaziteln├ęj s┼éu┼╝by przez najmi┼éo┼Ťciwiej panuj─ůcego teraz monar ch─Ö ustanowiony. ÔÇô 61 ÔÇô
  4. Dochody pa┼ästwa wynosz─ů 468,000,000 rubli assygna cyjnych.
  5. SI┼üA ZBROJNA. Na stopiepokojowejlicz─ůwojska wszel
    kiejbroniwrazzjazd─ůnieregularn─ů650,332. Korzystnieatoli
    urz─ůdzone kolonie wojskowe mog─ů w ka┼╝dym czasie niemal p o
    dwoi─ç t─Ö liczb─Ö. W moc nowego urz─ůdzenia, kolonie rzeczone
    nazywaj─ů si─Ö obwodami ┼╝o┼énierzy rolnictwem trudni─ůcych si─Ö.
    Dziel─ů si─Ö na 14 obwod├│w numerami od 1 do 14 oznaczonych, **—-..
    sze┼Ť─ç z nich nazywaj─ů si─Ö Nowgorodzkieni, a o┼Ťm staroruskiemi. Twierdze wa┼╝niejsze w cz─Ö┼Ťci Rossyi europejskiej s─ů: w Finlan dyi,Sweaborg,HelsingforsiFriedrichsham:Kronstadw gubernii Petersburskiej:Ryga,aszczeg├│lniejD├╝nam├╝nde (Dyament)w In flantach: D├╝naburg w Kurlandyi; Bobrujsk w gub. Mi┼äskiej te raz pracuj─ů nad obwarowaniem Kijowa i Brze┼Ťcia. Si┼éa morska z dw├│ch flot si─Ö sk┼éada: a) llota morza baltyckiego, kt├│rej g┼é├│ wnym portemKronstadt,admiralicya,warsztatyisk┼éadywPe tersburgu. b)flotaczarnomorska,g┼é├│wnyportSebastopol,ad miralicya isk┼éady w Niko┼éajewie. Pr├│cz tego jest jeszcze flotylla na kaspijski├ęm morzu, kt├│rej stacya jest w Astrachanie, w porcie o4 milioduj┼ŤciaWolgi. Wed┼éugpoda┼äz1839r.liczy┼éaRos sya 60 okr─Öt├│w liniowych, 25 fregat i statk├│w parowych, m n ├│ stwo statk├│w pomniejszych, w og├│le bliko 10,000 armat i 50,000 osady.
    ÔÇó+$$$-
    ÔÇó H I S T 0 R Y A.
  6. Rozleg┼é─ů przestrze┼ä wschodniej Europy, stanowi─ůc─ů dzi┼Ť Cesarstwo rossyjskie, zajmowa┼éy od wiek├│w pod r├│┼╝nemi na zwami rozrzucone s┼éawia┼äskie pokolenia, znane Grekom iRzy mianom pod og├│ln├ęm nazwiskiem Scyt├│w iSarmat├│w. Do sz├│ stego wieku po Chrystusie przebiegali siedliska S┼éawian Alano wie,AwarowieiHunnowie. RozdrobnioneS┼éawianpokolenia, mi─Ödzy sob─ů niezgodne, odeprze─ç napa┼Ťci nie mogli, ale ich sami napastnicy,dogodniejszychszukaj─ůcsiedlisk,opuszczali.W dzie wi─ůtym wiekuju┼╝onitrudnilisi─Örolnictwemimielido┼Ť─çznako mite miasta, Kij├│w, Nowgorod, Smole┼äsk, Po┼éock. Lecz w┼éa┼Ťnie w t─Ö por─Ö nacisn─Öli ich straszni nieprzyjaciele Chazarowie od Wo┼égi, Normanowie od strony p├│┼énocnej. Nowogrodzanie p o bili wprawdzie Norman├│w, ale wewn─Ötrzn─ů niezgod─ů dr─Öczeni, ┼é─ůcznie z Krzywiczanami iinnemi sprzymierze┼äcami ofiarowali w┼éadz─Ö nad sob─ů Rurykowi przywodzcy Norman├│w, w ruskich latopisach Warjagami zwanych, zpokolenia Russ├│w.
  7. Rurykzdwoma bra─çmiSyneuszem iTruworem stan─ůwszy na ziemi s┼éawia┼äskiej ow┼éadn─ů┼é Ladog─Ö, Nowgorod, Izborsk, P o ┼éockiBie┼éozersk,anast─ÖpnieMuromiRost├│w. Po┼Ťmiercibraci swoichpo┼é─ůczy┼éichdzier┼╝awy (862ÔÇô88),za┼éo┼╝y┼éstolic─Öw Now gorodzie ida┼é pocz─ůtek inazwisko pa┼ästwu rossyjskiemu.
  8. Pod nast─Öpcami Ruryka szybko wzrasta┼éa pot─Öga Rossyi. Oleg panuj─ůcy jako opiekun Igora, syna Ruryka, zaj─ů┼é Smole┼äsk, Czerniech├│w, Kij├│w i ca┼é─ů przestrze┼ä a┼╝ do uj┼Ťcia Dniepru.
    Przera┼╝ony pot─Ög─ů jego Leon cesarz wschodni znaczn─ů summ─ů pieni─Ödzyiumow─ů handlow─ů okupi┼épok├│j. Odt─ůdRossyaniezaj muj─ů si─Ö handlem na wybrze┼╝ach morza czarnego, upi─Ökszaj─ů m i a sta swoje, lub nowe buduj─ů, urz─ůdzaj─ů si─Ö wewn─Ötrznie na sta┼éych zasadach. Olga w┼éadaj─ůc pa┼ästwem po ┼Ťmierci m─Ö┼╝a swojego Igora, w czasiema┼éoletno┼Ťci syna ┼Üwiatos┼éawa, podzieli┼éa kraj na powiaty, oznaczy┼éa ilo┼Ť─ç podatk├│w, naprawi┼éa drogi, d┼║wign─Ö┼éa lub przyozdobi┼éa miasta, przyk┼éada┼éa si─Ö do z┼éagodzenia obycza j├│wswoichpoddanych. W┼éodzimirzW.rozszerzy┼éw┼éadz─Öswoj─Ö nad s─ůsiedniemi narodami iza po┼Ťrednictwem Anny cesarzown├ęj wschodniej przyj─ů┼é religi─ů chrze┼Ťcia┼äsk─ů obrz─ůdku greckiego 988
    r. Ochrzczony w Chersonie na p├│┼éwyspie Tauryckim, wnet sk┼éo ni┼é ca┼éy nar├│d do na┼Ťladowania swojego przyk┼éadu, i tym sposo bem wiara chrze┼Ťcia┼äska najprz├│d w Kijowie iNowgorodzie za szczepiona, rozszerzy┼éa si─Ö wkr├│tce po ca┼é├ęj Rossyi.
  9. Po ┼Ťmierci W┼éodzimirza W . podzielona Ru┼Ť mi─Ödzy 12 jego ÔÇô 63 ÔÇô
    syn├│wdozna┼éakl─Öskwojnydomowej przezdwana┼Ťcielatmi─Ödzy bra─çmi toczonej Jaros┼éaw I Xi─ů┼╝─Ö Nowgorodzkiej dzielnicy, syn W┼éodzimirza (1019ÔÇô1054), uspokoi┼é zamieszki, ow┼éadn─ů┼é Kij├│w, nada┼é narodowi swojemu pierwsze prawa pod nazw─ů Ruskiejpra wdy, ustali┼é granice pa┼ästwa, Nowogrodzianom nada┼é r├│┼╝ne dla handlu przywileje. Umieraj─ůc podzieli┼é pa┼ästwo mi─Ödzy pi─Öciu syn├│w swoich, godno┼Ť─ç Wielkiego Xi─Öcia Kijowskiego iw┼éadz─Ö nad wszystkiemi ksi─ů┼╝─Ötami poruczaj─ůc najstarszemu Izas┼éawowi.
  10. Od┼ŤmierciJaros┼éawaprzyci─ůg┼éem,przezpodzia┼éy,rozdra bnianiu pa┼ästwa, sto lat trapi┼éy Rossy─ů rozterki domowe, kt├│re os┼éabi┼éy jej pot─Ög─Ö i post─Öp cywilizacyi wstrzyma┼éy. Drobne a mi─Ödzy sob─ů niezgodne ksi─Öztwa nie mog┼éy si─Ö oprze─ç natarczy wo┼Ťci Mogo┼é├│w.
    W pocz─ůtku trzynastego wieku Temudszyn naczelnik koczuj─ů cych hord tatarskich w Azyi nad brzegami rzeki Amur, zebrawszy niezliczone t┼éumy r├│┼╝nych plemion tatarskich, wyruszy┼é z niemi na zawojowanie postronnych narod├│w. Przybra┼é on imi─Ö Czyn gishana, to jest w┼éadzcy ┼Ťwiata i rozci─ůgn─ů┼é panowanie swoje nad Chinami, Bachary─ů, Persy─ů iKabulem. Dow├│dzcy jego napadli najprz├│d na Po┼éowc├│w na kaukazie mieszkaj─ůcych iprzegnali ich (1224) a┼╝ do brzeg├│w Dniepru, lecz po odniesion├ęm zwyci─Öztwie wr├│cili si─Ö i przez trzyna┼Ťcie lat nie naruszali spokojno┼Ťci Rusi. Ogotaj nast─Öpca Czyngishana wys┼éa┼é krewnego swojego Batego (1237) na zawojowanie Rusi. Ten w pierwszej wyprawie zbu rzy┼é Pro┼äsk, Rjazan, Moskw─Ö, W┼éodzimirz, Jaros┼éaw, imn├│ztwo innychznakomitychgrod├│w.W trzylatap├│┼║niejwdrugiejwy prawie spustoszy┼é Pereas┼éow, Czerniech├│w, Kij├│w, zapu┼Ťci┼é s w o jezagony a┼╝ do ostatnich granic Polskiido W─Ögier. ┼Ümier─ç Ogotaja sk┼éoni┼éa go do powrotu. Na brzegach Achtuby zbudo wa┼é Baty Saraj, a orda jego obszerne zaj─Ö┼éa koczowiska nad brzegami Wo┼égi pod nazw─ů ordy z┼éot├ęj: st─ůd Hanowie Saraj skiemi zwani w┼éadz─Ö nad Rossy─ů rozci─ůgali. W pocz─ůtku XIV wieku d┼║wiga─ç si─Ö pocz─Ö┼éo W . ksi─Öztwo Moskiewskie, a z w z r o stem pot─Ögi jego szcz─Ö┼Ťliwszej przysz┼éo┼Ťci nadzieja zab┼éys┼éa dla ÔÇô 64 ÔÇô
    Rossyi. Byli przedt├ęm po r├│┼╝nych dzielnicach znakomici ksi─ů┼╝─Öta, jak np. Aleksander Newski, od ┼Ťwietnego nad Szwedami zwyci─Ö ztwaprzybrzegachNewy taknazwany,lecztakon,jakipodobni jemu nast─Öpcy, widzieli niepodobie┼ästwo pomy┼Ťlnego zMongo┼éa
    mi boju przy rozdrobnionych si┼éach. Wnuk Aleksandra N e w skiego Jan Dani┼éowicz kalita za┼éo┼╝yciel pot─Ögi W . ksi─Öztwa M o s kiewskiego, pierwszy utorowa┼é drog─Ö do zjednoczenia ksi─Öztw, a t├ęm sam├ęm do zrzucenia jarzma tatarskiego. Wielk─ů mu w t├ęm przys┼éug─Ö wy┼Ťwiadczy┼é Piotr metropolita, przenios┼észy stolic─Ö swoj─ÖzW┼éodzimirzadoMoskwy. Dymitr,Do┼äskim zwany,┼Ťwie tne odni├│s┼é zwyci─Öztwo nad Mongo┼éami na Kulikow├ęm polu wTulski├ęjgubernii(1380) Zupe┼éneatolipogn─ÖbienieMongo ┼é├│w zostawione by┼éo Janowi III Wasilewiczowi. Ten zni├│s┼é wielk─ů czyli z┼éot─ů ord─Ö (1480), z kt├│rej szcz─ůtk├│w powsta┼éo car stwo astracha┼äskie, do┼Ť─ç s┼éabe aby mia┼éo przeszkadza─ç rozwi janiu si─Ö pot─Ögi rossyjski├ęj.
  11. Jan III nie tylko zas┼éyn─ů┼é zniszczeniem w┼éadzy Mongo┼é├│w,
    ale rz─ůdy jego dobroczynne by┼éy pod wiel─ů wzgl─Ödami dla Rossyi.
    Wszed┼é on w zwi─ůzki zeuropejskiemi mocarstwami, sprowadzi┼é
    doMoskwybudowniczych,górników,mincarzy:przyozdobiłKreml,
    wybudował Uspieński Sobor, kazał lać działa, wznosić warownie,
    urz─ůdzi┼é dw├│r okaza┼éy, przyj─ů┼é tytu┼é Cara Bia┼éej czyli Wielkiej Rossyi iherb bizanty┼äski (or┼éa dwug┼é├│wego) po┼é─ůczy┼é z herbem
    moskiewskim S. Jerzego dawcy zwyci─Öztwa. Uporz─ůdkowa┼é da wne prawa ikaza┼é je og┼éosi─ç pod tytu┼éem Sudebnika wyda┼é ustaw─Ö zasadnicz─ů niepodzielno┼Ťci pa┼ästwa. Jan gro┼║ny wnuk Jana III wiele si─Ö przy┼éo┼╝y┼é do rozszerzenia cywilizacyi, sprowa dzi┼é r─Ökodzielnik├│w niemieckich, za┼éo┼╝y┼é drukarni─ů, kaza┼é przejrze─ç iuzupe┼éni─çsudebnik, urz─ůdzi┼épierwszesta┼éewojsko,zawar┼étrak tatzEl┼╝biet─ůkr├│low─ů angielsk─ů,zdoby┼éKazaniAstrachaniprzy ┼é─ůczy┼é je do swojego pa┼ästwa, upokorzy┼é tatar├│w krymskich, kt├│rzy coraz gro┼║niejszemi si─Ö stawali dla Rossyi. Lecz w ko┼äcu
    panowania dozna┼é kl─Ösk niema┼éych. Wojska jego pokonane kil kakrotnie przez Stefana Batorego; tatarzy krymscy podst─ůpili a┼╝ — 65 ÔÇô
    podMoskw─Öicz─Ö┼Ť─çjejspalili.W skutekzawartegopokojuzkr├│ lem Stefanem zrzek┼é si─Ö cz─Ö┼Ťci Inflant, kt├│re niedawno sam u p o korzy┼é. Te atoli kl─Öski wynagrodzi┼éo zaj─Öcie Syberyi przez ata mana do┼äskich kozak├│w Jermaka, przy pomocy kupc├│w Stro
    gonowych.
  12. Na Feodorze I wygas┼é dom Ruryka: przy┼Ťpieszona ┼Ťmier─ç
    brata jego 9-cioletniego Dymitra (1591) osieroci┼éa tron rossyjski. Po ┼Ťmierci Feodora osiad┼é na tronie Borys Godunow, ten doko na┼é zawojowania Syberyi, wystawi┼é mn├│stwo warowni dla wstrzy mania napad├│w Tatar├│w krymskich. Lecz ┼Ťmier─ç Dymitra tajemni c─ů pokryta, otworzy┼éa pole r├│┼╝nym zabiegom. Zjawi┼é si─Ö Dymitr
    Samozwaniec kt├│ry tron osi─ůgn─ů┼é i kl─Öski okropne na Rossy─ů ┼Ťci─ůgn─ů┼é ( 1 6 0 4 ÔÇô 1 6 0 6 ) . W n e t utraci┼é tron i ┼╝ycie, n o w y s a m o zwaniec tego┼╝ dozna┼é losu. Takowe po┼éo┼╝enie Rossyi da┼éo pow├│d Zygmuntowi do wmieszania si─Ö w jej sprawy.
  13. Nieszcz─Ö┼Ťciamizn─Ökani Rossyanie powstali m─Ö┼╝nie, oswobo dzili kraj, idnia 21 lutego 1613 obrali Carem Micha┼éa Feodoro wicza Romanowa pozosta┼éego ze szczepu Ruryka potomka. Ten uspokoi┼é zbuntowanych kozak├│w do┼äskich, ze Szwecy─ů iz Polsk─ů zawar┼é pok├│j, pierwszej ust─ůpi┼é Ingryi, drugiej Smole┼äska iCzer niechowskiej ziemi. Syn i nast─Öpca jego Aleksiej Michaj┼éowicz uzupe┼éni┼é ksi─Ög─Ö praw pod tytu┼éem U┼éo┼╝enia, nada┼é now─ů usta w─Ö wojsku, zapewni┼é niekt├│re dogodno┼Ťci dla handlu, przy┼é─ůczy┼é
    Malo-rossy─ů, odzyska┼é od Polski Smole┼äsk, zabezpieczywszy p o siadanie jego traktatem andruszowskim 1667.
  14. Feodor Aleksiejewicz wst─Öpowa┼é w ┼Ťlady ojca swojego,
    utwierdzi┼é w┼éadz─Ö swoj─Ö nad Ma┼éo-rossy─ů pokonawszy kilkokrot
    nie Turk├│w mieszaj─ůcych si─Ö w t─Öspraw─Ö izmusiwszy Su┼étana do zrzeczenia si─Ö urojonych praw w zawartym traktacie w Bak
    czysaraju. R├│wnie wa┼╝nem panowania jego dzie┼éem by┼éo zni szczenie przywilej├│w szlachty roszcz─ůcej sobie prawo do wszystkich posad znakomitych.
  15. Po┼ŤmierciFeodora1682r.bezpotomniezmar┼éego,zostali
    dwajbraciajegoJaniPiotr Starszywiekiems┼éabowityJanobj─ů┼é Tom II. 9
  • 66 ÔÇô
    rz─ůdy pod opiek─ů siostry swojej Zofii. Cesarz├│wna przy siln├ęm sp├│┼édzia┼éaniu do┼Ťwiadczonego ministra swojego ksi─Öcia Galicyna, u┼Ťmierzy┼éa niespokojnych strzelic├│w, poskromi┼éa roskolnik├│w, og┼éosi┼éa korzystne dla kraju prawa, zawar┼éa wieczne przymierze z Polsk─ů (1686). Gdy atoli wskutek tego przymierza rozpocz─Öta zTurcy─ů wojna nie powiod┼éa si─Ö, a w┼éa┼Ťnie w tejchwili Piotr doszed┼é pe┼énoletno┼Ťci, Jan wi─Öc ust─ůpi┼é m u korony dobrowolnie, a Zofia usun─Ö┼éa si─Ö od rz─ůd├│w.
  1. Wst─ůpiwszy na tron Piotr I (1689), wsparty rozs─ůdn─ů rad─ů Leforta, zaj─ů┼é si─Ö silnie przekszta┼éceniem Rossyi. Dla sku teczniejszego i pewniejszego dzia┼éania chcia┼é si─Ö naocznie p r z e k o na─ç o stanie przemys┼éu i rz─ůdu obcych narod├│w, i w tym celu przedsi─Öwzi─ů┼é podr├│┼╝ do Hollandyi pod├│wczas pot─Ög─ů na morzu, handlemiprzemys┼éemg├│ruj─ůcejw Europie,zwiedzi┼éAngli─ů,Wie de┼ä, ipowr├│ciwszy do Rossyi zaj─ů┼é si─Öjej urz─ůdzeniem. Prze
    kszta┼éci┼é wojsko, urz─ůdzi┼é flot─Ö, przepisa┼é prawid┼éa post─Öpowania rozmaitym kollegiom pa┼ästwa. W miejsce patryarchy ustanowi┼é naj┼Ťwi─Ötszy Synod, nadzor nad wymiarem sprawiedliwo┼Ťciporu czy┼é Senatowi. Powi─Ökszy┼é dochody pa┼ästwa, zaprowadzi┼é liczne fabryki, wspiera┼é handel, rozkrzewia┼é nauki, za┼éo┼╝y┼é Akademi─ů naukwPetersburgu. Dlaotwarciasobiedrogibli┼╝szegoi┼éa twiejszegoznoszeniasi─ÖzEurop─ů, stara┼ési─ÖonabycieodSzwecyi jakiego punktu nad morzem baltycki├ęm. Gdy tego nie m├│g┼é osi─ůgn─ů─ç drog─ů uk┼éad├│w wmi─Ösza┼é si─Ö do wojny, p├│┼énocn─ů zwanej, kt├│r─ů kr├│l du┼äski Fryderyk IV ┼é─ůcznie z Augustem II kr├│lem polskim przeciw Szwecyi rozpocz─Öli. Zwyci─Özki Kar├│l XII kr├│l szwedzki znagli┼é Fryderyka du┼äskiego do pokoju, August II m u sia┼ési─ÖzrzeckoronypolskiejnarzeczStanis┼éawa Leszczy┼äskiego, lecz PiotrW. cho─ç pora┼╝ony pod Narw─ů, nowe zebrawszywoj sko, zaj─ů┼é Estoni─ů, Ingry─ů i Inflanty, i natychmiast nad brzegami Newy od dawna uprojektowane wybudowa┼é miasto Petersburg (1703) iw ni─çm rezydency─ů swoje za┼éo┼╝y┼é. Pobiwszy Karola XII pod Pu┼étaw─ů, wpl─ůta┼é si─Ö w wojn─Ö tureck─ů i od kl─Öski ostatniej nadbrzegamiPrutuuratowa┼ési─Özawarciempokoju.W zawar ÔÇô 67 ÔÇô
    tym rozejmie na wyspach alandzkich, a następnie przez przy mierze Nisztadzkie miał sobie zapewnione zdobyte na Szwedach
    posiad┼éo┼Ťci. –
  2. Katarzyna Iosiad┼észyna tronie(1725ÔÇô1727) wst─Öpo wa┼éa w ┼Ťlady m─Ö┼╝a swojego, i acz w kr├│tki├ęm, bo dwuletniem tylko panowaniu swojem, stara┼éasi─Ödoprowadzi─ç do skutkupla nyizamiaryPiotraW. kt├│rychmu ┼Ťmier─çdokona─çniedozwo li┼éa.NaPiotrzeIIwnukuPiotraW. wygas┼éaliniam─Özkadomu Romanowych w skutek ostatniej woli Katarzyny I mia┼éa nast─Ö
    powa─ç jedna zjej c├│rek, a mianowicie starsza Anna ksi─Ö┼╝niczka holszty┼äsko-gottorpska, tymczasem ber┼éo dosta┼éo si─Ö do r─ůk A n nyJan├│wnejksi─Ö┼╝niczkikurlandzkiej(1730ÔÇô1740). Zaj├ęjpa nowania Feldmarsza┼éek Munich poraziwszy Turk├│w wzi─ů┼é Ocza k├│wipodbi┼éKrym.AugustIIIzawp┼éywemAnnyosi─ůgn─ů┼éko ron─Ö polsk─ů po ojcu swoim Augu┼Ťcie II, ireligia greko-rossyjska wa┼╝ne w Polsce zyska┼éa swobody.
  3. Wol─ů Cesarzowej Anny og┼éoszony zosta┼é po jej ┼Ťmierci
    (1740) cesarzem Jan Antonowicz pod opiek─ů matki swojej Anny
    ksi─Öciu brunszwickiemu zaslubionej, lecz w rok p├│┼║niej El┼╝bieta
    Piotr├│wna c├│rka Piotra W. z rado┼Ťci─ů ca┼éej Rossyi ow┼éadn─Ö┼éa ber┼éo.
  4. ┼Üwietneby┼éo,idlaRossyizbawiennepanowanieEl┼╝biety. Ona znios┼éa wewn─Ötrzne komory celne, utwierdzi┼éa dwa banki krajowe, udoskonali┼éa urz─ůdzenie armii, za┼éo┼╝y┼éa akademi─ů sztuk ipierwszy uniwersytet w Moskwie (1755). Za niej pierwszy raz Rossya przyj─Ö┼éa udzia┼é w sprawach europejskich, gdy jako sprzy mierzeniec Austryi, wspiera┼éa Mary─ů Teress─Ö, broni─ůc sankcyi pragmatycznej, itym sposobem przyczyniaj─ůc si─Ö skutecznie do rozstrzygni─Öcia pokoju akwisgra┼äskiego. I w siedmioletniej w o j nie Rossya wspiera┼éa Mary─ů Teress─Ö. –
  5. Kr├│tkie panowanie Piotra III odznaczone jest zawarciem przymierza zFryderykiem II kr├│lem pruskim ir├│┼╝nemi postano wieniamidladobraRossyiwydanemi,kt├│rew wykonaniewpro
    wadzi┼éa ┼╝ona i nast─Öpczyni jego Katarzyna II (1762ÔÇô1796) ÔÇô 68 ÔÇô
    Monarchyni ta dokona┼éa zamiar├│w Piotra W. dla dobra Rossyi powzi─Ötych. Nie tylko m─ůdrze rozwin─Ö┼éa rozmaite urz─ůdzenia, lecz nadto rozszerzy┼éa granice pa┼ästwa, ju┼╝ to w skutek szcz─Ö┼Ťliwych wojen. ju┼╝ te┼╝ w skutek korzystnych traktat├│w. Traktatem z T u r cy─ů zawartym w Kutszuk Kajmard┼╝y (1774) zyska┼éa Azow iwoln─ů ┼╝eglug─Önamorzuczarn├ęm. W wojniewznowionejpokonaniTur cy, pokojem w Jassy ust─ůpili znacznych prowincyj nad morzem czarn├ęm wraz z Oczakowem izrzekli si─Ö praw swoich do Krymu. O d Polski odzyska┼éa najprz├│d Bia┼é─ů Ru┼Ť (1772), nast─Öpnie M i ┼ä skie, Kamieniec Podolski iBrac┼éawskie (1793), a wreszcie u ┼Ť m i e
    rzywszy ostatnie powstanie Polak├│w przy┼é─ůczy┼éa do Rossyi W i le┼äsk─ůiGrodzie┼äsk─ů guberni─ů wraz zKurlandy─ů. W szcz─Ö┼Ťliwej wojniezPersy─ůpozyska┼éaGruzy─ů. Codowewn─Ötrznychurz─ůdze┼ä wa┼╝niejsze mi─Ödzy innemi s─ů:podzia┼é pa┼ästwa na gubernie iurz─ů dzenie tych┼╝e gubernij. urz─ůdzenie miast, powi─Ökszenie przywi lej├│w szlachcie, ustawa szkolna, za┼éo┼╝enie instytutu wychowania
    panien pod tytu┼éem smolny monastir. 16.Nast─Öpc─ůKatarzynyIIby┼éCesarzPawe┼éIsynj├ęj. Usta
    li┼é on porz─ůdek nast─Öpstwa tronu, zaprowadzi┼é surow─ů karno┼Ť─ç w wojsku, rozwin─ů┼é lub udoskonali┼é wiele poprzednich urz─ůdze┼ä. W wojniefrancuzkiejprzyj─ů┼éudzia┼éjakosprzymierzeniecAnglii iAustryi(1799ÔÇô 1800),leczp├│┼║niejodst─ůpi┼éprzymierzaipo┼é─ů czy┼é si─Ö z mocarstwami p├│┼énocnemi przeciw Anglii dla pozyskania zbrojnej neutralno┼Ťci, wszak┼╝e ┼Ťmier─ç Cesarza Paw┼éa, izwyci─Öztwo Anglik├│w nad Du┼äczykami 1801 rozerwa┼éo to przymierze
  6. Najstarszy syn Cesarza Paw┼éa Aleksander I obj─ůwszy ber┼éo (1801-1825) zapragn─ů┼é uspokoi─ç Europ─Ö wojn─ů francuzk─ů wstrz─ů ┼Ťni─Öt─ů.W tymcelusilniepopiera┼éuk┼éadylunewilskie;gdyatoli w┼éadz─Ö najwy┼╝sz─ů we Francyi odzier┼╝y┼é Napoleon i zwyci─Özkim or─Ö┼╝em zagrozi┼é ca┼éej Europie, Cesarz Aleksander celem wstrzy mania jego zamach├│w, wspiera┼é najprz├│d Austry─ů (1805), nast─Ö pniePrusy(1807). W zawartympokojuwTyl┼╝y,sprzymierzywszy si─ÖzNapoleonem popiera┼éjego system kontynentalnyiwskutek ÔÇô 69 ÔÇô
    tego wda┼é si─Ö w wojn─Ö ze Szwecy─ů od kt├│rej pokojem w Frie
    drichshampozyska┼éca┼é─ůFinlandy─ů. Kr├│tkotrwa┼éoprzymierze
    z Francy─ů. Napoleon na czele pot─Ö┼╝nych wojsk przeszed┼é Niemen
    ido┼Ťcign─ů┼é mur├│w Moskwy, lecz tu znalaz┼é gr├│b swojej pot─Ögi na
    gruzach spalonego grodu Car├│w. Cofaj─ůcego si─Ö nieprzyjaciela
    ┼Ťciga┼é Cesarz Aleksander a┼╝ do brzeg├│w Odry, a nast─Öpnie w s p a r
    ty posiłkami Pruss i Austryi poniósł oręż aż w mury Paryża i
    1814 r. wrócił pokój Europie. Na kongresie wiedeńskim, spól
    nie ze swojemi sprzymierze┼äcami, urz─ůdzi┼é sprawy europejskie,
    przyj─ů┼é tytu┼é kr├│la polskiego, utworzywszy kr├│lestwo zkraj├│w
    Ksi─Öztwo Warszawskie sk┼éadaj─ůcych. Powr├│t Napoleona z wyspy
    Elby powo┼éa┼é na nowo Europ─Ö do boju, Cesarz Aleksander przy j─ů┼éwnimudzia┼éidoustaleniapowt├│rnegopokojunale┼╝a┼é. Trak
    tat w Bukarescie 1812 r. zako┼äczy┼é wojn─Ö tureck─ů, a traktat w Tyflis wojn─Ö persk─ů. Wskutek pierwszego pozyska┼éa Rossya Bessarabi─ů i cz─Ö┼Ť─ç Multan, przez drugi za┼Ť zosta┼éa pani─ů ca┼éego zachodniego brzegu morza kaspijskiego iwy┼é─ůczn├ęj na t├ęm morzu ┼╝eglugi. –
  7. Nast─Öpc─ů swoim mianowa┼é szcz─Ö┼Ťliwie nam teraz panuj─ů cegoCesarzaiKr├│laMiko┼éajaI,kt├│ryobj─ů┼éber┼éod 1grudnia 1825,piastuj─ůcjezt─ůsam─ů wysok─ům─ůdro┼Ťci─ů,jakiwiekopo mn├ęj pami─Öci poprzednik, itym┼╝e samym blaskiem s┼éawy otoczone.
    Porta Ottoma┼äska oci─ůga┼éa si─Ö z dope┼énieniem zobowi─ůza┼ä poprzedniemi traktatami zaci─ůgni─Ötych ilubo traktatem w Akier man 1826 r. potrafi┼éa na chwil─Ö oddali─ç burz─Ö, przecie┼╝ w r. 1828 przysz┼éo do zerwania przymierza.
  8. Wojna, kt├│r─ů Cesarz jedynie dla zabezpieczenia wywal czonych ju┼╝ dawniej swob├│d handlu rozpocz─ů┼é, cho─ç dosy─ç k r w a wa ikosztowna, przecie┼╝ nader ┼Ťwietna by┼éa dla or─Ö┼╝a rossyj skiego. Dnia 11 pa┼║dziernika 1828 r.zdobyta Warna w roku
    1S29 pad┼éy twierdze Turno 11 lutego, Siseboli 28 Lutego, Si listria 30 czerwca: wojska rossyjskie pod wodz─ů Feldmarsza┼éka Diebitsch przesz┼éy g├│ry Ba┼ékan, dnia 1 sierpnia opanowany gr├│d warowny Janboli,2 SierpniaKirkkilise22 milod Stambu┼éu, a20 ÔÇô 70 ÔÇô
    sierpnia zaj─Öty Adryanopol druga stolica Turcyi europejskiej. Tymczasem, naczelnie dowodz─ůcy korpusem kaukazkim w Turcyi azyatyckiej Hrabia Paskiewicz Erywa┼äski, zdobywszy w kampa niach 1 8 2 8 ÔÇô 1 8 2 9 r. dziesi─Ö─ç twierdz i wiele obronnych z a m k├│w, zaj─ůwszy kilka baszostw i stolic─Ö Seraskiera Erzerum, zni
    szczywszy azyatyck─ů armi─ů tureck─ů, szybko si─Ö posuwa┼é ku T r e bizondzie. Z t├ęj r├│wnie jak ze strony europejskiej ┼Ťwietnemi rossyjskiego or─Ö┼╝a zwyci─Öztwy przera┼╝ona Porta podpisa┼éa traktat w Adryanopoludnia 14 wrze┼Ťnia 1829, w moc kt├│rego obsadzili Rossyanie Gieorgewo d. 14 listopada, a dnia 20 t. m. opu┼Ťcili Adryanopol: Multany i Wo┼éoszczyzna obsadzone zosta┼éy a┼╝ do zupe┼énego zaspokojenia kontrybucyi wojennej, z kt├│rej Cesarz trzy miliony dukat├│w wspania┼éomy┼Ťlnie odst─ůpi┼é Porcie.
    2 0 . W y p a d k i l i p c o w e 1 8 3 0 r. w e F r a n c y i z a w i k ł a ł y n a c h w i l ę
    zwi─ůzki mi─Ödzy dwoma gabinetami, lecz nie zerwa┼éy stosunk├│w
    politycznych. Rozpostarta w głębi państwa cholera, przykre zro
    bi┼éa wra┼╝enia, lecz w now├ęm ┼Ťwietle okaza┼éa troskliwo┼Ť─ç M o
    narchy o los swoich poddanych. Najprzód wyznaczył Cesarz
    25,000 rubli nagrody za najlepsz─ů rozpraw─Ö lekarsk─ů o t├ęj okro
    pn├ęj chorobie, a nast─Öpnie z widocznem nara┼╝eniem ┼╝ycia uda┼é si─Ö
    do Moskwy w kt├│rej zaraza z najwi─Öksz─ů w┼Ťciek┼éo┼Ťci─ů grasowa┼éa. 21. Stosunki z Persy─ů urz─ůdzone zosta┼éy traktatem w Turk
    manczaj 22 lutego 1828 zawartym, izamordowanie rossyjskiego p o s ┼é a G r y b o j e d o w a w T e h e r a n i e 1 2 l u t e g o 1 8 2 9 r. n i e p o c i ─ů g n ─Ö ┼é o za sob─ů znakomitych zmian w tych┼╝e stosunkach. Wielki step Kirgiz├│w podda┼é si─Ö pod opiek─Ö Rossyi, a Lezgowie w Gruzyi sta nowczo poskromieni. Celem uspokojenia wojowniczych plemion czyrkaskich zaprowadzone zosta┼éy osady wojskowe przez ukaz cesarskizdnia22listopada1837.W zawik┼éaniachportyzBasz─ů egipskim gabinet Petersburski przy┼é─ůczy┼é si─Ö do mocarstw po ┼Ťrednicz─ůcych.
  9. Troskliwo┼Ť─ç Cesarska nie spuszcza┼éa ani na chwile z oka dobraRossyiijejpomy┼Ťlno┼Ťci,dowodem tegos─ůr├│┼╝neprawa, instytucye,przymierza.W r.1839og┼éoszonyukazoznaczaj─ůcy ÔÇô 71 ÔÇô
    udzia┼é starozakonnych w wyborach urz─Öd├│w miejskich w guber niach zachodnich; 1833 przymierze zaczepno-odporne z port─ů: umowa handlowa zNorwegi─ůiSzwecy─ů w r.1834. W┼Ťr├│d tylu trud├│w o losy pa┼ästwa ┼éaskawie nam panuj─ůcy Monarcha przy jemnej dla swojej rodziny, a b┼éogiej dla ca┼éej Rossyi ┼Ťwietnej uroczysto┼Ťci srebrnego wesela, obchodzonej w Petersburgu dnia 13 lipca 1842 mia┼é ┼Ťwiadkiem Najja┼Ťniejszego kr├│la pruskiego iwielu dostojnych ksi─ů┼╝─ůt panuj─ůcych rodzin w Europie.
    KRÓLESTWO POLSKIE.
    Na mocy Statutu przez Najja┼Ťniejszego Cesarza iKr├│la Miko ┼éaja I, w roku 1832 nadanego, wcielone do Cesarstwa, jedn─ů i nierozdzieln─ů ca┼éo┼Ť─ç z ni├ęm sk┼éada, ma sobie wskazane os├│bne
    prawid┼éa post─Öpowania w wewn─Ötrznym zarz─ůdzie.
    ÔÇó $ R A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éugo┼Ť─çgeograficznakr├│lestwapolskiego jestod35 do42″szeroko┼Ť─çza┼Ťod50 do55┬░ Nazach├│di
    p├│┼énoc przytyka do Pruss, na p├│┼énoc i wsch├│d ┼é─ůczy si─Ö z RQssy─ů, na po┼éudnie ma Galicy─ůiwolne miasto Krak├│w. Ca┼éa liniagra niczna wynosi 311} mil, zkt├│rych na granic─Ö od strony Rossyi wypada mi! 124, tyle┼╝ od Pruss, 52od Austryi, 11! od Krakowa.
    2.GRUNT. Ca┼éeprawiekr├│lestwoprzedstawiaobraznie przerwanej r├│wniny, od strony tylko po┼éudniowej znajduj─ů si─Ö wznio┼Ťlejsze miejsca karpackiego podg├│rza iw mieszaninie dolin ipag├│rk├│w najpi─Ökniejsze tworz─ů okolice. Pochylaj─ůcych si─Ökar pat├│w wierzcho┼éki nie przechodz─ů w Polsce 2000 wysoko┼Ťci, i to tylko w pasmie pi─Ö─ç mil d┼éugi├ęm, w kt├│r├ęm najwy┼╝szym p u n ktemjest┼üysag├│rana kt├│rejszczyciestoi┼Ťwi─Öto-krzyzkikla sztor. Wzd┼éu┼╝ Narwi i Niemna ci─ůgn─ů si─Ö jeziora, i bagniste zaro┼Ťla.
    Rzeki. 1) Wis┼éa ma ┼║r├│d┼éo w Ksi─Öztwie Cieszy┼äski├ęm w Szl─ů
    sku austryacki├ęm, od Krakowa sp┼éawna, ci─ůgnie si─Öwzd┼éu┼╝ gra
    nicy galicyjskiej ku wschodowi: od Sandomierza wchodz─ůc do
    Polski zwraca się ku północy póki nie minie Warszawy, następ
    nie skierowana na północ, ku zachodowi, niedaleko Torunia wchodzi do Pruss, rozdziela się na trzy koryta, z których dwa
    wpadaj─ů do Hafu, trzecie pod Gda┼äskiem do morza baltyckiego. W ca┼éym ci─ůgu swoim ubiega przesz┼éo sto mil, przez Polsk─Ö p┼éynie 69 mil. Z lewej strony wpadaj─ů do Wis┼éy rzeki mniej wi─Ö c├ęj sp┼éawne Nida w gubernii Kieleckiej, wpada pod Korczynem, inaczej Nowe miasto zwanem; Pilica wyp┼éywa w gub. Kielec ki├ęj ci─ůgnie si─Ö granic─ů mi─Ödzy guberniami Sandomirsk─ů, Kali
    sk─ůiMazowieck─ůi┼é─ůczysi─ÖzWis┼é─ůpodMniszewem. Mi─Ödzytemi dwoma rzekami p┼éynie Kamionnai pod wsi─ů Wola Paw┼éowska do wis┼éy wpada. Bzura pocz─ůtek bierze w gub. mazowieckiej, p┼éynie w kierunkuodpo┼éudniakup├│┼énocyiwpadadoWis┼éynaprzeciw Wyszogrodupodwsi─ůKamionk─ů. ZprawejstronywpadaSanpod Zawichostem z Galicyi wyp┼éywaj─ůc, ledwie si─Ö granic Polski d o
    tyka. Wieprz ma swoje ┼║r├│d┼éo w lubelski├ęm, stanowi granic─Ö mi─Ödzy guberni─ů podlask─ů i lubelsk─ů i kieruj─ůc si─Ö ku zachodowi powy┼╝ej St─Ö┼╝ycy ┼é─ůczy si─Ö z Wis┼é─ů: Bug wyp┼éywa z Galicyi, p┼éynie kup├│┼énocystanowi─ůcw cz─Ö┼Ťcigranic─Ögub. lubelskiejipodlaskiej od strony Rossyi, pot├ęm zwraca si─Ö ku zachodowi dotykaj─ůc g r a nic gub. podlaskiej, mazowieckiej ip┼éockiej, pod Serockiem ┼é─ůczy

si─Ö z Narwi─ů, kt├│ra bior─ůc pocz─ůtek w gub. mi┼äskiej, wchodzi do gub. augustowskiej pod Tykocinem, po┼é─ůczona zBugiem wpada doWis┼éypodNowym-dworem. Sp┼éawnaBiebrzawpadadoNar wi niedaleko Wizny. Drwenca z Pruss wyp┼éywa, przez kilka mil stanowi granic─Ö mi─Ödzy Polsk─ů i Prusami i niedaleko Torunia wpada do Wis┼éy. 2) Warta ma ir├│d┼éo w gubernii kieleckiej w miasteczku Kromo┼éowie, z pocz─ůtku kieruje si─Ö ku p├│┼énocy, nast─Öpnie zwraca si─Ö ku zachodowi, zabieraj─ůc Prosn─Ö pod Pyzdra

ÔÇô 73 ÔÇô
mi,wchodzidoPrussi┼é─ůczysi─ÖzOdr─ůpodKistrzynem. 3)Nie men wyp┼éywa w guber. mi┼äskiejzlas├│w pod Kopietowem,zpo cz─ůtku ku zachodowi, a nast─Öpnie ku p├│┼énocy si─Ö kieruje, stano
wi─ůc przez niejaki przeci─ůg granic─Ö wschodni─ů mi─Ödzy Rossy─ů i Polsk─ů, wpada do zatoki kuro┼äskiej niedaleko Memla.
Pr├│cz oczyszczenia rzek Warty i Prosny, urz─ůdzono kana┼é Augustowski ┼é─ůcz─ůcy Wis┼é─Ö z Niemnem za po┼Ťrednictwem rzek Narwi, Biebrzy ijezi├│r augustowskich.
3.PODZIA┼üiWIELKO┼Ü─ć. Zo┼Ťmiugubernijsk┼éadasi─Ö Kr├│lestwo. –
Zachodnie gubernie z północy na południe: 1.Płocka . . . . . 300 milkw.
2.Mazowiecka. . . . 360 – 3.KaliskaÔÇŽ..308 – 4. Kielecka . . . . 188 –
Południowe zzachodu ku wschodowi: 5. Sandomierska . 2
6.Lubelska . . . . 282} .
Wschodnie od po┼éudnia ku p├│┼énocy: 7.PodlaskaÔÇŽ.252 .

  1. Augustowska . . . 300 – WarszawaÔÇŽ. 4}-
    Razem 2,243} milkw. Po┼éo┼╝enie ich wzgl─Ödne do rzek jest nast─Öpuj─ůce: nad Wis┼é─ů z lewej strony kielecka, sandomierska, mazowiecka: nad Wis┼é─ů z prawej strony lubelska (g┼é├│wna rz. Wieprz), podlaska (rz. Bug), P┼éocka (rz.Narew). Nad Wart─ů kaliska. Nad Niemnem i Narwi─ů
    augustowska. –
    4.KLIMAT. Wed┼éugkilkunastoletnichobserwacyj,┼Ťrednia temperatura Warszawy jest X 6* Reaumura. Zima cztery mie si─ůce trwaj─ůca, bywa cz─Östo do┼Ť─ç ostra, mrozy dochodz─ů do 25┬░
    R. Upa┼éywlecie26″R.si─Ögaj─ů.Powietrzezmienne,alewog├│le
    czyste i zdrowe.
    Tom II. 10 ÔÇô 69 ÔÇô
    5.P┼üODYNATURY. a)Rzeczykopalne.Wpo┼éudniowych tylkoguberniach,kielecki├ęj,sandomirski├ęjipocz─Ö┼Ťciw kaliskiej, dok─ůd si─Ö rozci─ůga podg├│rze karpat├│w, znajduj─ů si─Ö rozmaite k o palnie. Najobfitsze s─ů ┼╝elaza wybornego gatunku, wyrobiono go w r. 1838 w hutach prywatnych surowcu centn. 418,000, ┼╝elaza 181,000 whutachrz─ůdowychsurowcu202000,┼╝elaza104,600, czyli og├│┼éem surowcu 620000, ┼╝elaza 285,600 cent. Nader wa┼╝ne s─ů kopalnie cynku, kt├│rego w r. 1840 odtopiono w hutach rz─ůdowych 57,340 cnt. w prywatnych za┼Ť 10,200; z tego w y r o biono blachy cynkowej 23,000 cnt. O┼éowiu po kilkaset centna r├│w, i w─Ögli kamiennych przesz┼éo milion korcy corocznie w y d o bywaj─ů Nowo za┼éo┼╝one kopalnie torfu w okolicach Warszawy, przyczyniaj─ůsi─Öznaczniedoochronylas├│w. Warzelniew Ciecho
    cinku dostarczaj─ů soli oko┼éo 100,000 cnt. na rok. Pr├│cz tego znajduj─ů si─Ö kopalnie siarki, gipsu, alabastru, kr├ędy, wapna, glinki fajansowej, ┼éomy marmuru i kamieni m┼éy┼äskich. W og├│le ca┼ée g├│rnictwo pod opiek─ů rz─ůdu wa┼╝ne czyni post─Öpy, wsz─Ödzie za prowadzaj─ů udoskonalone sposoby post─Öpowania, a t├ęm sam├ęm
    co chwila powi─Öksza si─Ö korzy┼Ť─ç.
    b)Ro┼Ťliny. Zbo┼╝arozmaitegogatunku,┼╝ytoipszenicas─ů
    przedmiotem handlu zagranicznego, inne gatunki uprawiaj─ů si─Ö tylkonapotrzeb─Öwewn─Ötrzn─ů. Chmiel,osobliwiewgub.Augu stowskiej, nale┼╝y do artyku┼é├│w wywozowych. Drzewo wa┼╝nym jest tak┼╝e przedmiotem handlu zagranicznego, i przy zaprowa dzon├ęm lepsz├ęm gospodarstwie le┼Ťn├ęm zapewnia ci─ůg┼éy doch├│d
    dla kraju.
    c) Zwierz─Öta. Koni jest znaczna ilo┼Ť─ç, prawdziwa jednak rasa
    polskich koni rzadko ju┼╝ widzi├ę─ç si─Ö daje. D o ulepszenia rass z a prowadzone s─ů po wszystkich guberniach stanowiska koni, kt├│rych jest og├│┼éem 600, g┼é├│wna za┼Ť stadnina znajduje si─Ö w Janowie w gub. Podlaski├ęj. Trzody byd┼éa rogatego coraz si─Ö pomna┼╝aj─ů. Owce poprawn├ęj rasy zajmuj─ů szczeg├│lniej gospodarzy wiejskich, liczba ich od kilku lat znacznie si─Ö pomno┼╝y┼éa; og├│ln─ů ilo┼Ť─ç d o starczanej corocznie we┼ény mo┼╝na przyj─ů─ç na 60 do 70,000 cnt. ÔÇô 75 ÔÇô
    Najliczniejsze inajpoprawniejsze owczarnie s─ů w dobrach rz─ůdo wych w gub. Kieleckiej. Swi┼ä. drobiu domowego, znakomit─ů ilo┼Ť─çhoduj─ů. Pasiekipszcz├│┼éluboznaczniezaniedbane,dostarczaj─ů jednakdosy─çmioduiwosku. Zdzikiejzwierzynydostatkiemjest zaj─Öcyikuropatw,mniejdalekosarn,jeleniidzik├│w. ┼╗ubrkt├│ rego tu rycin─Ö za┼é─ůczamy
    zamieszkuj─ůcy niegdy┼Ť ca┼é─ů ┼Ťrodkow─ů Europ─Ö, a szczeg├│lniej p o spolity w znaczniejszych lasach polskich, obecnie w jednej tylko ┼╝yjepuszczy bia┼éowiezkiej mi─Ödzy Grodnem aBia┼éystokiem. W e d┼éug przybli┼╝onego obliczeniaw 1821 r.znajdowa─ç si─Ötam mia┼éo og├│┼éem 723 sztuk tych zwierz─ůt. Szkodnych wilk├│w nie brakuje, gdzie niegdzie po g─Östszych lasach trafiaj─ů si─Ö i nied┼║wiedzie. Rzekis─ůdosy─çrybne,w Wi┼Ťlepo┼éawiaj─ůsi─Ötak┼╝ejesiotry.
    –>%>ÔÇó
    ÔÇó ÔÇórz22sasrvr.
    1.POCHODZENIE. a)S┼éawia┼äskiegopochodzenia,w szcze g├│lno┼Ťci Polacy s─ů g┼é├│wnemi mieszka┼äcami kraju w gubernii Augustowskiej, osobliwie w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci s─ů Litwini, w gub. Lubelskiej Rusini. b) Niemcy po miastach trudni─ů si─Ö rzemio s┼éami lub handlem, osadnicy po wsiach zajmuj─ů si─Ö rolnictwem. ÔÇô 76 ÔÇô
    c)┼╗ydzihandlemiszynkiemtrudni─ůsi─Ög┼é├│wnie wielujednakzaj muje si─Ö ┼éatwiejszemi rzemios┼éami, jako to: krawiectwem, k u ┼Ťnierstwem, blacharstwem it. p. d) Tatarzy.
    2.LUDNO┼Ü─ć. W roku1837og├│lnaludno┼Ť─çPolskiwynosi
    ła4,251,344duszw roku1839doszłado4,428,546,ztejliczby
    wypada na guberni─ů
  2. Mazowieck─ů . . . . 844,483 2. kieleck─ů. . . . . . 434,518 3. Sandomirsk─ů . . . . 419,291 4.Kalisk─ů. . . . . . 648,040
    5 Lubelsk─ů . . . . . 531,101 6. P┼éock─ů . . . . . . 502,056 7. Podlask─ů . . . . . 381,297 8. Augustowsk─ů . . . . 590,018
    W stosunkudorozleg┼éo┼Ťci,ludno┼Ť─çtycho┼Ťmiugubernijwy pada, w gub. Mazowieckiej 2,287 g┼é├│w na jedn─Ö mil─Ö kwadrato tow─ůÔÇôwKieleckiej2,208ÔÇôwSandomierskiej1,588ÔÇôwKa liski├ęj2,076ÔÇô wLubelski├ęj1,910ÔÇô wP┼éockiej1,540ÔÇô w Podlaski├ęj 1497ÔÇô w Augustowskiej 1644
    Ca┼éa ludno┼Ť─ç kr├│lestwa mie┼Ťci si─Ö w 22,607 wioskach i453 miastach, z tych ostatnich znaczniejsze licz─ů ludno┼Ťci:
    Warszawa w r.1834 liczyła
    Zamo┼Ť─ç (g. Lub.) . . . . 4.700
    136,062 w r. 1839 podniosła
    Siedlce (st. g. Podl.) . . . 4 400
    si─Ödo ÔÇŽÔÇŽ.139,295 Lublin(stgub)ÔÇŽ . . .13,300 Kalisz (st. gub.) . . . . 10,200
    Piotrk├│w(g.Kal.). . . . 4,300
    Płock st.gub.) . . . . . 9,450 Łowicz(g.Maz.) . . . . 6,700 Kalwarya (g. Aug) . . . . 6,600 Częstochowa (g. Kal.). . . 6 600 Kielce (st gub.) . . . . . 5,000 Tomaszów (g. Maz ) . . . 5,000
    Kutno (g.Maz.) . . . . . 4000 Hrubieszow(g.Lub.) ..4,000 Tarnogr├│d(g.Lub.) . . . 4,000 Pu┼étusk (g. P┼éoc.) . . . . 3,800 Radom (st g. San.) . . . 3600 Suwalki ÔÇŽÔÇŽ.3,000
    3.STANY. 1)Szlachtapowsiach┼╝yj─ůca,(pr├│czma┼éejliczby zobowi─ůzku ci─ůgle w miastach zamieszkuj─ůcej), w znacznej cz─Ö┼Ťci upraw─ů roli w┼éasn─ů r─Ök─ů zaj─Öta, w roku 1826 wynosi┼éa 298,198 g┼é├│w. W roku 1836 ukazem Cesarsko-kr├│lewskim ustanowiona heroldyazajmujesi─Öprzejrzeniemdowod├│w. W tym┼╝erokuwy dany ukaz cesarsko-kr├│lewski ustanowi┼é sta┼ée stopniowanie m i ─Ö dzy urz─Ödnikami kr├│lestwa, odpowiednie rozporz─ůdzeniom w C e sarstwie dawniej ju┼╝ zaprowadzonym. Tytu┼éy ksi─ů┼╝─ůt, hrabi├│w i
    Mi─Ödzyrzec (g.1’odl) . . 4,340 Pinczow(g.Kiel). . . . 4,200 ÔÇô 77 –
    baron├│w nie stanowi─ů ┼╝adnej r├│┼╝nicy w prawach cywilnych. 2) Duchowie┼ästwo sta┼ée ze skarbu ma oznaczone fundusze iprawem okre┼Ťloneprzywileje. 3) Mieszczanie pomniejszych miasteczkach w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci rolnictwem trudni─ůcy si─Ö, nie wiele si─Ö r├│┼╝ni─ů w prawach cywilnych. 4. Ch┼éopi usamowolnieni mog─ů nabywa─ç w┼éasno┼Ť─ç gruntow─ů.
    4.PRZEMYSŁ. Rękodziełaifabrykiodchwiliustaleniapo
    koju powszechnego znacznie się dźwignęły w Polsce, osobliwie
    szybko do kwitn─ůcego stanu dosz┼éy fabryki sukna. Wypadki 1830
    r.zachwia┼éyznaczniet─ůga┼é─Özi─ůprzemys┼éu krajowego, lecz tro
    skliwo┼Ť─ç rz─ůdu przywr├│ci┼éa im ju┼╝ po cz─Ö┼Ťci dawn─ů ┼Ťwietno┼Ť─ç,
    ina drodze postępuje postawiła. W r. 1838 wyroby wełniane
    wynosi┼éy 2,444,962 ┼éokci, w r. za┼Ť 1839 dosz┼éy do 3,419,920.
    Ze wszystkich atoli fabryk, wyroby bawełniane, lniane ikonopne
    dosz┼éywostatnichlatachzadziwiaj─ůcegorozwini─Öcia.W r.1839
    liczba os├│b pracuj─ůcych w tych fabrykach by┼éa przesz┼éo 26,000
    (15,000 os├│b wi─Öcej ni┼╝ w r, 1830, wyrobiono lnianych, a oso
    bliwie bawełnianych tkanin do 15,000,000 łokci, prócz mnóstwa
    innych wyrob├│w. Najznaczniejsze tego rodzaju zak┼éady s─ů w ┼ü o
    dzi gub. Mazowieckiej, i w kilku miejscach gub. Kaliskiej. P a
    piernia bankowa w Jeziornie, blisko Warszawy, dostarcza papieru
    co do pi─Ökno┼Ťci mog─ůcego si─Ö r├│wna─ç zzagranicznym. Z innych
    zak┼éad├│w zas┼éuguj─ů na uwag─Ö pod wzgl─Ödem udoskonalenia, fa
    bryka wyrob├│w chemicznych w Warszawie, wyrob├│w zgummy
    elastycznej, dywan├│w, obi─ç papierowych, w Warszawie. Nadto
    zalecaj─ů si─Ö wykwintno┼Ťci─ů kszta┼ét├│w fabryki pojazd├│w, obuwia,
    siodlarskich i rymarskich wyrob├│w fabryki machyn rolniczych, bankowa i braci Ewans.
    Handel zewn─Ötrzny prawie wy┼é─ůcznie surowemi p┼éodami na tury zajmuje si─Ö do przedmiot├│w wywozu nale┼╝─ů zbo┼╝a,a oso bliwie ┼╝yto i pszenica. (1836 za 10,000,000 z┼ét.). Pr├│cz tego drzewo, we┼éna i cynk. Do mniejszych artyku┼é├│w liczy─ç mo┼╝na rzepak, konopie, wosk, mi├│d, sk├│ry, i inne tym pobobne przed mioty. Wprowadzaj─ů za┼Ť do kraju wyroby metalowe, towary osadnicze, wino, osobliwie w─Ögierskie, z francuzkich za┼Ť najwi─Ö
    c├ęj szampa┼äskiego. Og├│lny wyw├│z w roku 1839 wynosi┼é z┼ép.
    51,493617; przywóz złp. 58,077,803
    Rz─ůd nie przestawa┼é u┼╝ywa─ç wszelkich ┼Ťrodk├│w dla rozkrze
    wienia przemys┼éu iu┼éatwienia handlu. Udzielone w tym celu p o ┼╝yczki od r. 1835 do 1838 wynosi┼éy 1,329,000, kt├│re cz─Ö┼Ťci─ů na ratyroz┼éo┼╝ono,cz─Ö┼Ťci─ůumorzono. Za┼éo┼╝ycielomfabrykdozwolono sprowadza─ç materya┼éy surowe wydano wiele list├│w przyznania wynalazk├│w; urz─ůdzono wystaw─Ö wyrob├│w za┼éo┼╝ono lub doko┼ä czono wiele dr├│g bitych dla u┼éatwienia kommunikacyi; w r. 1839 w y n o s i ┼é y o n e 1 9 7 8 w i o r s t ( 2 8 2 # m i l ) 5 0 0 w i o r s t w i ─Ö c e j n i ┼╝ w r. 1834. Kana┼é Augustowski w r. 1838 na ca┼éej swojej przestrzeni 104 wiorst (mil 14$) wynosz─ůcej uko┼äczony ido stanu ┼╝eglo wnego przyprowadzony zosta┼é. –
    5.RELIGIA. a)Rzymsko-katolickareligiajestwyznaniem wi─Ökszejcz─Ö┼Ťcimieszka┼äc├│wkr├│lestwa. Na czeleduchowie┼ästwa katolickiego jest arcybiskup warszawski i siedmiu biskup├│w: P┼éocki, Kalisko-Kujawski, Lubelski, Kielecki, Sandomirski, P o d laski, Augustowski, tudzie┼╝ biskup greko-unickiego wyznania wChe┼émie.W r.1839liczbaduchowie┼ästwarzymsko-katolic kiego dochodzi┼éa 2,598 i zakonnik├│w 1768. Ko┼Ťcio┼é├│w ikaplic by┼éo 1873, klasztor├│w m─Özkich 150, ┼╝e┼äskich 32. Dla ukszta┼é cenia wy┼╝szego duchowie┼ästwa otworzona zosta┼éa w Warszawie
    akademia duchowna, która w roku 1839 liczyła 37 alumnów. Oprócz tego w 12 seminaryach dyecezyalnych kształciło się 313 uczniów. b)Religiigreko-rossyjskiejbyłow r.1837głów 1170 Cerkwi, prócz Warszawskiego katedralnego soboru, było 11 i klasztor dawny w Jabłecznie. Duchownych w 1839 było 74
    c) Duchowieństwa greko-unickiego w 1839 było 330, zakonni ków 37, cerkwi 365, klasztorów 4. d) Parafij ewangelickich wyznania auszpurskiego było 51, reformowanego 10; oprócz tego dommodlitwywyznaniaanglikańskiego. Dokierowaniasprawami wyznań ewangelickich zaprowadzony jest w Warszawie general
    ny konsystorz Pod wzgl─Ödem religiica┼éa ludno┼Ť─ç kr├│lestwa w r. 1839 dzieli┼éa si─Ö: ÔÇô 79 –
    Rzymsko-katolickiegowyznania. . . 3,501,494.
    Grecko-rossyjskiego . . . . . . 7,200.
    Grecko-unickiego . . . . . . . 227,767.
    Ewangelickichiinnychchrze┼Ť─ç:wyzna┼ä 221,591.
    ┼╗yd├│wÔÇŽÔÇŽÔÇŽ. 469,830 Mahometan. . . . . . . . . 564.
    6.NAUKIIKUNSZTA. J─Özykpolski,narzeczes┼éowia┼ä skiego j─Özyka, zaleca┼é si─Ö literatur─ů w 16 wieku do wysokiego stopnia udoskonalenia doprowadzon─ů, w 17 i 18 wieku r├│┼╝ne przechodzi┼é koleje. Do czuwania nad ukszta┼éceniem m┼éodzie┼╝y, ukazem najwy┼╝szym zdnia 20 listopada 1839 utworzony zosta┼é Warszawski naukowy Okr─Ög iprzy┼é─ůczony do Ministerstwa na rodowego o┼Ťwiecenia w Petersburgu, wed┼éug zasad w Cesarstwie w tej ga┼é─Özi istniej─ůcych. Publicznych naukowych zak┼éad├│w w kr├│lestwie w roku 1839 by┼éo specyalnych 4: kursa dodatko
    we, Instytut gospodarstwa wiejskiego, Instytut nauczycieli ele mentarnychw┼üowiczu,iszko┼éarabin├│wwWarszawie. Zwy czajnych gimnazy├│w 11, szk├│┼é obwodowych 22, rzemie┼Ťlniczych 69,elementarnych916. Zak┼éad├│wnaukowychprywatnychwy┼╝ szych m─Özkich 5, ┼╝e┼äskich 53, ni┼╝szych czyli elementarnych 147. W ogoleza┼Ť1227zak┼éad├│wnaukowych,wkt├│rychkszta┼éci┼éosi─Ö m┼éodzie┼╝y 64.350, w por├│wnaniu z r. 1834 wi─Öcej o 20,559 Do zak┼éad├│w naukowych doliczy─ç nale┼╝y Obserwatoryum astro
    miczne, ogr├│d botaniczny, gabinet zoologiczny, mineralogiczny i modeli gipsowych bibliotek─Ö rz─ůdow─ů i w ostatnich latach z n a cznie pomno┼╝one biblioteki gimnazyalne.
    W A R S Z A W A. (szkic misromyczxy.)
    Warszawa Stolicanajsamprz├│dksi─ÖztwaMazowieckiego,p├│ ┼╝niej stolica Polski, w roku 1251 by┼éa wiosk─ů, ale szcz─Ö┼Ťliwejej ipi─Ökne po┼éo┼╝enie nad Wis┼é─ů, przeznaczy┼éo j─ů na gr├│d ┼Ťwietny. W dziewi─Ödziesi─ůtlatniespe┼éna bo w 1339 r.ju┼╝ by┼éaWarsza ÔÇô 80 ÔÇô
    wa miastem zamo┼╝n├ęm; tu przemieszkiwa┼é Ksi─ů┼╝─Ö Mazowiecki zlicznym dworzan orszakiem,miasto murami obwarone, aliczne targiwszystkiegokuwygodziemieszka┼äc├│wdostarcza┼éy. Ko┼Ťci├│┼é katedralny (Fara) i ┼Ü. Jerzego (gdzie fabryka Ewansa) ju┼╝ istnia┼éy,
    jakote┼╝zamekaledrewniany. Mimo,i┼╝wtymwiekuWarszawa u┼╝ywa┼éa s┼éawy warownego grodu, wszelako Stare Miasto, w nim wynios┼ée,gotyckiekamienice,rynekkwadratowy na┼Ťrodkuma j─ůcyratusz,kilkaulickr─Ötychiciasnych,ko┼Ťci├│┼éXX. Augustia n├│w: to wszystko otoczone murem, wznios┼éemi baszty zpodzie mnemi wychodami ipi─Öci─ů warownemi bramami, za tymi ko┼Ťcio┼éy ┼Ü. Jerzego, Panny Maryi, Bernadyn├│w, dopiero co wznosz─ůce si─Ö Nowe miasto, z kilkudziesi─ůt budynk├│w, dooko┼éa rozrzucone fol warkiichatywie┼Ťniacze stanowi┼éyca┼é─ůKsi─ů┼╝─ůtMazowieckich Warszaw─Ö.W roku1526,naJanuszuiStanis┼éawie,wygas┼éalinia panuj─ůcych Ksi─ů┼╝─ůt w Mazowszu, zw┼éoki ich spoczywaj─ů w kate drze. Warszawa wraz zksi─Öztwem lenn├ęm wcielona do korony, as┼éynna w┼éoszka kr├│lowa Bona zupodobaniem przemieszkiwa┼éa w t├ęm mie┼Ťcie. Zygmunt August (w Lublinie r. 1569) Warsza w─Ö przeznaczy┼é na miejsce zjazd├│w LitwyiPolski. Wol─Ö prze
    znaczononapoleelekcyi. Kr├│ltens┼éawnymostzbudowa┼é┼é─ůcz─ůc Prag─ÖzWarszaw─ů atowszystko coraz pomaga┼éo do wznoszenia si─Ö grodu, gdy Zygmunt III przeniesieniem stolicy zKrakowa (mi─Ödzy 1610-1616) jak obecn─ů przygotowa┼é ┼Ťwietno┼Ť─ç W a r
    szawie,takdlastarodawnejpiast├│w stolicyupadek. On to,zamek drewniany w murowany zamieni┼é, katedr─Ö ozdobi┼é, ko┼Ťci├│┼é D o
    minikan├│wObserwant├│wzbudowa┼é PiotrSkargafundujeszpital ┼Ü.┼üazarzaÔÇô zja┼ému┼╝nypowstajeko┼Ťci├│┼éDominikan├│wnaNo
    w├ęm-Mie┼Ťcie. –
    W┼éadys┼éaw IV stawia pos─ůg ojcu swemu przed bram─ů Kra kowsk─ů,uniesiony mi┼éo┼Ťci─ůsynowsk─ů. Ina wykutejzmarmur├│w Ch─Öci┼äskiej kolumnie, stan─ů┼é Zygmunt 3 za murami miasta, przy brany w p┼éaszcz kr├│lewski, w jednej r─Öce krzy┼╝, w drugiej pa┼éasz dobyty trzymaj─ůc. Obr├│ci┼é oblicze nie w Stare-miasto, ale na nowo rosn─ůce Krakowskie przedmie┼Ťcie, jakby chcia┼é widzi├ę─ç ÔÇô 81 ÔÇô
    w upływie wieków, jak wzrastać będzie ten gród ciasny imały, który na stolicę swoję przeznaczył. Wspaniała ta kolumna
    po zniesieniu krakowskiej bramy imponuj─ůcy przedstawia widok. Odt─ůd te┼╝ panowie budowali za murami starejWarszawy pa┼éace
    izamki dla siebie, a ka┼╝dy obwodzi┼é swoje siedzib─Ö murem ib a szty, bo niemaj─ůc os┼éony w warowniach Warszawy rachowa┼é tylko na w┼éasne si┼éy. A te zamki i pa┼éace mog─ů ┼Ťwiadczy─ç jakie by┼éy prywatnych mo┼╝now┼éadzc├│w si┼éy, gdy wysuwaj─ůc w┼éasny zamek przed mury obronne stolicy, ufa┼é, ┼╝e w nim si─Ö oprze─ç potrafi r├│wnie dobrze, jak gdyby si─Ö schowa┼é za warownie miasta. Tak
    stan─ů┼é zamek Kazanowskich (dzi┼Ť dom Dobroczynno┼Ťci), pa┼éac Koniecpolskiego Hetmana (zwany obecnie pa┼éacem Namiestnik├│w) iwieleinnychgmach├│w. W┼éadys┼éawIVfundujeko┼Ťci├│┼éPijar├│w, zak┼éada arsena┼é, na Bielanach w┼Ťr├│d lasu powstaje ko┼Ťci├│┼é s a m o tnyKamedu┼é├│w.W burzliwychlatachpanowaniaJanaKazimierza Warszawa zdobywanaprzezSzwed├│w iodbieranawieleucierpia ┼éa.W r.1656podoznaniukl─Öski,Szwedziburz─ůwarownemury
    ibaszty: zemsta nieprzyjacielska us┼éu┼╝y┼éa na ten raz Warszawie, Tom II. 11 bo przy┼Ťpieszy┼éa po┼é─ůczenie przedmie┼Ť─ç z sercem Warszawy ze Star├ęm-miastem. Zwolna Nowe-miasto, Krakowskie Przedmie┼Ťcie,
    z przyleg┼éemi ulicami spaja┼éo si─Ö ze Star├ęm, a w p├│┼étora wieku ┼Ťrodek miasta zaj─Ö┼éy, gdy dawna Ksi─ů┼╝─ůt Mazowieckich stolica, wyci─ůgn─Ö┼éa d┼éugie i szerokie ramiona w pola przez kmieci
    niegdy┼Ť uprawne, w lasy i knieje, gdzie wyp┼éoszywszy grube zwierz─Ö, domy ipa┼éace wzros┼éy. – – Z powodu mnogo┼Ťci ko┼Ťcio┼é├│w, m├│wiliW┼éochy oKrakowie: ÔÇ×┼╝e gdyby Rzymu nie by┼éo, Krak├│w by┼éby drugim Rzymem,” nie
    mo┼╝na tego powiedzi├ę─ç o Warszawie, bo niespe┼éna tylko d w a dzie┼Ťcia ko┼Ťcio┼é├│w liczy, apod wzgl─Ödem pomnik├│w historycz nych,dalekoni┼╝─çjstoiodgrodukrakowskiego. W obliczute┼╝ swoim, wyj─ůwszy Starego-miasta, nie nosi cechy dawnych wie k├│w; zachowa┼éy j─ů ko┼Ťci├│┼é katedralny iPanny Maryi z wysmuk┼é─ů wie┼╝─ů. –
    W nast─Öpnych po W┼éadys┼éawie leciech wzrasta┼éa Warszawa wmuryiozdobneokolice.ÔÇô Bohatyrswegowieku,szcz─Ö┼Ťliwy zwyci─ÖzcaTurk├│w, napami─ůtk─Öz┼éaman├ęjpot─Ögi poganpodWie dniem, gro┼╝─ůcej ca┼éej Europie: Jan Sobieski, funduje klasztor : Kapucyn├│w, ow─ů ┼Ťwi─ůtyni─Ö cich─ů i skromn─ů, w┼Ťrodku gwarnego miasta, ja┼Ťniej─ůc─ů ┼Ťwi─Öto┼Ťci─ů cnoty jej zakonnik├│w. Niewolnicy tureccy znosz─ů ceg┼éy i kamienie na pa┼éac w Wilanowie, ista n─Ö┼éomi┼éeustronieBohatyraÔÇô kt├│ryw┼éasn─ůr─Ök─ůsadzitelipy, pod kt├│rymi ch┼éodu u┼╝ywa ju┼╝ nie jedno pokolenie, gdzie i sam, zn─Ökanytrudamikorony,mileodpoczywa┼é,gdzieiumar┼é. Ma┼é ┼╝onka jego wznosi gmach Marywilu (obecnie Teatr Wielki), p a ┼éacw Marymoncie,w┼Ťr├│dle┼Ťnychkniei,gdzieJanIII.lubi┼épo lowa─ç na grubego zwierza.
    W nast─Öpnychlatachniewieleprzybywa┼éoozd├│b;ÔÇôzaSta nis┼éawa Augusta g┼é├│wne ulice miasta, jak miodowa i senatorska, niebrukowane,takby┼éyb┼éotnew czasies┼éoty,┼╝edygnitarzykare ty lgn─Ö┼éy po osie.ÔÇô Kr├│l ten nie fundowa┼é ┼╝adnego ko┼Ťcio┼éa, bo Ewangielickistan─ů┼ézprywatnychsk┼éadek,-alewystawi┼éroz
    kosznypa┼éacw ┼üazienkach,inamo┼Ťciepos─ůgkamiennyJano wi III, ÔÇô 83 ÔÇô
    Obecn─ů ┼Ťwietno┼Ť─ç, nag┼éy wzrost, irozleg┼éo┼Ť─ç winna Warsza
    wapanowaniuAlexandraIgoCesarzaiKróla. W krótkichla tach zmieniła oblicze swoje do niepoznania, na pustych ulicach
    stan─Ö┼éy liczne gmachy, jak na Nowym-swiecie, zako┼äczy┼é ich sze reg ten Monarcha budow─ů ko┼Ťcio┼éa ┼Ügo Alexandra
    Warszawa na lewym brzegu Wis┼éy wzg├│rzystym po┼éo┼╝ona, w ca┼éej okaza┼éo┼Ťci ukazuje si─Öod strony Pragi, przedmie┼Ťciaza wi┼Ťla┼äskiego,kt├│rejakobyosobnemiasteczkosk┼éada. Zt─ůdja┼Ťnie podnosi swe stare mury zamek kr├│lewski z wisz─ůcemi ogroda miÔÇô wystrzeliwaj─ůwie┼╝yceko┼Ťcio┼é├│wiklasztor├│wÔÇô rz─Ödpa ┼éac├│w i kamienic: a przy zamku stare miasto ciasne, stulone w s o bie,jak starzec, szczeg├│lniej odbija.
    Praga liczy┼éa kiedy┼Ť 500 przesz┼éo dom├│w i kilka ko┼Ťcio┼é├│w, a zas┼éaniaj─ůc swoj─ů piersi─ů Warszaw─Ö nie raz odbiera┼éa za ni─ů ci─Ö┼╝ kieciosy,ÔÇôwwypadkachwylew├│wWis┼éy.ÔÇô DziejeWarsza wy, jako stolicy Kr├│lestwa s─ů liczne, bo wszystkie kl─Öski icier pieniaznosi┼éadawniejrazemzca┼éymkrajem. Po┼╝ary,obl─Ö┼╝enia, morowa zaraza,z┼éama┼éy nie razjejpolotdo wzrostu i ┼Ťwietno┼Ťci.
    -ÔÇó-36%>-
  • * * * D.
  1. Wed┼éugstatutu,zwoliNajja┼ŤniejszegoCesarzaiKr├│lapod dniem 26 lutego 1832 nadanego, zarz─ůd kr├│lestwa poruczony jest Radzie Administracyjnej pod prezydency─ů Namiestnikakr├│
    lewskiego sk┼éada si─Ö ona z dyrektor├│w prezyduj─ůcych w K o m missyach rz─ůdowych, Kontrollera generalnego i cz┼éonk├│w wol─ů Monarchy do zasiadania w Radzie powo┼éanych. Administracy─ů krajow─ů kieruj─ů Kommissye Rz─ůdowe: 1. Spraw Wewn─Ötrznych iDuchownych:2 Sprawiedliwo┼Ťci:3.Przychod├│wiSkarbu. Do tego dodana jest Najwy┼╝sza Izba Obrachunkowa pod prezyden cy─ůgeneralnegoKontrollera. W guberniachadministracyanale┼╝y do rz─ůd├│w gubernialnych pod naczelnictwem gubernator├│w cy wilnych w obwodach za┼Ť do kommissarzy obwodowych. ÔÇô 84 ÔÇô
    Do wymiaru sprawiedliwo┼Ťci w sporach cywilnych s─ů po po wiatach s─ůdy policyi prostej, po guberniach trybuna┼éy cywilne pierwszej instancyi, s─ůd apelacyjny i s─ůd najwy┼╝szej instancyi w Warszawie w sprawach kryminalnych jest w ca┼éym kraju 11 s─ůd├│w policyi poprawczej, na ka┼╝de dwie gubernie po jednym s─ůdzie kryminalnym, to jest w Warszawie, w P┼éocku, w Kielcach iw Lublinie. S─ůd Apelacyjny, w sprawach kryminalnych zast─Ö puje s─ůd Kassacyjny i zarazem najwy┼╝sz─ů instancy─ů. Pr├│cz tego do spraw handlowych jest w Warszawie os├│bny Trybuna┼é han dlowy, po guberniach trybuna┼éy cywilne dzia┼éaj─ů w zast─Öpstwie
    trybunałów handlowych.
  2. KROL. Korona polska po┼é─ůczonajest zkoron─ů cesarsk─ůi
    koronacya kr├│la odbywa si─Ö w Moskwie zarazem i w jednym┼╝e akcie z koronacy─ů cesarsk─ů w obecno┼Ťci deputacyi polski├ęj.
    Ordery Or┼éa bia┼éego i S. Stanis┼éawa wcielone do order├│w –
    cesarstwa (zob. Rossya).
    3.DOCHODY. Wedługobrachunkuzr.1839dochódwy
    nosi┼ézc┼éaz┼ép.10076,000 zkonsumcyi11,063,000 zastemple 2,756,000: z soli 19,557,000: z tytuniu 2,725,508; z loteryi doch├│d og├│lny z epoki od 1835 do 1839 wynosi┼é 6,647,000, zd├│brilas├│wrz─ůdowych 7,965,261, podatki sta┼ée 17,862,000.
    -o->Q├žo
    ÔÇ×. H I S T 0 R Y A.
    1.W pocz─ůtkusz├│stegowieku,nadbrzegamiWis┼éyiWarty zaj─Ö┼éy siedliska s┼éawia┼äskiego szczepu ludy pod og├│ln├ęm nazwi skiem Lach├│w, znane. Zn─Ökawszy bojem, lub przymierzamizje dnawszy z sob─ů pobratymcze plemiona wzd┼éu┼╝ Odry a┼╝ ku Elbie rozci─ůgni─Öteimi─ÖPolak├│wprzybrali.W dziewi─ůtymwiekumieli
    ju┼╝ ksi─ů┼╝─ůt nad obszernym do┼Ť─ç krajem panuj─ůcych: staro ┼╝ytne podania jednemu znich Piasta (840) daj─ů nazwisko, kt├│ rego potomkowie a┼╝ do czternastego wieku Polsk─ů w┼éadali, a imi─Ö Piasta s┼éu┼╝y┼éo w nast─Öpstwie za nazw─Ö ka┼╝demu monarsze zrodu krajowc├│w ber┼éo dzier┼╝─ůcemu.
  3. Rozci─ůgn─ůwszyw┼éadz─ÖnadSzl─ůskiemksi─ů┼╝─Ötapolscy,weszli wzwi─ůzkizCzechamiludems─ůsiednimipobratymczym tosprzy mierzenie si─Ö wielce pomog┼éo do rozkrzewienia chrze┼Ťcia┼ästwa, kt├│re Mieczys┼éaw I (955) przyj─ů┼é. Syn jego Boles┼éaw I (chro bry) wst─Öpuj─ůc w ┼Ťlady innych Monarch├│w chrze┼Ťcia┼äskich, koro n─ů kr├│lewsk─ů skronie swoje uwie┼äczy┼é w obecno┼Ťci Cesarza nie mieckiego Ottona III. Cz├¬m Kar├│l W. we Francyi, Alfred w A n glii, tem Boles┼éaw chrobry by┼é w Polsce. Or─Özem ustali┼é granice,
    prawami obwarowa┼é pomy┼Ťlno┼Ť─ç kraju.
  4. PrzezpodziałBolesławaIII(1138)międzyczterechsynów,
    wystawiony kraj na rozterki domowe, nie mia┼é potrzebnej si┼éy do oparcia si─Ö zewn─Ötrznym nieprzyjacio┼éom. Czt├ęry dzielnice, 1) Ma┼éopolska zpozornym tytu┼éem zwierzchnictwa, 2 Wielko polska, 3) Lubelskie z Sandomirski├ęm; 4) Mazowsze, przez d┼éugi szereg lat to si─Ö ┼é─ůczy┼éy, to rozdziela┼éy, os┼éabiaj─ůc og├│ln─ů pot─Ög─Ö kraju; dla tego Konrad ksi─ů┼╝─Ö Mazowiecki zmuszony by┼é przy zwa─ç krzy┼╝ak├│w przeciw napadom Prussak├│w; a Mongo┼éowie (1240 w najazdach swoich bez wielkiego oporu do Krakowa i
    Lignicy si─Ögn─Öli.
  5. Z tego stanu niedołęztwa wydobył kraj Władysław Łokietek
    po┼é─ůczywszy dwie dzielnice: Ma┼éo i Wielko-polsk─ů (1320). Z a niedbany od W┼éadys┼éawa Hermana tytu┼é kr├│la, a od Przemys┼éawa przywr├│cony,ustali┼é,odbywszykoronacy─ůw Krakowie. Zachwia┼é pot─Ög─ůkrzy┼╝ak├│w strasznychju┼╝pod├│wczasdlaPolskiisilnerz─ů dy kraju zostawi┼é Kazimierzowi W. Ten zrzek┼é si─Ö praw do Szl─ů ska na rzecz kr├│l├│w czeskich, a natomiast zaj─ů┼é Rus czerwon─ů i na ksi─ů┼╝─Ötach litewskich zdoby┼é Che┼ém, Be┼é┼╝, Wo┼éy┼ä iPodole.
  6. Z ┼Ťmierci─ů bezpotomn─ů Kazimierza W. (1370 wygas┼éa fa milia Piast├│w w prostej linii. Pozosta┼ée szczepu Piast├│w odro┼Ťle wMazowszuiSzl─ůskuwiod┼éysp├│rokoron─Ö zLudwikiemkr├│ lemw─Ögierskimsynowceminast─Öpc─ůKaimierzaW. Korzystali ÔÇô 86 ÔÇô
    z tego mo┼╝niejsi panowie, za przychylno┼Ť─ç swoje wa┼╝ne zyskuj─ůc przywileje. Znaczenie mo┼╝nych podwy┼╝szy┼é jeszcze Ludwik chc─ůc tron zapewni─ç zi─Öciowi swojemu Zygmuntowi Luxemburskiemu. Takowe zabiegi rzuci┼éy pierwsze fundamenta mo┼╝now┼éadztwa i da┼éy pocz─ůtek zjazdom inast─Öpnym sejmom.
  7. Po ┼Ťmierci Ludwika (1382) mo┼╝niejsi panowie, acz przeciw ┼╝yczeniom jego, zgodnie atoli ze swojemi przyrzeczeniami, ofiaro wali ber┼éo m┼éodszej c├│rce kr├│la, Jadwidze, kt├│r─ů nak┼éonili do za┼Ťlubienia W┼éadys┼éawa Jage┼é┼é─ÖW. ksi─Öcialitewskiego,zyskaw szyodniegopierwejobietnic─Öpo┼é─ůczenia LitwyzPolsk─ů,ina wr├│ceniajejnawiar─Öchrze┼Ťcia┼äsk─ů. NatychzasadachJage┼é┼éo po┼é─ůczony zJadwig─ů ukoronowany w Krakowie (1386).
  8. Przez d┼éugi czas po┼é─ůczenie dw├│ch narod├│w by┼éo tylko pozorne izale┼╝a┼éo na zwierzchnictwie kr├│la nad ksi─ů┼╝─Ötami litew skiemi z m┼éodszej linii pochodz─ůcemi. Za Zygmunta Augusta po┼é─ůczenie to zamieni┼éo si─Ö na zupe┼éne zjednoczenie.
  9. Po ┼Ťmierci W┼éadys┼éawa Jage┼é┼éy (1434), obj─ů┼é rz─ůdy syn jego W┼éadys┼éaw, pospolicie Warne┼äczykiem zwany. By┼é on zarazem kr├│lem w─Ögierskim iztego powodu zmuszony do wojny zTur kami, gr├│┼║nemi W─Ögr├│w s─ůsiadami poleg┼é pod Warn─ů (1444),
    sk─ůd poszed┼é jego przydomek. Oci─ůganie si─Ö Ka┼║mierza w przy j─Öciu ber┼éa, zpowodu niepewno┼Ťci wzgl─Ödem ┼╝ycia kr├│la, podo bne┼╝ post─Öpowanie nast─Öpc├│w jego, niech─Ötnie odst─Öpuj─ůcych
    samow┼éadztwa w Litwie, by┼éo przyczyn─ů, i┼╝ cho─ç Jagellonowie uwa┼╝ali si─Ö za dziedzic├│w kr├│lestwa, przecie┼╝ tron mia┼é niejaki┼Ť poz├│r wyboru, bez pomijania wszak┼╝e familii kr├│lewski├ęj.
  10. Na Zygmuncie II Augu┼Ťcie (1572) wygas┼éa familiaJage┼é ┼é├│w. Przywykli do wybor├│w panowie polscy, cho─ç bez pewnej formy, ofiarowali koron─Ö Henrykowi Walezemu, na mocy wyje dnanych od niego pewnych przyzwole┼ä, kt├│re odt─ůd przy ka┼╝dym wyborze ponawiane pacta conventa nazwane zosta┼éy.
    Przez ┼Ťmier─ç Karola IX odzier┼╝ywszy Henryk samow┼éa dneber┼éoFrancyi,opu┼Ťci┼éumow─ů ┼Ťci┼Ťnionytronidonowych wybor├│w otworzy┼é pole. Tak szybko po sobie nast─Öpuj─ůce dwa ÔÇô 87 ÔÇô
    zjazdy, utwierdzi┼éy wyobra┼╝enie wybor├│w i odt─ůd tron sta┼é si─Ö elekcyjnym, cho─ç d┼éugo jeszcze pewny poz├│r dziedzictwa zacho wa┼é si─Ö. Stefan Batory (1575ÔÇô1585) ksi─ů┼╝─Ö siedmiogrodzki opanowa┼éInflanty,kt├│repodnast─Öpc─ůjegoZygmuntem III(1587 1632) okropn─ů zapali┼éy wojn─Ö ze Szwecy─ů traktatem Oliwskim (1660) zako┼äczon─ů.
  11. Wladys┼éaw IV (1632ÔÇô1648) syn i nast─Öpca Zygmunta III, myln─ů polityk─ů ojca wpl─ůtany w wojn─Ö z Rossy─ů, szcz─Ösliwym bojem wa┼╝ne w traktacie Wiazme┼äskim pozyska┼é korzy┼Ťci, lecz za brata inast─Öpcy jego Jana Ka┼║mierza ( 1 6 4 8 ÔÇô 1 6 6 8 ) rozliczne kl─Öski pad┼éy na kraj. Inflanty dosta┼éy si─Ö Szwedom, Kozacy p o d dali si─Ö Rossyi, Elektor brandenburski zrzuci┼é lennictwo zPruss wschodnich, Rossya odzyska┼éa utracone dawniej prowincye.
  12. Micha┼éWisniowieckinieszcz─Ö┼Ťliwszymby┼éjeszczeodswe
    go poprzednika. Częsć podległych jeszcze Polsce Kozaków nad
    dnieprskich powsta┼éa szukaj─ůc pomocy u Turk├│w. Zn─Ökany kr├│l
    ust─ůpi┼é Kamie┼äca Podolskiego i do p┼éacenia Porcie haraczu zobo
    wi─ůza┼é si─Ö, a Kozakom ust─ůpi┼é Ukrainy. Traktat wszak┼╝e nie z o
    stał ratyfikowany, dalsza wojna uchwalona i wielki hetman Jan
    Sobieskinazajutrzpo┼Ťmiercikr├│la 11listopada1673 odnios┼észy
    ┼Ťwietne pod Chocimem zwyci─Öztwo utorowa┼é sobie drog─Ö do tronu.
  13. Jan Sobieski pokojem ┼╗urawi┼äskim uwolni┼é si─Öwpraw dzie od haraczu, lecz cz─Ö┼Ť─ç Podola w r─Öku Turk├│w pozosta┼éa. Po┼é─ůczony kr├│l z Austry─ů przeciw Porcie Ottoma┼äskiej po┼Ťpieszy┼é na odsiecz obl─Ö┼╝onego Wiednia (1683). Zni├│s┼é wojska W. W e zyra,alepr├│cz┼éup├│w bogatychig┼éo┼Ťnejs┼éawy,┼╝adnejdlakraju nieodni├│s┼é korzy┼Ťci. Popieraj─ůc wojn─Ö zTurcy─ů wszed┼é w zwi─ů zki z Rossy─ů, odst─ůpi┼é jej prowincyj zadnieprskich.
  14. Odt─ůd kraj coraz wi─Ökszej doznawa┼é przewagi wp┼éyw├│w obcych, coraz szybszym krokiem do upadku si─Ö chyli┼é. August II Elektor Saski (1697ÔÇô1732 przez traktat Kar┼éowicki odzy ska┼é zabrane przez Turk├│w kraje, lecz pragn─ůc przy pomocy Piotra W. ustali─ç powag─Ö tronu i w┼éadz─Ö Monarchy rozszerzy─ç, ÔÇô 88 ÔÇô
    wpl─ůta┼é si─Ö w wojn─Ö zbohatyrem owczesnym Karolem XII kr├│ lem szwedzkim, od kt├│rego do z┼éo┼╝enia korony na rzecz Stani s┼éawa Leszczy┼äskiego zmuszonym zosta┼é August III syn jego za wp┼éywem obcym pozyska┼é koron─Ö, i za to po wygas┼éej Kettler├│w familii, lennictwo Kurlandyi Bironom zapewni─ç musia┼é
  15. Po ┼Ťmierci Augusta III zasiad┼é na tronie Stanis┼éaw P o niatowski pod wp┼éywem silnego obc─ů pot─Ög─ů stronnictwa, Dyssy denckie spory spowodowa┼éy walk─Ö stronnictw, w skutek kt├│rej kraj utraci┼é w r. 1772 do┼Ť─ç rozleg┼ée prowincye, kt├│re przesz┼éy pod panowanie o┼Ťciennych narod├│w Rossyi, Austryi iPruss.
  16. Niedogodno┼Ťci dawnych form rz─ůdu coraz mocniej czu─ç si─Ö dawa┼éy.W roku1791okre┼Ťlonoustaw─Özasadnicz─ů.Koron─Öpo ┼Ťmierci kr├│la Stanis┼éawa Augusta ofiarowano Fryderykowi A u g u stowi Elektorowi Saskiemu z prawem dziedzictwa, podwy┼╝szono liczb─Ö wojska i r├│┼╝ne w zarz─ůdzie og├│lnym zaprowadzono ulepsze
    nia. Te atoli zmiany wywo┼éa┼éy starcie si─Ö stronnictw, w boju st─ůd wynik┼éym obstaj─ůcy za now─ů form─ů ulegli, a kr├│l Stanis┼éaw August (1796) podpisa┼é zrzeczenie si─Ökorony.
  17. Or─Ö┼╝ Napoleona (1807) dosi─Ögn─ů┼é brzeg├│w Wis┼éy, cz─Ö┼Ť─ç kraju ber┼éu pruskiemu podleg┼éa przez traktat Tyl┼╝ycki 9 lipca 1807 uzyska┼éa tytu┼é ksi─Öztwa Warszawskiego pod rz─ůdem Fry deryka Augusta kr├│la saskiego. Pok├│j wiede┼äski (1809) rozprze strzeni┼é granice ksi─Östwa. Gdy w r. 1815 w skutek z┼éamania pot─Ögi Napoleona, zebrane na kongressie wiede┼äskim mocarstwa urz─ůdza┼éy stosunki europejskich narod├│w, Cesarz Aleksander wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç ksi─Östwa warszawskiego pod tytu┼éem kr├│lestwa pol skiego wiecznemi w─Öz┼éami po┼é─ůczy┼é zRossy─ů.

17. Przez kilka lat ustalonego pokoju pod troskliw├│m pano waniem wiekopomn├ęj pami─Öci Cesarza ikr├│la Aleksandra I szybko d┼║wiga─ç si─Ö kraj pocz─ů┼é, nie tylko dawne zaciera┼éy si─Ö kl─Öski, ale nawet nowe zamo┼╝no┼Ťci i dobrego bytu otwiera┼éy si─Ö drogi, Wznios┼éy si─Ö fabryki, przyozdobi┼éy miasta, bite powsta┼éy drogi, rozkrzewia┼é si─Ö przemys┼é ihandel. Wst─ůpi┼é na tron (1825) Naj ja┼Ťniejszy Cesarz i kr├│l Miko┼éaj I r├│wnie┼╝ o dobro kraju troskliwy.

ÔÇô 89 ÔÇô

Tymczasem zaburzenia w obcych krajach objawione znalaz┼éy o d g┼éos i na ziemi kr├│lestwa, wybuchlo w Warszawie powstanie (1830). Z rozkazu Cesarza Feldmarsza┼éek Diebitsch Zaba┼éka┼äski wkroczy┼é na czele wojska irozpocz─ů┼é walk─Ö kt├│r─ů uko┼äczy┼é Feld marsza┼éek JO. Xi─ů┼╝─Ö Warszawski Paskiewicz Hrabia Erywa┼äski wzi─ůwszyWarszaw─Ödnia7wrze┼Ťnia1831. Powstanietowywo ┼éa┼éo zmiany w zarz─ůdzie kr├│lestwa. W miejsce dawnej ustawy Najja┼Ťniejszy Cesarz nada┼é nowy statut organiczny dnia 26 lutego 1832, kt├│ry istosunki kr├│lestwa do Rossyi irz─ůd jego wewn─Ötrz ny okre┼Ťli┼é. Wydane za┼Ť rozmaite rozporz─ůdzenia na korzy┼Ť─ç rolnictwa, handlu i przemys┼éu, przy┼éo┼╝y┼éy si─Ö do d┼║wigni─Öcia d o brego bytu, kt├│ry z ka┼╝dym rokiem wzrasta. –

WOLNE MIASTO KRAK├│W.
A. Ś * * *
1.PO┼üO┼╗ENIE,mi─Ödzy36┬░49’a37 48’wsch.d┼éug,tu dzie┼╝ 49┬░ 58′ ÔÇô 5 0 ┬░ 16′ p├│┼én. szer. Granice na po┼éudn. z A u stry─ů(Galicy─ů)odkt├│rejoddzielaWis┼éa nazach.Prusy Szl─ůsk); na p├│┼énoc i wsch├│d Polska.

  1. GRUNTi KLIMAT. Przerywane wzg├│rzami ilasami, m a j─ůce podostatkiem wody, ┼╝yzne r├│wniny. G┼é├│wn─ů rzek─ů Wis┼éa,
    spławna. Klimat umiarkowany, zdrowy.
  2. ROZLEGŁOSC iLUDNOSC, 23; milkwadr. a(1837)
    131,462 mieszka┼äc├│w, z kt├│rych 37,027 w stolicy. Opr├│cz 400 Niemc├│w, miasto Krak├│w zamieszka┼ée jest zreszt─ů od Polak├│w i ┼╝yd├│w (ostatnich licz─ů 11,453 w mie┼Ťcie a 2920 w obwodzie). Ca┼éyobw├│d tejrzeczypospolitejzawiera 4 miasta i125 wsiiosad.
  3. PŁODY NATURALNE i PRZEMYSŁ. Zboża podostat
    kiem na w┼éasn─ů potrzeb─Ö: jarzyny i owoce oko┼éo sto┼éecznego Tom II. 12 czycieli.
    ÔÇô 90 ÔÇô
    miasta. Brak drzewa na opa┼é zast─Öpuje w─Ögiel kamienny. Nieco ┼╝elaza, cynk (1835 r. 36,902 cnt.) ha┼éun (4987 cnt.), kruszec o┼éowiu (358 cnt.), wody mineralne (ciep┼ée, siarczyste) w Krze szowicach. Staranny ch├│w pi─Öknego byd┼éa, ┼Ťwinie i pszczo┼éy. Pr├│cz fabryk sukna, nieco p┼é├│tna i garbarni w stolicy, ma┼éo i n nych znaczniejszych fabryk, Do┼Ť─ç znaczny handel. Roku 1832, wprowadzono z Polski za 2,195,575 z┼ép. a wyw├│z z Krakowa, w tym┼╝e roku szacowano na 1,336,882 z┼ép.
  4. RELIGIA iNAUKI. Katolicka,pod zarz─ůdem biskupa, 108 ksi─Ö┼╝y ┼Ťwieckich, 17 m─Özkich a 10 ┼╝e┼äskich klasztor├│w. Inne
    wyznania r├│wnych praw u┼╝ywaj─ů. –
    W Krakowieistniejejedenznajdawniejszychuniwersytet├│w
    maj─ůcy liczn─ů i szacown─ů bibliotek─Ö, obserwatorium i ogr├│d b o taniczny roku 1834–1835 ucz─Öszcza┼éo do niego 289 uczni├│w. Po┼é─ůczona niegdy┼Ť z uniwersytetem szko┼éa sztuk, zamieniona z o sta┼éa w ostatnich czasach na oddzieln─ů szko┼é─Ö techniczn─ů. Pr├│cz tego licz─ů w t├ęm┼╝e mie┼Ťcie 2 gimnazya i seminaryum dla nau
    -o-$$$-o-
    ÔÇó ****
    Miasto Krak├│w ze swym obwodem, stanowi rzeczpospolit─ů,
    ustanowion─ů na kongresie wiede┼äskim 1815 r. pod wsp├│ln─ů
    opiek─ů Rossyi, Austryi iPrus, z zar─Öczeniem wzgl─Ödem niej na zawsze neutralno┼Ťci.
    W┼éadz─ů prawodawcz─ů jest sejm zbieraj─ůcy si─Ö co rok na jeden miesi─ůc, a sk┼éadaj─ůcy si─Ö z 30 deputowanych, w liczbie kt├│rych jest6 od miasta, 14zobwodu i6 odsenatu, duchowie┼ästwai
    uniwersytetu: reszt─ů 4 s─ů s─Ödziowie pokoju. W┼éadz─Ö wykonaw cz─ů sprawuje senat (z┼éo┼╝ony z 12 cz┼éonk├│w i 1 prezesa) kt├│rego 8 cz┼éonk├│w obiera reprezentacya, 4 duchowie┼ästwo i uniwersy tet 8 senator├│w piastuj─ů t─Ö godno┼Ť─ç do┼╝ywotnie a 4 co rok bywaobieranych. Ka┼╝d─ůgmin─ů(2000ÔÇô2500mieszka┼äc├│w)za ÔÇô 01 ÔÇô
    wiaduje starosta. Dla wymiaru sprawiedliwo┼Ťci s─ů 2 s─ůdy: 1 s─ůd pierwszejinstancyii1s─ůdappellacyjny.W ka┼╝dymcyrkule,kt├│ry sk┼éada─ç si─Ö ma najmniej z 6000 dusz, jest jeden s─Ödzia pokoju,
    Dochody. Według budżetu na rok 18; wynosić miały 1,812,224 złp. dochody ityleż wydatki.
    Siła zbrojna składa się z 40 żandarmów konnych i 410 żoł nierzy pieszych.
    -o+C++
    a. H I S T 0 R Y A.
    Dzisiejszy obw├│d Krakowa nale┼╝a┼é zawsze do Polski, a┼╝ do 1796 roku, pot├ęm dosta┼é si─Ö Austryi i stanowi┼é cz─Ö┼Ť─ç zacho dni├ęj Galicyi. Pokojem wiede┼äskim 1809 r. wcielony zosta┼é do
    ksi─Öztwa warszawskiego, a┼╝ nareszcie kongres wiede┼äski utwo rzy┼ézniegoterazniejsz─ůrzeczpospolit─ů. MiastoKrak├│wprzez Tatar├│w mongolskich (1241) zniszczone ispalone, podnios┼éo si─Ö p├│┼║niej, jako stolica i rezydencya kr├│l├│w polskich i by┼éo najpier wsz├ęm w t─çm pa┼ästwie miastem; ludno┼Ť─ç jego wynosi┼éa wtedy przesz┼éo 70,000. Tu si─Ö koronowali wszyscy kr├│lowie po scy. (Stanis┼éaw Poniatowski w Warszawie 176 1. – TURYA EUROPEJSKA * ┼Ü$$$f,
    PO┼üO┼╗ENIE, pod35┬░ÔÇô48┬░18’d┼éugo┼Ťci i33┬░30’ÔÇô47┬░20′ p├│┼én.szeroko┼Ťci. Sta┼éyl─ůdrozci─ůgasi─Örzeczywi┼Ťciemi─Ödzy39′ i48┬░18′ p├│┼én.szeroko┼Ťci. Graniczynap├│┼énoczAustry─ů(Kroa cy─ů, Sklawoni─ů, W─Ögrami, Siedmiogrodem, Galicy─ů (Bukowin─ů); na wsch├│d z Rossy─ů (Besarabi─ů), morzem czarn├ęm (zzatok─ů Bur gas) i Archipelagiem (egejskim, a pod┼éug Turk├│w morzem bia ÔÇô 93 ÔÇô
    ┼éem), z zatokami Saros, Enos, Contessa, Athos, Kasandra i S a lamoniki na po┼éudnie z Grecy─ů, morzem ┼Ür├│dziemn├ęm (w stro niepo┼éud.wschod.io┼äski├ęm)izzatok─ůArta nazach├│dzmo rzem adryatycki├ęm iAustry─ů (Dalmacy─ů). Od morza czarnego a┼╝ do Archipelagu granic─ůjest: 1)cie┼Ťnina konstantynopolska(Bosfor) 4 mil dluga, a # do 3 milszeroka; 2) morze Marmara (Pro pontyda),33 mild┼éugiea16;szerokie;3)cie┼Ťninadarda nelska (Hellespont) 8 mil d┼éuga i do 1 mili szeroka.
    2.PODZIA┼ü. KrajeTurcy─ůeuropejsk─ůsk┼éadaj─ůce,ju┼╝tos─ů bezpo┼Ťrednie, ju┼╝ po┼Ťrednie czyli lenne pod jej opiek─ů zostaj─ůce. Pierwszemi s─ů 4 ejalety (wielkorz─ůdztwa) Rumelia (Romelia, R o mania) Bosnia, D┼╝esair (dawny Chersonez tracki) iKandya (Ki rid. Te dziel─ů si─Ö znowu na 31 sandziak├│w (chor─ůgwi), kt├│ rych ejalet Rumelii (dawna Romania, Bulgarya, Albania, Mace donia iTessalia) zawiera 18, Bo┼Ťnia 8, Diesair 2, Kandya 3, ale te zostaj─ů pod rz─ůdem wice-kr├│la egipskiego.
    Kraje po┼Ťrednie czyli lenne, haracz p┼éac─ůce s─ů: a) Wo┼éoszczyzna.
    b) Mołdawia, (Multany).
    c) Serwia, (Serbia).
    Wreszcie Turcya ma obszerne posiad┼éo┼Ťci w Azyi iAfryce. 3. ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Obszerne, terazniejsz─ů Turcy─ů europej
    sk─ů sk┼éadaj─ůce kraje zajmuj─ů 8,720 mil kw.; a mianowicie kra jebezpo┼Ťrednie6,020,po┼Ťrednieza┼Ť2,700milkw. W szcze
    g├│lno┼Ťci przypada:
    1.naRumeli─ů. . . . . . . 4,800milkw.
    2.ÔÇóBo┼Ťni─ůÔÇŽÔÇŽ. 730 – 3. ÔÇ× D┼╝esair, cz─Ö┼Ť─ç europejsk─ů . 300 . 4.ÔÇ×Kandy─ůÔÇŽÔÇŽ. 190 –
    Wo┼éoszczyzna zawiera . . 1,100 – Mo┼édawia ÔÇŽÔÇŽ 800
    SerwiaÔÇŽÔÇŽ. 700 –
    Posiad┼éo┼Ťci w Azyi . . . 26,100 – – wAfryce. . . 12,960 . ÔÇô 94 ÔÇô
  5. GRUNT. Alpy iKarpaty, zachodz─ůc po┼éudniowemi ramio namiw pa┼ästwotureckie,tworz─ůkrajeg├│rzyste,w kt├│rychprze cie┼╝ obok pi─Ökne s─ů r├│wniny, a szczeg├│lniej w Mo┼édawii, W o ┼é o s z czyznie iTessalii. –
    Wed┼éug najnowszych bada┼ä Bouego, nast─Öpuj─ůce s─ů g┼é├│wne g├│ryTurcyieuropejskiej: 1)Czardag(Scardus,Scordus wed┼éug staro┼╝ytnych) zachodnia cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťrodkowych g├│r Turcyi, ci─ůgnie si─Ö odp├│┼én.-wschodukupo┼éud.-zachodowiiw niekt├│rychmiejscach wznosisi─Ödo7000 wysoko;2)Ba┼ékan(ustaro┼╝ytnychHaemus), dziel─ůcysi─Öna wielkiima┼éy Ba┼ékan,tworzy nieprzerwany ┼éa┼ä cuch od Sophia (w Bulgaryi) a┼╝ do czarnego morza, od zachodu ku wschodowi coraz ni┼╝szy. Wschodnia cz─Ö┼Ť─ç Ba┼ékanu (mniej szego) jest najni┼╝sza, ledwie 2 0 0 0 wysoka, cz─Ö┼Ť─ç za┼Ť zachodnia
    (wielkiego Ba┼ékanu) najwy┼╝sza, wszak┼╝e 3,000″ nie przechodzi. Po┼Ťrednia cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťrodkowego ┼éa┼äcucha, mi─Ödzy Czardag iBa┼éka nem, jest w┼éa┼Ťciwie wysok─ů p┼éasczyzn─ů, na kt├│rej tu i owdzie wznosz─ů si─Ö grupy pojedynczych g├│r, mi─Ödzy kt├│remi Orbelus, uwa┼╝any przez geograf├│w jakoby 9000″ wysoki, ledwo si─Ö do 4,000wznosi; 3)Despotodag(Rhodope)nier├│wnierozleglej szy ┼éa┼äcuch od Ba┼ékanu, wzgl─Ödem kt├│rego le┼╝y na po┼éudniu, idzieodp├│┼én.-zachodukupo┼éud.-wschodowiiw t├ęjstronieco razbardziejsi─Özni┼╝a. Najwy┼╝szazachodniajegocz─Ö┼Ť─çpodnosi si─Öw Perindag do 7000″. Despotodag ci─ůgnie si─Ö a┼╝ do morza
    MarmaraiprzechodzidoAzyigdzietworzyg├│ryTaurus 4) prawie nieznane jeszcze dot─ůd grupy g├│r mi─Ödzy Novibazar, Ipek, Hercogowin─ů a po┼éudniow─ů Bo┼Ťni─ů, kt├│re nie maj─ů og├│l n├ęj nazwy, ju┼╝ to cz─Ö┼Ť─ç jego nosi imi─Ö Kurilo-Planina, ju┼╝ R o z a lia-Planina i nareszcie Mokra-Planina: kierunek jego zdaje si─Ö ci─ůgn─ů─ç od p├│┼én.-wschodu ku po┼éudnio zachodowi ipodobno d o chodzi 6,000′; 5) g├│ry serbskie, a mianowicie w po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci, wzgl─Ödem pierwszych ku p├│┼énocy, w grupach Kopaneg iP┼éocza4ÔÇô5,000 wysokie:Rudnikjestg├│r─ů┼Ťrodkow─ůSer wii, i ┼é─ůczy si─Ö ze wschodnim ┼éa┼äcuchem g├│r t├ęj prowincyi, idzie od p├│┼énocy ku po┼éudniowi mi─Ödzy obszernemi i ┼╝yznemi doli ÔÇô 95 ÔÇô
    nami Morawy i Dunaju, jest to dalszy ci─ůg g├│r Banatu, docho dzi3,000wysoko┼Ťci; 6)pasmog├│rzachodniejBo┼Ťnii,wHer cogowinie, Montenegro i Albanii, bie┼╝y w kierunku od p├│┼én.- zachodu ku po┼éud.-wschodowi: 7) Pindus czyli Mezzowo, ci─ůgnie si─Ö w kierunku p├│┼énocno-zachodnim ku po┼éud.-wschodowi, od Mezzowa a┼╝ po za jezioro Ochrida: ku po┼éudniowi ┼é─ůczy si─Ö przez
    nieconi┼╝szy┼éa┼äcuchz Olimpem,iTessali─ůodMacedoniiodgra nicza. Wysoko┼Ť─ç Pindu dochodzi 5,000 a Olimp czyli Lachsa maby─çprzesz┼éo6,000wysoki. ┼╗adnajednakzwymienionych g├│r nie si─Öga ┼Ťnie┼╝nej granicy i dla tego nie ma na nich ci─ů glele┼╝─ůcychlod├│wani┼Ťnieg├│w.ÔÇô Te┼éa┼äcuchyg├│rnadaj─ůkra jowi trojak─ů spadzisto┼Ť─ç, jedn─Ö p├│┼énoc – wschodni─ů do czarnego
    morza z Karpat├│w i Ba┼ékanu kt├│r─ů oznacza bieg Dunaju; drug─ů po┼éudniow─ů do morza Marmara i Archipelagu a to z g├│r Ba┼éka nu, Rhodope iKastagnaz trzeci─ů wschodni─ů z g├│ry Czardag iin n y c h w s c h o d n i c h . O d o s o b n i o n ─ů o d i n n y c h jest g ├│ r a A t h o s n a w s c h o dnim ko┼äcu chalcedo┼äskiego p├│┼éwyspu w Macedonii, kt├│rej w y soko┼Ť─çjednipodaj─ůna3,400″drudzyna5900′.ÔÇô Wysp─ÖKan dy─ů przebiega pasmo g├│r Psiloriti (u staro┼╝ytnych Ida) kt├│rego najwy┼╝szy szczyt wznosi si─Ö do 7.200′.
    Rzeki. Najg┼é├│wniejsz─ůrzek─ůjestDunaj,kt├│rywyp┼éyn─ůwszy, pod Belgradem, z W─Ögier ze Sklawonii) w kierunku od zacho du ku wschodowi, stanowi granic─Ö od W─Ögier a┼╝ do Orsowy, d a l├ęjmi─Ödzy45ÔÇô44ÔÇŁ zawr├│ciwszysi─Ökupo┼éudniowi,wchodzido Wo┼éoszczyzny, nast─Öpnie p┼éynie przez 40 30ÔÇô4530′ d┼éugo┼Ťci
    ku wschodowi, pot├ęm ku po┼énocy a┼╝ do 4520″ inareszcie ja
    ko granica od Rossyi Besarabii) nachyliwszy si─Ö ku wschodowi,
    podzielony na 5 odn├│g tworz─ůcych b┼éotnist─ů delt─Ö Bogasi, wpa da do czarnego morza; uchodz─ů do niego, z lewej strony: Czerna, Syl czyli Schil Schiul, Alt, czyli Aluta, Ards czyli Ardysz, S e
    retiPrut(rzekagranicznaodRossyi zprawejgranicznarze ka od Austryi (Kroacyi iSklawonii) Sawa (zUnn─ů, Bo┼Ťni─ů,Dry n─ů),Morawa,Isker. PoDunajunajwi─Öksz─ůrzek─ůjestMarica sp┼éawna, po przybraniu do siebie Tunczy, wyp┼éywa zBa┼ékanu, ijedn─ů odnog─ů uchodzi do Archypelagu, drug─ů do zatoki Enos.
    Rzeki nadbrze┼╝ne. Z g├│r Despoto do zatoki Contessa p┼éynie Struma czyliStrymo┼ä: od Czardag do zatoki salonicki├ęj: Vardar (Axius); Pindus przez dolin─Ö Tempe do t├ęj┼╝e zatoki; Salambria ( P e n e u s ) ; z g ├│ r P i n d u s d o G r e c y i : A s p e r czyli A s p r o p o t a m u s ( A c h e lous); z g├│r Czardag do adryatyckiego morza: Drino powstaj─ůca z bia┼éego i czarnego Drinu.
    Jeziora: Raselm czyliRasseinnaDobruczy,Skutari,niedale
    ko od adryatyckiego morza, tudzie┼╝ jeziora Ochrida iJanina w A l banii.
    5.KLIMAT.W cz─Ö┼Ťcip├│┼énocnejwiosnazaczynasi─Ödopiero
    w kwietniu; w cz─Ö┼Ťciach ┼Ťrodkowych, nad morzami i na po┼éu dniuju┼╝jestciep┼éowstyczniuilutym. W majudochodzitu
    ju┼╝ciep┼éowysokiegostopnia,w Konstantynopoluprzyko┼äcuczer wcabywanajwi─Öksze(23ÔÇô25┬░R.). Powietrzewtejstolicyby wa ci─ůgle tak pi─Ökne, i┼╝ na rok liczy─ç mo┼╝na najmniej 250 pi─Ö knych, pogodnych dni. W okolicach po┼éudniowych, w miesi─ů cach czerwcu ilipcu wszystkie pola wygl─ůdaj─ů jakby spalone,aw r z e kachistrugachwodawysycha. Zatood┼Ťwie┼╝a─çsi─Özdajena tura w pa┼║dzierniku cz─Östemi deszczami., Zima, trwaj─ůca tylko przez grudzie┼ä istycze┼ä, zwykle jest bardzo ┼éagodna, ┼Ťnieg pada tylko na p├│┼énocnej stronie Dunaju i g├│rach.
    6.P┼üODY NATURALNE. Drogiemetale,wwieluznajduj─ů si─Ög├│rach,szczeg├│lniejw Bo┼Ťnii,alema┼éoichwydobywaj─ů.ÔÇô Mied┼║,o┼é├│wi┼╝elazowydobywaj─ůw wieluokolicach,amianowi ciew Bo┼Ťnii(gdzienadewszystkoobfites─ůkopalnie┼╝elaza),zru dyo┼éowianejotrzymuj─ůtak┼╝esrebro. Rudasrebrno-o┼éowiana znajduje si─Ö pod Karatowa i Laragori, niedaleko od Saloniki Teraz staraj─ů si─Ö o pod┼║wignienie g├│rnictwa w Serwii, iw tym celu sprowadzono bieg┼éych g├│rnik├│w z Frejberga z Saksonii.ÔÇô W Bo┼Ťnii,podFonicza,SuttyskaiKressewos─ůnieu┼╝ywaneko palnie┼╝ywegosrebra.ÔÇô Saletra,s├│lkamiennai┼║r├│dlanawwiel kiej ilo┼Ťci w Wo┼éoszczyznie iMo┼édawii (pod Rymnikiem w W o ÔÇô 97 ÔÇô
    ┼éoszczyznie rocznie dobywaj─ů 600,000 a pod Okna w Mo┼édawii 13milionacnt.solikamiennej). Wodymineralnewszelkiego rodzaju, ju┼╝ to zimne, ju┼╝ ciep┼ée w bardzo wielu ┼║r├│d┼éach.
    b) Rosliny.ÔÇô Zbo┼╝e (szczeg├│lniej proso iry┼╝)najwi─Öcejupra wiane bywa w Mo┼édawii, Wo┼éoszczyznie, Tessalii i Macedonii: wielejednak┼╝yznychp├│lle┼╝ynieuprawnych. Ry┼╝szczeg├│lniej nar├│wninachnadrzek─ůMaric─ů.ÔÇô WinowWo┼éoszczyznieiMo┼é dawii (w ostatniej zbieraj─ů go rocznie do 4 milion├│w wiader), w Serwii,iw wi─Ökszejcz─Ö┼Ťcitureckichprowincyjkosztownega tunkinaniekt├│rychwyspach,aszczeg├│lniejnaKandyi.ÔÇô Polu
    dniowych owoc├│w wielka obfito┼Ť─ç. Oliwa w po┼éudniowychoko
    licach,anadewszystkowMacedoniiiTessalii.ÔÇô LeniKonopie
    tylkowp├│┼énocnychprowincyach.ÔÇô Tytu┼änajprzedniejszywEu
    ropie;najlepszemacedo┼äskiegatunkiwSalonice.ÔÇô Bawe┼éna
    w Macedonii (szczeg├│lniej pod Seres, tudzie┼╝ na Kandyi wiele
    j├ęjzbywanasprzeda┼╝zagranice.ÔÇô Marzana,szafran,galas,lu
    krecyait.d.ÔÇô Mastyks(jedynietylkonawyspieChiosdoAzyl
    si─Ölicz─ůcej).ÔÇôGummalaudanumnaKandyi.ÔÇô Drzewa,wp├│┼é
    nocnych izachodnich prowincyach wielka ilo┼Ť─ç, w po┼éudniowych za┼Ť same niemal drzewa owocowe.
    c)Zwierz─Öta.ÔÇô Konie,ju┼╝torasytatarskiej,bardzoszaco wne,ju┼╝,wMo┼édawiiiWo┼éoszczyznie,rasypolskiejÔÇô Wielb┼é─ůdy, w okolicachKonstantynopolaiprzyuj┼ŤciuDunaju.ÔÇô Byd┼éo,pra wie we wszystkich prowincyach a szczeg├│lniej znaczna jego ilo┼Ť─ç wyprowadzana bywazprowincyjp├│┼énocnych.ÔÇô Bawo┼éy,dopo
    ci─ůguu┼╝ywane.ÔÇô Owiecwielkiemn├│ztwo:Turcylubi─ůszcze g├│lniej ich mi─Öso wiele bywa we┼ény do wywozu, na kt├│r─ů g┼é├│ wny targ w Salonice: owce w Turcyi zim─ů ilatem ┼╝yj─ů pod gol├ęm niebem. ┼Üwiniznacznailo┼Ť─çtylkow Bo┼Ťnii,Serwi,gdziejekar mi─ů kasztanami, ry┼╝em i ┼Ťliwkami na sprzeda┼╝: podobnie┼╝ w B u l garyi,Wo┼éoszczyznieiMo┼édawii, Turcy wieprzowiny niejedz─ů.ÔÇô Kozy chowaj─ů powszechnie dla nabia┼éu (mianowicie dla roboty sera).ÔÇô Mu┼éyiOs┼éytuiowdzie.ÔÇô Zwierzynywielegatunk├│w, alesamychtylkozaj─ůc├│wsk├│rkibywaj─ůspieni─Ö┼╝ane.ÔÇô Zksi─Öztw
    Bayerische
    Staatsbibliothek Munchen
    Tom II
    13 ÔÇô 98 ÔÇô
    Mo┼édawii i Wo┼éoszczyzny wiele bywa wyprowadzanych sk├│rek kunich.ÔÇô Pszczo┼éy bardzo cz─Östo widzie─ç si─Ö daj─ů w powy┼╝szych ksi─Öztwachiw Macedonii.ÔÇô Jedwabnikiw Macedoniiina wyspie Kandyi.ÔÇô Mn├│ztwo pijawek kt├│rych wielkie wychodz─ů transpor tyzBo┼ŤniiiAlbanii.ÔÇô RybywprawdziepodostatkiemwDu naju i na brzegach morskich, ale Turcy bardzo ma┼éo trudni─ů si─Ö rybo┼éowstwem, aGrecy┼éowi─ůjetylkonaw┼éasn─ůpotrzeb─Öpodczas postu; stawowego chowu ryb wcale tam nie znaj─ů.
    ÔÇó+9Q<-o-
    ÔÇó *2sastex.
    1.POCHODZENIE. A.Pierwiastkowimieszkańcy:
    a) Grecy, # cz─Ö┼Ť─ç og├│lnej ludno┼Ťci stanowi─ůcy, m├│wi─ů j─Özy kiem nowo-greckim (roma┼äskim); lubo ┼╝yj─ů rozproszeni po wszy stkich prowincyach, atoli dla handlu najwi─Öcej jest ich osiad┼éych w stolicyinawyspach. WcaleniepomieszanizinnymiSulioci, niegdy┼Ť w Albanii, obecnie nie wielka ich pozosta┼éa liczba w G r e cyi; Sfakioci (na wyspie Kandyi), i wiele innych mieszka┼äc├│w wysp.
    b) S┼éowianie, blizko ! og├│lnej ludno┼Ťci wynosz─ůcy, jako to: Bo┼Ťniacy, Serwianie, Bulgarowie, Kroaci, Morlacy (w po┼éudnio w├ęj Bo┼Ťnii), Montenegryni (w g├│rach Karatag czyli Montenegro w Albanii).
    c) Arnauci czyli Alba┼äczycy (Schypetary) oko┼éo 3 ludno┼Ťci, zamieszkali wzd┼éu┼╝ brzeg├│w adryatyckiego i io┼äskiego morza, i w innych prowincyach, w┼éasnym m├│wi─ůcy j─Özykiem; lud bardzo bitny, i dla tego stanowi czo┼éo si┼éy zbrojnej tureckiej.
    d) Wo┼éochy, w Wo┼éoszczyznie (mieni─ůcy si─Ö Rumeni, jakoby potomkowie Rzymian) iMo┼édawii (Mo┼édawianie pierwotni mie szka┼äcy); m├│wi─ů bardzo zepsutym od ┼éaci┼äskiego pochodz─ůcym j─Özykiem tworz─ůblizko┼Ť cz─Ö┼Ť─çog├│lnejludno┼Ťci. ÔÇô 99 ÔÇô
    B. Mieszkańcyazyatyccy:
    a) Turcy (Osmanie, Osmanli), nar├│d panuj─ůcy wed┼éug jednych
    pochodzi─ç maj─ů od Mongo┼é├│w, wed┼éug innych od Tatar├│w, kt├│ rych z pod g├│r altajskich w p├│┼énocnej Azyi, w┼éa┼Ťciwego ich sie dliska, wyprze─ç mieli Mongo┼éowie nad brzegi ┼Ťr├│dziemnego m o rza: nie sk┼éadaj─ů i 1% cz─Ö┼Ťci ludno┼Ťci mow─ů pospolitego ┼╝ycia jest u nich narzecze tureckie, na dworze za┼Ť, do religijnych obrz─ůdk├│w ido nauk u┼╝ywaj─ů arabskiego j─Özyka.
    b) Tatarzy, nad uj┼Ťciem Dunaju ina dolinach Ba┼ékanu osie dli, u┼╝ywani tak┼╝e do pos┼éug na dworze sultana.
    c) Arabowie (Abadyoci) na wyspie Kandyi (Kirid).
    d) Ormianie, rozproszeni po miastach handlowych, ┼╝yj─ůzhan dlu iprzemys┼éu licz─ů ich do 100000 –
    e) ┼╗ydzi, nader liczni, rozproszeni, nosz─ůcy si─Ö po turecku, zhandlusi─Öutrzymuj─ů. Poniewa┼╝przybylitam zHiszpaniiiPor tugalii, przeto mowa ich jest mieszanin─ů j─Özyk├│w w┼éoskiego, hiszpa┼äskiego itureckiego (mowa frank├│w: do 250,000.
    f) Cygany, szczeg├│lniej w Mo┼édawii i Wo┼éoszczyznie, tudzie┼╝ w jedn├ęm pasmie g├│r ba┼éka┼äskich, pod Filippopolem, kt├│re od nich ma nazw─Ö Czengije – Balkan (cyga┼äski Ba┼ékan). Niekt├│rzy podaj─ů ich liczb─Ö na 200000
    Pr├│cz wymienionych 10 g┼é├│wnych narod├│w, wiele jeszcze mieszka w Turcyi, dla handlu, Niemc├│w, Anglik├│w, W┼éoch├│w i t. d., kt├│rzy znani tam s─ů pod og├│ln├ęm imieniem Frank├│w i w y nosz─ů do 50,000.
  6. LUDNO┼Ü─ç. We wszystkich Turcy─ů europejsk─ů sk┼éadaj─ů cych krajach licz─ů 9,700,000 mieszka┼äc├│w.
    Zt├ęjliczbyw krajachbezpo┼Ťrednich7,275,000,awpo┼Ťre dnich 2,425,000.
    mieszk.
    W szczeg├│lno┼Ťci za┼Ť w Rumelii . . . . . . 6,000,000 wBosnii ÔÇŽÔÇŽ 850,000 w Diesair . . . . . . 300,000
    na wyspie Kandyi, dawniej240,000 obecnie 100,000 Konstantynopol (Istambol (w kt├│rejto liczbie 300,000 Turk├│w, 200,000 Grek├│w, 30, 00 Ormian├│w. 30,000 ┼╝ydow, reszt─Ö sk┼éadaj─ů
    Frankowie .
    Adryanopol Fdreneh) dru-
    Wodyna. .
    Systow .
    Sylistrya (Dri-tra) . . . . 20,000 Selimnia . . . . 20,000 Argyro Kastro . . . . 20,000 Karaferya. . . . . 211 000 Dziurdzi wo . . . . . 18,000
    ÔÇô 100 ÔÇô
    Liczba mieszkańców w Wołoszczyzne . . . . 900,000
    w Mo┼édawii(Mulanach) . . 500,000 wSerwiiÔÇŽÔÇŽ. 900,000
    ┼Ürednio przypala na jedn─Ö mil─Ö kwadratow─ů, niewi─Öc├ęj nad 1112 gl├│w.
    Ludno┼Ť─ç g┼é├│wniejszych miast:
    mieszk.
    500,000
    /
    mieszk.
    ga stolica panstwa . . 100,000 IE┬╗kisa;ra . . . . . . . 8,00 |
    00,000 Rastorea Kessrj h) . . . 18.000 70, 00 Birkilisy . . . . . . 6 ()()() 60,000 Skutary (Iskanderie . . . . 16,000 :0,000 Banialuka . . . . . . . 15.000
    Bukarest stol.Wołoszcz)
    Serajewo ÔÇóBosna-Seraj) .
    Gallipoli (stol. D┼╝esairu , .
    Sofia (Triadzza) . . . .
    SalonikaÔÇŽÔÇŽ.45000 Demotyla ÔÇŽÔÇŽ15,000 !MonastyrÔÇŽÔÇŽ.40,000 NowybazarÔÇŽÔÇŽ 5,000
    (15.000, KandyaÔÇŽÔÇŽ.15,000 RodostoÔÇŽÔÇŽ.40,000 Zwornik.. ÔÇŽ.14000 Jassy stol. Mo┼édawii) . . 40,000 Trykala ┬ž ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó 12,000
    Ruszczuk . . . . . . 30 000 B rat Arnaut-Belgrad) . . 11,500
    Filippopol (Filipeh) . . . 30,00 Belgrad ÔÇŽÔÇŽ.30,00 ScresÔÇŽÔÇŽÔÇŽ0000
    Larissa ÔÇŽÔÇŽ.30,00
    Szunila . . . . . . 30,000 UsternaÔÇŽÔÇŽ.10,000
    (60,000) Trebigno . . . . . . . 10,000 Brai┼é├│w . . . . . . 30,000 Uskup(Skopia.. . . ÔÇŽ 10.000
    Janina (niegdy┼Ť 30ÔÇô40,000, Pirystyna . . . . . . . 10,000 terazledwokilkatysi─Öcy). Semendra dawniejst.Serwii)10,000 Widdyn ÔÇŽÔÇŽ.25,000 Nissa . . . . . . . . 10,000 WarnaÔÇŽ ÔÇŽ.24,000

3.STANY. Wed┼éugzasadniczychpraw,niemawTurcyi rodowit├ęjszlachtyani┼╝adnego uprzywilejowanegostanu. Wszak ┼╝e potomkom Mahometa (emirom) tudzie┼╝ potomkom wezyra Ibrahima Chana Oglu i Achmeta Kuproli przyznane zosta┼éy p e

  • . – – –
    .
    ? 4.000 21,000
    Babatag ÔÇŽÔÇŽ.10,00 Nikopoli . . . . . 10,000 KasanlikÔÇŽÔÇŽ.10000
    TatarBazarÔÇŽÔÇŽ10,000 ÔÇô 101 ÔÇô
    wne zojcanasynaprzechodz─ůceprawa. Grecy,S┼éowianieiW o ┼éosi maj─ů mi─Ödzy sob─ů dziedziczn─ů szlacht─Ö. Inne klassy ludu r├│┼╝ni─ů si─Ö tylko jedne od drugich narodowo┼Ťci─ů, a bardziej jeszcze religi─ů; i tak Turcy czyli Osmanie i inni wyznawcy islamizmu uwa┼╝ani s─ů za w┼éa┼Ťciwych obywateli pa┼ästwa, kt├│rzy s─ů wolni od podatku chrze┼Ťcianiei┼╝ydzi,p┼éac─ůcyharacz(pog┼é├│wne),musz─ů podlega─ç pewnym ┼Ťcie┼Ťnieniom tak co do publicznego jako ipry watnego ┼╝ycia (co do mieszkania i ubioru), nie mog─ů ┼Ťwiadczy─ç przeciwko muzu┼émaninowi, i nazywani bywaj─ů pogardliwem przezwiskiem Rajas (trzoda). W ostatnich za┼Ť czasach Machmud II wyda┼é ustaw─Ö, moc─ů kt├│rej wszyscy poddani, jakiejkolwiek byliby klassy, uwa┼╝ani by─ç maj─ů za r├│wnych w obliczu prawa. Co si─Ö tyczy wysp iokolic zamieszka┼éych przez samych chrze┼Ťcian, s─ůdzeni by─ç maj─ů wed┼éug w┼éa┼Ťciwych im praw i przez w┼éa┼Ťci wych s─Ödzi├│w. Wi─Öksze jeszcze poszanowanie praw ludzko┼Ťci, co do ┼╝ycia, czci imaj─ůtku, zapewnia wszystkim poddanym, ja kiejkolwiek byliby oni religii lub sekty, wydane 1839 r. przez panuj─ůcego su┼étana postanowienie (hattyszeryf.)
  1. PRZEMYS┼ü. a) Przemys┼ér─Ökodzielniczy. Ograniczasi─Ö na ma┼éej liczbie przedmiot├│w, Turek bowiem, podobnie jak inni wschodni mieszka┼äcy, pr├│cz ma┼éego zbytku w rzeczach matery alnych, nie zna go w sztukach, nie przywi─Özuje wagi do rozma ito┼Ťci ani pi─Ökno┼Ťci kszta┼ét├│w, i prawie nigdy mody nie zmienia, bogaty za┼Ť Grek, Ormianin lub ┼╗yd wystrzega si─Ö wszystkiego zczegoby o stopniu jego zamo┼╝no┼Ťci s─ůdzi─ç by┼éo mo┼╝na. Safian i kordyban w Gallipoli, Laryssie, Salonice, Janinie. Tureckie farbowanie na czerwono w Ambelakia (w dolinie Tempe), jako te┼╝ w Laryssie, Karaferyi i w innych miejscach. Tkaniny bawe┼é niane w Salonice, Konstantynopolu, Seres, Sylistryi it.d. (Ala d┼éytas bawe┼éniane ijedwabne, burry greckie s┼éawne w Turnawos
    w Tessalii). Sukno, w ┼Ťrednich tylko gatunkach, kobierc├│w za┼Ť bardzo du┼╝o. Wyroby jedwabne w Konstantynopolu, Adryano polu, Salonice, ale bardzo drogie gazy poszukiwane zSaloniki. Stal,┼╝elazo, mied┼║ w Bosna-Seraj, Konstantynopolu, Karatowie (w sand┼╝aku Gustendil), gdzie jest oddzielny targ na naczynia miedziane, w Skutary, Samakowie, Szumnie (gdzie s─ů najlepsi k o tlarzeiblacharze). Bro┼äwSelimnia,Skutary,Bosna-Seraj,Bel gradzieit.d. Wyrzynanie fajek piankowych iwyrabianie r├│┼╝a nego olejku, nie ma┼é─ů stanowi w wielu miastach ga┼é─Ö┼╝ przemys┼éu.
    b) Handel, głównie w ręku cudzoziemców, lub Greków, O r
    mian├│w i┼╗yd├│w. Austrya a przez nie Niemcy wyprowadzaj─ů
    z Turcyi, najwięcej bawełnę, przedniejsze gatunki rzemienia,
    czerwon─ů prz─Ödz─Ö, byd┼éo, ┼Ťwinie iwe┼én─Ö wprowadzaj─ů za┼Ť:sukna,
    płótno, wyroby bawełniane, żelazne istalowe, szkło (dęte izwier
    ciadła), porcelanę, powozy (do księztw). Przez zaprowadzenie
    ┼╝eglugi parowemi statkami na Dunaju i od jego uj┼Ťcia do K o n
    stantynopola iSmirny, handel ten znacznie się podniósł Anglia,
    najwi─Ökszy ze wszystkich narod├│w handel z Turcy─ů prowadz─ůca,
    dostarcza:tkaninbawełnianych(1834r.28 milionówyardów),
    przędzy bawełnianej (1834 do 2 ml. funtów), sukien, wyrobów
    ┼╝elaznychimosi─Ö┼╝nych,zegar├│w kieszonkowychi┼Ťciennych,o┼éo
    wiu, cyny, sztokfiszu, nieco perkalu, koszenilli, cukru i kawy:
    wyprowadza za┼Ť: surowy jedwab, bawe┼én─Ö, sk├│rki zaj─Öcze, sier─ç
    kozi─ů i wielb┼é─ůdzi─ů, kobierce, wino, oliw─Ö, mi├│d, wosk, suszone
    owoce. Rossya, kt├│rejhandel zTurcy─ů, w ostatnich latach,zna
    cznie si─Ö o┼╝ywi┼é, a do czego szczeg├│lniej przy┼éo┼╝y┼éo si─Ö urz─ůdze
    nie, przez akcye, regularn├ęj parowej ┼╝eglugi mi─Ödzy Odess─ů a
    Konstantynopolem, wprowadza: łój, kawiar, smołę, płótno, futra,
    zbo┼╝e wywozi za┼Ť oliw─Ö, bawe┼én─Ö, jadwab, wino isuszone o w o
    ce. Francya, Belgia i Hollandya, przywróciły na nowo handel
    z Turcy─ů, przerwany na jaki┼Ť czas z powodu wojen morskich;
    również Włochy iStany Zjednoczone północnej Ameryki utrzy
    muj─ůhandlowe zwi─ůzkizTurcy─ůiw og├│lno┼ŤcizLewantem. Hisz
    pania i Portugalia oddawna ju┼╝ ┼╝adnego nie maj─ů udzia┼éu w h a n dlu lewanckim.
    Miasto handlowe iporty. Nad czarn├ęm morzem: Konstantyno pol, Warna nad m. Marmara Gallipoli; nad m. eg├ęjski├ęm: Enos, ÔÇô 103 ÔÇô
    Salonika. G┼é├│wne targi wewn─ůtrz: w Adryanopolu, Serajewie, Belgradzie, Bukarescie, iw Galaczu nad Dunajem.
    Pieni─ůdze. Najdrobniejsz─ů srebrn─ů monet─ů jest asper; 3 aspry czyni─ů 1 para (2gr. pols.),40 para stanowi─ů 1 piastr(z┼é. 2 i gr. 20); lecz wewn─Ötrzn─ů warto┼Ť─ç tej monety z czasem tak poni┼╝ono, i┼╝ ledwo1piastrr├│wna┼ési─Ö1z┼ét.i2groszom. Teraznapiastr liczysi─Ö 100 para. Moneta z┼éota rozmaita, od 60ÔÇô150 para, w og├│lno┼Ťci czekinami bywa nazywana. Summa 500 piastr├│w wynosz─ůca stanowi kies─Ö
    5.RELIGIA. 1)Mahometa┼äska,panuj─ůca,sektysunnickiej Wyznaj─ů j─ů wszyscy Turcy i w┼éa┼Ťciwi Tatarzy, tudzie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç B u l gar├│w, Bo┼Ťniak├│w iAlba┼äczyk├│w (Arnaut├│w). Nauk─ů t├ęj religii jest islamizm, a st─ůdjej wyznawcy nazywaj─ů si─Ö Muzu┼émani, sk┼éa dem jej jest koran, w kt├│rym razem zawarte s─ů wszelkie prawa. St─ůd wszyscy duchowni (Ulemowie) s─ů oraz prawnikami () Duchowie┼ästwo, we wzgl─Ödzie religijnych obowi─ůzk├│w, z n a st─Öpuj─ůcych sk┼éada si─Ö os├│b i stopni: a) Mufy, namiestnik d u chownej w┼éadzy padyszacha, pierwsza duchowna osoba w pa┼ä stwie, a razem minister spraw duchownych i sprawiedliwo┼Ťci: b) Szejk, kaznodzieja czyli publiczny t┼éomacz koranu: pod jego tak┼╝e nadzorem zostaj─ů religijneobrz─ůdki po meczetach; c) Iman przodkuj─ůcy pi─Öciorakiej na dzie┼ä modlitwie, tudzie┼╝ maj─ůcy o b o wi─ůzek odwiedzania chorych iwyprowadzania umar┼éych; d) Cha lyb, czytaj─ůcy w pi─ůtek pobo┼╝nym modlitwy: e) Muezyn, obwo┼éuj─ůcy czasdomodlitwy;f)Kajm,zakrystyan. Doduchowie┼ästwa,uwa ┼╝anego jako stan, licz─ů si─Ö Emirowie czyli krewni proroka, kt├│rych jest wielka liczba; Mollachowie, Kady, Naibowie, w og├│lno┼Ťci wszystkie osoby s─ůdowe; tudzie┼╝ Muderrys (professorowie) czyli nauczyciele: nakoniec Derwisze czyli mnisi, kt├│rych licz─ů do 30 () G┼é├│wnemi zasadami tej religii s─ů jedno┼Ť─ç Boga, nieuchronne prze znaczenie, pos┼éannictwo Mahometa, przysz┼éy s─ůd i ┼╝ycie, mi┼éo┼Ť─ç bli┼║niego; dozwolone wielo┼╝enstwo. Przepisy jej zalecaj─ů pielgrzymk─Ö do Mekki, u m y wanie,obrzezanie ┼Ťcis┼éeposty,pi─Öciorak─ůcodzienmodlitw─Ö,ja┼ému┼╝ny. ÔÇô 104 ÔÇô
    regu┼é, mieszkaj─ůcy w klasztorach, w ka┼╝dym pod zarz─ůdem jedne go Szejka. –
  2. Religia grecka (nieunicka) kt├│r─ů wyznaj─ů wszyscy Grecy, S e r wianie, Rascowie, Wo┼éosi, Mo┼édawianie, tudzie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç Bo┼Ťnia k├│w iBulgar├│w. G┼éow─ů ich jest patryarcha w Konstantynopolu. Pod jego w┼éadz─ů s─ů metropolici, arcybiskupi, ibiskupi. Mn├│ztwo
    jest u nich m─Özkich klasztor├│w, a wszystko bazylianie. (Na g├│rze Athos, kt├│ra ca┼ékiem nale┼╝y do ko┼Ťcio┼éa greckiego, jest 22
    ko┼Ťcio┼é├│wdo400 pustelniicel,a4000zakonnik├│w. Tam┼╝edu
    chowne seminarium).
    3) Ormiańska, pochodzi od greckiej, ale oddzielny składa
    ko┼Ťci├│┼é; sami tylko nale┼╝─ů do niego w pa┼ästwie turecki├ęm za mieszkali wyznawcy ma swego patryarch─Ö w Konstantynopolu, kt├│ry teraz bynajmniej nie zawis┼é od patryarchy ormia┼äskiego w Eczmiazin (w Azyi). Porta bowiem nie uznajeobcego zwierz
    chnika religijnego.
    4)Katolicka(pod2 arcybiskupamii10biskupami)najwi─Öcej
    liczy wyznawc├│w w Bo┼Ťnii, na wyspach morza egejskiego b─Öd─ů cych niegdy┼Ť w posiadaniu Wenecyan, tudzie┼╝ w ksi─Öztwach; w og├│le do 450,000. –
    5) Protestancka, kt├│ra najwi─Öc├ęj ma wyznawc├│w (lutr├│w, kal
    winów, anglikanów) między cudzoziemcami (frankami). Ogó łem do 5000.
    6) Religia moj┼╝eszowa; jej wyznawcy (do 250,000) u┼╝ywaj─ů r├│wnych praw zinnemiwyznaniami,tojest: maj─ůwolne wykony wanie obrz─ůdk├│w i w┼éasne s─ůdy, od kt├│rych jednak s┼éu┼╝y o d w o ┼éanie do Kadego. Nad t─ů religi─ů prze┼éo┼╝ony jest Kachan-Basza zw┼éadz─ů patryarchy, irabini.
    6.NAUKIiSZTUKI. Jakjednetakdrugienabardzoni zkim stopniu. U Turk├│w bowiem (pr├│cz wiadomo┼Ťci z dawnej geografii wed┼éug ich narodowego geografa Hadszy Chalfa, kilku dziejopisarzy i poet├│w) naukowe kszta┼écenie ko┼äczy si─Ö prawie na nauce j─Özyka arabskiego, potrzebnego do czytania i wyk┼éada nia koranu ijego dope┼énie┼ä (┼╝r├│d┼éo ca┼é├ęj religii, moralno┼Ťci,
  • – prawodawstwaipolityki).W tymceluistniej─ůdwojakieszko┼éy: Dar-ol-Kirajet (szko┼éy czytania) i Dar-ol-Hadiss (szko┼éy poda nia); w pierwszych czytaj─ů koran, w drugich podania proroka zr├│┼╝nychdzie┼é.W szko┼éachwy┼╝szychzwanychMedres,znajdu j─ůcych si─Ö przy znakomitszych meczetach, kurs naukowy stanowi─ů dziesi─Ö─ç przedmiot├│w: grammatyka, sk┼éadnia, logika,metafizyka, fi lologia, topika, stylistyka, wymowa, geometrya iastronomia. P r o fessorowie w tych kollegiach nazywaj─ů si─Ö muderris, uczniowie
    talib lub sochta. Po uko┼äczeniu kurs├│w przybieraj─ů nazw─Ö danisz mend. Gdy ucze┼ä dobrze zda ekzamen, wtedy jest mulazim czyli kandydatemdourz─Öd├│ws─ůdowych. Ichtakzebibliotek(wKon stantynopolu liczyich Hammer 10, Muradjea d’Ohsson 35, inni m├│wi─ůo13 bynajmniejniemo┼╝nauwa┼╝a─çzapomocnicze┼Ťrodki naukowe, albowiem liczba sk┼éadaj─ůcych je ksi─ůg nader jest ma┼éa (najwi─Öksza ledwo liczy 2000 dzie┼é, ito po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci r─Ökopism├│w), tre┼Ť─ç ich ma┼éo jest znana, a korzystanie z nich ju┼╝
    to utrudnione, ju┼╝ wcale dla Turk├│w nie ciekawe. Ojciec ip o przednik panuj─ůcego su┼étana, za┼éo┼╝y┼é w Konstantynopolu szko┼é─Ö lekarsk─ů, akademi─ů matematyczn─ů, szko┼éy wojskowe i ┼╝eglarskie it. p. lecz wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tych zak┼éad├│w dot─ůd jeszcze bardzo m a ┼ée wyda┼éa owoce. W Konstantynopolu opr├│cz dawn├ęj rabi┼äskiej iormia┼äskiej drukarni, jest teraz drukarnia arabska, perska i turecka, w kt├│rej przedrukowywaj─ů si─Ö dawne ksi─Ögi. Wyj─Öty jest od tego koran, kt├│rego przepisywaniem dot─ůd jeszcze zatrudnia si─Ö znaczna liczba pisarzy, a kt├│rzy inaczej nie mieliby sposobu utrzymania si─Ö. Od niedawnego czasu wychodzi w Konstanty nopolu drukowana gazeta pod tytu┼éem Tektrimi Wakaji (obrazy wydarze┼ä), jest to pewny rodzaj pisma rz─ůdowego politycznego, kt├│re dot─ůd wychodzi┼éo w j─Özyku francuzkim (Moniteur Ottoman) itureckim,nadaljednak,wydawan─ů by─ç ma w j─Özykach arab
    skim, perskim, greckim i ormiańskim.
    Greccy uczeni, aszczeg├│lniej lekarze wiele maj─ů znaczenia u
    Turk├│w, i w ca┼é├ęm prawie pa┼ästwie turecki├ęm sztuka lekarska
    jest w r─Öku Grek├│w.
    TomII. ÔÇó39<– 14 ÔÇô 106 ÔÇô
    Gł. 33&D.
    1.FORMA RZ─äDU. Zupe┼énie,nawz├│rwschodni,nieogra niczona, dziedziczna w liniim─Özki├ęj Osman├│w monarchya, w nie kt├│rych tylko wzgl─Ödach wp┼éywa na ni─ů zwyczaj ipubliczna opi nia. Wszak┼╝e tera┼║niejszy su┼étan, og┼éoszonym uroczy┼Ťcie w dniu 3 listopada 1839 r. hattyszeryfem, nada┼é swemu pa┼ästwu pewny rodzaj konstytucyi, zaprowadzi┼é na wz├│r europejski, wymiar spra
    wiedliwo┼Ťci, na pewnych zasadach oparty system podatk├│w: r ├│ wno┼Ť─ç w obliczu prawa iwed┼éug pewnych przepis├│w urz─ůdzony system zaci─ůgu do wojska. Na czele rz─ůdu jest Padyszach czyli Su┼étan, ze wzgl─Ödu najwy┼╝szej jego w┼éadzy jest razem Imanem, tudzie┼╝ jako ┼é─ůcz─ůcy w sobie w┼éadz─Ö ┼Ťwieck─ů i duchown─ů nazywa si─Ö Chalif czyli nast─Öpca proroka. Namiestnikami i zast─Öpcami su┼étana s─ů: we w┼éadzy ┼Ťwieckiej W. Wezyr, w duchownej za┼Ť Mufty. Bezwarunkowepos┼éusze┼ästworozkazomsu┼étanapolegana zasadach mahometanizmu: Mahometanin wierzy, ┼╝e su┼étan rz─ůdzi wskutekbezpo┼Ťredniegonatchnieniaboskiego,┼╝eniejako pomi mowolnie ulega wy┼╝szemu rozrz─ůdzeniu. Dla tego te┼╝ niepos┼éu sze┼ästwo rozkazom su┼éta┼äskim uwa┼╝ane bywa jako znak naj wi─Ökszego pot─Öpienia, tak i┼╝ ka┼╝dy bez r├│┼╝nicy (nawet basza, od kt├│rego su┼étan przez Kapidziego basz─Ö g┼éowy ┼╝─ůda), je┼╝eli si─Ö sprzeciwi spe┼énieniu najwy┼╝szej woli, lub tylko ucieczk─ů unikn─ů─ç tego spe┼énienia powa┼╝y si─Ö opuszczony bywa od wszystkich pra wowiernych i ka┼╝dy od niego stroni. Naczelny kierunek spraw pa┼ästwa trzymaj─ů: Szejk-ol-Islam czyli Wielki Mufy (g┼éowa d u chowie┼ästwa iulem├│w czyli prawnik├│w), Wielki Wezyr (naczel nik administracyiiwydzia┼éu wojennego)iDywan czyli radarz─ů dz─ůca (administracyjna) sk┼éadaj─ůca si─Ö z najwy┼╝szych dygnitarzy pa┼ästwa,jakotoW. Muftego,W. Wezyra icz┼éonk├│w prawnych, tojest Kadyaskiera (s─Ödziego trybuna┼éu) Anatolii i Kadyaskiera Rumelii (kt├│rzyzpomi─Ödzy ulem├│w corokinni wybieranibywaj─ů), z ministr├│w pierwszej klassy i z urz─Ödnik├│w nosz─ůcych og├│lne
  • 107 ÔÇô
    imi─Ö Raja (Rydsza), z naczelnego wodza wszystkich wojsk linio wych, tudzie┼╝ ministra wojny, Seraskiera wojsk Anatolii, Kapuda na Baszy czyli naczelnego admira┼éa, naczelnika czyli Muszyra artyleryi, Feryka czyli naczelnego dow├│dzcy gwardyi, Kijaja-Bej czyliministra spraw wewn─Ötrznych, Rejs-Efendego czyli ministra spraw zewn─Ötrznych, Czausz-Baszy czyli wykonawcy wyrok├│w dywanu, Hakim-Baszy czyli naczelnego lekarza, Defterdara Efendego czyli ministra skarbu i z urz─Ödnik├│w pa┼ästwa drugie go rz─Ödu, do kt├│rych mi─Ödzy innymi licz─ů si─Ö: Niszandszy czyli sekretarz stanu, podskarbi su┼éta┼äskiit.d. Wed┼éug rz─ůdowej gazety tureckiej z 1834 r. wszystkie urz─Ödy pa┼ästwa dziel─ů si─Ö na: 1) naukowe, to jest dostojno┼Ťci iurz─Ödy stanu nauczycielskie go (Muflowie, Mollas iKady); 2) urz─Ödy pi├│ra, to jest urz─Ödy
    stanu, W. Wezyra, Defterdara, Dywanu iizb czyli wydzia┼é├│w: 3) urz─Ödy szabli czyli si┼éy zbrojnej l─ůdowej i morskiej; 4) urz─Ödy nadworne (seraju iharemu; 5) namiestnikostwa. Wspomnie─ç tu jeszcze nale┼╝y ┼╝e utworzona tak┼╝e zosta┼éa rada stanu, maj─ůca na czele prezesa. Skutkiem nowego urz─ůdzenia sprawy pa┼ästwa roz dzielone zosta┼éy mi─Ödzy r├│┼╝ne ministerya.
    Nad bezpo┼Ťredniemi prowincyami prze┼éo┼╝eni s─ů gubernatoro wie (baszowie) dziel─ůcy si─Ö na trzy klassy, wed┼éug rozci─ůg┼éo┼Ťci w┼éadzy nad powierzonemi in krajami, a oznak─ů ich godno┼Ťci jest ogon ko┼äski zawieszony na drzewcu (bunczuk). Basza pierwszej klassy otrzymuje zaznak trzyogony, drugiej klassy dwa, atrze ci├ęjjeden (ÔÇÜ).
    (ÔÇÜ) Baszowie, szczeg├│lniej maj─ůcy swe urz─Ödowania opodal od stolicy, usi┼éuj─ů cz─Östokro─ç wzbija─ç si─Ö w poteg─Ö i mniej wi─Öcej usuwa─ç si─Ö z pod w┼éadzy su┼étana, co szczegolniej uda┼éo si─Ö baszy Egiptu Mehmedowi Alemu, kt├│ry na poz├│r tylko w┼éadz─Ö su┼étana uznaj─ůc, w krajach pod swym zarz─ůdem zostaj─ůcych, panuje jak niepodleg┼éy w┼éadzca. Odnios┼észy stanowcze zwy ci─Öztwo 1832 r. pod Konia nad wojskiem su┼étana, zaj─ů┼é i wcieli┼é do egip skiego paszaliku ca┼é─ů Syry─ů a┼╝ do g├│r Tauru, tudzie┼╝ obw├│d Adany iTarsu. Nieszcz─Ö┼Ťliwa wojna 1839 r. pozbawi┼éa go tych zabor├│w, atoli za wdaniem si─Ö wi─Ökszych mocarstw europejskich, su┼étan, firmanem z dnia 1 czerwca 1841 r. przyzna┼é Mehmedowi Alemu ijego nast─Öpcom w prostej linii, dzie — 108 ÔÇô
    Wymiar sprawiedliwo┼Ťci nale┼╝y do Muftego, kt├│rego po┼Ťre dniemi wykonawcami s─ů Molly iKadowie w sprawach tycz─ůcych si─Ö Muzu┼éman├│w przy nim tak┼╝e jest najwy┼╝sza w┼éadza appella cyjna dla mieszka┼äc├│w chrze┼Ťcia┼äskich i dla ┼╝yd├│w kt├│rzy w┼éasne
    ni┼╝sze s─ůdy maj─ů.
    Kraje po┼Ťrednie czyli lenne maj─ů oddzielne w┼éasne rz─ůdy pod
    opiek─ů su┼étana. Mo┼édawia i Wo┼éoszczyzna s─ů lennemi ksi─Öztwami Porty Ksi─ů┼╝─Ö(wojewoda,hospodar)p┼éaci,jakolennik,roczn─ů danin─Ö su┼étanowi, a z reszt─ů rz─ůdzi dowolnie w swym kraju. Utrzymuje w┼éasne wojsko, ale nie wolno mu wchodzi─ç bezpo ┼Ťrednio w ┼╝adne, zobcemi pa┼ästwami, dyplomatyczne stosunki. Z reszt─ů Porta mianuje rz─ůdzc─ů ksi─Öcia, ale stosownie do zawar t├ęj (14 wrze┼Ť. 1829 r.) umowy z Rossy─ů, ju┼╝ nie corok, jak
    dawniej,alecosiedmlattylkopotwierdzago.W Serwii,ksi─ů┼╝─Ö (hospodar) maj─ůcy dodany sobie senat, p┼éaci tak┼╝e roczn─ů danin─Ö ima w┼éasnyzarz─ůd wewn─Ötrzny. Wed┼éug istniej─ůcych um├│w nie wolno ┼╝adnemu Turkowi osi─ů┼Ť─ç w Serwii. Atoli w twierdzy Bel gradjestza┼éoga turecka, a w przypadku wojny Turcyi zjakiem pa┼ästwem Serwia obowi─ůzana jest dostawi─ç jej 12000 wojska. Do Serwii wcielonosze┼Ť─ç dawniej oddzielnychpowiat├│wjakoto: krai┼äski, tymokiski, paraki┼äski, kruszowacki, starowlaski i dry najski (ÔÇÜ).
    dziczne rz─ůdy Egiptu z warnnkiem op┼éacania su┼étanowi rocznego haraczu 80,’00 kies czyli 40 milion├│w tureckich piastr├│w;ozupe┼én├ęm przekszta┼éceniu administracyi wspomnieli┼Ťmy wy┼╝ej niepewna atoli czy og┼éoszona w tej mie 1ze ustawa wejdzie w wykonanie.
    (*) W skutku um├│w, narodowe zgromadzenie w dniach 4-7 lutego 1833 r. ksi─Öciu Mi┼éoszowi jednomy┼Ťlnie rz─ůdy odda┼éo, przez osobn─ů uchwa┼é─Ö ty tu┼éem „ojca ojczyzny zaszczyci┼éo go, tudzie┼╝ innym aktem uprasza┼éo su┼étana
    aby ten wyb├│r potwierdzi┼é i rz─ůdy rodzinie ksi─Öcia na dziedzictwo powie
    rzy┼é,doczegosi─Ösultanrzeczywi┼Ťcieprzychyli┼é. Reku1839ksi─ů┼╝─ÖMi┼éosz
    z┼éo┼╝y┼é rz─ůdy kt├│re teraz syn jego Micha┼é Miian) sprawuje. Wreszcie Ser wia ma w┼éasn─ů ustaw─Ö, wed┼éug kt├│rej w┼éadz─Ö prawodawcz─ů podziela ksi─ů┼╝─Ö z senatem, wykonawcz─ů za┼Ť sam piastuje i sprawuje j─ů przez czterech m i n i
    str├│w spraw wewn─Ötrznych, skarbu, sprawiedliwo┼Ťci i wyzna┼ä ÔÇô 109 ÔÇô
    2 PADYSZACH. Padyszachem czyliSu┼étanemjestobecnie Abdul-Med:yd (ur. dnia 19 kwiet 1823 r. obj─ů┼é rz─ůdy 1 lipca 1839 r.). Tytu┼é panuj─ůcego, wed┼éug wschodnich zwyczaj├│w,jest
    nader pompatyczny. Rezydency─ů: Konstantynopol. Zamki su┼éta┼ä skie:Beszyktasz,Dulmah-Bakcze,FondukliiBebek. Dw├│r nie gdy┼Ť, wielce okaza┼éyiliczny, tak i┼╝ nale┼╝a┼éo do┼ä cz─Östokro─ç 10,000 os├│b, dzieli si─Ö na zewn─Ötrzny, obejmuj─ůcy osoby dla o s o bistych pos┼éug su┼étana, iwewnetrzny pe┼éni─ůcy s┼éu┼╝b─Ö w samym h a remie. PierwszymzawiadujeKapidzi-Aga,drugimKislar-Aga(*)
    Padyszach ma swoje prywatn─ů kass─Ö (chasna, do kt├│rej wp┼éy waj─ů daniny od hospodar├│w, dochody z zabranych d├│br, ze sprze da┼╝y urz─Öd├│w, dzier┼╝aw it. d. B┼é─Ödn├ęm jest podobno mniemanie
    jakoby skarb sułtański corocznemi przewyżkami wydatków od wieków pomnażany, wielkie zamykać miał w sobie bogactwa, czę stokroć bowiem okazuje się brak na pokrycie potrzeb państwa.
    Ordery: 1) order p├│┼éksi─Ö┼╝yca, udzielony w nagrod─Ö us┼éug p a ┼ä stwu, ustanowiony 1799 r. przez Selima III, podzielony na trzy klassy. Jestto owalny medal, na kt├│rym wida─ç turecki p├│┼éksi─Ö┼╝y─ç i gwiazd─Ö. 2) Order s┼éawy ze czterech sk┼éadaj─ůcy si─Ö klass, roz dany pierwszy raz d. 19 sier: 1831 r. Znakiem pierwszej klassy
    jest złoty medal na którym czyta się imię sułtana i napis: znak sławy (Niszany Iflyhar). Prócz tego rozdaje sułtan honorowe kaftany, szable i proste medale.
  1. DOCHODY PANSTWA. Bardzo niepewne: podaj─ůje zwykle na 8 0 ÔÇô 1 2 0 mil. z┼ép.: dot─ůd sk┼éadaj─ů si─Ö g┼é├│wnie z p o datku gruntowego dziesi─Öciny izharaczu czyli pog┼é├│wnego od mieszka┼äc├│w wyzna┼ä niemuzu┼éma┼äskich. Lubo koszta admini
    () Poprzednik panuj─ůcego su┼étana zupe┼énie ca┼éy dw├│r przekszta┼éci┼é i uproscil. Nie ma teraz Bostandzibasz├│w (naczelnikow 1500 stra┼╝y ogrodo wej czyli Bostandzich) ani Bostandzich, tylko kapitan gwariyi (Beglerbej Wezyr) ito jest najpierwszy wojskowy stopien w seraju; pod jego w┼éadze nale┼╝y Feryk gwardyi, zast─Öpuj─ůcy dawniejszego Bostandzibsz─Ö. Nie ma tak┼╝e Sylibdara ,miecznika), a zamiast czterech izb paziow, jest tylko dwie, tojestwewn─Ötrznaiskarbu,liczb─Öszambellan├│w Kapidzibaszow)zmniej szono do 30. Ale kucharzy jest jeszcze 5 0. ÔÇô 110 ÔÇô
    stracyiidostawy wojska, ponosz─ů zwykle sami namiestnicy, rzadko jednak, azw┼éaszcza w czasie wojny, wystarczaj─ů fundusze na p o
    krycie wydatk├│w bez po┼╝yczki lub bez zasi┼éku z prywatnej kassy su┼éta┼äskiej. Pod┼éug wzmiankowanego wy┼╝ej hattyszeryfu panu j─ůcego su┼étana, usta─ç m a nadal sprzeda┼╝ urz─Öd├│w, a sta┼ée by─ç maj─ů zaprowadzone podatki, tak i┼╝by odt─ůd ka┼╝dy poddany p┼éaci┼é pewn─ů, roczn─ů, wed┼éug swego mienia ilo┼Ť─ç. Zapa┼Ť─ç tak┼╝e mia┼é szczeg├│l
    ny dekret su┼éta┼äski oznaczaj─ůcy ilo┼Ť─ç wydatk├│w na si┼é─Ö zbrojn─ů l─ůdow─ů i morsk─ů. D┼éugi pa┼ästwa podaje Malchus (1826) na 40, aza┼Ť Hasselna 80ÔÇô100 mil. z┼ét.re┼äskich.
    4.SI┼üAZBROJNA. Wielko┼Ťcitera┼║niejszejsi┼éyzbrojnejtu recki├ęj, oko┼éo kt├│rej urz─ůdzenia na spos├│b europejski poprzedni su┼étan tyle starania i trud├│w podj─ů┼é, z pewno┼Ťci─ů oznaczy─ç nie mo┼╝na, to pewna, ┼╝e od czasu nieszcz─Ösnej wojny zbasz─ů Egiptu, kt├│rego syn Ibrahim w bitwie pod Nizib wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç armii tureckiej zniszczy┼é, ta si┼éa obecnie niewielk─ů by─ç musi: wreszcie liniowe wojska tureckie nie nazywaj─ů si─Ö ju┼╝ teraz N i samiDsedid,alemianuj─ůsi─Öog├│ln├ęm imieniem: ÔÇ×Asakiriman surei Mohamedije” to jest zwyci─Özkie mahometa┼äskie wojska.
    Gwardya, dla r├│┼╝nicy od liniowego wojska, zowie si─Ö ÔÇ×Asakiri chassaischahane”tojestwojskonadworne. Naczelnyw├│dzwojska (generalissimus) nazywa si─Ö Seraskier-Basza, po nim najbli┼╝szy stopie┼ä kapitana gwardyi, czyli Beglerbej-Wezyra. Gatunki broni s─ů: piechota, jazda (Suwari), artyllerya (Topszy), miniery, b o m bardyery ipioniery. Dywizye piechoty ijazdy nazywaj─ů si─Ö Feryk, p├│┼éki Alai. Ka┼╝dy pu┼ék sk┼éada si─Ö ze czterech batalion├│w (Ta bur) pod dow├│dztwem Miri Alai (p├│┼ékownika). Batalionem do wodzi Bimbasza (major). Polecone tak┼╝e zosta┼éo urz─ůdzenie, po ca┼é├ęm pa┼ästwie, milicyi czyli gwardyi narodowej (Redifi Mansure) kt├│ra nie zawsze pe┼éni─ç m a s┼éu┼╝b─Ö, ale tylko w razie wojny p o w o ┼éan─ů zostanie do broni i wtedy ┼╝o┼éd pobiera─ç b─Ödzie. Wed┼éug podania z roku 1834, wojsko, na spos├│b europejski urz─ůdzone iwy─çwiczone, liczy┼éo 50,000 g┼é├│w, a mianowicie:
  • 111 –
    Piechota
    4półkigwardyi . . . . . 10,000
    20 półków liniowych. . . ..42000346,000 głów. batalionyrozłożonepoprowincyach 12,000
    Jazda
    3półkigwardyi . . . . . 1,500) 2 półkiliniowe. . . . . . 10004
    Artyllerya GwardyiÔÇŽÔÇŽ.. 3001500g┼é├│w.
    Liniow├ęjÔÇŽ . . . . 1,200
    Doda─ç do tego nale┼╝y wojska nieregularne, kt├│rych liczono do 170000, wed┼éug pewnego systematu ubranych i uzbrojo nych, akt├│resk┼éadaj─ůsi─Öpowi─Ökszejcz─Ö┼Ťcizkawaleryi.
    Twierdz izamk├│w obronnych ma Turcya mn├│ztwo: pierwsze go rz─Ödu s─ů: Belgrad, Widdyn, Silistrya, Szumla, Warna, Zwor nik, Bihacz it. d.
    b) Si┼éa zbrojna morska, roku 1828 sk┼éada─ç si─Ö mia┼éa z 24 liniowych okr─Öt├│w, 21 fregat,i40 mniejszych statk├│w zblizko 2000 dzia┼éi5700 majtk├│w. Na warstatachza┼Ť by┼éo jeszcze 11 okr─Öt├│w. Atoli po powrociejejzAleksandryi, obecny stan nie jestwiadomy. Ca┼éasi┼éamorskazostajepodzarz─ůdemidow├│dz twem Kapudana-Baszy (wielkiego admira┼éa), I admira┼éa, 1 wice admira┼éa, 1 kontradmira┼éa. Wielki arsena┼é z warstatami, ludwi sarnia, ku┼║nia kotwic , szko┼éa wojskowa i ┼╝eglugi w Konstan tynopolu. G┼é├│wniejsze porty wojenne na brzegach europejskich, w Konstantynopolu, Gallipoli iWarnie.
    ÔÇó$0$ÔÇó
    9.HIST0RYA.
  1. Po upadkudawnychrzeczypospolitychgreckichkrajedzi siejszej Turcyi europejskiej, przez lat 500 przeszło, były pro
    2,500 g┼é├│w. ÔÇô 112 –
    wincyami rzymskiemi, gdy roku 379 po nar. Chrystusa, za T e o
    dozyusza I, podzielone zostało państwo rzymskie na dwa, zacho
    dnie iwschodnie cesarstwa. Ostatnie, kt├│rego stolic─ů by┼é K o n
    stantynopol czyli Byzancyum sk┼éadaj─ůc si─Ö po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci
    z dawnych prowincyj greckich, dostało także imię greckiego Cesarstwa.
  2. Upadek zachodniego cesarstwa (479 po nar. Chr.) nie tylko nie mia┼é szkodliwego wp┼éywu na wschodnie cesarstwo, ale owszem rozszerzy┼é je znacznemi krajami we W┼éoszech (obacz W┼éochy). Cesarze greccy panowali w Europie, nad dawn─ů G r e cy─ů i wyspami archypelagu, tudzie┼╝ nad krajami dal├ęj ku p├│┼énocy a┼╝ do Dunaju rozci─ůgaj─ůcemi si─Ö do nich tak┼╝e nale┼╝a┼éy ponad po┼énocnemi brzegami adryatyckiego morza prowincye a┼╝ do p o
    siad┼éo┼Ťciweneckich. Podlegaliimr├│wnie┼╝zaDunajemzamiesz kali Gepidowie, Rugianie, Herulowie i pozostali Hunnowie.
  3. Spory o nast─Öpstwo tronu, mianowicie mi─Ödzy cz┼éonkami rodzinyKomnen├│wiwynik┼éy st─ůdpodzia┼é,otworzy┼éydrog─Öwp┼éy wom inapadom zdobywczych lud├│w na pa┼ästwo. Itak zoko liczno┼Ťci wypraw krzy┼╝owych i za wp┼éywem Frank├│w za┼éo┼╝one zosta┼éo w prowincyach europejskich nowe, zachodnie czyli ┼éa ci┼äskie cesarstwo (1204). Podobnie i w azyatyckich przypad┼éo ┼Ťciach, najwi─Öcej przez wp┼éyw obcy, powsta┼éy oddzielne rz─ůdy w Nicei i Trapezuncie. –
  4. Najbardziej za┼Ť dokuczali greckiemu cerastwu Turcy z Azyi na nie nacieraj─ůcy. Nietylko zabrali,jedne po drugich,prowincye greckie w Azyi, ale nadto napadli w wielu punktach posiad┼éo┼Ťci w Europie. Osman (to jest nogi ┼éami─ůcy) za┼éo┼╝yciel wielkiego tureckiego pa┼ästwa w Azyi, zdoby┼é Brus─Ö stolic─Ö Bitynii; Urchan, syn i nast─Öpca Osmana, tw├│rca korpusu Janczar├│w (Jeni czery, to jest nowe wojsko) rozci─ůgn─ů┼é swe zabory a┼╝ do konstantynopol skiejcie┼Ťniny.Ontoprzybra┼étytu┼ésu┼étanaipadyszacha. Syn jego Sulejman, korzystaj─ůc z wydarzonego trz─Ösienia ziemi, zdo by┼é Gallipoli w Europie, a przy s┼éabym oporze ze strony cesa
    rz├│w greckich, kt├│rzy sam─ů tylko prawie utrzymywali si─Ö pomoc─ů ÔÇô 113 ÔÇô
    W─Ögier iAustryi, ┼éatwoju┼╝ by┼éo nast─Öpnym su┼étanom Murado wi I, Bajazetowi I. i Mahometowi l, zagarn─ů─ç wschodni─ů cz─Ö┼Ť─ç europejskiego cesarstwa. Wszak┼╝e napady Mongo┼é├│w wstrzyma┼éy pouwaniesi─ÖTurk├│wdoEuropy,azamachMuradaII,naKon stantynopol zniweczyli Jan Huniad (ob Austry─ů) iJerzy Kastryota (Skanderbeg ksi─ů┼╝─Öta pierwszy Epiru, drugi Alba┼äski,
  5. Lecz w ko┼äcu Konstantynopol z nik─ůd nie maj─ůcy pomocy oprze─ç si─Ö nie m├│g┼é oblegaj─ůcemu go Mahometowi II. Wzi─Öty szturmem (29 maja 1453 r.) i okropnym rabunkiem zniszczony zosta┼é. Ostatni z cesarz├│w Konstantyn Paleolog XI, (Drageses) i wszyscy mieszka┼äcy dostali si─Ö do niewoli. Zwyci─Özca obrawszy sobie za stolic─Ö Konstantynopol stara┼é si─Ö zaludni─ç go nowemi mieszka┼äcami. Dlategowszystkimosi─ů┼Ť─çw Konstantynopoluchc─ů cym Grekom, zapewni┼é wolne religii wyznawanie, i pozwoli┼é im obra─ç sobie nowego patryarch─Ö, kt├│remu nawet przyczyni┼é p o w a gi nadaniem mu nowych przywilej├│w i zaszczyciwszy go swemi
    wzgl─Ödami. Dla zabezpieczenia za┼Ť stolicy od napadu morzem ze strony Wenecyan, kt├│rych si─Ö obawia┼é, wystawi┼é przy wej┼Ťciu do Hellespontu s┼éawne Dardanelle.
  6. Po zdobyciu Konstantynopola nast─ůpi┼éo zaj─Öcie Serwii, B o
    ┼Ťnii, Albanii, Grecyi i ca┼éego Peloponezu. Ju┼╝ wtedy Turcy stali
    si─Ö byli panami wielu wysp Archypelagu zabranych Wenecyanom
    iGenueńczykom. Mahomet IIliczyłjuż podówczas 30000 Jan
    czarów, podzielonych na 160 Oda (izb, czyli półków.) iwielkie
    hufce Spachów czyli przybocznej konnej gwardyi sułtańskiej. Za
    jego panowania wznosić się także zaczęła morska sila zbrojna turecka.
  7. Dawniej już znękali byli Turcy państwa w Azyi mniejszej; pozostawało jeszcze cesarstwo Trapezunckie, ale i to wreszcie u l e d z
    musiałoprzeważnejsileOsmanów;ostatnijegocesarzDawid Kosi nen umarł w okowach Mahometa II, i z nim cała jego rodzina popadla zagładzie (1461).
  8. Tak szybki wzrost pot─Ögi tureckiej i wdzieranie si─Ö ich do
    Europy, wzbudzi┼éy obaw─Ö w mocarstwach chrze cia┼äskich. Ju┼╝ Tom II. 15 ÔÇô 114 ÔÇô
    na zwo┼éan├ęm przez papie┼╝a Piusa II (1459) zgromadzeniu w M a n tui podano plan do powszechnego zwi─ůzku mocarstw zachodnich przeciwko Turcyi; ju┼╝ pod┼éug rozporz─ůdzenia papiezkiego rozpi sana zosta┼éa krucyata, i on sam chcia┼é stan─ů─ç osobi┼Ťcie na czele l─ůdowego wojska krzy┼╝owc├│w lub floty, kiedy (1464) w Anko nie, miejscu przeznaczon├ęm na og├│lne wyprawy zebranie, ┼Ťmier─ç go nagle zaskoczy┼éa. Ten wypadek a razem rozszerzony postrach or─Ö┼╝aMahometa II,zachwia┼éplanamiwybieraj─ůcychsi─Önakru cyat─Ö ksi─ů┼╝─ůt, i zwi─ůzek zniweczy┼é.
    Przed sam─ů prawie ┼Ťmierci─ů Mahometa II, Tatarzy krymscy, szczep ow├ęj pot─Ö┼╝nej z┼éotej hordy Kipczak, co to przez dwie┼Ťcie up┼éynionychlatszerzy┼éapostrachw Europie,poddalisi─Öpodopie k─ÖTurcyi.(W zawartejprzytejokoliczno┼Ťciumowiezastrze┼╝o n├ęm by┼éo nast─Öpstwo na tron turecki dla panuj─ůcej pod├│wczas w Krymie rodziny Giraj (Chan├│w), w przypadku gdyby fami
    liaOsman├│wwygas┼éa iwskutektejugodycz┼éonkowietejro dziny rz─ůdzili Krymem a┼╝ do 1783 r. kiedy p├│┼éwysep przeszed┼é na w┼éasno┼Ť─ç Rossyi.)
  9. Pod nast─Öpcami Mahometa II, a┼╝ do jego prawnuka Sulej m a n a I, p a ┼ä s t w o t u r e c k i e c i ─ů g l e r o z s z e r z a ┼é o s w e g r a n i c e t a k w E u ropie jako i w Azyi a w ko┼äcu i w Afryce. Za rz─ůd├│w jego s y na BajazetaII,(1481ÔÇô1512)zdobyt─ůzosta┼éaBessarabia. SelimI (+ 1520) syn Bajazeta II, str─ůciwszy ojca ztronu, zabra┼é kilka prowincyj Persom (1516ÔÇô1517), obali┼é pa┼ästwo Mameluk├│w
    rozci─ůgaj─ůce si─Ö nad Egiptem, Syry─ů, Palestyn─ů icz─Ö┼Ťci─ů Arabii, iwszystkieteposiad┼éo┼Ťciwcieli┼édotureckiegopa┼ästwa. Wtedy Szeryf Mekki i wiele pokole┼ä arabskich podda┼éy si─Ö Turcyi.
  10. Roku 1520 nast─ůpi┼é na tron Sulejman I (pospolicie z w a ny II) syn Selima I: pod jego panowaniem, 46 lat trwaj─ůc├ęm, pa┼ästwo tureckie dosz┼éo najwy┼╝szego szczytu sw├ęj pot─Ögi Su┼é tan ten, w historyi wielkim nazwany, zabra┼é W─Ögrom Belgrad, wysp─Ö Rodus kawalerom malta┼äskim, po odniesion├ęm nad A u stryakami zwyci─Öztwie pod Mohaczem 1526 r.(ob. Austry─ů) zaj─ů┼é
    wiele kraju na lewym brzegu Dunaju, obleg┼é Wiede┼ä (1529) i ÔÇô 115 ÔÇô
    zmusi┼é do ho┼édowania sobie ksi─ů┼╝─ůt czyli hospodar├│w Mo┼édawii iWo┼éoszczyzny;wAzyizdoby┼émiastoBagdadiIrak-Arabi. Szcze g├│lniejsze ┼éo┼╝y┼é on staranie oko┼éo podiwignienia si┼éy morskiej, kt├│r─ů zaniedbali jego poprzednicy. Przyj─ů┼é w s┼éu┼╝b─Ö za K a p u d a na-Basz─Ö s┼éawnego korsarza Barbaross─Ö Deja algierskiego prze, ze┼ä zho┼édowa┼é sobie p├│┼énocne pobrze┼╝a afryka┼äskie, i swoj─ů, przesz┼éo ze 100 ┼╝agli sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö flot─ů sta┼é si─Ö dla wszystkich po ┼Ťr├│dziemn├ęm morzu ┼╝egluj─ůcych narod├│w tak strasznym, i┼╝ FranciszekI,kr├│lfrancuzki,razw 1537,drugiw 1542r.stara┼é si─ÖojegoprzymierzeprzeciwkoKarolowi W.
  11. Atoli z jego ┼Ťmierci─ů s┼éabn─ů─ç zacz─Ö┼éa ┼Ťwietno┼Ť─ç or─Ö┼╝a t u reckiego. Do owej epoki panowa┼éo w Turcyi bez przerwy dzie si─Öciu, wojowniczych, pe┼énych odwagi i zwyci─Özkich su┼étan├│w. Mi─Ödzy ich nast─Öpcami ani dw├│ch nie okaza┼éo si─Ö bohatyr├│w, a nawet iztych ┼╝aden nie by┼é zwyci─Özc─ů. Tak w sztuce wojennej
    jako i w og├│lnej o┼Ťwiacie Turcy pozwolili wyprzedzi─ç si─Ö wszystkim narodom europejskim. Odebrali wprawdzie W e n e cyanom (1596) wysp─Ö Cypr, a 1669 Kandy─ů za Mahome’a IV (1688) podst─ůpili pod Wiede┼ä, lecz od niepomy┼Ťlnego wypadku tego obl─Ö┼╝enia, uczuli przewag─Ö si┼éy wojenn├ęj europejskiej: wkr├│t ce zawartemi traktatami w Kar┼éowicach iPassarowicach (obacz Austry 1) musieli zrzec si─Ö prawie wszystkich posiad┼éo┼Ťci na l e wym brzegu Dunaju.
  12. Wi─Öc├ęjjeszczeucierpia┼éaTurcyawwalkachzdrugim.co raz mocniej wzrastaj─ůcym s─ůsiadem, Rossy─ů. Wszak┼╝e z pocz─ůtku opiera┼éa si─Ö do┼Ť─ç szcz─Ö┼Ťliwie. Roku 171 l wojska tureckie opa saly nad Prutem Piotra W., a zwi─ůzek cesarza Karola W z cesa rzow─ů rossyjsk─ů Ann─ů, mni─çj okaza┼é si─Ö dla Porty niebezpiecz nym, ni┼╝ s─ůdzono.
  13. Nowa atoli wojna z Rossy─ů, w kt├│r─ů si─Ö wpl─ůta┼é su┼étan Mustafa III(1769ÔÇô1774) tak nieszcz─Ö┼Ťliwe dla niego poci─ů gn─Ö┼éa za sob─ů skutki (spalenie floty tureckiej pod Czesme 1770, zamkni─Öcie wojsk tureckich pod g├│r─ů IIemus 1774), i┼╝pokojem w Kuczuk-Kainardziprzyniewolonyzosta┼éponie┼Ť─çwielkieofiary. ÔÇô 116 ÔÇô.
  14. Nowyzwi─ůzekRossyizAustry─ů(KatarzynyIIzJ├│zefemII), zagrozi┼éTurcyi,zapanowaniaAbdul-Hamida(1774 1789)wiel ki├ęm niebezpiecze┼ästwem, ale i ten sko┼äczy┼é si─Ö dla niej dosy─ç szcz─Ö┼Ťliwie, nie bowiem nie postrada┼éa wi─Öcej nad kraj le┼╝─ůcy na lewym brzegu Dniestru. Za panowania Selima III, Egipt (1798) wprawdzie przez Bonapartego zaj─Öty zosta┼é, ale przy pomocy A n glii zn├│w odzyskany. Selim III, swoj─ů przychylno┼Ťci─ů ku chrze ┼Ťcianom i urz─ůdzeniem milicyi na spos├│b europejski, tak dalece o b u r z y ┼é p r z e c i w k o s o b i e J a n c z a r ├│ w , i┼╝ ( 1 8 0 7 r.) u s u n ─Ö l i g o z t r o nu; r├│wnie┼╝ jego nast─Öpca Mustafa IV sta┼é si─Ö wkr├│tce (1808) ofiar─ů buntu, kt├│ry mia┼é przywr├│ci─ç na tron Selima III, i kt├│ry obadwaj ci monarchowie ┼╝yciem przyp┼éacili.
  15. Mahmud II, m┼éodszy brat Mustafy IV wst─ůpiwszy na tron,
    prowadzi─ç musia┼é wojn─Ö z Rossy─ů, z powodu ┼╝e (1806) Selim III
    ÔÇó Francy─ů przymierze zawrze─ç chcia┼é w skutek tej wojny Rossya obsadzilaMultany iWo┼éoszczyzn─Ö uko┼äczy┼é j─ů pok├│j w Bukare ┼Ťcie (1812) przez kt├│ry Turcya utraci┼éa Bessarabi─ů i cz─Ö┼Ť─ç Multan.
  16. Na pocz─ůtku 1821 r. w ca┼é├ęm niemal pa┼ästwie powstali poddanigreccy. Wynika st─ůdwewn─Ötrzna,zwielk─ůzobustron zaci─Öto┼Ťci─ů prowadzona wojna przeci─ůgn─Ö┼éa si─Ö a┼╝ do 1829 roku. Grecy odbieraj─ůc posi┼éki od wielu chrze┼Ťcia┼äskich, w tym celu po r├│┼╝nyah krajach zawi─ůzanych towarzystw, wystawili w ko┼äcu dosy─ç gro┼╝n─ů dla tureckiego pa┼ästwa si┼é─Ö albowiem wielkie n a wet europejskie mocarstwa, mianowicie Rossya, Francya iAnglia, usi┼éowa┼éy, ju┼╝ to drog─ů dyplomatyczn─ů, ju┼╝ wojennemi krokami (ugoda z dnia 6 lipca 1827 r.; spalenie floty tureckiej pod N a warynem 1828 przez admira┼é├│w Kondryngtona, Heydena iRi gny; wyprawa wojska francuzkiego do Morei) przynagli─ç Turcy─ů
    do zaspokojenia Grecyi (ob. Grecy─ů).
    17.W po┼Ťr├│dtychwewn─Ötrznychzaburze┼äMahmudIIzbez
    przyk┼éadn─ů energi─ů chwyci┼é si─Ö ┼Ťrodk├│w, kt├│re jakkolwiek, przez zaprowadzenie europejskiejcywilizacyi,zdawa┼éysi─Öo┼╝ywia─çupa daj─ůce si┼éy tureckiego pa┼ästwa, wszelako zdrugiej strony da─ç mog┼éy pow├│d do obawy. (Zniszczenie burzliwych janczar├│w 16 ÔÇô 117 ÔÇô
    c z e r w c a 1 8 2 6 r.; z a p r o w a d z e n i e e u r o p e j s k i e j k a r n o ┼Ť c i w w o j s k u tudzie┼╝ rz─ůdowej gazety tureckiej, kt├│ra pierwszy raz ukaza┼éa si─Ö dnia 5 listop. 1831 r. urz─ůdzenie trakt├│w pocztowych w Turcyi europejskiej za┼éo┼╝enie w Konstantynopolu drukarni, fabryk p r o chu: ustanowienie opieki miast: zniesienie urz─Ödu W. wezyra i najwy┼╝szego s─ůdu, kt├│ry pod jego w┼éadz─ů zostawa┼é, hattyszery femsu┼éta┼äskimzdnia30mar.1838r.)W zaprowadzeniunie kt├│rych z pomi─Ödzy tu wymienionych iwielu innych podobnych nowo┼Ťci Porta mia┼éa tak┼╝e na celu przysposobienie dzielniej szych ┼Ťrodk├│w do prowadzenia wojny z Rossy─ů, kt├│rej unikn─ů─ç nowo-zachodz─ůce trudno┼Ťcizpowodu dawniejszych iostatniego (1827) akierma┼äskiego traktatu coraz mniej dozwala┼éy, a kt├│ra w r. 1828 rzeczywi┼Ťcie nast─ůpi┼éa. Podczas pierwszej wyprawy wojskarossyjskieprzeby┼éyPrutiwkroczy┼éy doMultaniWo ┼éoszczyzny, w drugiej, przeszed┼észy g├│ry Ba┼ékan, posun─Ö┼éy si─Ö do Adryanopola. Nast─ůpi┼é (14 wrze┼Ť 1829) pok├│j, kt├│rym Rossya nie tylko pozyska┼éa przyrzeczone jej dawniej korzy┼Ťci we wzgl─Ö dzie handlu, a szczeg├│lniej spokojne posiadanie wysp przy uj┼Ťciu Dunaju,jak r├│wnie┼╝wynagrodzeniestratikoszt├│w wojennych; ale nadto rozci─ůgn─Ö┼éa opiek─Ö do Multan, Wo┼éoszczyzny, Serwii
    i G r e c y i p r z e c i w k o w s z e l k i m n i e s ┼é u s z n y m r o s z c z e n i o m P o r t y (ÔÇÜ). 18. Dla zapewnienia sobie wewn─Ötrznej spokojno┼Ťci i otwo
    rzenia zewn─Ötrznych stosunk├│w, po zawarciu adryanopolskiego pokoju, og┼éosila Porta cztery firmany (1830 roku) z kt├│ rychjedenudziela┼éwszystkimRajasomw ca┼é├ęmpa┼ästwie,zupe┼én─ů
    ” Wed┼éugtegotraktatuKsi─ÖztwaMultanwiWo┼éoszczyznau┼╝ywa─çmaj─ů wobody co do religii ihandlu, pozostawa─ç pod narodowym rz─ůdem w┼éasnych bopodarow kt├│rzy tylko co siedm lat przez Porte maj─ů by─ç potwierdzani; Serwia,wrazzoderwanemiodniejdawniejpowiatami ob.ni┼╝ej)zachowana by─ç m* w pokoju ze swemi poprzedniemi wzgl─Ödem Turcyi stosunkami, co za┼Ť do zaspokojenia Grecyi i nast─Öpnych jej stosunk├│w do panstwa tureckiego, za raz po wymianie traktatu pokoju mianowa┼éa Porta ze sw├│j strony pe┼énomo cnika, kt├│ry wsp├│lnie z pos┼éami od Rossyi, Anglii iFrancyi, na z ┼éadzie tra: ktatu z dnia 6 lipca 1827 r. tudzie┼╝ aktu z dnia 22 marca 1829 r. umawia┼é si─Ö ÔÇó Pozo ta┼ée do rozwi─ůzania Punkta Sob Greey─ů). ÔÇô 118 ÔÇô
    amnesty─ů, drugi powraca┼é Serwii, stosownie do sz├│stego artyku ┼éu adryanopolskiego traktatu, sze┼Ť─ç powiat├│w: Krain─Ö, Tymok─Ö, Parakin, Kruszowacz, Starowlaszka iDryn─Ö, trzecizar─Öcza┼é Ros syi zupe┼én─ů wolno┼Ť─ç handlu na l─ůdzie i morzu, czwartym w r e szcie otworzy┼éa Turcya wolne przej┼Ťcie przez Dardanelle nie tylko dla okr─Öt├│w rossyjskich, ale i dla wszystkich pa┼ästw, dop├│ki w przyjaznychzni─ůzostaj─ůstosunkach. Serwiadosta┼éazarz─ůdzc─Ö ksi─Öcia Mi┼éosza, zyska┼éa wolno┼Ť─ç religijnych obrz─ůdk├│w, wyb├│r urz─Ödnik├│w z po┼Ťr├│d narodu, i tylko zobowi─ůza─ç si─Ö musia┼éa do p┼éaceniarocznej,napewnychzasadachopart├ęjdaniny. Oci─ů ga┼éa si─Ö Porta z powr├│ceniem sze┼Ťciu pomienionych powiat├│w, a┼╝ nareszcie zniecierpliwiona do ostatniego Serwia, wsp├│lnie zswym, dziedzicznie panuj─ůcym ksi─Öciem Mi┼éoszem, powsta┼éa prze ciwko Turcyi i’zbrojn─ůr─Ök─ů g┼é├│wny punkt Nigodyn, w powiecie krai┼äskim, zaj─Ö┼éa (14 maja 1833).
  17. Kiedy Francuzirozpocz─Öli(1830) blokad─ÖAlgieru,sultan Mahmud IIusi┼éowa┼é odwr├│ci─ç ich od walkidrog─ůdyplomatycz n─ů. Atoli flota francuzka, pod pozorem ┼Ťcis┼éej blokady, nie prze pu┼Ťci┼éa poselstwa su┼étana, a tak pozostawa┼éa tylko Porcie n a dzieja, ┼╝e wrazie upadku Algieru, nagromadzone, w nim skarby, w Smyrnie do r─ůk j├ęj dojd─ů.
  18. Mehmed(Mahomet)Ali,basza,namiestnikEgiptu,wspar ty przez bieg┼éego w sztuce wojenn├ęj syna swego Ibrahima, m y ┼Ťl─ůc,je┼╝eli nie o zupe┼én├ęj niepodleg┼éo┼Ťci, to przynajmni├ęj o roz szerzeniu granic swych posiad┼éo┼Ťci, z Syryi przeni├│s┼é wojn─Ö do Azyi mniejszej przeciwko Porcie,iodnios┼észy zwyci─Öztwo nad jej wojskami pod Konia (21 grud. 1832 r.) zagrozi┼é stolicy i tro nowi su┼étana, odrzuci┼é po┼Ťrednictwo Francyi ofiarowane przez pe┼énomocnika Roussin, iuleg┼é tylko zbrojnemu wyst─ůpieniu l─ů demi morzem Rossyi, pod nader ci─Ö┼╝kiemi warunkami dla Turcyi (kt├│ra potwierdzi┼éa mu, jako nale┼╝─ůce do egipskiego baszaliku, dzier┼╝enie wyspy Kandyi). Ugoda w Kutahia 1833 r.
  19. Z trudno┼Ťci─ů u┼Ťmierzone powstanie w Albanii (1831), n a danie oddzielnej ustawy Serwii, wp┼éyw obcy na Multany, ÔÇô 119 –
    Wo┼éoszczyzn─Ö i handel turecki, oderwanie si─Ö Grecyi, utrata A l gieru, znaczny wzrost pot─Ögi baszy Egiptu i wreszcie przeniesie nie si─Ö bardzo wielu najpracowitszych rodzin do BessarabiiÔÇô wszystko to zapowiada┼éo s┼éabo┼Ť─ç pa┼ästwa od trzystu ju┼╝ lat c h y l─ůcegosi─Ödoupadku. Lecznajstraszniejszycios,kt├│ryzagra┼╝a┼é istnieniu tureckiego pa┼ästwa, zachowany zosta┼é na rok 1839. Ugoda w Kutahia (ob. 20) nie przedstawia┼éa sta┼éych zasad do
    pokoju ale otwierala pole do nowych spor├│w, nie zabezpiecza┼éa bowiem spokojno┼Ťci ani dla Porty, ani dla Mehmeda Alego. Roku 1835 Mahmed domaga┼é si─Ö u Porty aby przyzna┼éa dla jego dynastyi rz─ůdy w Egipcie iSyryi i┼╝eby mu wolno by┼éo zapro wadzi─ç w tych krajach w┼éasny, od Porty niezawis┼éy system cel ny. Gdy si─Ö mu ten krok nie uda┼é, wnet kr─ů┼╝y─ç zacz─Ö┼éy pog┼éo skiwojny. Powodemdoniejby┼ézaleg┼éyharaczkt├│ryMehmed nieregularnie wnosi┼é, a bardziej jeszcze system handlowy icelny.
    Nareszciew miesi─ůcumaju 1838 roku,MehmedAliwyda┼é not─Ö, w kt├│rej ┼╝─ůda┼é aby tureckie wojska cofn─Ö┼éy si─Ö od jego granic; aby mu zapewniony by┼é wolny wyw├│z syryjskich produkt├│w za granic─Ö; o┼Ťwiadcza┼é ┼╝e pod temi tylko warunkami b─Ödzie op┼éaca┼é haracz i ┼╝adnych wojennych posi┼ék├│w do Syryi nie po┼Ťle. Porta za┼Ť zby┼éa go odpowiedzi─ů, ┼╝e z powodu wi─ů┼╝─ůcego j─ů handlowego traktatuzAngli─ů,┼╝─ůdaniomjegozadosy─çuczyni─çniemo┼╝e. Ju┼╝ na pocz─ůtku 1839 r. nie by┼éo w─ůtpliwo┼Ťci o wojennych zamia rachiuzbrojeniachsu┼étana. NajegorozkazHafisz basza,w 46000 wojska,przeprawi┼ési─ÖprzezEufratizaj─ů┼éAintab. SynMehmeda
    Ibrahim, dowodz─ůcy wojskiem egipski├ęm z pocz─ůtku unika┼é bitwy icofa┼ési─Öpowoli. Nieszcz─Ö┼ŤciemHafiszBaszada┼ési─Öuwie┼Ť─ç,opu ┼Ťci┼éniedost─Öpnestanowiskoipost─ůpi┼ézaIbrahimem. Dnia24czer: pod wsi─ů Nesbi─ů przysz┼éo do bitwy w kt├│r├ęj wojsko tureckie z u pe┼én─ů ponios┼éo kl─Ösk─Ö. Dnia 5 lipca, Kapudan Basza, bez otrzyma negorozkazu,zca┼é─ůflot─ůzDardanell├│wwyp┼éyn─ů┼é,id. 14stan─ůw szy przed zatok─ů aleksandryjsk─ů, odda┼é j─ů w r─Öce Mehmeda Alego.
    Nieprze┼╝y┼éMahmud IItakstrasznychkoleilosu,umar┼ézostawu j─ůc pa┼ästwo w najokropniejszym stanie przesilenia. Syn inast─Öpca ÔÇô 120 ÔÇô
    jego, 16 letni Abdul Med┼║yd. wed┼éug zalecenia ojca przybra┼é do rady 80 letniego starcu Chosrewa, i przez wzgl─ůd dla niego przy wr├│ci┼é urz─ůd W . Wezyra. Wreszcie Porta w przykr├ęm po┼éo┼╝eniu znajduj─ůca si─Ö,losy swe z┼éo┼╝y┼éa w r─Öce pi─Öciu mocarstw (Rossyi, Francyi, Anglii, Austryi iPrus) kt├│rych po┼Ťrednictwo Mehmed Aliprzyj─ů┼é. Po d┼éugich sporach, zw┼éokachitargachstan─Ö┼éaugo da:┼╝eMehmedzSyryiust─ůpi─çiwyda─çmia┼éflot─Ötureck─ů uzy ska┼éjednakdziedzicznedlasw├ęjdynastyirz─ůdyw Egipciezwa runkiem op┼éacania Porcie 80,000 kies, czyli40 milion├│w pia str├│w tnreckich rocznego haraczu, i swemi zabiegami u su┼étana dokaza┼é, ┼╝e Chosrew usuni─Ötym zosta┼é.
  20. Pomy┼Ťlniejszy dla Porty wzi─Ö┼éy obrot rzeczy w Serwii. Roku 1839, 25 lutego, og┼éoszona zosta┼éa, w Belgradzie, nowa zasadnicza ustawa. Przeze┼ä Serwia zyska┼éa oddzielny, w┼éasny rz─ůd, sk┼éadaj─ůcy si─Ö z trzech ministr├│w, tudzie┼╝ senat z 16 cz┼éon
    k├│w iprezesa,jako cia┼éo prawodawcze, bez przyzwolenia kt├│ rego ksi─ů┼╝─Ö nic wa┼╝nego przedsi─Öwzi─ů─ç nie mo┼╝e. Poniewa┼╝ za┼Ť taka ustawa ┼Ťcie┼Ťnia┼éa dowolne rz─ůdy ksi─Öcia Mi┼éosza, przeto pracowa┼é nad jejobaleniem. Zabiegom jego uda┼éo si─Ö sk┼éoni─ç do powstania regularne wojsko w Kragujewacz, Kruszewacz i w Chupria. Powsta┼äcy ruszyli ku Belgradowi, lecz pod Treszuja pi─Ö─ç godzin drogi od Belgradu, przez Senatora Wuszczycz P e ryszczycz, dow├│dc─Ö narodowego wojska, bez wystrza┼éu, schwytani idodom├│w odes┼éanizostali. Mi─Ödzyje┼äcamiznajdowa┼ési─Ötak┼╝e Jan, brat Mi┼éosza. Po tak nieszcz─Ö┼Ťliwem powodzeniu o┼Ťwiadczy┼é (12 czer.) ksi─ů┼╝─Ö Mi┼éosz senatowi i narodowemu zgromadzeniu, ┼╝e sw├ęj ksi─ů┼╝─Öcej godno┼Ťci zrzeka si─Ö na rzecz swego najstar szego syna Milana (Micha┼éa) Obrenowicza. za┼╝─ůda┼é aby jemu samemu wolno by┼éo wynie┼Ť─ç si─Ö do swych d├│br na Wo┼éoszczyzn─Ö zprzyrzeczeniem ┼╝e nigdy ju┼╝ do Serwii nie wr├│ci. Gdy zgro madzenie narodowe na to przyzwoli┼éo , ksi─ů┼╝─Ö Mi┼éosz da┼é (13 czer) to┼╝ samo przyrzeczenie na pi┼Ťmie.
  21. Po ┼Ťmierci Mahmuda II, reformatora pa┼ästwa tureckiego, usi┼éowano nada─ç wsteczny kierunek duchowi narodu i zwr├│ci─ç opini─ů do dawnych zniesionych zwyczaj├│w; s─ůdzono bowiem ┼╝e przez to obudz─ů si─Ö si┼éy i uczucie dawnej narodowej godno┼Ťci. Pierwszym w tym celu krokiem by┼éo przywr├│cenie urz─Ödu Wezyra. Dla zjednania sobie mi┼éo┼Ťci ludu sultan uczyni┼é nies┼éychany w dziejach tureckiego pa┼ästwa krok, og┼éaszaj─ůc dnia 3 listopada 1839 r. hattyszeryf b─Öd─ůcy dla Turcyi pewnym rodzajem kon stytucyi. Zamierzone przeze┼ä instytucye g┼é├│wnie mia┼éy na celu trzy punkta: 1) r─Ökojmi─ů, zapewniaj─ůc─ů mieszka┼äcom swobod─Ö ┼╝ycia, bezpiecze┼ästwo maj─ůtku i nietykalno┼Ť─ç s┼éawy; 2) na p e wnych zasadach oparty rozk┼éad podatk├│w ispos├│b ich pobierania: 3) porz─ůdne post─Öpowanie w zaci─ůgu do wojska i oznaczenie czasu sluby. T─Ö ustaw─Ö, kt├│rej celem ma by─ç ÔÇ×pod┼║wignienie religii, rz─ůdu, narodu ipa┼ästwa” uroczy┼Ťcie zaprzysi─Ögli Ulemowie idy gnitarze pa┼ästwa.
    Tom II.
    10
    -*$$$<- KRÓLESTWO GRECKIE
    A. & R A J.
    PO┼üO┼╗ENIEIGRANICE. Wyspyrozrzucones─ůmi─Ödzy 36┬░10’ÔÇô39’34ÔÇÖ p├│┼én. szer. a 38┬░20’ÔÇô44┬░8′ wsch. d┼éug. Sta┼éy l─ůd le┼╝y pod 36┬░20’ÔÇô39┬░10′ p├│┼én. szer. i 38┬░20’ÔÇô41’55ÔÇÖ wsch. d┼éug. Sta┼éy l─ůd,jako p├│┼éwysep oblewa od wschodu, po┼éu dnia izachodu morze, a mianowicie od wsch. i po┼éud.-wsch., ar
    chypelagzcie┼Ťnin─ůZejtuni,kana┼éem Egribos,dalejcie┼Ťnin─ůEgi ny iNapoli, od po┼éudnia ipo┼éud.-zachod morzem ┼Ür├│dziemn├ęm, tudzie┼╝ cie┼Ťninami Kolokythia i Koron; nareszcie od zachodu morzemio┼äski├ęmicie┼ŤninamiAinabachti(Lepanto)iArta L─ů demci─ůgniesi─Ögranicawed┼éugostatecznegow 1832r.rozgra niczenia, od zatoki Arta a┼╝ do zatoki Wolo. Linia ta oddziela ÔÇô 123 ÔÇô
    Grecy─ů od Albanii i Tessalii. Wyspy do Grecyi nale┼╝─ůce, wzgl─Ö dem sta┼éego l─ůdule┼╝─ůna wschodzie ipo┼éudnio-wschodzie.
    2.CZ─ś┼ÜCI. Wed┼éugprotoku┼éukonferencyizdnia3lutego 1830 r. trzech mocarstw zajmuj─ůcych si─Ö uspokojeniem Grecyi, ipod┼éug rozgraniczenia w 1832 r. nowe pa┼ästwo greckie sk┼éa
    daj─ů nast─Öpuj─ůce cz─Ö┼Ťci:
    1) Sta┼éy l─ůd, zaczynaj─ůc od wymienionej wy┼╝ej linii granicz
    n├ęj, ku po┼éudniowi si─Ö rozci─ůgaj─ůcy, a kt├│ry zajmuje cz─Ö┼Ť─ç Tessa liica┼é─ů Liwadyq, czyli dawne kraje Phthiotis, Etoli─ů, Pho kis, Doris, Lokris, Beocy─ů, Attyk─ů iAkarnani─ů, tudzie┼╝ p├│┼éwysep More (Peloponnesos)czylistaro┼╝ytneKorinthia,Sicyonia,Acha ia, Elis, Arkadia, Argolis, Messenia i Lakonia;
    2) Wyspa Negrepont (Egribos):
    3) Zachodnie Sporady: Kouri czyli Salamis, Aegina, Poros, Hydra iSpezzia:
    4) PółnocneSporady:Skiathos,Skopelos,Dromi,takzwa ne djable wyspy (Sarakino czyli Peristeri, Pelagnisi, Jura-Nisi, Jura-Polo, Arsura Nisi i Piperi, i Skyros;
    5) Wyspy Cyklady, a z tych p├│┼énocne: Andros, Tine, Mikoni, Delos,Syra,Thermia, Zea,ipo┼éudniowe:Naxos,Amorgo,Stam palia, Nanfi, Santorin, Nio, Skino, Polikandro, Serpho, Siphan to, Kimoli, Milo z wielu mniejszemi. Na mocy kr├│lewskiego postanowienia z dnia 15 kwietnia 1833, podzielony zosta┼é kraj na 10 Nom (departament├│w czyli obwod├│w) a te na 47 cyrku ┼é├│w (eparchij, roku za┼Ť 1836 nast─ůpi┼é nowy podzia┼é na 30 g u berniji18 podgubernij, atoliod r. 1838liczb─Ögubernijzmniej szono do 24 a podgubernij do 7.
    3.ROZLEG┼üOS─ć. Ca┼éaGrecyazajmuje880milkwadra towychzczegonasta┼éyl─ůdczyliLiwady─ů, cz─Ö┼Ť─çTessalii,More─Ö wraz zzachodniemi Sporadami
    przypada. . . . . 750 m. k. nawysp─ÖNegrepont. 70ÔÇ× ÔÇ× naCykladyÔÇŽ. 60ÔÇ× .
    4.GRUNTIKLIMAT. Ca┼éyl─ůdsta┼éywystawiadwap├│┼é ÔÇô 124 ÔÇô
    wyspy,zkt├│rych p├│┼énocny,tojestLiwadyaicz─Ö┼Ť─çTessaliiroz ci─ůga si─Ö od granicy p├│┼énocn├ęj ni do przyl─ůdka Kolonna, iobej muje kraj nieprzerwanie g├│rzysty.
    ├č├│ry ju┼╝to sk┼éadaj─ů si─Ö ze stromych, go┼éych, strasznemi prze pa┼Ťciami przerywanych ska┼é, najmniej przez kilka miesi─Öcy w ci─ůgu roku ┼Ťniegiem pokrytych ju┼╝ stanowi─ů pi─Ötrami wzno sz─ůce si─Ö ┼éawy, okryte po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci ┼╝yznemi pastwiskami i pi─Öknemi lasami, wreszcie suche igo┼ée. Nad p├│┼énocn─ů granic─ů rozci─ůgaj─ů si─Ö w cz─Ö┼Ťci g├│ry Mezzovo, tudzie┼╝ g├│ry Agrafa (dawny Pindus), Delacha i Mauro-Wouni (dawny Pelion). Nieco dalej ku po┼éudniowi le┼╝y majestatyczna Oeta (Kumayta) ze s┼éawnym prze smykiem Termopyle, dalej ku po┼éudniowi Liukura (Parnass). S a gara (IIelikon), Kytheron. W dolinach ir├│wninach grunt jest wyborny, na kt├│rym, przy ┼éagodnej temperaturze, bujnie si─Ö
    utrzymuj─ů wszelkie gatunki ro┼Ťlin.
    zeki kr├│tki tu maj─ů bieg, najznaczniejsze s─ů: Hellada, Mauro
    Nero czyli Potamo (dawny Kephissus), Asopus i Asper czyli Aspropotamos (Achelous). Wiele rzek w letniej porze całkiem wysycha. Jezior bardzo wiele. Największe jest Kopais czyli T a poglias (9 mil obwodu). Mniejsze: Wrach ori, Angelo Kastron, Morikios (dawne Hylika), Ozeros, Ambrakia.
    P├│┼éwysep po┼éudniowy, czyliMorea, r├│wnie┼╝ wielokrotnieg├│ rami jest przerzni─Öty; ┼é─ůcz─ů si─Ö one, lub g┼é├│wne maj─ů w─Öz┼éy w ┼Ťrodku p├│┼éwyspu, a ich ramiona rozchodz─ů si─Ö w r├│┼╝ne przy g├│rki (na wschodzie Skillo, na polud.-wschodzie Malea na p o ┼éudniu najdalej wychodz─ůcy koniec Europy Matapan i Gallo; na *ach├│dTornezeiChiarenza,nap├│┼énoc-zach├│dPapas) G├│rytena po┼éudnius─ůponajwi─Ökszejcz─Ö┼Ťcigo┼éeisuche,w ┼Ťrodkuiku p├│┼énocy okryte lasami lub pastwiskami. G├│ry mor├ęjskie dziel─ů si─Ö na Argolickie, Cylle┼äskie (Zyria) i Majna czyli Taygetos:
    najwy┼╝szemiszczytamisi─Ögaj─ů7500. Najznaczniejszer├│wniny w Morei s─ů Nisi, Tripolizza, dalej r├│wniny Misitra (Sparta), A n gos, Kordos, w p├│┼énocnej Grecyi r├│wniny Aten, Maraton, Platea, Lepsina, Teba┼äskie, Salona, Missolongi, Zejtun i t. d. Na tych ÔÇô 125 ÔÇô
    nizinach wsz─Ödzie najpi─Ökniejsz─ů wida─ç wegetacy─ů. Z pomi─Ödzy rzek, w po┼éudniowej Grecyi znaczniejsze s─ů: Rufia (Alpheus)sp┼éa wna,iBasiliPotamo,zpocz─ůtkuIriszwana. Klimatwog├│lno┼Ťci zdrowy i bardzo ┼éagodny; zima d┼╝d┼╝ysta i zwykle tak s┼éaba, i┼╝ wcale niezamarza: wiosna w lutym si─Ö zaczynaj─ůca, pogodna, pi─Ö kna; lato poczyna si─Ö w maju a ko┼äczy w pa┼║dzierniku, gor─ůce, suche (oko┼éo po┼éudnia termometr podnosi si─Ö cz─Östokro─ç do 36*), koniecjesieniburzliwyid┼╝d┼╝ysty. ┼Ürednia temperatura w Ate nach X 15┬░30′. Wyspa Negrepont przer┼╝ni─Ötajest ┼éa┼äcuchem g├│r,kt├│rychszczyt(mianowicieS.EliasziDelphido5000 do
    chodz─ů) tak jest wysoki, i┼╝ przez sze┼Ť─ç miesi─Öcy w roku ┼Ťniegiem pozostaje pokryty. Nadmorza s─ů g├│rzyste, wynios┼éemi jod┼éami i sosnami zaros┼ée, ┼Ťrodek obszern─ů stanowi r├│wnin─Ö, kt├│ra blizko
    ┬žwyspyzajmuje. Innemniejszewyspys─ůpowi─Ökszejcz─Ösci,ska liste,go┼ée kilkatylko,jakoto:Andros,Naxos,Poros,Amorgo, Stampalia maj─ů dobre grunty, aprzeto,przy swym ┼éagodnym kli macie, piekn─ů wegetacy─ů.
  22. P┼üODY NATURALNE. Pomimo wielki brak przemys┼éu, w ni┼╝ej le┼╝─ůcych okolicach grunt wydaje wsz─Ödzie w najpi─Ökniej szymstanienajdelikatniejszegatunkieuropejskichro┼Ťlin. Zbo┼╝a mniej ni┼╝ dla kraju potrzeba, pomimo ┼╝e rolnictwo w ostatnich czasachwielkipost─Öpuczyni┼éoszczeg├│lniejw Morei. ┼╗ytaiowsa wcale nie siej─ů, ale za to wiele kukuruzy, pszenicy ij─Öczmienia, tak┼╝e nieco ry┼╝u. Rosliny str─ůczkowe starannie s─ů hodowane. Ogrodo win bardzo wiele inader pi─Öknych, najlepsze kalafiory, bardzo du┼╝e melony, mn├│ztwo cebuliiosobliwie dobrej kapusty. Rosli nami handlowemis─ů: wielka ilo┼Ť─ç bawe┼ény, tytu┼ä tureckiemu si─Ö r├│wnaj─ůcy, szczeg├│lniej przedni w Argos iKalamata, szafran (s┼éa
    wny zwyspySerfo czyliSerfanto). Owoce pospoliteichgatunki rzadko gdzie widzie─ç si─Ö daj─ů, ale za to mn├│ztwo i wybornych owoc├│w po┼éudniowych, jako to: fig, migda┼é├│w, cytryn, pomara┼ä czy,kasztan├│w. Winowsz─Ödziestaranniepiel─Ögnowane,alega tunki jego cz─Östo maj─ů w sobie ┼╝ywic─Ö, co im nadaje smak gorz kawy, st─ůd nazywane bywaj─ů winami ┼╝ywicznemi czyligorzkiemi.
  • 126 ÔÇô
    Najlepsze gatunki s─ů: malwazya, vino-santo z wyspy Santorin, kt├│re dobroci─ů przewy┼╝sza nawet wina europejskie, r├│wnie dobre zwyspNaxos,Tine,Miloit.d.Oliwkiimorwy, bardzog─Öste, dlategowielesi─Öotrzymujeoliwy. RozynkikorynckiewMorei, kt├│rych przed rewolucy─ů wywo┼╝ono rocznie 80000 cnt. Lasy, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci bardzo zniszczone. Byd┼éa najwi─Öcej chowa si─Ö w Morei. Ma┼ée, ale pi─Ökne i krzepkie konie wiele os┼é├│w i te w y ┼é─ůcznie u┼╝ywane bywaj─ů do transport├│w; byd┼éo rogate drobne: ┼Ťwiniew wieluokolicachdo┼Ť─çpospolite,k├│zmn├│ztwoipi─Öknych; pomi─Ödzy r├│┼╝nemi gatunkami domowych zwierz─ůt najwi─Öcej owiec, ale nie ma cienko-we┼énistych; mas┼éa owczego tudzie┼╝ owczego i koziego sera wyrabiaj─ů bardzo du┼╝o. Drobiu mn├│ztwo: wida─ç stadamiindyki,aanijednejg─Ösi. Ch├│w pszcz├│┼édajewyborny!mi├│d iwosk (najprzedniejszy mi├│d zg├│ry Hymettus) Chowem jedwa bnik├│w powszechnie si─Ötrudni─ů, alejedwab nie najlepszy. Ryby szczeg├│lniejna zachodnich brzegach po┼éawiaj─ů si─Ö obficie, mia nowicie sardele, makrele, tudzie┼╝ czernice (sepie), ┼╝o┼éwie wmn├│ztwienabrzegachmorskich,aleichnieu┼╝ywaj─ů. G─ůbki ikorale w wielu miejscach z g┼é─Öbi m├│rz bywaj─ů wydobywane. Cia┼éa kopalne. Lubo pokazuj─ů si─Ö ┼Ťlady metali, wszelako prawie nieczynne jest g├│rnictwo; w kilku tylko miejscach wydobywaj─ů ┼╝elazo, o┼é├│w, mied┼║ i t. d. Szczeg├│lniej bogaty jest kraj w pi─Ökne gatunki marmur├│w, mi─Ödzy kt├│remi najcelniejsze na wyspie Parosiw g├│rze Pentelikos w Attyce. S─ů tak┼╝e kamienie m┼éy┼ä skie, wapienne, ziemia kimelska (bia┼éy gatunek bolu), pianka morska, zkt├│rejwyrabiaj─ůfajki,saletra,ha┼éun,s├│lmorska(po dostatkiem na w┼éasne potrzeby), wiele siarki, pumeksu, kamienne ibrunatne w─Ögle kt├│rych niedawno odkryto wielkie pok┼éady na wyspie Negrepont; ┼║r├│d┼éa w├│d mineralnych a szczeg├│lniej ciep┼éych siarczystych.
    ÔÇó+)@@>ÔÇó ÔÇô 127 ÔÇô
    o *222Ra$tx.
    1 POCHODZENIE. 1)Grecy,potomkowiedawnychHellen├│w, m├│wi─ůcy j─Özykiem nowo greckim utworzonym zdawnego j─Özyka: atoli j─Özyk staro┼╝ytny za pi┼Ťmienny jest przyj─Öty. Do tego plemie nia nale┼╝y wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tera┼║niejszej ludno┼Ťci. Majnoci, uwa┼╝ani za plemiennik├│w dawnych Spartan├│w, zdaj─ů si─Ö raczej pochodzi─ç
    z pomieszania r├│┼╝nych plemion, kt├│re w g├│rach zamieszkawszy s w o j─Ö niepodleg┼éo┼Ť─ç utrzymali.
    2) Alba┼äczycy (oko┼éo 400,000) najwi─Öcej w Negreponcie, na w y s p i e H y d r a i n a s t a ┼é y m l ─ů d z i e , g d z i e K o k a w u n i o c i , L a l i o c i i t. d . s─ů w┼éa┼Ťciwie Alba┼äczykami.
    3) Wołosi, BulgarowieiprzybyszezTessalii,Macedonii,Epiru.
    4) ┼╗ydzi,ma┼éaichliczba,jakwsz─Ödziew Europietakitu┼╝y j─ů zhandlu.
    5) Niemcy,szczegolniejBawarczycy,nowo-osiedli,iinniEuro pejczycy, ale ich nie wiele.
    2 LUDNOS─ć. Og├│┼émieszka┼äc├│w Grecyi mo┼╝naby przyj─ů─çna 900,000. Z tego:
    wMorei ÔÇŽÔÇŽ..400,000 w p├│┼énocnej Grecyi . . . . . 300,000 w EubeiNegreponcie)iinnychwysp.200,000
    W przeci─Öciu wi─Öc wypada na jedn─Ö mil─Ö kwadratow─ů 1,023 dusz. Wed┼éug wydanego almanacha w Atenach 1837 r.wyno si─çmia┼éaludno┼Ť─ç 922000; przeciwnie spis w roku 1838 wyka za┼étylko742,471g┼é├│w.W inn├ęmpodaniuczytamy468gmini 846,000 mieszka┼äc├│w.
    He mopolis Syros) (według
    Nauplia (Napoli di Romania) 10,000
    dawniejszych podan) . . 30,000 (wedlugnowszych). . .14,000
    EginaÔÇŽÔÇŽ..10.000 Patras . . . . . . . . 7 000
    Ateny(stolicairezydencya).22,000 Hydra . . . . . . . .15,000
    Chalcis(Negrepent) . . . 6.000 Liwadya ÔÇŽÔÇŽ.6000
    Ludno┼Ť─ç znaczniejszych miast: mieszk.
    mieszk. ÔÇô 128 ÔÇô
    mieszk. mieszk. AndrosÔÇŽÔÇŽ..6,000 S.Nikolo(Tinos)ÔÇŽ.4,000 SyrosÔÇŽÔÇŽ..6,000 Missolongi ÔÇŽÔÇŽ4,000 MykonosÔÇŽÔÇŽ.5,000 NaxosÔÇŽÔÇŽ..4,000 Mi┼éos . . . . . . . . 5,000 Thermia(Kythnos). . . . 4,000
    Zejtun. . . . . . 4,000
    3PRZEMYS┼ü. Ma┼éailo┼Ť─çrzemios┼éir─Ökodzielniogranicza
    si─Ötylkona prz─Ödzeniuitkaniubawe┼ényijedwabiu,nabudowa niu statk├│w wodnych iniewielu wyrobach ┼╝elaznych. Za najpra cowitszych robotnik├│w uwa┼╝ani s─ů mieszka┼äcy niekt├│rych wysp Cyklad, a mianowicie Tine, a po ni├ęj wysp Mikoni i Naxos. N a j znakomitsze przemys┼éem miasta s─ů: Napoli di Romania (prz─Ödze nie itkanie bawe┼ény, roboty z┼éote isrebrne, tudzie┼╝ broni): N e grepont (bawe┼éniane ijedwabne tkactwo; Liwadya (p┼é├│cienka i grube gatunki sukna); Ateny (safian, myd┼éo, tkactwo jedwabne
    ibawełniane); Lepanto (garbarnie i proch).
    Handel odbywa sięnajwięcej na morzu,ir. 1831 składałasię
    marynarka handlowa grecka z2,941 okr─Öt├│w, mi─Ödzy kt├│remije
    dnak 2,324 mniej nad 15 beczek nosi┼éy ┼éadunku, a warto┼Ť─ç w y
    wiezionych iprzywiezionych towarów szacowano ogółem na
    34,522,700frank├│w. Najczynni├ęjzajmuj─ůsi─Öhandlemmieszka┼ä
    cy wysp Hydra iSyros,kt├│rychstolice,aszczeg├│lniejHermopolis
    (na Syros) jest ┼Ťrodkowym punktem zwi─ůzk├│w handlowych z o b
    cemi krajami, a nawet Hermopolis jest obecnie składowêm mia
    stem handlu lewanckiego, a jego trzy towarzystwa assekuracyjne
    obracaj─ů rocznie kapita┼éem 200 milion├│w frank├│w wynosz─ůcym i
    wielkieodnosz─ůzyski.W ostatnichatolilatachhandelmiastaSyros
    znaczniepodupadł.W Atenachmabyćterazbankzałożony.Zasłu
    guj─ů tu tak┼╝e na wzmiank─Ö Napoli di Romania (Nauplia), Patras,
    Koron, Modon it.d.ÔÇô G┼é├│wnemi przedmiotami wywozu s─ů:po
    łudniowe owoce, rozynki, oliwki ioliwa, tytuń, bawełna, wełna,
    wino, ser, jedwab, wosk, mi├│d, we┼éna, sk├│ry, sardele, g─ůbka.
    Wprowadzaj─ů za┼Ť: wyroby bawe┼éniane iwe┼éniane, szk┼éo,gliniane naczynia, wyroby stalowe i ┼╝elazne, budulec, kaw─Ö, cukier i t. d.
    Przez d┼éug─ů o niepodleg┼éo┼Ť─ç wojn─Ö handel i w og├│lno┼Ťci przemys┼é wiele ucierpia┼é. ÔÇô 129 ÔÇô
    Pieni─ůdze. Wed┼éug dekretu zdnia 20 lutego 1833 r.w miej sce dotychczasowego rachunku na tureckie piastry iparas, ma by─ç zaprowadzona narodowa moneta irachunek na drachmy ile ptas. Drachma jestsrebrna moneta warto┼Ťci 50 gr. pols. izawiera
    100 leptas. Pr├│cz drachm pojedynczych maj─ů by─ç bite sztuki w y nosz─ůce5 !,i#drachmy:pieni─ůdzez┼éotes─ů20i40drachmowe. 4 RELIGIA. Wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çmieszka┼äc├│wwyznajegreck─ů(nie unick─ů).Ko┼Ťcio┼égreckima tu10arcybiskup├│w:w Patras,Koryn cie, Napoli di Romania, Tripoliza, Elis, Lacedemon, w Atenach, Tebach, tudzie┼╝ na wyspach Eubea, Tinos, iNaxos 33 biskup├│w i200 klasztor├│w.Religiakatolicka,najwi─Öcejmaj─ůcawyznawc├│w na wyspach Cykladach, a kt├│r─ů tak┼╝e i kr├│l wyznaje, zostaje pod
    naczelnictwem arcybiskupa na wyspie Tinos ibiskup├│w w Syra i Naxos:religie ┼╝ydowskaimahometa┼äskama┼éolicz─ůwyznawc├│w. Wszystkie wyznania doznaj─ů r├│wnej opieki praw.
    5.NAUKIISZTUKI. NaukiisztukiwGrecyidopierosi─Ö zawi─ůzuj─ů, uci─ů┼╝liwe rz─ůdy tureckie, nie tylko zatar┼éy wszelkie zabytki dawnej o┼Ťwiaty greckiej, ale nawet przyt┼éumi┼éy ch─Ö─ç do naukowych zatrudnie┼ä. Pojedyncze, mianowicie w g├│rach za mieszka┼ée pokolenia Grek├│w, w ci─ůg┼éych zapasach zTurkami, zdziczeli takiemi byli ponurzy, odludni, rabunku tylko i okru cie┼ästw chciwi Kolokyty (Kakowunioty), tudzie┼╝ nieustraszeni, chytrzy Majnoci. W przedostatnich dopiero dwudziestu latach Grecy wchodzi─ç zacz─Öli w ┼Ťci┼Ťlejsze z o┼Ťwieconemi narodami Europy zwi─ůzki, przez ┼Ťwiatlejszych i zamo┼╝niejszych z p o ┼Ťr├│d siebie obywateli. Ci wysy┼éali m┼éodzie┼╝ na nauk─Ö do w y ┼╝ szych szk├│┼é w Niemczech iwe W┼éoszech, kt├│ra za powrotem wp┼éywa┼éa na o┼Ťwiecenie narodu. Wiele tak┼╝e prze┼éo┼╝onych na
    j─Özykgreckiobcychdzie┼éupowszechnionow Grecyi. Atolikrwa weid┼éugiewalkizTurcy─ů zatamowa┼éypost─Öpduchowego wy kszta┼éceniaiwychowania.W kr├│tkimjednakczasiegdyGrecya uznana zosta┼éa niepodleg┼éem pa┼ästwem igdy na czelejej rz─ůdu stan─ů┼é prezes Capo d’Istrias, powsta┼éo ministerstwo o┼Ťwiecenia,
    kt├│remu powierzono urz─ůdzenie szk├│┼é elementarnych i kierunek Tom II. 17
  • 130 ÔÇô
    szk├│┼éhelle┼äskich.W Eginieza┼éo┼╝onowy┼╝sz─ůszko┼é─Öpodnazw─ů szko┼éy centralnej, na wyspie Paros powsta┼éa szko┼éa teologii a w Naupli szko┼éa wojskowa. Szko┼éy elementarne pomno┼╝y┼éy si─Ö do 60. Rz─ůd panuj─ůcego kr├│la nier├│wnie wi─Öcej dla rozszerze
    nia ipod┼║wignienia nauk uczyni┼é. Za┼éo┼╝ono w Atenach uniwer sytet o czterech wydzia┼éach, na kt├│re ju┼╝ teraz do 150 uczni├│w ucz─Öszcza: urz─ůdzono tak┼╝e 5 gimnazyj (najlepsze w Atenach), otwarto szko┼éy helle┼äskie (przygotowawcze do gimnazyj; roku 1837by┼éoichju┼╝23,awnichiwgimnazyachliczono3000 uczni├│w), szko┼éy gminne czyli szko┼éy dla ludu (1836 istnia┼éo ich ju┼╝ 113, z 10,770 uczni├│w), szko┼éy elementarne (1836, by┼éo ich 250, a uczni├│w 7000). Od tego czasu liczba uczni├│w znacznie si─Ö pomno┼╝y┼éa. Wreszcie urz─ůdzono w Atenach szko┼é─Ö normaln─ů, w kt├│rej si─Ö m┼éodzie┼╝ usposabia na nauczycieli elementarnych, a przyniejjestszko┼éawed┼éugmetodyLankastra. Pr├│czt├ęjs─ůjesz cze dwie szko┼éy Lankastra tudzie┼╝ wybornie urz─ůdzona szko┼éa dla 500 ch┼éopc├│w idziewcz─ůt, pod przewodnictwem dw├│ch missyo narzyameryka┼äskich.W r├│┼╝nychtak┼╝einnychmiastachgreckich licz─ů 180 szk├│┼é Lankastra, utrzymuj─ůcych si─Öju┼╝ kosztem rz─ůdu ju┼╝gmin.W Syra,opr├│czszko┼éyhandlu,istniejewielkaprzez missyjne towarzystwo angielskie za┼éo┼╝ona szko┼éa dla ch┼éopc├│w i dziewcz─ůt. W og├│lno┼Ťci panuje w Grecyi wielka naukowa czyn no┼Ť─ç w Atenach bardzo wiele wychodzi pism peryodycznych s─ů tam 4 ksi─Ögarnie i drukarska gisernia, jedna w ca┼éym kraju). Papierni ┼╝adn├ęjjeszcze nie ma w kraju. Ju┼╝ teraz w Atenachjestzak┼éad litograficzny iopr├│cz drukarni kr├│lewskiej licz─ů ich w samej sto licy9a6naprowincyach. Istniej─ůtak┼╝etrzyuczonetowarzy
    stwa: lekarskie, badacz├│w natury, a trzecie dla wspierania w y chowania publicznego.
    ÔÇóÔÇó-3%6:-ÔÇó-
    Q R3&D,
    1.FORMARZ─äDU. Konferencyjnymzdnia3lutego1830 r. protoku┼éem podpisanym przez pe┼énomocnik├│w trzech opie ÔÇô 131 ÔÇô
    ku┼äczych mocarstw, (Rossyi, Anglii iFrancyi) Grecya uznana zosta┼éa za zupe┼énie od Turcyi niezawis┼ée, udzielne pa┼ästwo, i og┼éoszona dziedziczn─ů pod chrze┼Ťcia┼äskim kr├│lem monarchi─ů. Przez wolny wyb├│r narodu, i w skutek londy┼äskiego traktatu z dnia 7 maja 1832 r. ofiarowana zosta┼éa, korona Grecyi ksi─Öciu Fryderykowi Ottonowi Bawarskiemu, drugiemu synowi kr├│la bawarskiego,kt├│r─ůtendostojnymonarchaprzyj─ů┼éw imieniuswe go ma┼éoletniego syna. Pomienione traktaty do kt├│rych takie przyst─ůpi┼éa Turcya, s─ů zasadniczemiprawami dla greckiegokr├│ lestwa. Korona i dostojno┼Ť─ç kr├│lewska jest dziedziczna w linii m─Özkiej i ┼╝e┼äskiej. W razie gdyby kr├│l Otton umar┼é bezdzietnie, przesz┼éaby korona na jego m┼éodszego brata Luitpolda i jego wprostejliniipotomstwo. Nigdyjednakdwiekorony,greckai bawarska, na jednej g┼éowie po┼é─ůczone by─ç nie mog─ů. Od czasu doj┼Ťcia do pe┼énoletno┼Ťci kr├│la Ottona (dnia 1 czerwca 1835 r.) sprawowane a┼╝ do owego czasu rz─ůdy, przez regency─ů, sam m o narcha obj─ů┼é. Tytu┼é panuj─ůcego: ÔÇ×Zbo┼╝ej ┼éaski kr├│l grecki.” Z p o cz─ůtku rezydency─ů kr├│lewsk─ů by┼éo miasto Napoli di Rimonia
    (Nauplia; obecnie przeniesiona do Aten, kt├│re razem s─ů stolic─ů pa┼ästwa.
    Ordery ju┼╝ w 1822 roku ustanowiony order zas┼éugi, podzie lony na 3 klassy, i kt├│rego oznak─ů jest krzy┼╝ jasno niebieski; panuj─ůcy monarcha ustanowi┼é dnia 1 czerwca 1833 order Zba wiciela, na 5 klas podzielony, r├│wnie wojskowy jak cywilny.
    2.W┼üADZERZ─äDOWE. Naczelnierz─ůdz─ůc─ůw┼éadz─ůjest ministeryum, kt├│re dekretem kr├│lewskim wydanym w dniu 15 kwietnia 1833 na nowo organizowane zosta┼éo. Obecnie sk┼éada
    si─Ö z 7 wydzia┼é├│w: domu kr├│lewskiego i spraw zewn─Ötrznych: sprawiedliwo┼Ťci sprawwewn─Ötrznych:wyzna┼ä,ipublicznego o┼Ťwiecenia przychod├│w iskarbu wojnyimarynarki. Nad ka ┼╝dymwydzia┼éemprze┼éo┼╝onyjestsekretarzstanu. Wszyscysekre tarze sk┼éadaj─ů rad─Ö ministeryaln─ů. Do narady nad wa┼╝niejszemi sprawami pa┼ästwa ustanowiona zosta┼éa rada stanu, kt├│ra 1837 r. sk┼éada┼éa si─Ö z3 wiceprezes├│w, 17 zwyczajnych i 14 nadzwy czajnych radc├│w stanu, tudzie┼╝ ze 4 referendarzy. Izba obra chunkowa, g┼é├│wny urz─ůd skarbowy ig┼é├│wny urz─ůd pocztowy z o staj─ů pod w┼éadz─ů og├│lnego ministerstwa. Najwy┼╝sz─ů duchown─ů w┼éadz─ů greckiego ko┼Ťcio┼éa jest ┼Ťwi─Öty synod, kt├│ry si─Ö sk┼éada z 1 prezesa i 5 cz┼éonk├│w i corok si─Ö odmienia. Po zniesieniu nomarch├│w i eparch├│w, miejscowy zarz─ůd po prowincyach spra wuj─ů gubernatorowie, bezpo┼Ťrednio od ministerstwa zale┼╝─ůcy, i, gdzie potrzeba, maj─ů pod sw─ů w┼éadz─ů podgubernator├│w. Dla wymiaru sprawiedliwo┼Ťci ustanowiono s─ůd kassacyjny, 2 trybuna┼éy appellacyjne, 10 trybuna┼é├│w pierwszej instancyii3 s─ůdy handlo we. Do za┼éatwienia spraw mniejszej wagi, tudzie┼╝ dla pomocy w┼éadzy policyjnej s─ů po gminach s─Ödziowie pokoju.
    3.DOCHODYPA┼âSTWA. FinanseGrecyi,pouznaniujej niepodleg┼éempa┼ästwem,w najsmutniejszymokaza┼éysi─Östanie.Dla tego trzy opiekuj─ůce si─Ö Grecy─ů mocarstwa, zapewni┼éy temu n o wemu pa┼ästwu po┼╝yczk─Ö 60 milion├│w frank├│w, z kt├│rejjednak
    tylko # cz─Ö┼Ťci zaci─ůgni─Öto iztego 13 milion├│w, jako wynagro dzenie,Turcyizap┼éacono.W pierwszychlatachrz─ůd├│wkr├│laOt
    tona brak w skarbie coraz by┼é wi─Ökszy, atoli od 1835 zacz─ů┼é si─Ö zmniejsza─ç, jak si─Ö to z nast─Öpuj─ůcych dat pokazuje roku 1835, kiedy dochody wynosi┼éy 111,350000, a wydatki 13,449,000 drachm, brakowa┼éo 2,094,000 drachm; roku 1838 kiedy by┼éo dochod├│w 14,853,277 a wydatk├│w 16,467,131 dr. zni┼╝y┼é si─Ö brak na 1,613,131 dr.; w bud┼╝ecie na rok 1839 brakowa┼éo ju┼╝ tylko 906,863 drachm; nakoniec w roku 1840 dochody r├│wne by┼éy wydatkom. Dochody w roku 1836 sk┼éada┼éy si─Ö g┼é├│wnie: z podatku gruntowego 6,300,000 drachm, z ce┼é 2,050,000: z p o datku od byd┼éa 1,600,000 dr.: g┼é├│wne za┼Ť wydatki by┼éy na
    wojsko l─ůdowe 4 mil., na marynark─Ö 2 mil., na list─Ö cywiln─ů 1 mil. drachm. Opr├│cz zar─Öczonych przez opieku┼äcze mocarstwa 60 mil. frank├│w, ma jeszcze Grecya inne d┼éugi kt├│re dnia 1 czerwca 1835 r. wynosi┼éy blizko 179 mil. drachm.
    4.SI┼üAZBROJNA. Dlautwierdzeniagreckiegotronukr├│l bawarski wys┼éa┼é 1833 r. wraz ze swym synem kr├│lem Ottonem, ÔÇô 133 ÔÇô
    korpus bawarskiego wojska wynosz─ůcy 3500 ludzi, kt├│re trzy lata w Grecyi pozosta─ç mia┼éo. Pr├│cz tego zgodzono si─Ö na zaci─ůg wojska dla Grecyi w Bawaryi, i w kr├│tkim czasie zebrano korpus iwys┼éano do Grecyi 1833 r. W skutek kr├│lewskiego postano wienia z 1833 r. ├│wczasowe wojska greckie, tak regularne (tac tikos jak inieregularne (palikary) zosta┼éy rozwi─ůzane, a w ich miejsce nakazano utworzenie innego greckiego wojska do kt├│re go wej┼Ť─ç zaraz mia┼éo dawne regularne wojsko greckie, a kt├│re sk┼éada─ç by┼éo powinno 8 batalion├│w liniowej piechoty,jeden pu┼ék u┼éan├│w i 10 kompanij artyleryi, poci─ůgu, rzemie┼Ťlnik├│w i pionier├│w zarz─ůdzono tak┼╝e utworzenie 10 batalion├│w strzelc├│w, z ├│wczasowego nieregularnego wojska. Wszystko wynosi─ç mia┼éo og├│┼éem 9400 ludzi. Dla utrzymania publicznego porz─ůdku ibez piecze┼ästwa wystawiono korpus ┼╝andarmeryi z 10 kampanij z┼éo ┼╝ony. Teraz ju┼╝ wcale niema bawarskich wojsk w armii greckiej, ita sk┼éada si─Ö z samych rodowitych Grek├│w, gdy┼╝ zaprowadzony zosta┼é porz─ůdny spis wojskowy. Roku 1838 sk┼éada┼éa si─Ö si┼éa zbrojna grecka z 6 0 0 0 ludzi, to jest z 3 batalion├│w liniowej p i e choty, 2 batalion├│w strzelc├│w, zjednego pu┼éku o4 szwadronach jazdy, ikorpusu artyleryi wynosz─ůcego 600 ludzi, do czego tak┼╝e doda─ç nale┼╝y ┼╝andarmery─ů. Grecya ma liczne warownie. Najmo cniejsz─ů jest Nauplia: inne s─ů: w Morei Akropolis, bardzo mocna, dardanelskiezamki,Napolidi Malvasia,Nawaryn,Modon iKoron: w Grecyi p├│┼énocnej: Missolongi, Woniza, Zejtun, Lepanto ina Eubei miasta Chalus iKarystos. Organizacya wojennej marynar ki ci─ůgle post─Öpuje, a wyspa Poros na g┼é├│wny sk┼éad przeznaczo na zosta┼éa. Obecnie sk┼éada si─Ösi┼éamorska z33 wojennych stat k├│w maj─ůcych 190 dzia┼é i 2400 ludzi. Najwi─Ökszemi okr─Ötami s─ů dwie korwety o 22 i26 dzia┼éach. Z reszt─ů wyj─ůwszy 2 statki
    parowei2 brygi,wszystkieinnes─ůtylko┼éodzieuzbrojoneje dn├ęm lub dwoma dzia┼éami.
    ->Q├ę
  • 134 –
    ÔÇó H I S T 0 R Y A.
  1. Z podzia┼éu pa┼ästwa rzymskiego za Teodozyusza I, Grecya dosta┼éa si─Ö,jako prowincya, cesarstwu wschodniemu nad kt├│r├ęm panowa┼é Arkadyusz, a kt├│re od jego stolicy bizanty┼äski├ęm tak ┼╝ezwano. Wszystkocojeszczepozosta┼éoby┼éozdawnychgreckich sztuk, nauk i o┼Ťwiecenia, garn─Ö┼éo si─Ö do Bizancyum czyli K o n stantynopola, stolicy nowego cesarstwa, kt├│rego losy, a┼╝ do osta tnich czas├│w podzielali wszyscy Grecy (ob. History─ů Turcyi euro
    pejskiej).
  2. Udzielno┼Ť─ç wschodniego cesarstwa zapewnia┼éa wprawdzie
    greckiemu narodowi byt samoistny, t├ęm bardziej gdy to pa┼ästwo
    p├│┼║niej a┼╝ do po┼éowy pi─Ötnastego wieku nosi┼éo imi─Ö greckiego c e sarstwa.Leczitaniezawis┼éo┼Ť─ç ustalagdyr.1453ostatnice
    sarz grecki Konstantyn Paleolog XI, walcz─ůc na murach Konstan tynopola przeciwko Turkom, ze stolic─ů, j├ęj ludem i ca┼éem p a ┼ä stwem, wpad┼é w r─Öce zwyci─Özc├│w (ob. Turcy─ů europejsk─ů).
  3. Ci zwyci─Özcy zapewnili Grekom ┼╝ycie, maj─ůtek, a nawet w pocz─ůtkach pewn─ů wolno┼Ť─ç, za co tylko w┼éo┼╝yli na nich obo wi─ůzek p┼éacenia mahometa┼äskim w┼éadzcom pog┼é├│wnego czyli haraczu. P├│┼║niej, gdy iostatnie, niejaki czas jeszcze w r─Öku chrze┼Ťcian pozostaj─ůce szcz─ůtki greckiego pa┼ästwa (Trapezunt,tu dzie┼╝ wyspy Rodus, Cypr i Kandya) wpad┼éy w moc Turk├│w, ucisk muzu┼éma┼äski stawa┼é si─Ö dla Grek├│w coraz ci─Ö┼╝szy. Wpo┼Ťr├│d te go ucisku upada┼éy nauki, gas┼éo ┼Ťwiat┼éo izaciera┼éy si─Ö dawne oby czaje Grek├│w, wszak┼╝e lud ten pozosta┼é zawsze czynnym iprzed si─Öbierczym, a handlu, rzemios┼é i niekt├│rych sztuk (np. sztuki l e karski├ęj) zr─ůk swych niewypu┼Ťci┼é.
  4. Nie raz Grecy, upokarzaj─ůcem przez swych pan├│w nazy wani imieniem Rajas, usi┼éowali zrzuci─ç niezno┼Ťne jarzmo ture ckie; lecz brak┼éo im jedno┼Ťci, a bardziej jeszcze obcej pomocy. Dla tegowszystkie tegorodzajuprzedsi─Öwzi─Öcia,albosi─Öimnie ÔÇô 135 ÔÇô
    udawa┼éy izaostrza┼éy srogo┼Ť─ç przeciwko nim Turk├│w, albo si─Ö ko┼äczy┼éy bezowocnie ze zgonem ich przywodzc├│w, jak si─Ö to sta ┼éo zpowstaniem pod Skanderbegiem. Najwi─Öc├ęj nawet obiecu j─ůce poruszenia podczas wojny 1790 r. sko┼äczy┼éy si─Ö, zawartym pokojem w Jassach 1792, bez ┼╝adnego dla Grek├│w skutku.
  5. Ksi─ů┼╝─Ö Alexander Ipsylanty korzystaj─ůc z powstania przez Teodora W┼éadymirsko na Wo┼éoszczyznie, po ┼Ťmierci hospodara Alexandra Suzzo,wzniesionego, wyda┼é zWo┼éoszczyzny odezw─Ö do narodu greckiego, powo┼éuj─ůc go do uwolnienia si─Ö z pod w ┼é a dzy tureckiej. Powstanie na Wo┼éoszczyznie rozszerzy┼éo si─Ö do kraj├│w w┼éa┼Ťciwej Grecyi, gdzie najprz├│d (w marcu 1821) mia sto Kalawryta w Achai, pot├ęm arkadyjscy g├│r mieszka┼äcy i w a leczni Majnoci do boju wyst─ůpili. Nied┼éugo wiele wysp Archipe lagu jakoto: Hydra, Spezzia, Ipsara, wy┼éama┼éy si─Ö z pod w┼éadzy tureckiej, przez co pozyskali Grecy flot─Ö sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö ze 180 bryg├│w osadzon─ů najdzielniejszemi majtkami. Fanatyczne okru cie┼ästwa, kt├│rych si─Ö nast─Öpnie dopu┼Ťcili Turcy, na Grekach (oba dwaj patryarchowie greccy w KonstantynopoluiAdryanopolu, niemal jednocze┼Ťnie, zniewa┼╝eni i┼╝ycia pozbawieni zostali) t├ęm mocniejzapali┼éyodwag─ÖGrek├│wiwzbudzi┼éypolitowaniew o┼Ťcien nych narodach.
  6. Przecie┼╝ dot─ůd jeszcze sami tylko Grecy walczyli z Turcy─ů, a zat├ęm by┼éa to walka z nader przewa┼╝n├ęm nieprzyjacielem. Lecz okazana ze strony Grek├│w w wielu razach ┼Ťwietna i najpomy ┼Ťlniejszym uwie┼äczona skutkiem odwaga naprzeciw pot─Ögi Tur k├│w (bokatyrska obrona i zdobycie warowni w Peloponezie, dwukrotne, za pomoc─ů palnych statk├│w, zniszczenie loty kapu dana baszy) zyska┼éy im przychylno┼Ť─ç ca┼éej Europy. Zewsz─ůd bie gli im na pomoc Filheleni, wsz─Ödzie si─Ö zawi─ůzywa┼éy towarzy stwa gromadz─ůce pieni─Ö┼╝ne dla Grek├│w zasi┼éki. To zaj─Öcie id o browolneprzezwieluzr├│┼╝nychpa┼ästw bieg┼éychoficer├│w l─ůdo wych imorskich wst─ůpienie w szeregi greckie, tyle dokaza┼éo, i┼╝ nawet niebezpieczny napad ze strony baszy egipskiego z wy─çwi czon─çm wojskiem, silny znalaz┼é na ziemi greckiej op├│r.
  • 136 –
  1. Wszak┼╝e sprawa Grek├│w nie znalaz┼éa jeszcze by┼éa otuchy urz─ůd├│w europejskich. Owszem pod├│wczas kongres w Weronie, zapatruj─ůc si─Ö na powstanie Grek├│w z tego┼╝ stanowiska co ina wybuch┼ée jednocze┼Ťnie zaburzenia w Piemoncie i Neapolu, for malnie o┼Ťwiadczy┼é greckiemu pos┼éowi hrabiemu Metaxa, ┼╝e p o st─Öpekjego wsp├│┼éziomk├│w nagania,i┼╝e Grecy, tureckiemu,jako swemu prawemu rz─ůdowi podda─ç si─Ö winni. Kiedy jednak su┼é
    tan, wyjednan─ů przez pos┼é├│w europejskich amnesty─ů dlaGrek├│w, pod r├│┼╝nymi pozorami odw┼é├│czy┼é, kiedy ci─ůg┼éem uzbrajaniem si─Ö iwydanemi rozkazami nie tylko okazywa┼é zamiar ujarzmi─ç prze moc─ů, ale nawet wyt─Öpi─ç lud grecki, kiedy wreszcie niebezpie cze┼ästwo handlu morskiego z przyczyny morskich rozb├│jnik├│w greckich, kt├│rych do tego kroku niedostatek przywodzi┼é, kiedy, m├│wi─Ö, te przewa┼╝ne wzgl─Ödy zniewoli┼éy mocarstwa do po┼éo┼╝e nia ko┼äca powstaniu wtedy Rossya, Anglia i Francya zawar┼éy dnia 6 lipca 1827 r. mi─Ödzy sob─ů traktat, kt├│rym obowi─ůza┼éy si─Ö uspokoi─ç Grecy─ů, ije┼╝eliby Porta nie przyj─Ö┼éa podanych jej w tym celu warunk├│w, zmusi─ç j─ů do tego or─Ö┼╝em (upadek Missolongi 22 kw. 1826 r.: bitwa morska pod Nawarynem 20 pa┼║d. 1827 r.). Tymczasem wybuch┼éa mi─Ödzy Rossy─ů a Turcy─ů wojna, wstrzy ma┼éa na jaki┼Ť czas uko┼äczenie sprawy Grek├│w. Po zawarciu za┼Ť pokojuw Adryanopolu(dnia14wrze┼Ť.1829r.)kt├│rymsi─Öuko┼ä czy┼éa pomieniona wojna, rozpocz─Ö┼éy si─Ö bezpo┼Ťrednio dalsze u m o wy mi─Ödzy trzema opieku┼äczemi mocarstwami a Turcy─ů, wskutek k t ├│ r y c h p o s t a n o w i e n i e m z d n i a 3 i 2 0 l u t e g o 1 8 3 0 r. n a k t ├│ r e przysta┼éa iTurcya, przyznana zosta┼éa Grecyi samoistno┼Ť─ç.
  2. Tymczasowo zostawa┼éa Grecya pod rz─ůdami obranego na lat siedm prezesa hrabiego Kapodistrias (obr. 14 kw. 1827), kt├│ ry od zaprowadzenia szk├│┼é, urz─ůdzenia dr├│g istosownej orga nizacyi wojska dobro iporz─ůdek w kraju rozpocz─ů┼é. Wojska fran cuzkie, kt├│re dla ulgi nowemu pa┼ästwu i dla zabezpieczenia go przeciwko Turkom, twierdze Morei zaj─Ö┼éy, zaczyna┼éy opuszcza─ç p├│┼éwysep (w listop. 1829 r.). Ksi─ů┼╝─Ö Leopold Sasko-Koburski odm├│wi┼é przyj─Öcia ofiarowanego sobie tronu (maj 1830), Z a b u ÔÇô 137 ÔÇô
    rzeniew HydraiMajnie;zgonprezesaKapodistrias,(9pa┼║dzier nika 1831 roku). Po jego ┼Ťmierci nast─ůpi┼é wielki nie┼éad, kt├│ry u┼╝ytemi przez prezesa finansowemi ┼Ťrodkami bardziej si─Öjeszcze powi─Ökszy┼é. Wtedyto obrano kr├│lem greckim (dnia7 maja 1832) ksi─Öcia Ottona Bawarskiego, z regency─ů z trzech cz┼éonk├│w sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö, kt├│ra rz─ůdzi─ç mia┼éa przez czas ma┼éo letno┼Ťci kr├│la. Rozporz─ůdzenia regencyi mia┼éy na celu w y d┼║wignienie Grecyi z nierz─ůdu, pogodzenie stronnictw i zapro wadzenie w kraju, na wz├│r europejski, monarchicznego rz─ůdu, tudzie┼╝zach─Öcenie,o┼Ťwiecenieiwspomo┼╝enieludu.Do tego zmierza┼éy zaprowadzenienowejmonetyimienn├ęjwarto┼Ťci:lepszy zarz─ůdsalinrz─ůdowychizniszczonychlas├│w powszechnaamnestya; zakaz noszenia broni ognistej; rozpuszczenie wojsk nieregularnych; postanowienie tycz─ůce si─Ö niezawis┼éo┼Ťci ko┼Ťcio┼éa greckiego (23 lip. 1833), wed┼éug kt├│rego, najwy┼╝sza w┼éadza duchowna, pod zwierz
    chnictwem kr├│la, powierzona zosta┼éa ┼Ťwi─Ötemu synodowi; nowy podzia┼é iorganizacya zarz─ůdu ikr├│lestwa; urz─ůdzenie poczty do Tryestu, Marsylii, Smirny i Aleksandryi; wa┼╝ne rozporz─ůdzenia w przedmiocie handlowej ┼╝eglugi iorganizacya w┼éadz portowych i t.d.; wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç klasztor├│w zniesionaina inne u┼╝ytki przezna czona, a pozosta┼ée na nowo organizowane zosta┼éy. Tymczasem stronnicy Kapodistriasa i inni, maj─ůc na czele Kolokotroniego, okazywali nieprzychylno┼Ť─ç do nowego porz─ůdku. Lecz rz─ůd re gencyjny, postanowieniem surowego prawa izarz─ůdzeniem r─ůdu
    wojennego (5 wrz. 1833), po┼éo┼╝y┼é tam─Ö rozruchom a wybuch┼ée pr─Ödko u┼Ťmierzy┼é. Przy dobrze zarz─ůdzonych finansowych czyn no┼Ťciach, pomna┼╝a┼éy si─Ö dochody pa┼ästwa; rozwija┼éa si─Ö pomy┼Ťl nie kolonizacya.
  3. Kr├│l Otton, poprzednio ju┼╝ (1 grud. 1834) przenios┼észy rezydency─ů z Nauplii do Aten, za doj┼Ťciem pe┼énoletno┼Ťci, sam obj─ů┼é ster rz─ůd├│w (1 czer. 1835) i kilka wa┼╝nych wyda┼é postano wie┼ä, jako to: uposa┼╝enie helle┼äskich rodzin (7 czer.) utworzenie rady stanu (30 wrze┼Ť); stosowniejsze urz─ůdzenie wojska, znie
    sienie dotychczasowego sposobu zaci─ůgu (12 wrze┼Ť); utworzenie Tom II. 18
  • 138 ÔÇô
    helle┼äskiegowyborczegohufca(phalanx,30wrze┼Ťnia). Nieprze stawa┼é rz─ůd stara─ç si─Ö troskliwie o rozwini─Öcie wewn─Ötrznych si┼é kraju, o u┼éatwienie zwi─ůzk├│w, zach─Öcenie do uprawy grunt├│w. Lecz na pocz─ůtku lipca 1835, pomna┼╝a─ç si─Ö zacz─Ö┼éy rozboje w o k o licach Akarnanii, Eotolii, Fokis i Lokrys w spos├│b zagra┼╝aj─ůcy. Mot┼éochiludzie niespokojnipo┼é─ůczywszysi─Öz┼éupie┼╝camiwsp├│l nie podnie┼Ťli chor─ůgiew powstania izagrozili napadem na Misso longii. Wszak┼╝e szybko i dzielnie u┼╝ytemi przez rz─ůd ┼Ťrodkami zostali rozproszeni, itak spokojno┼Ť─ç ibezpiecze┼ästwo w Rumelii powr├│ci┼éy. Pomno┼╝enieiulepszeniezak┼éad├│wnaukowych;otwo rzeniesiedmiu nowych szk├│┼é helle┼äskich(sierp. 1835); okre┼Ťle nie ipomno┼╝enie s─ůd├│w pokoju; utworzenic gmin i zaprowadze nie w┼éadz gminnych, nadanie przepis├│w urz─Ödom policyjnym (31 grud. 1836); uprostnienie administracyi (2 lipca 1837); po┼╝y teczne zmiany w og├│ln├ęm gospodarstwie krajowem; handlowe traktatyzr├│┼╝nemipa┼ästwami;prawowzgl─Ödem zaci─ůgudowojska iwolno┼Ťci druku. Niezmordowanym usi┼éowaniom rz─ůdu winien kraj wzrastaj─ůc─ů ci─ůgle pomy┼Ťlno┼Ť─ç wewn─Ötrzn─ů; zasiane nasiona europejskichinstytucyjprzyjmuj─ůsi─Öicorazsilniejkrzewi─ů. Lud u┼╝ywa pokoju irozwija w┼éa┼Ťciw─ů mu skrz─Ötno┼Ť─ç oko┼éo handlu, rolnictwaikorzystaniazmiejscowychokoliczno┼Ťci. Przedewszyst
    ki├ęm za┼Ť naukowe wykszta┼écenie iwychowanie zadziwiaj─ůce czyni post─Öpy. Objawiaj─ůcemusi─Öjeszczetuiowdzieduchowiniespo kojno┼Ťcirz─ůdr├│wnie godniejakskuteczniezapobiega. Itakza burzenia wynik┼ée na wyspie Hydra z powodu nowego prawa wzgl─Ödem zaci─ůgu do wojska (1838) w przeci─ůgu czterech dni zosta┼éy przyt┼éumione, podobnie┼╝ obszernie rozga┼é─Öziony, obalenie rz─ůdu na celu maj─ůcy spisek (stycz. 1840) odkryto izniweczono:
    naczelnicy jego Jerzy Kapodistrias, Nikitas iKolokotroni uwi─Özie
    ni, a Glarakis minister spraw wewn─Ötrznych od urz─Ödu odda lony zosta┼é. &^^^ ÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇó

┼× -┼×
5$ % % – ÔÇó % >
A T W A. -ÔÇóOÔÇó
A. S R A J.
1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éug.44ÔÇô208″:szer.od9┬░po┼éud.do 78┬░ p├│┼én. Na p├│┼énoc ocean lodowaty, na p├│┼én.-wsch├│d cie┼Ťnina Behringa, na wsch├│d ocean wielki, na po┼éudnie ocean indyjski i nale┼╝─ůce do niego morza, na po┼éud.-zach├│d morze czerwone i zwi─ůzekzAfryk─ůprzezmi─Ödzymorze Suez,nazach├│dmorze┼Ťr├│d ziemne iegejskie, cie┼Ťnina konstantynopolska, morze Marmara i Bosfor, dalej morze czarne. Na p├│┼én.-zach├│d ┼é─ůczy si─Ö Azya ze
sta┼éym l─ůdem Europy, a granic─Ö mi─Ödzy niemi stanowi─ů g├│ry werchoturskie.

  • 142 –
    2.PODZIA┼ü. Pr├│czwielkichcz─Ö┼Ťcinale┼╝─ůcychdorossyj skiego i tureckiego pa┼ästwa, tudzie┼╝ opr├│cz kolonialnych posia d┼éo┼Ťci kt├│re w t├ęj, ze wszystkich najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata, maj─ů r├│┼╝neeuropejskiemocarstwa,ledwotunaliczy─çmo┼╝na 20 pa┼ästw w┼éa┼Ťciwych w kt├│rych istniej─ů jakie takie prawa obywatelskie. Reszt─Ö zajmuj─ů ludy nap├│┼é dzikie, prowadz─ůce zwykle koczowni
    cze ┼╝ycie pokoleniami pod naczelnictwem najstarszego wiekiem. Do rz─Ödu w┼éa┼Ťciwych pa┼ästw licz─ů si─Ö znaczniejsze, na sta┼éym l─ůdzie: Cesarstwo Chi┼äskie, pa┼ästwo Iran (czyli Persya), pa┼ästwa Birma, Anam, Siam Pa┼ästwami wyspiarskiemi znakomitszemi s─ů: Japonia ipa┼ästwo niepodleg┼éych Malajczyk├│w na wyspie Sumatrze. Podwzgl─Ödemte┼╝geograficznym ca┼é─ůpowierzchni─ůtejcz─Ö┼Ťci┼Ťwia ta mo┼╝naby podzieli─ç w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: 1) Rossya azyatycka, 2) Turcya azyatycka, 3) Arabistan, 4) Iran, 5) Afganistan, 6) Beludzistan, 7) D┼╝agataj, tudzie┼╝ niepodleg┼éa Tartarya albo T u r kestan czyli inaczej zwany Turan, 8) Indye przed Gangesem ze u ropejskiemi osadami (koloniami), 9) Indye za Gangesem, z angiel
    skiemiosadami, 10)Chiny(zkrajamizostaj─ůcemipodichopiek─ů), 11) Wyspy.
  1. POŁOŻENIE KRAJÓW.
    a) Wed┼éug szeroko┼Ťci (od zachodu ku wschodowi):
    Szer. po┼éud. 11ÔÇô0: Wyspy sundzkie imoluckie.
  • p├│┼én:0ÔÇô10┬░Lakedywy,Maldywy,Ceylon,Sumatra,
    Malakka, Borneo, Magindanao.
    10ÔÇô20% Arabia po┼éudniowa, Indye po┼éudniowe,
    Filippiny.
    20ÔÇô30┬░: Arabia p├│┼énocna, Persya po┼éudniowa,
    Beludzistan, Indye północne, Chiny po łudniowe.
    30ÔÇô40┬░. Syrya, Azya mniejsza, Persya p├│┼énocna, Afganistan, Tybet, Chiny p├│┼énocne, Korea,
    Japonia.
    40-50┬░: Armenia,mi─Ödzymorzekaukazkie,Tarta
    rya, Mongolia, Manczur├ęj. 50ÔÇô80┬░: Rossya(Syberya). ÔÇô 143 ÔÇô
    b) Podług mórz:
    1) Mi─Ödzy morzami czarn├ęm i kaspijski├ęm, tudzie┼╝ mi─Ödzy o c e
    anem wielkim ilodowatym: Azya rossyjska.
    2) Mi─Ödzy morzami czarn├ęm, ┼Ťr├│dziemn├ęm ikaspijski├ęm: Azya turecka.
    3) Mi─Ödzy odnogami arabsk─ů ipersk─ů: Arabia.
    4) Mi─Ödzy odnog─ů persk─ů imorzem kaspijski├ęm: Persya, B e ludzistan iAfganistan.
    5) Nad oceanem indyjskim: Indye Gangesem podzielone.
  1. Na wschodniej stronie kaspijskiego morza, a┼╝ do g├│r M u stag: Tartarya. –
    7) Mi─Ödzy g├│rami Altaj: Mustag a pustyni─ů Gobi: Mongolia.
    8) Mi─Ödzy morzami czarn├ęm i kaspijski├ęm: mi─Ödzymorze kaukazkie.
    9) Nad oceanem wielkim (od półn. ku połud.): Manczurej, Korea, Chiny.
    10) Mi─Ödzy Chinami iIndyami: Tybet (dziel─ůcy si─Ö na Butan iTybet w┼éa┼Ťciwy).
    11)Na wschód cesarstwa chińskiego:wyspy państwa japońskiego. 14) Na południe względem Indyj (od zachodu ku wsch): Cej
    lon,wyspy sundzkie, moluckie ifilipińskie.
    4.GRUNT. Najwy┼╝szyw┼Ťrodkumi─Ödzy30ÔÇô43p├│┼én.szer.
    st─ůd pochy┼éy jest na cztery strony ┼Ťwiata w najg┼é─Öbszej p├│┼énocy prawie zawsze mrozem skrzep┼éy, na po┼éudniu za┼Ť bujna ro┼Ťlin no┼Ť─ç; w og├│lno┼Ťci, pr├│cz p├│┼énocnego pasa, zdatny pod upraw─Ö.
    G├│ry: 1)Systemg├│rwschodnich,ca┼éywysokil─ůdwscho dni otacza, a pot├ęm na wsch├│d, zach├│d ipo┼éudnie rozbiega si─Ö, maj─ůc najwy┼╝sze szczyty na kraw─Ödziach swych ┼éa┼äcuch├│w; tu n a le┼╝─ů, w stronie p├│┼énocnej, Uluktag, Raszka, ma┼éy Altaj, g├│ry s a
    ja┼äskie i Stanowoj Jab┼éonoj z tych g├│r wychodz─ů ramiona k a m czackie, nerczy┼äskie, bajkalskie, tudzie┼╝ g├│ry Ajagu: na wsch├│d chi┼äskie g├│ry Changaj, wielki Altaj, Mustag czyli Thianschan (G├│ry niebieskie) mylnie Bogdo iMussart nazywane, kt├│re s─ů tyl ko cz─Ö┼Ťciami tych g├│r, dalej Belur czyli Bolar-Tag kt├│ry ┼é─ůczy ÔÇô 144 ÔÇô
    g├│ryThianschanzci─ůgn─ůceminapo┼éudnie Kuen-Lun czyliKul kun, zwanemi tak┼╝e Oun-uta, a kt├│rego zachodnia cz─Ö┼Ť─ç nazywa si─ÖThsungling(G├│racebulowa napo┼éudnie-wsch├│dwzgl─Ödem Thsungling le┼╝y Karakorum-Padischa na po┼éudnie Hindu Kuhs z wychodz─ůcemi zniego Soliman iBrahus, dal├ęj┼éa┼äcuch g├│r H i m a laya(Imaus ustaro┼╝ytnych)zramionami GarrauiMugg, tudzie┼╝ ┼éa┼äcuchy g├│r Indyj przedgangesowych, Gates na wsch├│d g├│ry
    tybeta┼äskie ze swemi rozga┼é─Özieniami, ┼éa┼äcuchy indyjskie zagan gesowe, po┼éudniowe i p├│┼énocne chi┼äskie i manczurejskie, dalej g├│ry na Manilli, Magindanao, Borneo, Jawie i Sumatrze. 2) S y stemg├│rzachodni,amianowicieKaukazzg├│rami ElbrusiTau rus, zkt├│rych rozchodz─ů si─Ö g├│ry Gebel Kurin, Libanon, Anty libanon, tudzie┼╝ g├│ry Kurdystanu i Arabistanu. 3) Ural jego r a miona: ObtczeisyrtiUlutau,zostatniejrozchodz─ůsi─ÖAelgydim Zano, Mangiszlak, g├│ry kirgizkie. Najwy┼╝sze g├│ry s─ů: ma┼éy Altaj 6560′, Dhawalagiri 26,862′, Jamantri 25,500″, Dhalbun 24,740′, Hindu Kuhs 20,500′, wulkan Geta 8000′, Ophir 12,160′, K a sbek14,400″, Elbrus 16,850′, Libanon 10,200′, Ararat 16,200′.
    Stepy: Szczeg├│lniej w p├│┼énocnej isrodkowej Azyi p┼éonne, s┼éo ne i piaszczyste stepy, na ostatnich jednak tu iowdzie miejsca najpi─Ökniejsz─ů wegetacy─ů okryte, na kt├│rych ┼╝yj─ů ludy koczowni cze. Najznaczniejsze s─ů:
    Stepy Kirgiz├│w, Baraba, stepy wo┼égajsko-ka┼émuckie, izetyskie, iiszymskie,stepymro┼╝nenadmorzemlodowat├ęm w Syberyi(zwa ne Tundra); pustynie: Gobi, mi─Ödzy Sybery─ů, Daury─ů, Tybetem iChinami, Pamer na wsch├│d wzgl─Ödem Belut-Tagu: Kharesm
    mi─Ödzy Gihon a morzem kaspijski├ęm; pustynie w p├│┼énocno-za chodniej cz─Ö┼Ťci Indyj, na wsch├│d rzeki Indu a┼╝ do Ban; Kerman w Iranie u st├│p Paropamizu, tudzie┼╝ pustynie arabskie.
    Morza: a) Oceanprzybiegunowyodprzyg├│rkaJelanij Nosa┼╝ do sybirskiego wschodniego Kapu, przez cie┼Ťnin─Ö Behrynga┼é─ů cz─ůcy si─Ö z oceanem wielkim morze karyjskie, zatoka ob├ęjska do kt├│r├ęjuchodzirzekaOb,72 wysepnazatoka,zuj┼ŤciemJeniseja, zatoka tajmurska, odnoga mojgolocka i czaunska, s─ů na t├ęm┼╝e ÔÇô 145 ÔÇô
    morzu. b) Ocean wielki od cie┼Ťniny Berynga a┼╝ do Magindanao, morze kamczackie zzatok─ůAnadir,olytorsk─ůikamczack─ů;morze ochockie, japo┼äskie, i┼╝├│┼éte (Hoang-Hai) s─ů cz─Ö┼Ťciami oceanu wielkiego. c) Ocean indyjski ci─ůgnie si─Ö od Afryki a┼╝ do A u stralii; cz─Ö┼Ťciami jego s─ů: morze sundzkie, morze wschodnie i chi┼äskie, na ostatniem s─ůodnogi Tunkin iSiam, do niego r├│wnie┼╝ nale┼╝y morze Mindoro: dal├ęj morze bengalskie iarabskie, do kt├│ rego znowu licz─ů si─Ö odnogi Kambaja, Kucz, perska, jakote┼╝ m o
    rze czerwone. d) Morze ┼Ťr├│dziemne zArchipelagiem, Dardanel lami i Bosforem, tudzie┼╝ zodnogami Skanderun, Satalia, Makry, Stanchio, Skala nowa, Adramiti. e) Morze czarne.
    Jeziora: Morze kaspijskie (160 m. d┼éug. 28-64 m. szer. maj─ůce do6000 m. k.powierzchni),Aral(1124 m. k.),Bajka!(024 m. k), jezioro piase┼äskie, Czani, Balkasz, Dzejsang, Kossogol, Chulun albo Dalaj.Kuku-NorczyliThsing-Hai(morzeb┼é─Ökitne,Ala-kul w po ┼Ťr├│d kt├│rego by┼é dawniej czynny wulkan), Temurtu czyli Tuzku! lub Issikul, Tengri-Nor (mylnie zwane Terkiri), Yamruk-Yundso, Palte czyli Jandro (z wielk─ů w po┼Ťrodku wysp─ů), Fu-Jang (przez
    nie płynie rzeka Kan-Kiang), Thung-Thing, Mitsu czyli Biwa-no Umi (w Japonii), Zerrah, Baktegan, morze martwe i Urmia.
    Rzeki: 1)wpadaj─ůcedomorzalodowatego:Ob.Jenisej,Piasina, Katanga, Anabara, Olenka, Lena, Jana, Indigirka, Kolima; 2) do oceanu wielkiego: Anadir, Amur, Hoangho, Jantsekiang, H o n g Kiang, Kiu-Long-Kiang, Menam; 3) do oceanu indyjskiego: T h a luayn, Irawaddy, Ganges, Godawery, Kistnah, Indus, Eufrat: 4) do morza srodziemnego: Aasi, Meinder; 5) do morza czarnego: Ajala, Kisil Irmak, Jekil Irmak, Rioni albo Pehas, Kuban; 6) do morza kaspijskiego: Wo┼éga, Kuma, Terek, Kur, Kisil Ozen, Tedzen, Jemba, Ural: 7) do jeziora Aral Shon, Amu; 8) do jeziora Bajkal: Bargusin, Turka, Selenga; 9) wi─Öksze rzeki ste powe: BaharelArden,Hirmend,Sarasu,Turgaj,KurkundDaria.
    Kanały. Kanał cesarski w Chinach: kanały do zalewów pól w JaponiiiIndyach.
  2. KLIMAT. Azya rozci─ůga si─Ö od najg┼é─Öbszej, do jakiej d o Tom II. l9
  • 146 –
    t─ůd zdo┼éano dosta─ç si─Ö p├│┼énocy a┼╝ za r├│wnik. idla tego zawie ra w sobie wszystkie r├│┼╝nice matematycznego klimatu.
    1) Klimat p├│┼énocny, od 78 ÔÇô 60ÔÇŁ, w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci Syberyi. Dwie tylko bywaj─ů tu pory roku: kr├│tkie lato, od czerwca do sierpnia, a d┼éuga i nadzwyczaj ostra zima, od wrze┼Ťnia a┼╝ do czerwca. Pod 69* szeroko┼Ťci s┼éo┼äce od czerwca a┼╝ do po┼éowy lipca wcale nie zachodzi w tym d┼éugim dniu do┼Ť─ç mocny trwa upa┼é. W zimie mrozy dochodz─ů a┼╝ do 43ÔÇŁ R. (spirytus marznie, a ┼╝ywe srebro m┼éotem ku─ç mo┼╝na).
    2) Klimat ┼Ťredni, od 6 0 ÔÇô 4 0 ┬░ w po┼éudniowej Syberyi i w r e szciepo┼éudniowej Rossyi, w kaukazki├ęm mi─Ödzymorzu, w p├│┼éno cn├ęjTartaryiiMongoliiturokzeczterechsk┼éadasi─Öp├│r.W Astra chanie, przy uj┼Ťciu Wo┼égi zaczyna si─Ö cz─Östokro─ç wiosna przed marcem,aupa┼éydochodz─ůdo40 R.W okolicachSarepty(40┬░30′ szer.) w po┼Ťr├│d piasczystego stepu zdarzaj─ů si─Ö przyk┼éady upa ┼éu48┬░.Przezca┼éeniemallatodeszczniepada,anawetwno
    cy upa┼é si─Ö nie zmniejsza. W g├│rn├ęj Armenii w zimie znaczne bywaj─ů mrozy.
    3 Klimatpo┼éudniowy,od40┬░p├│┼én.szer.a┼╝do9┬░po┼éud.szer, w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci Azyi tureckiej, w Persyi, Afganistanie, Tybecie, Chinach, Japonii, Arabii, Indyach i na wyspach. Tu dwie tylko panuj─ů pory roku. Na p├│┼énoc wzgl─Ödem r├│wnika: pora d┼╝dzysta od czerwca a┼╝ do wrze┼Ťnia, po niej nast─Öpuje pogoda a┼╝ do m a ja; przeciwnie si─Ö dzieje za r├│wnikiem. W po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci
    Azyi tureckiej przy uj┼Ťciu Eufratu iTygru, pada deszcz na pocz─ů tku zimy ipodczas wiosny; upa┼éy trwaj─ů prawie a┼╝ do po┼éowy jesieni.W Palestyniekr├│tkazimaicokolwiektylko┼Ťniegu,przy ko┼äcu stycznia drzewa ju┼╝ rozkwitaj─ů; od maja a┼╝ do wrze┼Ťnia sucheupa┼éy. W zachodniejArabiinajwi─Ökszepadaj─ůdeszczewli
    stopadzie, w ciep┼éej za┼Ť porze rzadko si─Ö zdarzaj─ů w po┼éudnio w├ęjArabiiwielkiepanuj─ůupa┼éy.W Persyi,podczassuchejpo ryroku,nieboprawieci─ůglejestpogodne upa┼éy┼éagodzidzien
    nywiatrinocnych┼é├│d.W Indyachwschodnichdwas─ůklima towe pasy: jeden umiarkowany, od 35┬░ a┼╝ do zwrotnika, a dru
  • 147 –
    gigor─ůcyodtegokresua┼╝dor├│wnika.W p├│┼énocnychokolicach, pod g├│rami, zima bywa dosy─ç ostra, mro┼╝na. Z przyczyny wia tr├│w morskich, obadwa, zprzeciwnych sobie stron le┼╝─ůce nad brze┼╝aindyjskiego po┼éwyspu przeciwny maj─ů klimat. Na wyspach powietrze jest wilgotne, niezdrowe, a szczeg├│lniej na wyspach moluckich.W Azyitureckiej,wArabiiiPersyidokuczawiatr samum. Cz─Öste tu bywaj─ů trz─Ösienia ziemi, mianowicie tam gdzie grunt jest wulkaniczny.
    6.ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Trudnojestobliczy─çwielko┼Ťcitejcz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata. Wahaj─ů si─Ö podania w tym wzgl─Ödzie mi─Ödzy 768,000a 910,000 mil kwadr. Wed┼éug najwi─Ökszego prawdopodobie┼ästwa wynosi ona 816,000 mil kw. z czego na cz─Ö┼Ťci rossyjsk─ů, tureck─ů, ina europejskie osady przypada blizko po┼éowa (oko┼éo 360,000 m. k.). Reszt─Ö zajmuj─ů w┼éa┼Ťciwe azyatyckie pa┼ästwa iludy, tak na sta┼éym l─ůdzie jako i na wyspach.
    W szczeg├│lno┼Ťci zajmuj─ů: Rossyaazyatycka ÔÇŽ.276,000m.k. Turcya azyatycka . . . . 26,100 ÔÇ× – Arabistan ÔÇŽÔÇŽ46,800ÔÇ× ÔÇ×
    Iran czyli Persya . . . . 22,740 ÔÇ× |Afganistan . . . . . . 16,000 ÔÇ× Beludzistan iSind . . . . 9,500 ÔÇ×
    D┼╝agatajczyliTurkestan . . 34,100 . Indye przed Gangesem z euro
    pejskiemiosadami . . 60000 ÔÇ× ÔÇ× 9. Indye za Gangesem . . . 40,000 ÔÇ× ÔÇ× 10.ChinyÔÇŽÔÇŽ..248,000. .
  1. Wyspy, mianowicie Japonia, Sumatra,Borneo,Celebes44,800ÔÇ× .
    Og├│┼éem 824,040 m. k. 7.P┼üODYNATURALNE. a)Cia┼éakopalne.Platyna,wRos syiazyatycki├ęjiw Indyachzagangesowych. Z┼éoto w Rossyiazy
    atyckiej,szczeg├│lniejw Uralu,w Chinach,Tybecie,w obuIndyach, ÔÇô 148 ÔÇô
    w Japonii, na wyspie Sumatrze, Borneo, Celebes, na wyspach filipinskich i t. d. Srebro, w Syberyi, w Turcyi azyat:, Chinach, J a ponii,wIndyachzagangesowych. Mied┼║,wSyberyi,Turcyiazyat.
    w Chinach, w obu Indyach; ruda miedziana płowa i czerwona w Japonii, Syberyi i Chinach, Malachit w Chinach i Syberyi. Grynszpan w Rossyi azyatyckiej. Żelazo w Turcyi azyatyckiej i w obu Indyach, w Chinach, Japonii, Persyi, Afganistanie i t. d. żelazo magnetyczne w Syberyi. Żywe srebro i cynober, w Sybe ryi,aszczególniejw Chinach,Japonii,Indyach. Cynaw Chinach, Japonii, na wyspie Cejlon, Malakka, Banka it.d. Ołów w Turcyi azyat. i Rossyi azyat w Chinach, Syberyi i Siam, Japonii, Persyi it.d. Drogie kamienie, w Indyach wschodnich, mianowicie dya menty, tudzież w Rossyi azyat na wyspie Borneo, w Chinach, PersyiiJaponii. Marmur, w Orenburgu ina wyspacharchipe lagu. Ziemia porcelanowa w Japonii, Chinach, Persyi; mika (bły szczak)w Syberyi. Nafta,w IrakArabi, aszczególniejnapółwy spie Abscheron, w prowincyach rossyjskich Kaukazu. Sól, w S y beryi, Kazanie, w Chinach, Indyach Persyi, it.d. Węgle kamienne
    w Chinach, Indyach iwielu innych krajach, ale nieu┼╝ywane.
    b) Ro┼Ťliny. Zbo┼╝e, wyj─ůwszy kraje najdalej na p├│┼énoc i po┼éu dnie po┼éo┼╝one, wsz─Ödzie jest zasiewane mi─Ödzy innemi jego g a
    tunkami, tak┼╝e Durra (gatunek prosa); Ry┼╝ w ciep┼éych krajach, szczeg├│lniej wielk─ů uprawiaj─ů go ilo┼Ť─ç w Chinach i w Indyach,
    gdzienajpowszechniejszystanowi pokarm. Owoceju┼╝tozwyczajne (Azya mniejszajest pierwotn─ů ojczyzn─ů wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci europej skich gatunk├│w owoc├│w), ju┼╝ mn├│ztwo innych przednich po┼éu dniowych gatunk├│w. Ro┼Ťliny olejne, a mi─Ödzy niemi szczeg├│lniej oliwki w Turcyi azyatycki├ęj, tam┼╝e sesam, jak r├│wnie┼╝ w Tur kestanie, Persyi, Afganistanie, Indyach it.d. Ro┼Ťliny handlowe, jakoto: tytu┼ä, len, konopie, bawe┼éna, marzana (w Turcyi, Persji,
    Kabulu), sailor, szafran, opium (w Turcyi, Turkestanie, Persyi, Indyach), mastyks (na wyspie Chios, w Persyi), indygo i t. d. Wino w Turcyi azyat (s┼éawne wina na wyspach Archipelagu), w krajach kaukazkich it. d.; w wielu krajach nie wyt┼éaczaj─ů z w i ÔÇô 149 ÔÇô
    nogronwina. Lasy,szczeg├│lniejw Syberyi,w wieluokolicachazy atyckiej Turcyi; s┼éawne jest drzewo teak w Indyach zagangeso wych poszukiwane szczeg├│lniej do budowy okr─Öt├│w; cedry na Libanonie. Rosliny lekarskie, a temi s─ů manna w Turcyi azyat. Turkestanie, Arabii i Persyi rabarbarum w Chinach, Tybecie i Turkestanie li┼ŤciesenesowewArabiiiIndyach:nasieniecytwa rowe,assafetydaisalepw Persyi;kassyaw Indyach, tam┼╝ekam fora, tudzie┼╝ na Borneo, w Chinach i Japonii: giseng w Chinach i Korei,galgantw Chinach.Najmocniejszekorzeniew pasiegor─ůcym jako to: cynamon na wyspie Cejlon, muszkatelowe galki na wyspach
    Banda, Amboinie, na wyspach moluckich; pieprz na Malabarze, Cejlonieiw Chinach. Kardamon w Indyach ina wyspach sundz kich; beteli areka w Indyach iChinach; palmy sagowe na wyspach sundzkich imoluckich; ignamy, bataty, yams, banany czyli pisang, palmy kokosowe, drzewo chlebowe w Indyach ina wyspach in dyjskich; kawa w Arabii (najprzedniejsza) na wyspie Jawie; her bata w Assam, w Chinach iJaponii; daktyle w Arabii, gdzie s─ů g┼é├│wn├ęm po┼╝ywieniemmieszka┼äc├│w,w Persyi,Afganistanieit.d. trzcina cukrowa w Arabii, Persyi, Afganistanie, Indyach, Jawie, Filipinach, w Chinach i t. d.; trzcina bambusowa w Indyach, w Chinach; drzewa pokostowe, mydlane, ┼éojowe, woskowe w Chinach iJaponii, drzewa papierowe ipokostowe w Chinach i Japonii. Kadzid┼éo, aloes, benzoes, gumma, balsam w Arabii, w Indyach ina wyspach; gummilaka w Indyach: drzewo sanda┼éo
    we(caliatur),naKoromandolu iTimor.
    c) Zwierz─Öta. Renifery, r├│┼╝ne zwierz─Öta daj─ůce futra, bia┼ée
    niediwiedzie, wieloryby, psy morskie, morsy w najzimniejszym pasie. Wszelkiego rodzaju domowe zwierz─Öta, a szczeg├│lniej pi─Ö kne konie, w Turcyi azyatyckiej, Arabii iPersyi; owce z t┼éustemi ogonamiw Turcyi,Rossyi,Turkestaaie,Afganistanie,owcezprze dni─ů we┼én─ů w Tybecie; kozy angorskie w Azyi mniejszej kozy bezoar w sobie miewaj─ůce w Indyach, s┼éawne kozy kaszemirskie, daj─ůce drog─ů we┼én─Ö na szale, w Tybecie: tam┼╝e w├│┼é mruczak zko┼äskim ogonem, w├│┼é garbaty w ludyach; bawo┼éy w Turcyi,
  • 150 ÔÇô
    Arabiiit.d. os┼éywTurcyi,Persyi,tam┼╝emu┼éy,tudzie┼╝dzikie konie, kozy, os┼éy, jakote┼╝ gazelle, antylopy (mi─Ödzy kt├│remi a n tylopa-sajgaczylikozastepowa w po┼éudniowej Rossyi),wielb┼é─ůdy w Turcyi, Turkestanie, Afganistanie, w Indyach, Mongolii i P e r syi. S┼éonie,nosoro┼╝ce inajgro┼║niejsze zwierz─Öta drapie┼╝ne,jako to:tygrysy, hyeny, lwy, lamparty, rysie, szakaleit.p. w ciep┼éych igor─ůcychokolicach wilkiiostrowidze,szczeg├│lniejw p├│┼énocnej i┼Ťrodkowej Azyi; ma┼épy w Indyach ina wyspach indyjskich; pi ┼╝mowiec w Indyach iTybecie; najwi─Öksze inajjadowitsze w─Ö┼╝e w Indyach ina wi─Ökszych wyspach: krokodyle w krajach gor─ůcych; ryby, czworakiego gatunku jesiotry,jakoto: wyie, kustery,ster lety i w┼éa┼Ťciwe jesiotry, w wi─Ökszych rzekach azyatyckiej Rossyi; z┼éotki czyli z┼éote rybki (leszczaki) w Chinach; papugi w Indyach i innych ciep┼éych krajach jask├│┼éki, kt├│rych gniazda na pokarm b y
    waj─ů u┼╝ywane w lndyach zagangesowych; z┼éote isrebrne ba┼╝anty w Chinach; jedwabniki w Persyi, Turcyi, Afganistanie, Indyach, Chinach; muszle porcelanki (kauris), miasto pieni─Ödzy s┼éu┼╝─ůce, na wyspach maldywskich. (Ko┼Ťci mamut├│w, ko┼Ťci s┼éoni├│w w Rossyi azyatycki├ęj).
    ÔÇó *2Ra┼íex.
    IPOCHODZENIE. Czterytug┼é├│wnes─ůrasykaukazka, mongolska, malajska ietyopejska.
    Pokolenie kaukazkie: w┼éa┼Ťciwi Kaukazowie mi─Ödzy morzem czarn├ęm ikaspijskiem; Gruzyanie w Kaukazie Ormianie osiedli w Armenii irozproszeni po zachodniej Azyi; Semici, do kt├│rych licz─ů si─Ö ┼╗ydzi, Arabowie i Syryanie: Tatarzy, a szczeg├│lnie w ┼é a ┼Ťciwi Tatarzy, Turcy iTruchmeni, Nogaje, Kirgizy, Arale, Kara kalpaki, Chiwanie, Bucharowie, Usbeki, Taszkenty, Meszczerjaki, Baszkiry,Teleuci iJakutowie, Persowie, Afganie, Indowie iD┼╝aty. ÔÇô 151 –
    Pokolenie mongolskie: w┼éa┼Ťciwi Mongo┼éowie, ju┼╝to w g├│rnej Azyi i chi┼äskiej Mongolii, ju┼╝ w Syberyi; Manczu, w Chinach i Syberyi Korejczycy:Tybetanie:Anamezy:Birmanie:Syamczycy: Japo┼äczycy; Samojedy nad oceanem biegunowym; Koryacy w S y beryi; Jurale, Ary┼äcy, Assani, Ostyjacy, Kamczadale i pobratymcy Finn├│w (Permianie, Syrjanie, Wogule, Czuwasze, Czeremisy, Wotjaki, Mordwini, iTeptjary) w Rossyi azyatycki├ęj.
    Pokolenie malajskie w┼éa┼Ťciwi Malajczycy na wyspie Malakka; Sumatranie, i ich szczep Battarny, Reangs, Lampuns tudzie┼╝ mieszka┼äcy wysp Poggy; Jawanie, Borneowie, Celebesi imie szka┼äcy wysp moluckich; Alfurowie na Ceram imieszka┼äcy wysp filipi┼äskich, jakoto: Tagulowie, Pangananie, Bissayanie, Harafo ras,Magindananie, IlianosiSuluhery.
    Pokolenie etyopejskie. W e d a h na wyspie Cejlon, Andamani; M u rzyni na wyspie Sumatrze, Borneo i Celebes: Papuanie na w y spach moluckich; Murzyni na wyspach wschodniego Archipela gu i Etas na Filipinach. –
  1. POSTA─ć I KOLOR. Pokolenie kaukazkie odznacza si─Ö mi─Ödzy innemi bia┼éym kolorem, czerwonemi policzkami tudzie┼╝ d┼éugim, mi─Ökkim orzechowo-brunatnym, ju┼╝tow bl─ůdju┼╝ w cie mno-czarny kolor wpadaj─ůcym w┼éosem. Ludzie pokolenia mon golskiego s─ů po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci pszenno-┼╝o┼étego koloru, rzad kich, t─Ögich, czarnych w┼éos├│w, wci─Ötych powiek, p┼éaskiej twarzy i na boki wystaj─ůcych ko┼Ťci policzkowych. Malajczykowie maj─ů kolor cia┼éa brunatny, mniej wi─Öcej w czarny wpadaj─ůcy w┼éosy grube, czarne, ki─Ödzierzawe, szeroki nos, iszerokie usta. Cia┼éo ludu
    pokolenia murzy┼äskiego jest czarne: czarny, k─Ödzierzawy zarost, kr├│tki,t─Öpynos,wydatnenaprz├│dszcz─Ökiigrubewargi. Mongo┼éo wiezwykliwyrywa─ç sobiew┼éosy,idlategoalbo┼╝adnejniemie waj─ů albo bardzo rzadk─ů ipo┼╝no wyrastaj─ůc─ů brod─Ö. Arabowie, zwykle chudego, szczup┼éego cia┼éa, maj─ů czarne, ┼╝ywe, iskrz─ůce oczy i nie tyle mi┼éy jak znamienuj─ůcy dusz─Ö wyraz twarzy. G ┼é o
    waChi┼äczyk├│wmakszta┼étowalny,uwierzcho┼éku zw─Ö┼╝ony,twarz okr─ůg┼éa, szeroka, oczy na p├│┼é otwarte, nos kr├│tki, zaokr─ůglony, . ÔÇ× ÔÇ×
    IranczyliPersy─ů . . . 11,000,000 Afganistan . . . . . 8,000,000 Beludzistan i Sind . . . 3,000,000
    ÔÇô 152 ÔÇô
    uszy wielkie, stopy u kobiet ma┼ée, ┼Ťci┼Ťnione. Indyanie s─ů nader kszta┼étnej postaci. Twarze Azyat├│w ┼Ťrodkowego i gor─ůcego pasa ziemiodznaczaj─ů si─Öwyrazem pe┼énym ognia i┼╝ycia,iszlachet nemi, zajmuj─ůcemi rysami.
  2. LUDNO┼Ü─ć. Podania r├│┼╝ni─ů si─Ö mi─Ödzy 460 a 670 milio n├│w dusz.
    ZtegoprzypadanaRossy─ů. . . . . . 14,500,000g┼é├│w. ÔÇ× Turkestan . . . . . 4,000,000
    . Turcy─ů azyatyck─ů . . . 11,000,000. ÔÇ×ChinyzTybetemButan it.d.388,000,000 – awed┼éuginnychpoda┼ä.178,000,000 ÔÇ×Arabi─ů . . . . . . 12,000000
    -Indyeprzedgangesowe .132,000,000 . Indyezagangesowe . . . 35,000,000 ÔÇ×Japoni─ůiinnewyspy . . 51,000,000ÔÇ×
    Pokoleniekaukazkieliczydo 180mil.:mongolskie290amo ┼╝e i450 mil. (wed┼éug mniejszej lub wi─Ökszej ludno┼Ťci Chin); malajskie 25, etyopejskie do 2 milion├│w.
  3. J─śZYKI. W og├│lno┼Ťcisiedmjestw Azyig┼é├│wnychj─Özyk├│w a wi─Öcej jak 180 rozmaitych narzeczy. Jednozg┼éoskowe s─ů: chi┼ä skie,tybeta┼äskie,birma┼äskie,pegua┼äskie, anamiskieisyamskie Wielozg┼éoskowe narzecza s─ů w po┼éudniowej Azyi malajskie i indyjskie do ostatniego nale┼╝─ů staro┼╝ytne sanskryckie, prakryt i bali, tudzie┼╝ nowo┼╝ytne j─Özyki, jakoto: mongolsko-indyjski, indyj ski, malabarski, pukhtajski w Afganistanie i perski w Iranie. W zachodniejAzyi:semitycki(aramajski,kananicki,arabski),or mia┼äski,gruzyjsko-iberyjskiikaukazki.W g├│rnejAzyiturecko
    tatarski, mongolski, manczurski i kor├ęjski. W Azyi p├│┼énocnej: finnickiisamojedyjski. Pr├│cz tego, w po┼énocno-wschodniej Sy beryi: j─Özyki Ostjak├│w, Korjak├│w, Kamczadal├│w; wreszcie na wyspach oceanu wielkiego j─Özyki japo┼äski, Ainos, j─Özyk mieszka┼ä c├│w wysp Lieu-Kieu ij─Özyk sydejski mieszka┼äc├│w wyspy Formozy, ÔÇô 153 ÔÇô
  4. SPOS├ôB ┼╗YCIA. Mieszka┼äcywi─Ökszejcz─Ö┼ŤciAzyi,prze
    dewszystkiem w Syberyi, Tunguzyi, Tartaryi iMongolii,jak r├│ wnie┼╝ w Arabii, trudni─ů si─Öjedynie chowem zwierz─ůt. Mieszkaj─ů, szczeg├│lniej w krajach p├│┼énocnych, po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci, w prze nosnych sza┼éasach, w namiotach ze sk├│r renifera i w jurtach. Trwalej iporz─ůdniej pobudowane mieszkania napotka─ç mo┼╝na po wielu miejscach w Arabii, Persyi; w Indyach, Chinach iJaponii. Spos├│b budowania zale┼╝y tam cz─Östokro─ç od szczeg├│lnych oko liczno┼Ťci,jak np. od wylew├│w (na wyspie Malakka), od owad├│w, trzesi─Öniaziemi(nawyspach moluckich). Miastas─ůzwyklebardzo rozwlekle, a domy z p┼éaskiemi dachami.
    Odzie┼╝─ůistrojemAzyaciwielcesi─Ömi─Ödzysob─ůr├│┼╝ni─ů. Niekt├│ rzy chodz─ů wcale nago (na wyspie Formozie), inni tylko podo┼éek cia┼éa os┼éaniaj─ů (na wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci wysp). Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç p├│┼éno cnych mieszka┼äc├│w odziewa si─Ö sk├│rami renifera. Persowie nosz─ů wysokie czapki, szerokie spodnie i d┼éugie a┼╝ do st├│p suknie k o lor zielony nad inne przek┼éadaj─ů. Odzie┼╝ Indyan├│w sk┼éada si─Ö znajcienszychtkaninbawe┼énianychilnianych. Chi┼äczycyiJapo┼ä czycy nosz─ů d┼éugie bawe┼éniane ijedwabne suknie. Mieszka┼äcy
    po┼éudniowi zwykle g┼éowy okrywaj─ů. Ubior kobiet pospolicie znacznie si─Ö r├│┼╝ni od ubioru m─Ö┼╝czyzn. Indyanie maluj─ů sobie ca┼ée cia┼éo: Indyanie zagangescy namaszczaj─ů si─Ö oliw─ů przeka┼éaj─ů sobie policzki i wargi (na wyspach aleuckich).
    Wielka tak┼╝e zachodzi r├│┼╝nica w pokarmach lud├│w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata. I tak niekt├│re, mianowicie p├│┼énocne, samo tylko jedz─ů mi─Öso,atobez┼╝adnejprzyprawylubprawiesurowe. Chi┼äczycy nie brzydz─ů si─Ö mi─Ösem ps├│w ikot├│w. Innym smakuje mi─Öso k o ┼ä skie,o┼Ťle,wielb┼é─ůdzie,tudzie┼╝szara┼äcza. W Syamjedz─ůzgni┼ée jaja, szczury w Pegu u┼╝ywaj─ů zgni┼éych ryb do przyprawy jarzyn. Ludy po┼éudnioweprzek┼éadaj─ůmi─Ösow─Ödzonelubsolone,p├│┼énocne za┼Ťwol─ůraczej┼Ťwie┼╝e.W po┼éudniowych,gor─ůcychkrajachin nych ryb nie po┼╝ywaj─ů jak tylko zepsutych, zgni┼éych. Wiele jest takich lud├│w (jak np. Indyanie) co niemal samemi tylko ┼╝yj─ů r o
    ┼Ťlinami. Turcy, Persowie, Arabowie, Indyanie, Chi┼äczycy, naj Tom II. 20
  5. PRZEMYSŁ.
    ÔÇô 154
    ÔÇô
    wi─Öcej┼╝yj─ůry┼╝emikukuruz─ů mieszka┼äcypo┼éudniowychkraj├│w iwysp maj─ů rozmaite owoce palmow─Ö: sago, chleb drzewny, k o r z e n i e i t. d . L u d y p ├│ ┼é n o c n e j S y b e r y i p r z e s t a j ─ů n a m c h u i s l a n d z kim, korzonkachijagodach. Imgor─Ötszyjestklimat,t├ęmwi─Öksze maj─ů upodobanie mieszka┼äcy w r├│┼╝nych korzeniach.
    Napoje, mianowicie upajaj─ůce,r├│┼╝negos─ůgatunku. Zachodnie narody (mahometanie) u┼╝ywaj─ů opium, po┼éudniowe (Indyanie i inni)betelu.W Syberyipij─ůgorza┼ék─ÖwPersyi,Kaukazie,wIn dyach w├│dk─Ö z cukru iry┼╝u. Innemi napojami s─ů: wino palmowe imiodowe (w Syami w Czyrkassyi),zko┼äskiego mleka u Mongo ┼é├│w. Mieszka┼äcy kraj├│w nad morzem lodowat├ęm, a szczeg├│lniej Kamczadale iKa┼émucy, najmniej surowo obchodz─ů si─Ö ze swemi kobietami. Na wyspie Malakka i Sumatra s─ů one kr├│lowemi. W wi─Ökszejcz─Ö┼Ťcikraj├│wazyatyckich┼╝yj─ůbardzoodludne,ukryte
    przed ┼Ťwiatem; w Indyach pal─ů si─Ö na cze┼Ť─ç zmar┼éych m─Ö┼╝├│w. (czytaj History─ů).
    1)Rękodzielnieifabryki. Wyrobystalowe w Japonii, Chinach, Persyi, Turcyi iRossyi azyatyckiej. Przednie klingipałaszowew Persyi,Syryi(wDamaszku)iJaponii. Naczy nia miedziane w Armenii. Porcellana w Chinach i Japonii. Szkło
    w Persyi,Japoniiiw Rossyiazyatyckiej. Farbyw Chinach. Wy roby bawe┼éniane w Indyach, Chinach, Japonii, Bucharyi, w Turcyi azyatyckiej. Szale w Kaszemirze. Wyroby jedwabne w Persyi, Chinach, Japonii, Bucharyi, Indyach iTurcyi azyatycki├ęj. Papier w Chinach iJaponii. Kobierce w Azyimniejsz├ęj iPersyi. Safian w SyryiiPersyi. Wyroby zper┼éowejmacicy,szylkretu,kryszta┼éu idrogichkamieni,w Indyach. Wyroby lakierowanew Chinach, Japonii iIndyach zagangesowych.
    2)HANDEL. Wewn─Ötrznyhandel(mianowiciew┼Ťrodkowej Azyi) prowadz─ů karawanami Rossyanie, Ormianie, Bucharowie, Malaje, Malabarczycy i Chi┼äczycy. Handlowe czynno┼Ťci Ormia n├│w rozci─ůgaj─ů si─Ö a┼╝ do Europy. Chi┼äczycy nie zap─Ödzaj─ů si─Ö dalejjakdoSyam iwysp po┼éudniowych. Handel zewn─Ötrznyjest wy┼é─ůcznie w r─Öku Europejczyk├│w, a mianowicie Anglik├│w ( k o m ÔÇô 155 ÔÇô
    panii wschodnio-indyjskiej, kt├│r├ęj handlowy przywilej w┼éa┼Ťnie terazsi─Ösko┼äczy┼é,Francuz├│w, Rosyan,Holendr├│w, Portugalczy k├│w, Du┼äczyk├│w iAmerykan├│w p├│┼énocnych.
    Wyw├│z, stanowi─ů: herbata, bawe┼éna, kawa, cukier, korzenie, kamfora,gumma, sago,ry┼╝,arak,per┼éy,mied┼║,cyna,saletra,fu tra, konie, kozia sier─ç, jedwab, rabarbarum, pi┼╝mo, imbir, indy go, gummilaka, drogie kamienie (szczeg├│lniej dyamenty, rubiny, szafiry, szmaragdy), drogie metale, platyna, marzana, szafran, s a flor,rozynki,daktyleiinnepo┼éudniowe owoce, r├│┼╝ne gatunkibal samu igummy, kadzid┼éo, manna, r├│┼╝ne zio┼éalekarskie, galas, b o raks, piana morska (kamie┼ä), g─ůbka, opium, ko┼Ť─ç s┼éoniowa, w y roby bawe┼éniane, szale, wyroby jedwabne, wyroby lakierowane, nankin, porcellana, tusz, pachnid┼éa, olejek r├│┼╝any it.p. W p r o wadzaj─ů za┼Ť wszelkiego rodzaju europejskie fabryczne ir─Ökodzielne wyroby jako to: zegary, okulary, zwierciad┼éa, matematyczne in strumenty it. d. –
    Pieni─ůdze. W Chinachrachuj─ůnatailczyliliang(uncye)(z┼ép.12 gr. 20); w Japonii na tale czyli tayel (po z┼ép. 11 gr. 22); w Persyi na toman (z┼ép. 6 gr. 22); w Syam na tykale (z┼ép. 4 gr. 18); w Turcyi azyatyckiej na piastry (obacz Turcy─ů europejsk─ů); w I n dyach wschodnich na rupie (z┼ép. 3 gr. 10 z┼ép. 3 gr. 18 i z┼ép. 3 gr. 26; na pagody przesz┼éo 12 z┼ép.); na laki (100,000 rupij) i na kror(100 lak).
    7.RELIGIA. 1)Mahometańska,wAzyitureckiej,Arabii,Per
    syi, Afganistanie, Beludzistanie, Indyach, w Turkestanie i Rossyi
    azyatycki├ęj. Dwie s─ů g┼é├│wne jej sekty: Sunnici i Szyjtowie. Od
    tej religii od┼é─ůczyli si─Ö Wehabici w Arabii, Ismaeliciju┼╝to w Ira
    nie, ju┼╝ w Scham; Ansaryanie w Scham i Druzowie w Kesroan
    cz─Ö┼Ťci Libanu. Og├│┼é wyznawc├│w tej religii wynosi─ç mo┼╝e do 70 milion├│w. –
    2) Religia poga┼äska: a) Czciciele najwy┼╝szej istoty bez z m y s┼éowych obraz├│w, religia Konfucyusza w Chinach iJaponii reli gia Gebr├│w czyli czcicieli ognia, w Persyi, Afganistanie izacho dnich Indyach; b) czciciele najwy┼╝szej istoty z podleg┼éemi j├ęj b o ÔÇô 156 ÔÇô
    ztwami i pos─ůgami: braminowie indyjscy: religia budd├│w, szcze g├│lni├ęj w Tybecie, na wyspie Cejlon iw ca┼éych zagangesowych Indyach, tudzie┼╝ w Chinach iJaponii religia Sinto kt├│ra jestre ligi─ů stanu w Japonii religia Tao-tse w Chinach; religia szama┼ä ska mi─Ödzy dzikiemi ip├│┼é dzikiemi ludami, a mianowicie podbie gunowemi. Og├│┼é wyznawc├│w tych poga┼äskich religij liczy─ç m o ┼╝e do 580 mil. dusz. –
    3) Religia ┼╝ydowska w ca┼é├ęj zachodniej Azyi, Arabii, Persyi, Afganistanie, anawet w Indyach przedgangesowych, a┼╝ do M a labaru, Chin iKoromandelu. Liczba ┼╝yd├│w dochodzi 680,000 dusz.
    4 Religiachrze┼Ťcia┼äska:a)w┼éa┼Ťciwawschodniagrecko-pa tryarchalna (Rossyanie, Kozacy), Gruzyanie, Nestoryanie, T o m a szyci, Ormianie, Maronici; b) rzymsko-katolicy: Hiszpanie, P o r tugalczycy, Francuzi; c) protestancka: jej w y z n a w c y : Anglicy, H o l lendrzy. Wszystkich chrze┼Ťcian licz─ů do 17 mil dusz.
    8 NAUKI I SZTUKI. Nad innych Azyat├│w celuj─ů w nich Chi┼äczycy, Japo┼äczycy, Tybetanie, Arabowie iIndyanie. Najwi─Ö c├ęj posiadaj─ů wiadomo┼Ťci Chi┼äczycy iJapo┼äczycy. Ostatni maj─ů pisane, malowane idrukowane ksi─Ögi. W Tybecie jest ognisko nauk mongolskich. Arabowie, opr├│cz koranu, ucz─ů si─Ö nieco pi sa─ç i astronomii. Dawniej bylimi─Ödzy Persami poeci, astrono mowieiastrologowie. Indyanieucz─ůsi─Öj─Özykasanskryckiego)kt├│ rym pisane s─ů ich religijne ksi─Ögi), troch─Ö filozofii i sztuki lekar ski├ęj. Pomi─Ödzymahometanami, kt├│rzynieznaj─ůrysunku,sztuki ┼╝adnego post─Öpu uczyni─ç nie mog─ů. Chi┼äczycy iJapo┼äczycy m a luj─ů wprawdzie, ale bez rysunku. Znakomite i pi─Ökne budowle napotyka─ç mo┼╝na w Chinach, Japonii i Indyach. W tych tak┼╝e krajach przedstawiaj─ů sceniczne widowiska, a Indyanie bawi─ů si─Ö ta┼äcem swych bajaderek, –
    9.RZ─äDIR├ô┼╗NESTANY.W porz─ůdnychpa┼ästwachrz─ůdjest samow┼éadny,iwszystkotamjestpanemlubs┼éug─ů. Czasemutych lud├│w podania lub religijne przepisy ┼Ťcie┼Ťniaj─ů wol─ů panuj─ůcego. W niekt├│rychjednaktatarskichplemionachutrzymujesi─Öpewien rodzaj szlachty, kt├│ra na rz─ůd wp┼éywa, jakoto w Persyi, Afganista ÔÇô 157 ÔÇô
    nie,Beludzistanieit.d.W niekt├│rychnarodachkap┼éanitrzyma j─ů ┼Ťrodek mi─Ödzy w┼éadzc─ů a ludem, w innych znowu, jak np. w Tybecie jemen czyli najwy┼╝szy kap┼éan jest razem w┼éadzc─ů.
    Pa┼ästwoSyks├│w uwa┼╝a─çmo┼╝nazapewnyrodzajrzeczypospolitej. W krajachwschodniejAzyimieszka┼äcy┼Ťci┼Ťledziel─ůsi─Önakasty.
    Dziko ┼╝yj─ůce ludy ┼╝adn─çj mi─Ödzy sob─ů nie znaj─ů w┼éadzy. N a j bogatszy jest razem najpot─Ö┼╝niejszym i panem w sw├ęj rodzinie, Ludy nap├│┼é-dzikie, po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci koczownicze, ┼╝yj─ů pod patryarchalnemi rz─ůdami, maj─ů swych naczelnik├│w, wodz├│w, ksi─ů
    ┼╝─ůt a nawet pewny rodzaj szlachty.
    ÔÇóÔÇó3}$e- 2.CZ─ś┼ÜCI. Rossyaazyatyckazawiera:
    ÔÇô 158 –
    MIAMIDIA ÔÇôÔÇóÔÇóÔÇó>QtQ10+-*-
    ROSSYA AZYATYCKA
    A. ┬ž R A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Pod54┬░48’ÔÇô207┬░56’wscho:d┼éugo:a 38┬░58’ÔÇô78┬░ p├│┼én. szer. zajmuj─ůc w to wszystkie kraje kaukaz kie i kirgizkie stepy, kt├│re mniej wi─Öcej Rossyi podlegaj─ů. G r a nicami s─ů: na zach├│d, Rossya europejska, morze czarne i Turcya azyatycka; na p├│┼énoc: ocean biegunowy a┼╝ do cie┼Ťniny Berynga: na wsch├│d: morze kamczackie iochockie; na po┼éudnie: pa┼ästwo chi┼äskie, Turkestan, morze kaspijskieiIran czyli Persya.
    a) Kr├│lestwo Kazan zguberniami kaza┼äsk─ů, symbirsk─ů, wiac k─ů, permsk─ů i penze┼äsk─ů.
    b) Kr├│lestwo astracha┼äskie, z guberniami astracha┼äsk─ů, sara towsk─ů i orenbursk─ů.
    c) Sybery─ů dziel─ůc─ů si─Ö na gubernie tobolsk─ů itomsk─ů tudzie┼╝ | prowincy─ů omsk─ů, jak r├│wnie┼╝ gubernie irkuck─ů, jenisejsk─ů i prowincye Jakuck, Ochocki Kamczatk─Ö we wschodniej Syberyi.

d) Wyspyrossyjskie;1)naoceaniebiegunowym:Now─ůSy bery─ů (jest to gruppa sk┼éadaj─ůca si─Ö ze czterech wi─Ökszych i wielu mniejszychwysp);Miedwiejikrestowskoj, czyliwyspynied┼║wie dzie ikrzy┼╝owe wyspy Kuluruk Kliutczyn; 2) na wielkim ocea nie Gwo┼╝dewyj czyli go┼║dzikowe wyspy w cie┼Ťninie Berynga,

ÔÇô 159 ÔÇô
wyspę Ś.Wawrzyńca,wyspyŚ.Mateusza,wyspyprzybyłowskie,
aleuckie (wielkiszereg wysp od Kamczatki a┼╝ do Alaszki): wyspy andreanowskie, lisie i kurylskie. –
d) Kraje kaukazkie: Kaukazy─ů, Gruzy─ů, Imerycy─ů, Mingreli─ů, Gury─ů, Awchazy─ů, Czerkiessy─ů, Dagestan, Szyrwan, Armeni─ů (kt├│ra od r. 1828 obejmuje odst─ůpione od Persyi chanaty Erywan iNachczywan), i r. 1829, odst─ůpion─ů od Turcyi Georgi─ů czyli Gruzy─ů, kt├│ra stanowi┼éa baszalik Czyldir. Wiele z tych prowin cyj zyska┼éy stopie┼ä i zarz─ůd zwyczajnych prowincyj (ob┼éast).
f) Stepy kirgizkie: kraj zamieszka┼éy przez ┼Ťredni─ů i mniejsz─ů
hord─Ö, pod opiek─ů Rossyi.
g) Kraj Czukcz├│w, w p├│┼énocno-wschodniej cz─Ö┼Ťci Syberyi,
3) ROZLEG┼üOS─ć.
Kazan. . . . .11,740m.k.
Astrachan . . . . 14,500 Syberya . . . 193,000 ÔÇ× – Wyspy ÔÇŽ.2,300ÔÇ× Krajekaukazkie. . 6,030 KrajCzukcz├│w . .12,100 Stepy kirgizkie . . 34,430 ÔÇ×
Ogółem 274,100 m. k.
4.GRUNT. Po┼éudniowykranieczalegaj─ůniezmierneg├│ry, iznaczne ┼éa┼äcuchy przebiegaj─ů ┼Ťrodkowe kraje daj─ůc im czwo rak─ů pochy┼éo┼Ť─ç, ku p├│┼énocy, ku oceanowi wielkiemu, ku morzom kaspijskiemuiazowskiemu. W po┼éowiewschodniejobszerniejsze s─ů r├│wniny ni┼╝ w zachodniej, mi─Ödzy rzekami Ob─ů i Jenisejem nie ma ┼╝adnego pag├│rka, po nad oceanem biegunowym p├│┼énocne p┼éasczyzny, znane w Syberyi pod imieniem Tundra. A┼╝ do 60┬░ szer. dobry grunt, dalej kamieniste niwy, bagna itorfowiska.
G├│ry Kaukaz(150mild┼éugi),Ural(p├│┼énocno-werchoturski, jekaterynburskiibaszkirski)Altajmaj─ůcynajwy┼╝szeszczytyw Azyi, tu jednak nale┼╝y tylko ma┼éy Altaj 6560′ wysoki; g├│ry saja┼äskie
(odnogami ich s─ů: g├│ry jenisejskie, Bajkal i g├│ry’Dauryi), tudzie┼╝

  • – ÔÇô 160 ÔÇô
    StanowojJab┼éonoj:zniego wychodz─ůg├│rykamczackie,zkt├│ remi zdaj─ů si─Ö ┼é─ůczy─ç g├│ry aleuckie.
    Stepy. 1)Stepykirgizkiemi─ÖdzyIrtyszemtudzie┼╝orenburskie mi granicami: 2) wo┼égajsko-ka┼émuckie, mi─Ödzy Uralem a Wo┼ég─ů: 3) kuma┼äskie, rozszerzaj─ůce si─Öod morza kaspijskiego a┼╝ do K u my, Wo┼égi iDonu; 4) stepy terekskie, mi─Ödzy Terekiem iKum─ů: 5) kuba┼äskie, od Kubania a┼╝ do Menicza; 6) izetyskie pod jeka terynburskimibaszkirskimUralem; 7)iszymskiemi─ÖdzyTobolem iIrtyszem;8)Baraba,mi─Ödzy IrtyszemiOb─ů;9)p┼éasczyznyp├│┼é nocne mi─Ödzy Kara a┼╝ do Oby, od Oby a┼╝ do Jeniseja, a od J e niseja a┼╝ do Leny, i od tej a┼╝ do Indygirka.
    Wody. a) Ocean biegunowy, odnogi izatoki tego┼╝: karyjska, obejska, jenisejska, tajmurska Guba, kata┼äska Guba, odnoga L e ny, majgolackaja; b) ocean wielki z odnogami kamczack─ů, olitor sk─ů, peszczy┼äsk─ů, iszy┼äsk─ů ijamsk─ů Gub─ů. Jeziora: morze kaspij skie, Bajka┼é, Ara┼é, Zajsang, Balkacz, Czani ipiase┼äskoje.
    Rzeki, p┼éyn─ůce do morza azowskiego: Don, Kuba┼ä. Do morza kaspijskiego: Jemba, Ural, Wo┼éga, Terek. Do morza lodowatego: Ob, Jenisej, Chatanga, Olenek, Lena, Jana, Indygirka, Ko┼éyma. Do oceanu wielkiego: Anadyr, tudzie┼╝ pocz─ůtkowe strumienie rzekiAmur,jakoto SzylkaiArgun czyliKerlun.
  1. KLIMAT. W okolicachp├│┼énocnychzimatrwadziesi─Ö─çmie si─Öcy a nawet w lecie zimne s─ů nocy; zima tak bywa mro┼║na i┼╝
    spirytus zamarza, ptaki padaj─ů nie┼╝ywe; niekiedy przez sukno tylko
    lub przez p┼é├│tno oddycha─ç mo┼╝na, w powietrzu bowiem unosz─ů
    siędrobne okruszyny lodu. Lato krótkie, ale ciepłe idla tego
    wegetacyabywabardzo┼╝ywa.W krajachkubiegunowile┼╝─ůcych
    w czasie d┼éugich dni upa┼éy bywaj─ů dokuczliwe, a za┼Ť podczas
    d┼éugich nocy ┼Ťwiat┼éo zorzy p├│┼énocn├ęj a┼╝ niemal trwogi nabawia.
    Na południu, a mianowicie na wschód Uralu, klimat więcej jest
    umiarkowany pokr├│tkiejwprawdzie,aleostrejzimie,nast─Öpuje
    wielki upa┼é, kasztany, figi, kapary, winogrona i melony dobrze dojrzewaj─ů. ÔÇó
    6.PŁODYNATURALNE. a)Ciałakopalnezłoto,platyna,

+-

ÔÇó
Permsk─ů . . . . 1,400,000 Kaza┼äsk─ů . . . . 1,310,000
Penze┼äsk─ů . . . . 900.000 . Symbirsk─ů . . . . 1,200,000 Orenbursk─ů . . . 1,596,000 ÔÇ× Astracha┼äsk─ů . . . 103,000 . Saratowsk─ů . . . 1,543,000 –
ÔÇô 161 ÔÇô
srebro, o┼é├│w, mied┼║, ┼╝elazo, magnes, cynk, ┼╝ywe srebro, cynno ber, saletra, s├│l kuchenna, ha┼éun, s├│l gorzka, nafta, olej skalny, siarka, wapno, ziemia porcelanowa, marmur, jaspis, azbest, kry szta┼é, topaz, agat, dyamenty, szmaragdy (o g├│rnictwie i w y d o b y wanych minera┼éach obacz wy┼╝ej Rossy─ů europejsk─ů).
b) Rosliny. Drzewo (w stronach po┼éudniowych s─ů lasy, za┼Ť w o kolicach nadmorskich drzewo po morzu przyp┼éywaj─ůce), zbo┼╝e, konopie,len,tytu┼ä,nieco wina, owoce, ry┼╝,bawe┼éna ipo┼éudniowe owoce w krajach kaukazkich,ogrodowiny, mech islandzki,inie kt├│re jadalne jagody w okolicach p├│┼énocnych wielkie pastwiska dla byd┼éa. –
e) Zwierz─Öta: byd┼éo, konie, owce (teraz nawet merynosy), ┼Ť w i
nie, renifery na wschodnio-uralskiej po┼éudniowej stronie: wiel b┼é─ůdy, os┼éy, kozy, psy, (na wschodzie do poci─ůgu u┼╝ywane), j e lenie, dzikie kozy, pi┼╝mowce, ┼éosie, sarny, gazelle, dzikie owce (argali), szakale, dzikie ptastwo i t. d. T u i owdzie pszczo┼éy i jedwabniki, a za┼Ť w p├│┼énocnych okolicach zwierz─Öta najdro┼╝sze daj─ůcefutra,jakoto:sobole,gronostaje,lisybia┼éeikrzy┼╝aki;mn├│z two ryb, nadewszystko korzystny po┼é├│w ryb w morzu kaspij ski├ęm, wieloryby, foki it.d. –
o *2222’saster.
1.LUDNO┼Ü─ć. Dok┼éadniepoda─çjejniemo┼╝naog├│┼éjejwy nosi─çmado14 milion├│w.Ztegoprzypada:
na guberni─ů Wiack─ů . . . . 1,500,000 dusz.
Razem 9,732,000 dusz, TomII. 21

ÔÇô 162 ÔÇô
w obydw├│ch dawnych kr├│lestwach kaza┼äski├ęm iastracha┼äski├ęm:
do czego dodać jeszcze trzeba w krajach kaukazkich około
2200000, w prowincyach Kaukazyi 210000, w syberyi 1,828,000, w stepach kirgizkich 450,000 i w kraju Czukcz├│w 12,000 dusz.
Ludno┼Ť─ç znaczniejszych miast.
mieszk. – mieszk*
Kazań (stolica guber) . . 57,250
Astrachan (stol. gub.) . . 45,470
Sarat├│w |stol gub.) . . . 33,640
Orenburg Orenburg) . . 21,000
Titlis (stol prow Gruzyi) . 20,000
Perm stol guber.) . . . 18,700
Tobolsk(stol.guber) . . 17,500
Irkuck(stol.guber) . . . 15,800 .Stawropol(stolprow.kauk.) 5,000 Penza (stol. guber.) . . . 15,000

  1. POCHODZENIE. Krajowcy: S┼éowianie (Rossyanie, Koza cy) po ca┼é├ęm pa┼ästwie rozdzieleni; Finnowie (Mordwini, C z u w a sze, Czeremisy, Wotjacy, Permiacy) w Permie i Orenburgu; T a tarzy(Kipczaki,Meszczerjacy, Bucharowie,Baszkiry,Kirgizy,Ka raka┼épaki) w Saratowie, Orenburgu, Permie, stepach kirgizkich i t. d.; Iukagiry przy uj┼Ťciu Leny; Jakuty po obu brzegach Leny: Samojedy od Rossyi europejskiej a┼╝ do Leny; Ostjacy mi─Ödzy Ob─ů i Jenisejem, Tunguzy od Jeniseja a┼╝ do oceanu wielkiego, K o r
    jacy(w┼éa┼Ťciwie KorjacyiCzukczowie)we wschodniejSyberyi; Kamczadale na po┼éudniowej po┼éowie swego p├│┼éwyspu Mongo ┼éowie (Ka┼émucy, Barabincy, Buraci) w po┼éudniowej Rossyi; K u ryleiAleucina wyspach.ÔÇôObcy,ju┼╝to koloni┼Ťci,ju┼╝ czasowo przybyli: Persowie, Ossety, Czerkiesi, Afganie, Indyanie, O r m i a nie, Grecy, Arabowie, Europejczycy; wreszcie Cyganie w po┼éu dniowym AstrachanieiKaukazyituiowdzietu┼éaj─ůcysi─Ö.
  2. ZATRUDNIENIE PRZEMYS┼ü. Na p├│┼énocy rybo┼éowstwo, polowanie,ch├│wbyd┼éa,w wielumiejscachkoczownicze┼╝yciezre niferami, na po┼éudniu za┼Ť takie┼╝ przenoszenie si─Ö zmiejsca na miejsce zko┼ämi, byd┼éem, wielb┼é─ůdami, owcami. Uprawiaj─ů rol─ů w samych tylko okolicach po┼éudniowych; w p├│┼énocnych za┼Ť rzad
    Symbirsk (stol. guber.) . . 13,200 Omsk (stol. guber.) . . . 11,400 Erywan (stol. Armenii) . . 11,300 Tomsk (stol.guber.) . . . 10600 Ufa (stol guber, orenburs.) . 7,000 Wiatka stolguber) . . . 7,000 Jenisejsk(stol.guber.). . 6,000 ÔÇô 163 ÔÇô
    ko gdzie br├│┼╝d─Ö spostrzedz si─Ö zdarzy. G├│rnictwo w g├│rach ural skich i Altaju, tudzie┼╝ w g├│rach nerczy┼äskich czyli dauryjskich najpi─Ökniejsze przynosi korzy┼Ťci. O bogactwach wydobywanego z┼éotaiplatynymowili┼Ťmyju┼╝w opisieRossyieuropejskiej.
    Handel na znaczn─ů prowadzi si─Ö stop─Ö zChi┼äczykami, Tatara mi, a nawet a┼╝ zAmeryk─ů iEurop─ů. Tobolsk, Irkuck, Ochock, Orenburg, Astrachan, Kislar, Tyflis, Kaza┼ä, Kiachta s─ů miasta handlemznakomite.W Irbit(guber.orenburs.)bywaj─ůs┼éawne
    jarmarki; na jednym z nich (1835 r.) by┼éo wystawionych na sprzeda┼╝ towar├│w za 27,830,000 rubli samych rossyjskich za 24 mil rubli.ÔÇô Wyprowadzaj─ů: futra, rzemie┼ä, konie, byd┼éo, wyroby ┼╝elazneimiedziane,szklanekorale,r├│┼╝nemetale,s├│l,tran, olbrot,fiszbinit.d.tudzie┼╝r├│┼╝ne wyroby fabryczne.ÔÇô Wprowa dzaj─ů: rabarbarum, herbat─Ö, jedwab, bawe┼én─Ö, kamfor─Ö, pi┼╝mo, wyroby bawe┼éniane, sier─ç wielbl─ůdzi─ů, owce, drogie kamienie t u dzie┼╝r├│┼╝newyrobyfabryczneir─Ökodzielne. Roku1833warto┼Ť─ç wywozu, do Turcyi azyatyckiej, Persyi, Turkestanu, Chin it.d. szacowano na 17,949 185, a przywozu z tych┼╝e kraj├│w na
    23113,700rubli.W Irkucku,towarzystwohandlowerossyjsko ameryka┼äskie ma sw├│j kantor, sk┼éad za┼Ť w Ochocku.
    4.STANY. Ludno┼Ť─çRossyiazyatyckiejsk┼éadasi─Ö1)zeszlach ty maj─ůcej te┼╝ same co szlachta w Europie przywileje, ale t├ęj dot─ůd jeszcze jest ma┼éo. W krajach tak┼╝e kaukazkich szlachta dzieli si─Ö na r├│┼╝ne klassy; szlachta najwy┼╝szej klassy u┼╝ywa tytu ┼é├│w: ksi─ů┼╝─ůt, kniazi├│w czyli bej├│w. R├│wnie┼╝ mi─Ödzy ludami k o czowniczemi istnieje pewny rodzaj dziedzicznej szlachty. 2) S─ů mieszczanie, dopiero si─Ö organizuj─ůcy, podzieleni na pi─Ö─ç klass: w┼éa┼Ťciciele d├│br nieruchomych, bankierowie, kapitali┼Ťci, rzemie ┼Ťlnicy, komornicy. 3) Ch┼éopi,ju┼╝to wolni,ju┼╝ poddani; a osta tni ju┼╝ koronni ju┼╝ prywatni Duchowie┼ästwo ma w┼éasne przywileje.
  3. RELIGIA. 1) Religia chrze┼Ťcia┼äska, wed┼éug greckiego obrz─ůdku; wyznawcami jejs─ů: Rossyanie, Kozacy, Permiacy, W o ÔÇô 164 ÔÇô
    gule, Czeremisy, Wojaki, Ostjaki, Gruzyanie, Kistymery iK a m czadale. Rzymsko-katolicka, luterska, ormia┼äska, braci mora wskichit.d.Og├│┼é chrze┼Ťcian wynosi─çmo┼╝e 10milion├│w.
    2) Religia mahometa┼äska kt├│r─ů wyznaj─ů Tatarzy, Turali┼äcy, Barabi┼äcy, Nogaje, Kumykowie, Basyanie, Truchme┼äcy, Kirgizi, Bucharowie, Meszczerjacy, Baszkiry, Czerkiesi, Awchazi, Lesgia nie,wszystko sekty sunnicki├ęj: Tadczykowie za┼Ť iKisilbasi s─ů sekty Alego. Liczb─Ö wszystkich podaj─ů na 3 miliony dusz.
    3) Buddy┼Ťci, temi s─ů Mongo┼éowie, Ka┼émucy, iBuraci. O g ├│ ┼éem 207,000.
    4) Szamanie sk┼éadaj─ů si─Ö po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci zdzikich lu d├│w sybirskich,anawetnale┼╝─ůdonichniekt├│refinnickiepoko lenia. Liczba ich wynosi do 700,000
    6.NAUKIISZTUKI. W prowincyachztejstronyUralaod dawna ju┼╝zakwit┼éyprzemys┼éisztuki,kiedyju┼╝upada─çzaczyna┼éy potrafi┼éje pod┼║wign─ů─ç Piotr W. R├│wnie ch┼éopijak mieszczanie trudni─ů si─Ö tkaniem materyj lnianych, konopnych, we┼énianych, t u dzie┼╝ robot─ů dywan├│w (kilimk├│w), farbuj─ů idrukuj─ů r├│┼╝ne tkaniny, prz─Öd─ů, dziej─ů, robi─ů garki i inne naczynia, warz─ů myd┼éo, plet─ů k o szyki, trudni─ů si─Ö kowalstwem ir├│┼╝nemi innemi rzemios┼éami; samiÔÇŁ p─Ödz─ů smo┼é─Ö, dziegie─ç, terpetyn─Ö, wypalaj─ů w─Ögle, przyrz─ůdzaj─ů ┼éyka, robi─ů plecionki, wyrabiaj─ů karuk, kawiar, wytapiaj─ů tran, wyprawiaj─ů sk├│rki jagni─Öce (na futra), robi─ů w┼éosiennice, przy rz─ůdzaj─ůw┼éosyko┼äskie,obrabiaj─ůkamienieit.d. Poniewa┼╝ch┼éop niemal wszystko sam sobie zrobi, ma┼éo wi─Öc jest rzemie┼Ťlnik├│w
    pomiastach.Zak┼éad├│wfabrycznychlicz─ůw Rossyiazyatycki├ęj662, a mianowicie 108 mydlarni, 379 garbarni, 117 pota┼╝erni, 33 wyrob├│w bawe┼énianych, a 6 tkanin lnianych, tudzie┼╝ 8 hut szklannych.
    Nauki krzewi─ç si─Ö zaczynaj─ů. W tym celu istnieje uniwer sytetw Kazanie, anale┼╝─ůce doniegogimnazyaiszko┼éyobwo dowe dopiero si─Ö rozwijaj─ů. Z t├ęm wszystkiem licz─ůju┼╝ w Rossyi azyatycki├ęj,przesz┼éo 50 zak┼éad├│w naukowych, ami─Ödzy temi grec ko-rossyjsk─ůakademi─ůteologiczn─ůw Kazanieznale┼╝─ůcemidoniej
  • ÔÇô 165 ÔÇô
    seminaryami w Tobolsku, Irkucku, Permie, Wiatce, Orenburgu, Astrachanie, Penzie i Kazanie, instytut pedagogiczny w Kislar, szko┼éa g├│rnicza w Jekaterynburgu, szko┼éa dla gruzyjskiej szlachty w Tyflis, szko┼éy wojskowe w Kazanie i Tobolsku: ogrody bota niczne w Astrachanie, Kazanie iSaratowie: drukarnie w Kazanie; Jekatyrenburgu iTobolsku. Po Rossyanach Tatarzy najwi─Öcej s─ů o┼Ťwieceni, po tych nast─Öpuj─ů Mongo┼éowie. Zdaje si─Ö ┼╝e ludy kaukazkie iManczu w o┼Ťwiacie si─Ö zni┼╝y┼éy.
    ÔÇó3@┬«e
    Q R3AD.
    1.FORMARZ─äDU. RossyaazyatyckawrazzRossy─ůeu ropejsk─ů stanowi jedn─Ö ca┼éo┼Ť─ç, kt├│rej rz─ůd jest monarchyczny, wsz─Ödzie jednaki. Kirgizi iznaczna cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w kraj├│w kaukazkich zostaj─ůpod opiek─ů Rossyi.
    2.RZ─äD. Zupe┼éniepodleg┼éeRossyikrajeazyatyckiepodzie lone s─ů na dwana┼Ťcie gubernij, do czego tak┼╝e doda─ç trzeba pro wincye: Kaukazyi, Gruzy─ů, Omsk, Jakuck, Ochock i Kamczatk─Ö w kt├│rych rz─ůd jest taki┼╝ jak w pierwszych. N a czele gubernij s─ů cywilniiwojennigubernatorowie. Rz─ůdgubernialnysk┼éadasi─Ö: z radzc├│w gubernialnych, s─ůdu karnego, s─ůdu szlacheckiego, s─ůdu w sprawachreligijnych,izbyskarbowejiizbypowszechnejopieki. Urz─Ödy wojskowe pod w┼éadz─ů gubernialn─ů zostaj─ůce, dziel─ů si─Ö rozmaicie, a to stosownie do swych zatrudnie┼ä iobowi─ůzk├│w. Nadz├│r g├│rniczy jest przy kollegium g├│rnicz├¬m w Jekaterynburgu. W ka┼╝dejgminiejestdziesi─Ötnik.Mi─Ödzyludykoczowniczeotyle tylko wgl─ůda rz─ůd gubernialny, o ile potrzeba dla poboru od nich op┼éaty. Kozacy, Ka┼émucy i Baszkiry, maj─ů oddzielny zarz─ůd, w e d┼éug kt├│rego wy┼é─ůcznie nale┼╝─ů pod w┼éadz─Ö wojennego guberna tora. U┼╝ywani s─ů do strze┼╝enia granic pa┼ästwa.
    3.DOCHODYPUBLICZNE. Roku1811czyni┼éyskarbowi 38,900,000 rubli, ale teraz nier├│wnie musz─ů by─ç wi─Öksze.
    -ÔÇóOÔÇó ÔÇô 166 ÔÇô
    n D┼╗AGATAJ
    czyliWielka Bucharya, albo Niepodległa Tar tarya, a według nowoczesnych Turkestan.
    A. S R A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éug.wsch.67ÔÇô90┬░araczejdo105′: szer. 34} st├│p, a┼╝ do 51″. O d p├│┼énocy graniczy z Rossy─ů (stepa mi kirgizkiemi), na wsch├│d z Chinami, na po┼éudnie z pa┼ästwem Randczyt Syng (prow. Kaszemir), zAfganistanem, na po┼éud.-za ch├│dzIranem,inap├│┼én.-zach├│dzmorzem kaspijskiem.
    2.PODZIA┼ü Geografowiezwykledziel─ůtopa┼ästwona czterycz─Ö┼Ťci,tojestkrajKirgiz├│wwielkiejHordy,na Usbeki stan,Turkestan iKaresm; w┼éa┼Ťciwszy przecie┼╝jest podzia┼éna: Buchary─ů, Kokand, Chiw─Ö, Balk, Kirgiz├│w iTurkoman├│w.
  1. ROZLEG┼üO┼Ü─ć.
    Bucharya . . . . . 10,800 mil kw. Kokand ÔÇŽ..6,400 ÔÇ× ÔÇ× ChiwaÔÇŽÔÇŽ 300ÔÇ×ÔÇ×
    Balk . . . . . . 1,600 ÔÇ× ÔÇ× KirgizyiTurkomanie .15,000 ÔÇ× ÔÇ×
    Razem 34,100 mil kw. 4.GRUNT. Wielkar├│wnina,niecokumorzukaspijskiemu pochy┼éa. Na po┼éudniu i po┼éudnio-wschodzie wysokie g├│ry, roz ci─ůgaj─ůcesi─Öku zachodowi wielkie, prawdziwie alpejskie doliny. Ku Aralowiimorzu kaspijskiemu okiem niezmierzoner├│wniny,

pokrytepiaskiemimuszlami,┼Ťwiadcz─ůce┼╝etojestdno niegdy┼Ť morskie.

ÔÇô 167 —
G├│ry: Belur-Tag, Asferach, Ak-Tag, Alau-Tau czyli Kara-Tau, Ming-Bulak, Karaumet, Balkan.
Jeziora: morze kaspijskie (z odnogami i zatokami Kindelinsk, Karabugas, Balkan, Aleksander; tudzież wyspami Daga, Krasno wodskoj, Neftenoj, Dewerysz iAdak);Aral;imniejsze słoneiste powe jeziora: Kaban-Kulak, Kara-kul, Tele-Kul, Sikirliki t.d.
Rzeki do morza kaspijskiego ma┼ée tylko wchodz─ů rzeki prze ciwnie w jezioro Aral wylewaj─ů si─Ö dwie g┼é├│wne: Amu-Daria czyli Dejhun (dawniejszy Orus) iSir-Daria czyli Sihun (niegdy┼Ť Jaxartes); do r├│┼╝nych mniejszych jezi├│r: Sarasu, Tczui, Kosik
czyliKuwan (Zer-Afchan),Karszy,(Kaszka,czyliSzerbubs);rzeki stepowe, gin─ůce w piaskach: Murgab i Tedzen (mylnie uwa┼╝ana za dawny Ochus).
5.KLIMAT. W okolicachg├│rzystychklimatalpejski,g├│ra Belur-Tag odwiecznemi ┼Ťniegami jest pokryta, w dolinach klimat w┼éoski. Ostraitrwa┼éazima,pi─Öknawiosna,gor─ůce,skwarnelato, przyjemnajesie┼ä. Upa┼éy letnie miarkowane bywaj─ů ch┼éodn├ęm powietrzem iwiatrami z g├│r, kt├│re jednak cz─Östokro─ç sprawiaj─ů zapalenie oczu. Deszcz pada tylko na wiosn─Ö i w jesieni, a st─ůd
podczas suchej, gor─ůc├ęj pory roku pola sztucznie zalewane by─ç musz─ů.
6.PŁODYNATURALNE. Ciałakopalne:złoto,srebro, miedź, żelazo, ołów, żywe srebro, cyna, rubiny, turkusy, jaspis, krwawnik, agat, chałcedon, marmur, witryol, hałun, węgle k a mienne, nafta, sól kamienna, warzonka.
Ro┼Ťliny zwyczajne gatunki zbo┼╝a, bucharska pszenica, wiele gatunk├│w prosa, kukuruza, ry┼╝,jarzyny (wyborne melony, szcze g├│lni├ęj w Chiwie), wszelkiego rodzaju owoce, granaty, cytryny, morele, brzoskwinie, pistacye, len, konopie, bawe┼éna, tytu┼ä, s e sam,szafran,saflor,iinnero┼Ťlinyfarbierskie,tudzie┼╝winoidrzewo.
Zwierz─Öta: szczeg├│lniej pi─Ökne konie, mu┼éy, obadwa gatunki wielb┼é─ůd├│w, bawo┼éy, garbate krowy, owce (mi─Ödzy innemi tak┼╝e t┼éusto-ogoniaste), kozy: niemniej ┼Ťwinie, jelenie, sarny, pi┼╝mowce, gazelle, d┼╝ygetaj, dzikie kozy, pantery, uncye, szakale, hyen),

ÔÇô 168 ÔÇô
zbiki, wilki, lisy, nied┼║wiedzie, kuny, pi┼╝moszczury, je┼╝ozwierze, zaj─ůce, jedwabniki, szczeg├│lniej nad rzek─ů Oxus.
-ÔÇó-$@@-*-
u *sairgr.
1 LUDNO┼Ü─ć. Ma┼éo maj─ůc wiadomo┼Ťci o wewn─Ötrznym sta nie tych kraj├│w, nie mo┼╝na nic pewnego powiedzi├ę─ç o ludno┼Ťci, wed┼éugdotychczasowychpoda┼äwynosi─çonamo┼╝e4ÔÇô5 milion├│w.

  1. R├ôD. a) Usbekowie ze swemi sp├│┼é-plemiennikami T a szkentami,AralamiiChiwianami; b)Turcy,dziel─ůcysi─ÖnaTur kestan├│w, Karakalpak├│w iTruchmen├│w czyli Turkman├│w, c) Bucharowie, d) Tadszyki, e) Kirgizy dziel─ůcy si─Ö na Burut├│w czylimieszka┼äc├│wcz─Ö┼ŤciwschodniejiKazak├│w czylimieszka┼ä c├│w cz─Ö┼Ťci zachodniej, wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ostatnich nale┼╝y pod pano wanie rossyjskie, f) mieszka┼äcy Kafferystanu czyli Siach-Puschi.
  2. Zatrudnienie przemys┼é. Uzbekowie, Kirgizy, Turkomanie prowadz─ů ┼╝ycie koczownicze, iw jurtach mieszkaj─ů, Arale iK a rakalpaki, p├│┼é-koczownicy, zbieraj─ů si─Ö zim─ů do chat inieco tru dni─ůsi─Örolnictwem. Resztaplemionmieszkaw miastachiwsiach, trudni si─Ö rolnictwem, chowem byd┼éa, rybo┼éowstwem irzemio s┼éami. Maj─ů w┼éasnej roboty bawe┼éniane ijedwabne tkaniny,gru be gatunki sukna, pil┼Ť┼ä (burki), kamloty, dobry rzemie┼ä, a szcze golni├ęj kordyban, wszelkiego rodzaju drewniane i ┼╝elazne w y r o by,amianowicie dobre klingi. Temiwyrobamiinaturalnemikra
    jowemi p┼éodami znaczny prowadz─ů handel do Rossyi, Chin, P e r syi i Indyj, szczeg├│lniej Bucharowie. Handel wewn─Ötrzny ma┼éej jestwagi.W Bucharyis─ůz┼éote,srebrneimiedzianepieni─ůdze Sztuki monety z┼éotej zwane aszrafi, o ┼é wi─Öcej wa┼╝─ů od duka t├│w holenderskich. Tanga jest gatunek monety kt├│r├ęj 21 sztuk r├│wnaj─ů si─Ö jednemu hollenderskiemu dukatowi, najdrobniejsza moneta miedziana nazywa si─Ö pulszya kt├│rej 50 sztuk idzie na
    jedn─Ö tanga. – ÔÇô 169 ÔÇô
  3. STANY. Mi─ÖdzyludamiD┼╝agatajuwidzi├ę─çsi─Ödajemniej wi─Öcej r├│┼╝nicy stan├│w. U Turkoman├│w wszystkie stany s─ů z u pe┼énie sobie r├│wne, Kirgizi tworz─ů pewny rodzaj wojskowego pospolitego ruszenia, u Uzbek├│w jest tylko lud i panuj─ůcy. P o wszechnie samo tylko bogactwo nadaje powag─Ö iznaczenie. Nie kt├│re pokolenia maj─ů swych Chan├│w.
  4. RELIGIA. Prawie wszyscy mieszka┼äcy wyznaj─ů religi─ů m a hometa┼äsk─ů, sami tylko mieszka┼äcy Kafterystanu s─ů poganie i z a trzymali swoj─Ö naturaln─ů religi─ů.
    6.NAUKOWE UKSZTA┼üCENIE. Zczas├│wDzingischan├│w iTymuryd├│w, kiedy kwit┼éy nauki isztuki, pozosta┼é si─Ö jeszcze s┼éaby ich promyk w Samarkandzie, kt├│rej wy┼╝sza szko┼éa od dawna s┼éyn─Ö┼éaiterazjeszczeodcudzoziemc├│wodwiedzanabywa. W Bu charze tak┼╝e wiele jestszk├│┼é. Najwy┼╝ej u nich stoi teologia ipra wo mahometa┼äskiej filozofia isztuka lekarska uwa┼╝aj─ů si─Ö zapod
    rz─Ödne przedmioty.
    ÔÇó
    -##-
    (3. $24D┬╗
    1.FORMAPA┼âSTWAIJEGORZ─äD Diagatajniestano wi jednorodnego mocarstwa, ale raczej zbiorem jest wielu o d dzielnych pa┼ästw, albo niezale┼╝nych od siebie lud├│w. W Uzbe kistanie jest wielki chan, maj─ůcy rezydency─ů w Bucharze, kt├│re mu inne chanaty Uzbek├│w, jakoto: Kokand, Badak it. d. podle ga┼éy, a kt├│ry i teraz jeszcze najpot─Ö┼╝niejszym jest w tych krajach w┼éadzc─ů, i niedawno podbi┼é sobie chanat Balk: rz─ůdzi on wcale samow┼éadnie, itylko Ulemowie w┼éadz─Ö jego w pewnym wzgl─Ödzie ┼Ťcie┼Ťniaj─ů. Tron jego otacza sze┼Ťciu wysokich urz─Ödnik├│w, z kt├│rych Kissabekjest najwy┼╝szy iten trzyma w sw├ęm r─Öku ster
    rz─ůdu. Po prowincyach rz─ůdz─ů w┼éa┼Ťciwi urz─Ödnicy, a w obwodach s─ů urz─Ödy wiejskie rz─ůdzca wsi nazywa si─Ö Aksejkal. Wielki chan mianujesi─Öpanwiernych. Kafrowie(niewierni)czylimieszka┼äcy.
    Kaflerystanu, niepodlegle si─Ö utrzymuj─ůcy, maj─ů u siebie pewny Tom II 22 ÔÇô 170 ÔÇô
    rodzaj możnowładztwa: wszystko rozstrzyga się w radzie bogat szych. W Kokandzie panuje chan, który od 1805 r. zawojował chanat Taszkend a od 1815 podbił Turkestan.
    Chan├│w Karakalpak├│w ograniczaj─ů w┼éadz─Ö Koszy i Szejkowie (potomkowie Mahometa). W Chiwie, r├│wnie┼╝ bardzo pot─Ö┼╝nem mocarstwie w tych krajach, kt├│remu si─Ö tak┼╝e poddali Karakal paki icz─Ö┼Ť─ç Turkoman├│w, jest chan tytu┼éuj─ůcy si─Ö Taksir-Chan, b─Öd─ůcy razem naczelnikiemko┼Ťcio┼éa wybiera on urz─Ödnik├│w sta nu z pomi─Ödzy Uzbek├│w: Attalagus zowi─ů si─Ö tu radzcy stanu,
    Mehterministrowie,aza┼ŤKhusz-Begiswy┼╝sioficerowie. Turko
    manie ┼╝yj─ů wcale nie, odlegli: ka┼╝de pokolenie obiera sobie Aksaj
    kala jako dow├│dzc─Ö lub s─Ödziego, kt├│ry przecie┼╝ nie ma ┼╝adn├ęj
    w┼éadzy nad ludem; atoli wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ich podlega teraz Chiwie. 2.DOCHODYISI┼üAZBROJNA. WielkichanUzbek├│w
    wybiera podatki zupe┼énie wed┼éug przepis├│w koranu iwielk─ů ich cz─Ö┼Ť─ç oddaje na pobo┼╝ne cele. Jego wojsko (wed┼éug podania Burnesa) sk┼éada si─Ö ze 24,000 ludzi, a to samej jazdy, nie licz─ůc 50,000 zbrojnej milicyi. Dochody wynosz─ů 180,000 funt szter (720,000 z┼ép.), drugie tyle wp┼éywa do kass ko┼Ťcielnych.
    W Chiwie,ka┼╝darodzina,kt├│rychjestprzesz┼éo195,000,p┼éaci rz─ůdowi 2 toman, co wynosi oko┼éo 7,800,000 frank├│w. Zupra wnych grunt├│w oddaje si─Ö dziesi─Öcina a od krajowych towar├│w op┼éaca si─Ö podatek r├│wnaj─ůcy si─Ö pi─ůtej cz─Ö┼Ťci ich warto┼Ťci. Si┼é─Ö zbrojn─ů stanowi sama jazda licz─ůca 12 do 15,000 ludzi.
    +33%$─Ö- ÔÇô 171 ÔÇô
    MIA MARIUNIA –
    m. TURYA AZYTAY[KA.
    A. S R A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éug.wsch.43┬░50’ÔÇô66┬░;szer.29┬░55’ÔÇô 42″10. Granice na p├│┼énoc.-zach├│d morze Marmara zcie┼Ťnina mi; na p├│┼énoc morze czarne na p├│┼énoc.-wsch├│d rossyjskie kraje kaukazkie; na wsch├│d Iran; na po┼éudnie-wsch├│d odnoga perska: na po┼éudnie Arabistan; na po┼éudnie-zach├│d morze ┼Ťrodziemne, a na zach├│d morze egejskie.
    2.ROZLEG┼üO┼Ü─ć. AnatoliaczyliAzyamniejszazwysp─ů Cypremizmniejszemiprzyleg┼éemij├ęjwyspami. Do tegoliczysi─Ö tak┼╝e sandziak Adana, kt├│ry 1833 r. wcielony by┼é do baszaliku egipskiego. . . . . . . . . . .13,000milkw.
    Turecka Georgia (Gruzya) kt├│r├ęj traktatem rossyjsko-tureckim z 1829 roku znaczna cz─Ö┼Ť─çodpad┼éadoRossyi. . . . . 200 . .
    Armenia ÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.3,100 – –
    KurdystanÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.1,500 . . Irak-ArabiÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.3,000 . . Al-D┼╝esiraÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.3,200 – – Soristan,kt├│ryodr.1833wcielonydoEgiptu2,100 ÔÇ× ÔÇ×
    Og├│┼éem 26,100milkw. 3.GRUNT. W og├│lno┼Ťcibardzog├│rzysty,napo┼éudniutylko,
    od Al-D┼╝esira iIrak a┼╝ do odnogi perskiej, r├│wniny, stepy sty ÔÇô 172 ÔÇô
    kaj─ůsi─Özpustyniamiarabskiemi. Dolinymi─Ödzyg├│ramizdatnes─ů do uprawy igrunt w nich jest ┼╝yzny.
    G├│ry. Pasmo g├│r tauryckich i arme┼äskich; g├│ry kurdyjskie, Liban iAntiliban; dal├ęj Sind┼╝ar i Karad┼╝atag, niemni├ęj Antitaurus do pasma g├│r tauryckich nale┼╝─ůce.
    WODY. 1)Morzeczarne(zatoka:Erekli:przyg├│rki:Scho ros,Kara,Burun, Schassun,KisilIrmak, Indie,Kirpe),donie go uchodz─ů rzeki Czorok, Jeszyl, Irmak, Kisil Irmak, Milan, F i lias,Bartan,Sakarya. 2)MorzeMarmara(zatoki:Isnik,Modania) same ma┼ée p┼éyn─ů do niego rzeki, pomi─Ödzy kt├│remi Nikabiza jest najwi─Öksza. 3) Morze egejskie (zatoki Edremit, Sandarlik, Ismir,
    SkalaNowa,Stanchio przyg├│rki:Baba,Kalaberno,Krio),ucho dz─ůce do niego rzeki: Kodos czyli Sarabat, Mendres (staro┼╝ytny Meander). 4)Morze ┼Ür├│dziemne(zatoki:Makri,Antalia,Skande rum; przyg├│rki: Kilidonia, Anamur), wpadaj─ůce do niego rzeki: Duden, Goksu, Menawgat, Karasu, Sihon, Dzihan, Aasi, Nahar el Gussan, Nahar el Kebin, Kasemisz. 5) Odnoga perska, zabie raj─ůca Schat el Arab, rzek─Ö powsta┼é─ů z po┼é─ůczenia dw├│ch Frat (Eufrat) iTyger (Tigris) tudzie┼╝ Karun ┼é─ůcz─ůcy si─Ö kana┼éem z rzek─ů Schat. 6) Morze kaspijskie, do kt├│rego uchodzi Kur. Jeziora: Ardzisz: morze martwe (p┼éyn─ů do niego Arden, Safia i struga K i
    dron (Cedron), Tabarich, Antakia, Begszer.
    Ciep┼ée k─ůpiele w Brusa (najs┼éawniejsze w ca┼éej Azyi mniejsz├ęj),
    Elija, Kaplica, Jsmir, Ajasz, Schworba, Czausz, Ilgun, Ilicze, Haman Ali i t. d. –
    4.KLIMAT. G├│rzysteokolicech┼éodneizim─Ömaj─ůcewmiej scach nizkich wielkie bywaj─ů upa┼éy nad morzem umiarkowane, ┼éagodne. Na po┼éudnie panuje dusz─ůcy wiatr Samum.
    5.PŁODYNATURALNE. Ciałakopalne:złoto,srebro, miedź, ołów, żelazo, sól, hałun, saletra, siarka, nafta, bolus, a z
    best, ziemia folarska, pianka,
    Ro┼Ťliny Pszenica, ry┼╝, j─Öczmie┼ä, wino, rozynki, wszelkiego
    rodzaju owoce, a szczeg├│lniej daktyle, figi, ┼Ťliwki, morele, szafran, marzana, indygo, oliwki, sesam, opium, balsam, soda, galas, cukier, ÔÇô 173 ÔÇô
    gumma, tytuń,manna, mastyks,bawełna, różne, szacowne gatun ki drzew.
    Zwierz─Öta: pi─Ökne konie, owce, byd┼éo, os┼éy, mu┼éy, wielb┼é─ůdy, bawo┼éy, kozy angorskie (wyprowadza si─Ö rocznie 500,000 ok we┼ény zkt├│r├ęj 200,000 u┼╝ywaj─ů na najciensze tkaniny), hyeny, tygrysy, szakale, strusie,jedwabniki, pszczo┼éy, szara┼äcza jadalna, rozmaite gatunki ryb i t. d.
    ÔÇó+)(*)(-e-
    ÔÇó *2a┼íex.
  5. LUDNO┼Ü─ć. ÔÇó
    Anatolia . . . . 6,000,000 dusz.
    Georgia . . . . .200,000 . Armenia . . . . .950,000 –
    Kurdystan . . . 1,000,000 ÔÇ× Irak-Arabi . . . .950,000 ÔÇ× Al-D┼╝esira . . . .300,000 – Sorystan . . . . 1,500,000 ÔÇ×
    Ogółem 10,900,000 dusz.
  6. POCHODZENIE. 1)Osmanie,nar├│dpanuj─ůcy,dumny,fa natyczny,ma┼éosk┼éonno┼Ťcidorobotypokazuj─ůcy,maj─ůcy upodoba nie w fajce iopium, umiarkowany w jadle: co do napoj├│w, prze
    staje na wodzie, sorbecie ikawie. Wielo┼╝e┼ästwo, ┼Ťcis┼ée od┼é─ůczenie kobiet, itrzymanie niewolnik├│w. 2) Turkomanie, po najwi─Ökszej c z ─Ö ┼Ť c i koczuj─ůcy, 3 ) L a s o w i e osiedli w p r a w d z i e , w i e l u j e d n a k o d d a j e
    si─Ödzikimrozbojom. 4)Arabowie. 5)Kurdy(Yezydy,Ruszowanie, najznaczniejsze pokolenia), ciemni, gnu┼Ťni, uporczywi, ┼éupie┼╝ni, na wiar─Ö niezas┼éuguj─ůcy. 6) Ormianie odznaczaj─ůcy si─Ö wielu d o bremi przymiotami, ale tak┼╝e s─ů chciwi zysku, sk─ůpi, po wolni,ostr├│ini. 7)┼╗ydzi. 8)Nosarowie,jaksi─Özdajeludpocz─ůt kowozSyryipochodz─ůcy. 9)Druzowie,r├│dsilny,wed┼éugprawdo ÔÇô 174 ÔÇô
    p o d o b i e ┼ä s t w a z p o m i ─Ö s z a n i a si─Ö E u r o p e j c z y k ├│ w z p i e r w i a s t k o w e m i tej ziemi mieszka┼äcami powsta┼éy. 10) Maronici, r├│wnie┼╝ Syrya nie. 11) Czyngary, lud indyjski, r├│d sw├│j zCygan├│w wywodzi─ç maj─ů 12)Kuruk,ludkoczuj─ůcy,podnamiotamimieszkaj─ůcy wie luYuruk├│w mieszka w Turcyieuropejskiej,w g├│rach ba┼éka┼äskich. 13) Grecy. 14) Frankowie, tak nazywani s─ů wszyscy w Turcyi zamieszkali Europejczycy.
    3.PRZEMYS┼ü.ZATRUDNIENIE. Mieszka┼äcyTurcyiazya tycki├ęj, po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci na wszystko odr─Ötwiali, nieczuli, trudni─ů si─Ö wprawdzie rolnictwem, chowem byd┼éa, upraw─ů o w o c├│w, oliwy, bawe┼ény i chowem jedwabnik├│w, ale oko┼éo wszyst kiego s─ů nader opieszali, a to podobno z przyczyny ┼╝e przyjazny klimat, ┼╝yzny grunt ima┼éa stosunkowo ludno┼Ť─ç, pozwalaj─ů im mi├ę─ç wszystkiego do zbytku. G├│rnictwem tak┼╝e niedbale si─Ö zaj muj─ů. Przemys┼énapotykasi─Öjedyniewg┼é├│wniejszychmiastach, idostarcza tkanin bawelnianych ijedwabnych, szal├│w, kobier c├│w, rzemienia, safianu, kordybanu, capu, kling, wyrob├│w mie dzianych. Przednie jest w Turcyi farbowanie prz─Ödzy.
    Handel na wielk─ů prowadzi si─Ö stop─Ö najwi─Ökszej wagi jest handel wewn─Ötrzny zapomoc─ů karawan,kt├│re id─ůzPersyia┼╝do Smirny,od Bassrya┼╝doAlepu,zAlepudoEgiptu,tudzie┼╝zKon stantynopoladoMekkiinapowr├│t Handlemmorskim(zwanym lewancki) najwi─Öcej trudni─ů si─Ö Anglicy, austryacko-w┼éoskie m i a sta Wenecya iTryest,jak niemniej Liworno we W┼éoszech iM a r sylia w e Francyi. Handel morski z Syry─ů podni├│s┼é si─Ö od czasu
    jak Egipcyanie kraj ten zaj─Öli. G┼é├│wne handlowe miasta s─ů: S m i r na, Bassra, Alep, Damask, Bursa (Brusa), Erzerum, Bagdad, Mossul,Trebizonda(Trapezunt),Angora,Konieh. Wywo┼╝─ůzagra nice:jedwab, kozi─ůiwielbl─ůdzi─ů sier─ç,gumm─Ö, opium, rabarba rum, wiele towar├│w aptecznych: galas, ha┼éun, salmiak, rozynki, we┼én─Ö, bawe┼én─Ö, wino, zbo┼╝e, per┼éy, mied┼║; sk├│ry, rzemie┼ä, k o bierce,wyrobyjedwabne. Wprowadzaj─ů pieni─ůdze,sukno,papier, ┼╝ywe srebro, grynszpan, essencye pachn─ůce, koszenill─Ö, indygo, drzewo farbierskie, kaw─Ö, cukier, korzenie, porcelan─Ö, futra, cyn─Ö, o┼é├│w, zegary i t. p. ÔÇô 175 ÔÇô
    Pieni─ůdze,rachuj─ůnapiastry,paraiaspry. Najedenpiastridzie 12 para,jeden para r├│wna si─Ötrzem asprom (ob. Turcy─ů europej sk─ů); miar─ů d┼éugo┼Ťcijest Pik r├│wnaj─ůcy si─Ö blizko 28 calom pol skim.Najpospolitsz─ůjedno┼Ťci─ůwagijestoka(blizko3} funt.pols.).
    4.STANY. UTurk├│wurodzenienienadaje┼╝adnegopier wsze┼ästwa. Mi─Ödzy ┼╝ydami, Ormianami iTurkomanami wszystkie stanys─ůsobier├│wne mi─Ödzyinnemiludamitureckiegopa┼ästwa istniejedziedzicznaszlachta;kap┼éaniw powszechn├ęms─ůpowa┼╝aniu.
    5.RELIGIA. 1)Mahometa┼äska,panuj─ůca;2)chrze┼Ťcia┼äska a mianowicie ko┼Ťci├│┼é wschodni u Grek├│w, Ormian├│w, Syryan; religii t├ęj jest kilka sekt; 3) ┼╝ydowska; 4) poga┼äska kt├│r─ů w y znaj─ů Druzowie, Nosaryanie, Wezydy, cokolwiek jednak z islami zmu przej─Öli.
  7. NAUKI i SZTUKI. ┼Ülepe przywi─ůzanie si─Ö do koranu, przeszkadza Turkom do wy┼╝szego o┼Ťwiecenia si─Ö, kto umie czyta─ç koran ten ju┼╝ uchodzi za uczonego; st─ůd panuj─ů u nich zabobony iniecierpliwo┼Ť─ç ku wszelkiej innej religii. Matematyka, astrono mia, teologia, prawnictwo, poezya, historya znajduje tu zwolenni k├│w, alebardzo stronnie bywaj─ů wyk┼éadane. Nowo┼╝ytni Grecy prawieca┼ékiemzapomnieliosw├ęjo┼Ťwiacie wi─Öcejodnichprzy k┼éadaj─ů si─Ö do nauk Ormianie. Ludy koczownicze ┼╝adnych nie posiadaj─ůwiadomo┼Ťci. Sztukiniemal┼╝adnegoniemaj─ůtuznacze nia, nawet w budownictwie nie wida─ç ┼╝adnego gustu.
    -o-9$$-o-
    G. R 3 & D.
    1.FORMARZ─äDU. Nieograniczonamonarchya.Wszech w┼éadnym, najwy┼╝szym panem jest su┼étan. Prowincye dziel─ů si─Ö na baszostwa czyli ejalety, i przez basz├│w s─ů rz─ůdzone. Pod w┼éadz─ů basz├│ws─ůsandziaki,podtemiagaliki. Baszowieisandziakiza le┼╝─ů bezpo┼Ťrednio od porty, maj─ů sw├│j w┼éasny dw├│r i dywan sk┼éadaj─ůcy si─Ö z wysokich prowincyalnych urz─Ödnik├│w, mufiego,
  • 176 –
    m u h assildefterdara, kadego-agi i spahilar-agi. Porta dodaje k a ┼╝demu baszy dw├│ch urz─Ödnik├│w, jednego defter kiajassi do pobierania podatk├│w, drugiego siamet defterdari do zawiadywa nia sprawami lennictwa. O zaprowadzaj─ůcym si─Ö nowym sposobie administracyi, namienili┼Ťmy przy Turcyi europejskiej. Wielka liczba pokole┼ä koczowniczych czynsz tylko p┼éaci.
    2.DOCHODYPA┼âSTWA. ┼╣r├│d┼éamidochod├│wpa┼ästwa s─ů: podatki gruntowe, op┼éaty od zarobk├│w (proceder├│w), maj─ůt k├│w: c┼éa, monopole dochody z g├│rnictwa i mincarstwa, z konfi skaty maj─ůtk├│w, z potr─ůce┼ä. Dochody te ju┼╝to s─ů pieni─Ö┼╝ne, ju┼╝ w naturaliach; og├│┼éu ich poda─ç nie mo┼╝na.
    3.SI┼üAZBROJNA. Tworzy┼éaj─ůdot─ůdsamajazdaprzez lennik├│wdostarczana,albowiemka┼╝dytimarisianet(wielkiima┼éy lennik)obowi─ůzanyjestwyst─ůpi─çzpewn─ůliczb─ůjazdy terazza┼Ťjest ju┼╝ regularne, na europejski spos├│b urz─ůdzone wojsko imilicya.
    -ÔÇó-ÔÇó-Q0Q40-eee-ÔÇó- w ARABIA A. S R A J. 1.PO┼üO┼╗ENIE. Mi─Ödzy 50┬░15’ÔÇô77 wsch. d┼éug a 12┬░40’ÔÇô 34┬░p├│┼én. szer. Granice od p├│┼énocy Turcya azyatycka, od wschodu odnoga perska, od po┼éud.-wsch. i po┼éudnia morze arabskie, od zachodu morze czerwone, od p├│┼én.-zachodu Egipt; mi─Ödzymorze Suez ┼é─ůczy j─ů z Afryk─ů.
    2.PODZIA┼ü. Pospoliciedziel─ůArabi─ůnaskalist─ů,pust─ůina szcz─Ö┼Ťliw─ů; lepszy przecie┼╝ jest podzia┼é na kraje: 1) Ned┼╝ed obej muj─ůcy kraj Wehabit├│w, obwody Drehije, D┼╝auf, Kaszym, W u t szym, D┼╝ebel, Sedeir, Kerd┼╝e i┼Ťrodkowe pustynie (Baria czyli Barr-Abad); 2) Hed┼╝asz pustyniami g├│ry Sinai ta cze┼Ť─ç dzielisi─Ö ÔÇô 177 ÔÇô
    na Belad el Haram ip├│┼éwysep skalisty; 3) Jemen, dziel─ůcy si─Ö na w┼éa┼Ťciwy Jemen (z San─ů), Hadramauti Marah; 4) Oman, pa┼ästwo Maskatu ikraj Ser obejmuj─ůcy; 5) Had┼╝ar, inaczejzwany Hesse, do kt├│rego nale┼╝y sta┼éy l─ůd, grupa wysp Bahra i wyspy p o ┼éudniowe. –
    3.ROZLEG┼üOS─ć. Wrazzwysp─ůSokotora,przezniekt├│
    rych geograf├│w liczon─ů do Afryki, Arabi$an zajmuje przestrze┼ä 53,900milkw. Wed┼éug mappy Richarda,ca┼éykrajwynosi─çma tylko 46,778 m. kw.
    4.GRUNT. Arabiajestwysok─ůr├│wnin─ů,kt├│rejcz─Ö┼Ť─çosta tniaku p├│┼énocy,zacz─ůwszy od Eufratuiod granicsyryjskicha┼╝ do prowincyi Ned┼╝ed jest wielk─ů, such─ů pustyni─ů, z samego tylko sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö siwego, upa┼éami spiek┼éego piasku; na tej piasczy st├ęj przestrzeni tu i owdzie tylko napotka─ç mo┼╝na pag├│rki czyli zielono┼Ťci─ů okryteoazy. Mo┼╝na tu ogromne przebiedz obszary a nieujrzyokoanilasuanirzeki.W stroniep├│┼énocno-zachodniej rozpo┼Ťcieraj─ů si─Ö pasma g├│r, tworz─ůce skalisty p├│┼éwysep mi─Ödzy ramionami wschodniem i zachodni─çm odnogi arabskiej; tu jest
    7000 wysokiDiebelMusaczyliSinai,i8000 Horebczyligóra Ś. Katarzyny. Atoli wyższa od tych ize wszystkich na tym pół
    wyspie najwy┼╝sza jest g├│ra Om-schomar. Reszt─Ö Arabii wzd┼éu┼╝ brzeg├│w morskich opasuj─ů g├│ry: mi─Ödzy temi g├│rami a morzem ci─ůgnie si─Ö pas r├│wniny u Arab├│w Tehamah zwany, kt├│ry miej
    scamijestuprawianyazreszt─ůp┼éonny. Od powy┼╝szychg├│rnad morskich,w okolicachMekkici─ůgniesi─Öd┼éugi┼éa┼äcuchg├│rprzez prowincy─ů Ned┼╝ed a┼╝ do Wadi Aftan, do niego nale┼╝─ů g├│ry Char rahiTueik,jakote┼╝g├│ryElAred. Napo┼éudniowejstronietych g├│r, wewn─ůtrz kraju, s─ů, podobnie jak w Arabii p├│┼énocnej, rozle
    g┼ée pustynie, a na nich wiele nader ┼╝yznych oaz. Niedawno w p r o wincyi Oman, niedaleko od morza, poznano g├│ry D┼╝ebel Akdar, kt├│rych najwy┼╝szy szczyt wznosi si─Ö do 6000″ i mi─Ödzy kt├│remi s─ů bardzo ┼╝yzne doliny. Przyg├│rki s─ů: Bab elMandeb kt├│ry wst─Öp do czerwonego morza ┼Ťcie┼Ťnia, Ras Musandon czyli Mocandon,
    Tom II. 23
  • 178 –
    przy którym się kończy odnoga perska i Ras Reccan niedaleko wysp Bahrein.
    Wody. Ma┼éojestnakuliziemskiejkraj├│wtakubogichwbie ┼╝─ůc─ůwod─ÖjakArabia. Opr├│czEufratukt├│rytylkojejgranicdo tyka, tudzie┼╝ rzek Meidam iSchab, Arabowie rzek ┼╝adnych nie znaj─ů. Wszystko zreszt─ů co tu rzek─ů mianuj─ů, s─ů tylko Wadis czyli potoki w czasie deszcz├│w wzbieraj─ůce, a w czasie posuchy nikn─ůce,do morza si─Öniedostawszy. 1)Morzearabskie,dokt├│ rego uchodz─ů ma┼ée rzeki Meidam i Schab; 2) odnoga perska, do kt├│r├ęj Wadi Aftan i Eufrat przez Schatel Arab p┼éyn─ů; 3) morze czerwone, do kt├│rego id─ů rzeki Obur, Sehan, Abassi, Zebid i el Kebir, kiedy wzbior─ů podczas deszcz├│w, w lecie bowiem w y
    sychaj─ů. –
  1. KLIMAT, gor─ůcy, suchy: niebo, cho─ç nigdy chmurami niebywazakryte,nigdyprzecie┼╝niejestczysto-b┼é─Ökitne. W stro
    nie po┼éudniowo-zachodniej, od czerwca do wrze┼Ťnia pora d┼╝d┼╝ysta, a taka w stronie po┼éudniowo-wschodniej od li stopada do lutego. W t├ęj to porze, nawet na pustyniach okazujesi─Öwegetacya. Wkr├│tce pot├ęm nast─Öpuj─ů skwarneupa ┼éy;wleciewiejewiatrsamum. Lecznawetnapustyniachpod czas ch┼éodnych nocy obfita bywa rosa. W g├│rach klimatjest┼éa godniejszy, a na g├│rze Synai bywa wyra┼╝na, ┼Ťnie┼╝na zima.
  2. P┼üODY NATURALNE. Cia┼éa kopalne: ┼╝elazo, o┼é├│w, mied┼║, agat, onyx, krwawnik, jaspis, kryszta┼é, rubin, s├│l kamienna, Ro┼Ťliny Pszenica,j─Öczmie┼ä,durra,ro┼Ťlinystr─ůczkowe,po┼éu dniowe owoce, granaty, daktyle, melony gumma, senes,balsam,
    kolokwinty (ogórki polne); bawełna, tytuń, indygo, przednia k a wa; cukier, wino, oliwa.
    Zwierz─Öta: szlachetne konie, kt├│rych rasy maj─ů w┼éa┼Ťciwy ro dopisikt├│retujaknajstaranniejpiel─Ögnuj─ů wielb┼é─ůdy,os┼éy,mu ┼éy, byd┼éo zt┼éustemi garbami, bawo┼éy, owce zt┼éustemi ogonami, kozy: jelenie, zaj─ůce, dzikie ┼Ťwinie, gazelle: tygrysy, lwy, hyeny, szakale, ma┼épy, lisy, strusie, perlice; wiele gatunk├│w ryb, szyl
    krety, muszle, a szczególniej perłorodne
  • 179 ÔÇô
    Q
    B, $$$$2$A$$$,
    1.LUDNO┼Ü─ć. Zwyklepodaj─ůjej12milion├│w,wed┼éugClou pet nie przenosi 10 milion├│w dusz.
    2.POCHODZENIE. 1)Samikrajowcyczyliw┼éa┼ŤciwiAra bowie, otwarci, uprzejmi, serdeczni, go┼Ťcinni, obra┼╝liwi ale ┼éa two si─Ö uspokoi─ç daj─ůcy do ma┼éej wojny przeciw ka┼╝demu o b cemuidorabunkuzawszesk┼éonnialetylkowednie. 2)Obcy: ┼╝ydzi, Banjanie (pokolenie indyjskie), murzyni (jako niewolnicy) Habeszowie, Syryanie, Turcy, Anglicy, Francuzi (dwu ostatnich ma┼éa liczba).
    3.ZATRUDNIENIEPRZEMYS┼ü. Arabowies─ůju┼╝toko czuj─ůcy, ju┼╝ p├│┼é-koczuj─ůcy, ju┼╝ osiedli. Pierwsi, Beduini, nie m a
    j─ůc sta┼éych siedlisk, przebiegaj─ů ogromne pustynie, utrzymuj─ůc si─Ö zchowu koni, wielb┼é─ůd├│w, owiec i koz, a przyt├ęm otwarcie napadaj─ů na karawany i niezaleconych im podr├│┼╝nych, czasem nad brzegami Eufratu zasiewaj─ů proso, ry┼╝, j─Öczmie┼ä i pszenic─Ö. P├│┼ékoczuj─ůcy, Maedi, przez jaki┼Ť czas w lecie, przeci─ůgaj─ů od wsi i miast ze sw├ęm byd┼éem, z kt├│rego chowu g┼é├│wne maj─ů utrzy manie. Za┼Ť Arabowie osiedli, Hadesi, w miastach iwsiach tru dni─ůsi─Öchowem byd┼éa, upraw─ůkawy iowoc├│w, hoduj─ůpszczo ┼éy, oddaj─ů si─Ö rybo┼éowstwu, polowaniu i g├│rnictwu, a niekt├│rzy sztukom, lubo te mni├ęj u nich s─ů doskona┼ée.
    Handel, znaczny, atoli czynny handel ogranicza si─Ö jedynie na pobrze┼╝nej ┼╝egludze Anglicy panami s─ů handlu morskiego ale ikarawanami ┼╝ywo id─ůhandlowe czynno┼Ťci,szczeg├│lniej wielkie mi do Mekki si─Ö udaj─ůcemi karawanami. G┼é├│wnemi przedmiota mi wywozu s─ů: kawa (za 10 milion├│w piastr├│w), suszone dakty le,sk├│ry, konie, li┼Ťciesenesowe, indygo, gumma, balsamy, per ┼éy. Wprowadzaj─ů za┼Ť,zIndostanu, tkaniny bawe┼éniane, jedwa bne, korzenie, cukier, kandys i faryn─Ö, orle drzewo z Bengalu: cukier,muszlin,tkaninybawe┼éniane zp├│┼énocnejAmeryki: len, ┼╝elazo, stal, kut─ů miedi, wyroby cynowe, o┼é├│w; Anglicy przywo ÔÇô 180 ÔÇô
    ┼╝─ů wszelkie europejskie a mianowicie zbytkowe towary: kara wanami za┼Ť przychodz─ů towary tureckie. Cz─Ö┼Ť─ç wprowadzanych towar├│w bywa z korzy┼Ťci─ů dalej wywo┼╝ona, a szczeg├│lniej do Afryki,sk─ůdzatodostajesi─Ögumma, benzoes,kadzid┼éo,mirrait.d. Najznakomitszehandlem miasta s─ů:Jembo, Dzidda, Mokka, Maskat, A d e n i t. d . D l a a n g i e l s k i e g o h a n d l u z A r a b i ─ů w i e l c e j e s t w a ┼╝ n a , w ostatnich czasach zaprowadzona ┼╝egluga parowemi statkami z Indyj do morza czerwonego, a st─ůd, przebywszy l─ůdem Suez, dal├ęj morzem ┼Ür├│dziemn├ęm a┼╝ do Anglii.
    Pieni─ůdze, ma┼éo ich bij─ůw Arabii; w Mecce iMedynie kursu je moneta handlowych miast znad morza czerwonego, w Maskat za┼Ť cz─Ö┼Ťci─ů indyjska, cz─Ö┼Ťci─ů perska. W Jemen rachuj─ů na krajo wepiastrykt├│rer├│┼╝ni─ůsi─Öo20 procentodpiastr├│whisz
    pańskich.
    4.STANY. Arabowiedziel─ůsi─Önawielekast.1)Szlachta,
    a mianowicie Szeryfowie, potomkowie prorok├│w, i Szejkowie, naczelnicy pokole┼ä. 2) Lud, a mianowicie Maedi, kt├│rzy s─ů w cz─Ö┼Ťci koczuj─ůcemi pasterzami; Hadesi, mieszczanie, trudni─ůcy si─Ö rzemios┼éami, i handlem; Fellachy, czyli w┼éa┼Ťciwi ch┼éopi.
    5.RELIGIA. Arabowiewyznaj─ůislamizm,amianowicie: a) Sunnici, w ca┼éym Jemenie, Hedias, Omen: w cz─Ö┼Ťci kraju H e s se a nawet wiele pokole┼ä w Ned┼╝ed; Arabia by┼éa kolebk─ů religii mahometa┼äskiej, w niejs─ů ┼Ťwi─Öte miastaMekkaiMedina. b)
    Wehabici, wyznawcy, przez Szejka Mohameda, potomka Abdula Wehaba, og┼éoszon├ęj ior─Ö┼╝em popartej reformy islamizmu: Neded jest pa┼ästwem wyznawc├│w t├ęj religii. W┼éa┼Ťciwie sektarzami islamizmu s─ů: 1) Zejdyci w Jemen; 2) Abadyci w Omanie; 3) M e szekilici w Hedias. Cudzoziemcy ju┼╝to s─ů religii chrze┼Ťcianskiej, ju┼╝ ┼╝ydowski├ęj, ju┼╝ czciciele Bramy.
    6.NAUKIiSZTUKI. Literaturaarabskawysok─ůniegdy┼Ť mia┼éa s┼éaw─Ö, i dot─ůd jeszcze zajmuje wa┼╝ne miejsce w historyi o┼Ťwiecenia. Lubo za granicami Arabii zawi─ůza┼éa si─Ö ipiel─Ögno wan─ů by┼éa, jednak┼╝e na zachodnich brzegach p├│┼éwyspu g┼é─Öboko si─Ö zakorzeni┼éa, jak tego dowodz─ů czasy Abassyd├│w iOmiad├│w. ÔÇô 181 ÔÇô
    Pr─Ödko jednak min─Ö┼éy owe ┼Ťwietne czasy w powszechn├ęm za─ç mieniu na ca┼éym wschodzie, za wkroczeniem Osman├│w, w Arabii takie upad┼éy sztuki i nauki, ledwo teraz s┼éabe widzi├ę─ç si─Ö ich daj─ů ┼Ťlady. Wszak┼╝ezawszeArabowiestoj─ůnawy┼╝szymstopniuo┼Ťwie cenia ni┼╝ Turcy i Tatarzy. U Wehabit├│w zaprowadzone zosta┼éy szko┼éy dla nauki dzieci, w innych za┼Ť cz─Ö┼Ťciach Arabii mo┼╝niejsi staraj─ůsi─Öonauk─Ödladzieciwdomach dzieciubo┼╝szychmiesz ka┼äc├│w szukaj─ů nauki u Medress├│w przy meczetach. Atoli ucz─ů si─Ötylkoczyta─ç,pisa─ç,rachowa─çiprzepis├│wreligii.W Jemen s─ů akademie w kt├│rych opr├│cz koranu, ucz─ů astronomii, astrolo gii,filozofiiisztukilekarskiej. Arab wiele ma zdolno┼Ťcido poezyi; pomi─Ödzy Beduinami wielu jest wierszoklet├│w, a nawet zdarzaj─ů
    si─Ö znakomite talenty ich powie┼Ťci miewaj─ů warto┼Ť─ç, ale nie b y waj─ů pisane. Arabowie wiele przywi─Özuj─ů wagi do tajemniczych nauk, kt├│re si─Ö dziel─ů na trzy klassy: 1) Ism Allah, sztuka w y p─Ödzania duch├│w; 2) Simia, pewny rodzaj kuglarstwa, kt├│remu szczeg├│lniej oddaj─ů si─Ö Derwisze, i 3) Seihr, czarodziejstwo.
    ÔÇó+69@ÔÇó
  1. RZ─äD iJEGO FORMA. Arabia nie stanowijednostajnego mocarstwa,aleraczejsk┼éadasi─Özwielu pa┼ästw,rozmaiciesi─Örz─ů dz─ůcych,ibardzos┼éabepolitycznezwi─ůzkizsob─ůmaj─ůcych. Naj znakomitsz├ęm z pomi─Ödzy nich by┼éo przez jaki┼Ť czas pa┼ästwo W e habit├│w w Ned┼╝ed, ale od r. 1818, jak je podbi┼é Mechmed Ali basza Egiptu, upada─ç zacz─Ölo, iteraz sk┼éada je tylko w┼éa┼Ťciwa jego prowincya Ned┼╝ed. Wielki Szeryfat Mekki ca┼ékiem teraz od b a szy egiptu zale┼╝y, kt├│ry tak┼╝e posiada ca┼ée zachodnie brzegi Arabii odmi─ÖdzymorzaSueza┼╝docie┼ŤninyBabelMandebinanowo,
    1839 r. Ned┼╝ed zjego stolic─ů Derayeh zawojowa┼é. Pomi─Ödzy wewn─Ötrznemi pa┼ästwami najmocniejsze s─ůteraz w┼éadztwo imana MaskatyiSana w Jemen,gdzieobecnieposiadaj─ůAnglicymiasto
  • 182 –
    Aden,aza┼ŤEgipcjaniemiastoMekka. Niemasztuuci─ů┼╝liwych rz─ůd├│w pa┼ästw wschodnich, Arab utrzymuje si─Ö przy sw├ęj oso bistejswobodzie. Ulud├│wkoczowniczych,ka┼╝depokolenieobiera sobiezpomi─ÖdzyszlachtyEmiralubSz├ęjka. Koranjestpowszech n─ů ksi─Ög─ů praw. Wymiar sprawiedliwo┼Ťci jest bardzo prosty, wszystko si─Ö odbywa ustnie i natychmiast rozstrzyga.
    Rz─ůd Wehabit├│w by┼é mi─Öszanin─ů monarchyzmu, teokratyzmu, arystokracyi idemokracyi; sk┼éadali go dwaj naczelnicy, Emir, kt├│ry by┼é osob─ů ┼Ťwieck─ů, a Kadi duchown─ů. Obudwu nast─Öpcami byli cz┼éonkowie ich rodzin. Naczelnik ┼Ťwiecki panowa┼é w Drehije (Derayeh) samow┼éadnie; u zwi─ůzkowych za┼Ť Beduin├│w w┼éadza j e go ograniczona by┼éa w┼éadz─ů ich naczelnik├│w, wy┼╝szych ini┼╝szych Sz├ęjk├│w. CiSzejkowiewinnibyliEmirowipos┼éusze┼ästwoip┼éacili podatek, ale zreszt─ů rz─ůdzili si─Ö w swych pokoleniach wed┼éug swych widok├│w, radz─ůc si─Ö starszych wiekiem. Nie by┼éo tam ┼╝ a dnych urz─Ödnik├│w. Atoli duchowny naczelnik mia┼é sobie dodan─ů rad─Ö sk┼éadaj─ůc─ů sie z Mollach├│w czyli prawnik├│w.
    Dostojno┼Ť─ç Szeryfa Mekki, r├│wnie┼╝ by┼éa dziedziczna, ale nast─Öp stwo nie by┼éo nale┼╝ycie opisane. Porta, na znak swego zwierzch
    nictwa utrzymywała w Dzidda baszę, a w Mecce, w Dzidda iM e dynie kadego, którym jednak nie wolno było mieszać się do a d ministracyi. Szeryf ustanawiał w znaczniejszych miejscach w e z y rów którzywybierali cłoipodatki. Obecnie,jak sięjużpowie działo,wielkiszeryfMekki całkiemzależyodMehmedaAlego.
    W┼éadzca Jemenu jestrazem ┼Ťwieckim iduchownym naczelni kiemimo┼╝ezpomi─Ödzyswychsyn├│wwyznaczy─çposobiena st─Öpc─Ö. Do pomocy w za┼éatwianiu spraw pa┼ästwa ma przy sobie s─ůd najwy┼╝szy sk┼éadaj─ůcy si─Ö z siedmiu koddas, kt├│rym podlegaj─ů kadowie w r├│┼╝nych obwodach. Minister Imana nazywa si─Öfakih, a pr├│cz niego jest jeszcze sekretarz stanu, dyrektorowie wojny, ce┼é,mennicy, dochod├│w, meczet├│w it.d. W ka┼╝dym obwodzie jest namiestnik zowi─ůcy si─Ö dola, emir, lub je┼╝eli znakomitszego jest urodzenia, nazywa si─Ö Wali. Dodany mu jest, od samego tylko imana zale┼╝─ůcy kontroller kas kalib.
  • 183 –
    Iman Maskatu (w Omanie), ┼é─ůcz─ůcy w sobie r├│wnie┼╝ w┼éadz─Ö ┼Ťwieck─ů i duchown─ů, r├│wnie ma ograniczon─ů w┼éadz─Ö prawodaw cz─ůjakiman Jemenu. Jego namiestnicy po prowincyach nazywaj─ů si─Ö wali kibir. Ten iman posiada tak┼╝e cz─Ö┼Ť─ç Mogistanu w pro wincyi perskiej Kerman, dalej wyspy Kiszm i Ormus, tudzie┼╝ w Afryce wysp─Ö Zanzibar ikilka miast na przeciwleg┼éym jej sta ┼éym l─ůdzie.
  1. DOCHODY iSIŁA ZBROJNA. O dochodach Nedżedu
    nic pewnego powiedzie─ç nie mo┼╝na. Si┼éa zbrojna Wehabit├│w, wraz z posi┼ékowemi wojskami, w kwitn─ůcym stanie tego pa┼ästwa, liczy┼éa200,000 ludzi uzbrojonych karabinami kt├│re si─Ölontami wypala┼éy, pikami, szablami i tarczami; wojsko to sk┼éada┼éo si─Ö po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci z jazdy na wielb┼é─ůdach, i ┼Ťcis┼é─ů karno┼Ť─ç z a chowywa┼éo. –
    Dochody imana Jemenu, wynosić miały 6-7 mil piastrów, według Balbiego 12 mil. franków. Wojsko jego z kilku tylko składa się tysięcy. Kiedy kraj zagrożony zostanie, każdy obywatel pełnić musi służbę żołnierza.
    Zr├│d┼éami dochod├│w imana Maskatu s─ů pewne procenta od zbioru daktyl├│w, tudzie┼╝ op┼éaty celne, z czego ma mi├ę─ç rocznie, wed┼éug Balbiego, 4 miliony frank├│w opr├│cz l─ůdowego wojska utrzymuje on tak┼╝e si┼é─Ö zbrojn─ů morsk─ů, kt├│ra 1835 r. sk┼éada┼éa si─Öz9 wojennych okr─Öt├│w osadzonych 300 dzia┼éami Wed┼éug p├│┼║niejszych wiadomo┼Ťci ta flotta, u┼╝ywaj─ůcaczerwonej bandery, liczy─ç mia┼éa 7 5 statk├│w, uzbrojonych 4 do 56 dzia┼éami. Terainiej
    *zy władzca Maskatu mianuje się nie Imanem ale Sułtanem.
    ÔÇóOÔÇó ÔÇô 184 ÔÇô
    ÔÇó PERSYAÔÇó IRAN.
    A. S R & J,
    1.PO┼üO┼╗ENIE. 62ÔÇô80┬░wsch.d┼éug;26ÔÇô39┬░p├│┼én.szer. Granice: od p├│┼én.-zachodu Rossya azyatycka, od p├│┼énocy morze
    kaspijskie, od półn.-wschodu Turkestan, od wsch. Afganistan i Beludzistan, od połud.-wsch. ocean indyjski,od południa odnoga perska, od zachodu Turcya azyatycka.
    2.PODZIA┼ü. Persyask┼éadasi─Özjedenastuprowincyjkt├│res─ů: 1) Irak: beglerbejostwa: Teheran, Ispahan, Burud┼╝ered, H a
    madan, Kaswiu, Send┼╝an.
    2) Taberistan; beglerb: Demawend i Damagan.
    3) Mazenderan; beglerb: Astrabad iMazenderan.
    4) Gilan; beglerb: ResztiRudbar.
    5) Azerbejd┼╝an; obwody: Tebris, Maraga, Germrud, Kalchal,
    Ardebil, Karadag, Miszkin, Serab, Koi, Urmia.
    6) Kurdistan; obwody: Kermanszach, Konkowar, Dinewer, Nehawend.
    7) Kuzystan; Ahwas iBeni-Kiab; tudzież beglerbejostwa: S z u steriDifful;wielkiimały Loristan.
    8) Fars: obwody: Ardeszir, Istachr, Kobad, Darabszerd, S z a pur, Loristan.
    9) Kerman; obwody: Kerman, Kuwaszir, Tuberan, Bababej, Welaskerd, Nurmanszir, Pureg; pustynie Kermanu, Mogistan.
    10) Kuhistan;obwody:Terbid┼╝andiTabbas.
    11) Chorassan; obwody: Niszabur, Terszis, D┼╝urd┼╝an, Tus, Meru Rud iMeru Szach Jehan
  2. Rozleg┼éo┼Ť─ç. Pod┼éug Balbiego 21,125, wed┼éug Gr├Ąberga 21,960 mil kwadratowych. Hassel podaje rozleg┼éo┼Ť─ç Persyi, po ÔÇô 185 ÔÇô
    odpadni─Öciu ostatniemi czasy kraj├│w do Rossyi,na 22,740m.
    kw.; z tego liczy na:
    Irak . . . . . . 4,414mil.kw.
    TaberistanÔÇŽ. 327 ÔÇ× –
    Mazenderan. . . . 356 ÔÇ× –
    GilanÔÇŽÔÇŽ 246 ÔÇ× –
    Azerbejd┼╝an. . . . 1,431 ÔÇ× – KurdistanÔÇŽ.. 610ÔÇ× .
    Kuzistan ÔÇŽ.1,380 – – FarsÔÇŽÔÇŽ5,951 – – KermanÔÇŽ..3,088 . . Kuhistan ÔÇŽ.1,110 ÔÇ× ÔÇ× Chorassan . . . . 3,827 ÔÇ× ÔÇ×
    Razem 22,740 mil. kw.
    4.GRUNT. Persyawe┼Ťrodkuprzedstawiawysokier├│wni ny okryte pasmami wzg├│rz├│w, stepami, lub gliniastemi, kamie nistemi ipiasczystemi obszarami, ku wschodowi si─Ö ci─ůgn─ůcemi; zinnychstronopasanajestg├│rami. Wog├│lno┼Ťcismutnyjestwidok tego kraju, wszystkie bowiem g├│ry s─ů nagie: same tylko zieleni─ů si─Ö zasiewy lub plantacye, grunta sztuk─ů skrapiane by─ç musz─ů, a zreszt─ůpustynieizwiatremprzenosz─ůcesi─Öpiaski.W og├│lno┼Ťci
    jednak grunta s─ů urodzajne; zdaje si─Ö ┼╝e terazniejszego ich stanu przyczyn─ů jest brak wody, nie ma tu bowiem innych rzek jak tylko rzeki ijeziora stepowe. Upa┼é s┼éo┼äca coraz bardziej w y s u sza solne grunta, s├│l le┼╝y wsz─Ödzie jak ┼Ťnieg na ziemi, st─ůd te┼╝ pustynie solnemi bywaj─ů nazywane. Prowincye mi─Ödzy morzami kaspijskiem i czarn├ęm, z przyczyny poblizkich g├│r, wilgotniejsze maj─ů powietrze, dla tego igrunt okryty tu jest ro┼Ťlinno┼Ťci─ů,i g├│ry lasami s─ů uwie┼äczone.
    G├│ry. OdgranicArmeniici─ůgn─ůsi─Öwkrajg├│rykurdyjskie: Zagros, g├│ry Loristanu, Elwend, g├│ry baktiarskie; Alburs iD e wawend odosobniona g├│ra wulkaniczna, ca┼éy rok niemal ┼Ťnie giem pokryta, i wreszcie g├│ry Taliszin zeszczytem Abar 8000
    st├│p wysokim. – Tom II.
  • 24 ÔÇô 186 ÔÇô
    Wody Morza:odnogaperska,oceanindyjski(w┼éa┼Ťciwiemo rze Omanu), morze kaspijskie.
    Jeziora. UrumiaczyliMarag─ů,(bywatak┼╝enazywaneSzah├ęj),
    Baktegan. JezioroG├Âkju┼╝nietu,aledoArmeniirossyjskiejnale┼╝y.
    Rzeki. a) Zum Szat iTyger: Kerach, Karun ÔÇô b) Rzeki nadmorskie, Tab, Kisz, Sitarogan, Diw Rud.ÔÇôc) Rzeki do m o
    rza kaspijskiego p┼éyn─ůce: Aras (uchodz─ůca do rzeki Kur), M a s sala, Sefidrud, w g├│rze Kizil-Ozen zwany, Mazenderan, Kurkan, Tedzen (ostatnia jednak gin─ů─ç ma w piaskach Turkestanu).ÔÇôd) Rzeki uchodz─ůce do jezior lub w piaskach gin─ůce: Band-Emir i Kuren dojezioraBaktegan, Zenderud, Szurerud iMurgabkt├│ re r├│wnie┼╝ w piaskach nikn─ů. –
    R├│wniny. Solne pustynie Naubeddan mi─Ödzy Kuhistanem a Irakiem, pustynie Kermanu, pustynie Karesm kt├│rych cz─Ö┼Ť─ç tyl ko tu nale┼╝y. –
  1. KLIMAT; r├│┼╝nyw r├│┼╝nychcz─Ö┼Ťciachkraju,stosowniedoich wy┼╝szego lub ni┼╝szego po┼éo┼╝enia nad morzami ciep┼éy, w lecie nie zno┼Ťnie skwarny, a z przyczyny d┼éugo stoj─ůcych w ├│ d deszczowych i wyziew├│w morskich cz─Östokro─ç niezdrowy. Zimy w okolicach n a d morskich s┼éabe tylko bywaj─ů szlady. Wysoki ┼Ťrodek kraju mie wa mocne, nawet ┼Ťnie┼╝ne zimy, w styczniu ilutym znaczne b y waj─ů mrozy, jednak┼╝e lato bywa gor─ůce; od ko┼äca maja a┼╝ do ko┼äca listopada nie ujrzysz chmurki na niebie, a st─ůd wcale nie bywa rosy, ani deszczu pod koniec czerwca wszelkie roczne zio ┼éa usychaj─ů, jakby spalone. Tylko w czasie od listopada do maja padaj─ů deszcze, czasami bardzo cz─Öste. W niekt├│rych okolicach
    stanowi─ů zim─Ö dwumiesi─Öczne deszcze. 6.P┼üODYNATURALNE. Cia┼éakopalne:z┼éotaisrebra
    mało;żelazo,stal,miedź,ołów,solinadpotrzebę salmiak,sale tra,nafta,mumia (balsam skalny w KermanieiKorassanie); mar mur, ziemia porcelanowa, drogie kamienie, szczególniej turkusy.
    Ro┼Ťliny: zbo┼╝e, ry┼╝; po┼éudniowe owoce, jako to: granaty, c y tryny, brzoskwinie, morele, daktyle, pistacye, wino (w Szyras) melony, warzywo: ro┼Ťliny lekarskie, jakoto opium, assafetyda, mieszk.
    I.Irak . . . . . . .2,460,000 2.Taberistan. . . . . 130,000 3. Mazenderan . . . . 850,000 4.GilanÔÇŽÔÇŽ280,000 5. Azerbejd┼╝an . . . . 2,000,000 6 Kurdystan . . – . . 450,000
    mieszk.
    7.Kuzistan. . . . . 900.000 8.Fars . . . . . .1,700,000 9. Kerman . . . . . 600,000
    10.RuhistanÔÇŽ..170,000 I1. Chorassau . . . . . 1,700,000
  • 187 –
    nasienie cytwarowe, kadzidło, manna, salep, kamfora, mastyks, tragant, terpentyna, tudzież lem, konopie, marzana, szafran, b a wełna, tytuń, galas, cukier, trzcina hiszpańska.
    Zwierz─Öta: konie, mu┼éy, os┼éy, wielb┼é─ůdy, owce (wiele t┼éusto ogoniastych), byd┼éo, bawo┼éy, jelenie, daniele, sarny, zaj─ůce, dziki, antylopy: szakale, lwy, tygrysy, hyeny, nied┼║wiedzie (rzadkie); najosobliwszym jest onagr czyli dziki osie┼é. Drobiu, i dzikiego, a nawetwodnegoptastwamn├│ztwo. Pszczo┼éyijedwabniki(zosta tnichznacznes─ůdochody). Rybmorskichdozbytku,alema┼éoich tu kto u┼╝ywa w odnodze perski├ęj s─ů per┼éop┼éawy.
    -ÔÇó–>@6>
    Q
  1. ┬ž 2 3 2 SAS?$’\ÔÇÖ,
    1.LUDNO┼Ü─ć. Bardzoniepewna,podaj─ůj─ůzwyklena7-11 milion├│w. Wed┼éug Hassela nast─Öpuj─ůca by─ç maludno┼Ť─ç prowincyj:
    Najludniejszemiastas─ůIspahan200,000 dusziTabris 100,000 Teheran tak┼╝ew zimie liczy─ç ma do 130,000 mieszka┼äc├│w.
    2.POCHODZENIE. 1)Tadziki,g┼é├│wneplemi─Ö,w┼éa┼Ťciwi krajowcy; 2) Parsowie czyli Gebrowic, dawni mieszka┼äcy Iranu 3) Gilanie, 4) Ormianie, 5) ┼╗ydzi: 6) Sabaje: 7) Ilaty (koczu
    j─ůcy); j─Özyki: turecki, lorycki, kurdyjski iarabski. 3.ZATRUDNIENIE RZEMIOS┼üA. Rolnictwojestprzed miotem czynnego iprzemy┼Ťlnego zatrudnienia Pers├│w; chodowa niedrzewowocowychiwina uprawalas├│w,ch├│wbyd┼éa;rybo
    ┼é├│wstwo ch├│wjedwabnik├│w,ig├│rnictwo Persowieszczeg├│lniej zr─Öczni s─ů do sztuk mechanicznych, wyrabiaj─ů oni ┼Ťliczne szale i ÔÇô 188 ÔÇô
    kobierce zkoziejsierciiwe┼ény. Niemniej pi─Öknie umiej─ůfarbo wa─ç, wyprawia─ç sk├│ry (przedni rzemie┼ä); biegli s─ů w tkaniu m a teryjjedwabnychibawe┼énianych,przerabianychz┼éotemisrebrem; w robocie papieru (jedwabnego); dobre s─ů ich wyroby stalowe, miedziane, srebrne iz┼éote (pi─Ökna bro┼ä a szczeg├│lniej dobre p a ┼éasze), wyroby szklane; garncarstwo, stolarstwo; przyrz─ůdzanie r├│┼╝nych olejk├│w (olejku r├│┼╝anego, balsam├│w, pachnide┼é).
    Handel. Wewn─Ötrzny ma┼éej wagi, wszak┼╝e wielb┼é─ůdy dogodn─ů nastr─Öczaj─ů do niego sposobno┼Ť─ç; trakty wojenne i drogi z┼ée inie bezpieczne. Znakomitsze wewn─ůtrz kraju handlowe miasta s─ů: Tabris (Tebris), Kermanczach, Meszed, Hamadan, Kaszan, Ispa han, Sziras iNiszabur, Yezd. Lecz za to ┼╝ywy, lubo jeszcze nie
    takijakimby m├│g┼é by─ç, handel zewn─Ötrzny zUzbekami, zTurcy─ů azyatyck─ů, Arabi─ů i Indostanem, jak r├│wnie┼╝ z Europejczykami, a nadewszystko zAnglikami i Rossyanami. Persowie nie ┼╝egluj─ů, chocia┼╝ wyborne maj─ů porty. Znaczniejsze handlowe miasta n a d morskie s─ů: Abuszari, Bender-Abassi, a nad morzem kaspijski├ęm Reszt,BalfrusziEnzili. Wywo┼╝─ůjedwab,per┼éy,konie,wielb┼é─ů dy, kamelor ikozi─ů sier─ç, prz─Ödz─Ö kamelerow─ů, sk├│rki jagni─Öce, salmiak, naft─Ö, ambr─Ö, s├│l, turkusy, mied┼║, siark─Ö, ry┼╝, marzan─Ö, szafran, galas, rozynki, opium, daktyle, orzechy, migda┼éy, gumm─Ö, tragant, salep, tytu┼ä, bawe┼én─Ö, wyroby jedwabne i bawe┼éniane, szale, kobierce, woj┼éoki, rzemie┼ä, olejek r├│┼╝any, wod─Ö r├│┼╝an─ů, miedzianeistalowewyrobki,cybuchy. Wprowadzaj─ů:indygo,
    koszenill─Ö, kaw─Ö, cukier, rabarbarum, korzenie, futra, sk├│ry i wszelkiegorodzajueuropejskietowary. Bilanswypadanakorzy┼Ť─ç Persyi. Wed┼éug Frazera warto┼Ť─ç wywozu 1821 r. szacowano 1,225,000 funt szterl.
    Pieni─ůdze, Toman, moneta z┼éota, warto┼Ťci 36 z┼ép. moneta srebrna: Abassy po 2 mamudy (oko┼éo 24 gr. pols:). Chaye czyli Cajie (oko┼éo 12 gr.) i r├│┼╝na zdawkowa moneta miedziana.
    4.STANY. W Persyijestdziedzicznaszlachtatytu┼éuj─ůcasi─Ö Mirza,tudzie┼╝osobista,Chan. Synowiechan├│wnazywaj─ůsi─ÖAga. Atoli szlachectwo nie m a ┼╝adnych szczeg├│lnych przywilej├│w; s a ÔÇô 189 ÔÇô
    m y m tylko chanom wolno jest zbli┼╝y─ç si─Ö do Szacha. Mi─Ödzy l u
    dami koczowniczemi s─ů r├│wnie┼╝ szlachetne rodziny, z kt├│rych wybierani bywaj─ů chanowie czyli szejkowie.
    5.RELIGIA. a)Mahometańskasektaszyjtów(seder,najwyż szy kapłan); b) parsowie (czciciele ognia); c) ormianie; d) sabaici; e) żydzi; f) katolicki zakład missyjny w Ispahanie.
    6.NAUKOWEO┼ÜWIECENIE. Naukawysokimatusza cunek;nauczaniemtrudni─ůsi─Öju┼╝to p┼éatninauczyciele,ju┼╝udzie laj─ů nauk─Ö bezp┼éatnie medressowie przy meczetach. Przedmiota mi nauki s─ů: czytanie, pisanie, j─Özyki (perski, turecki iarabski), grammatyka, retoryka, poezya, ifilozofia dziel─ůca si─Ö na matematyk─Ö, medycyn─Ö, nauk─Ö koranu jurisprudency─ů iteologi─ů) i moralno┼Ť─ç. Poezya oddawna kwit┼éa u Pers├│w. Historya, mianowicie narodowa w pragmatycznym jest stanie r├│wnie┼╝ zajmuj─ů si─Ö matematyk─ů, a szczeg├│lniej astronomi─ů, lecz na nieszczcz─Ö┼Ťcieiastrologia ┼╝ywo ich zajmuje. Obecnie wychodzi w Teheranie litografowana perska gazeta. W e wszystkich wi─Ökszych miastach jest jedna lub wi─Öcej szk├│┼é. Najs┼éawniejszamedressastanowi─ůcauniwersytetperskijest terazw Ispahanieprzykr├│lewskimmeczecie licz─ůwnim30pro fessor├│w (medres).
    -ÔÇó)(@*-
    Q R3A)D.
    1.FORMA RZ─äDU. Monarchyasamow┼éadna wolapanuj─ů cego ┼╝adnemi przepisami, wyj─ůwszy chyba niekt├│re dawne zwy czaje, niejest ┼Ťcie┼Ťniona.
    2.PANUJ─äCY. Monarcha(obecnieMehmed,kt├│ry1834r. po swym dziadku Feth Alina tron wst─ůpi┼é)tytu┼éuje si─Ö Szach (naj wy┼╝szyw┼éadzca)ipochodzizdynastyiKad┼╝ar. Tytu┼énadawany mu przez jego poddanych (uczonych, wojownik├│w, kupc├│w i lud) jest bardzo szumny. Istnieje wprawdzie prawo opisuj─ůce nast─Öpstwo na tron, panuj─ůcy przecie┼╝ sam wybiera z pomi─Ödzy swych syn├│w
  • 190 –
    nast─Öpc─Ö. Synowie Szachaotrzymuj─ůzwykle rz─ůdy prowincyjido swego imienia dodaj─ů na ko┼äcu Mirza (tyle znaczy co syn kr├│la, lub ksi─Öcia). Rezydency─ů jest Teheran. Dw├│r Szacha sk┼éada si─Ö zwielu wysokich dygnitarzy, kt├│remi s─ů:Nassak Czybaszy (na dworny marsza┼éek), Iszyk Agassy, (wielki mistrz obrz─Öd├│w) M i raker (wielki koniuszy). Czykkias Baszy (wielki ┼éowczy), Hakim
    Baszy (przyboczny lekarz) i Monadzi Baszy (nadworny astro log)iw.i.
    Ordery Order s┼éo┼äca, ustanowiony przez poprzednika tera ┼╝niejszego szacha, dzieli si─Ö na trzy klassy kt├│rych oznakami s─ů trojakie:wielkie,┼Ťrednieima┼éemedale. Szczeg├│lniejatoliza szczytnym znakiem jest kalaat, czyli honorowa suknia.
    3.RZ─äD. Przybokuszachajestdywansk┼éadaj─ůcysi─Özsadri
    kazam (wielkiego wezyra), itymadod dewlet (minister spraw zagr.),
    emiret dewlet (ministra finans├│w) i nizamod dewlet (ministra spraw
    wewn.). Prezesamiwydzia┼é├│ws─ůmestufi:najwy┼╝szymurz─Ödnikiem
    sprawiedliwo┼Ťci jest szach sadr czyli szejk ol islam, kt├│remu, dla
    dozoru dochod├│w duchownych, dodany jest drugi sadr; pod jego
    w┼éadz─ů zostaj─ů kasi, pierwsi s─Ödziowie. Prowincyami zarz─ůdzaj─ů
    beglerbeje z w┼éadz─ů wcale dowoln─ů. Ni┼╝szymi administracyjnymi
    urz─Ödnikami s─ů hakim isabit; w ka┼╝dym powiecie prze┼éo┼╝ony jest
    kelanterpo┼Ťrednik mi─Ödzy tronem aludem; on rozpisuje podatki. 4.DOCHODY. ┼╣r├│d┼éamiichs─ů:1)podatkigruntowe,mal
    liat; 2) podatki od maj─ůtku, pod tytu┼éem dobrowolnych poda runk├│w, pejszkesz; 3) nadzwyczajne daniny w zbo┼╝u, koniach i t. d. saderat. Do korony tak┼╝e nale┼╝─ů czynsze z wydzier┼╝awio nych d├│br koronnych. Hordy koczuj─ůce p┼éac─ů ma┼é─ů, sta┼é─ů dani n─Ö. Pan Jaubert podaje nast─Öpuj─ůc─ů tych dochod├│w wysoko┼Ť─ç:
    Doch├│dzd├│brkoronnych. . . 21,618,000z┼ép. Podatek od grunt├│w . . . . 15,364,000 . Op┼éaty od handlu . . . . . 12,355,000 . DochodyzIspahanuimennicy . 21.618,000 – Dobrowolne podarunki . . . 18,533,000 –
    Daniny w naturze . . . 28,000,000 . Og├│┼éemTT7,488000 z┼ép. ÔÇô 191 –
    Frazer oblicza je na 11 do 12 milion├│w talar├│w. Te summy w┼éa┼Ťciwie stanowi─ů dochody monarchy, wszystkie bowiem w y datki dla prowincyj te┼╝ prowincye ponosz─ů, i przewy┼╝ka tylko wp┼éywa do kr├│lewskiego skarbu, a wi─Öc ztego nie mo┼╝na po wzi─ů┼Ť─ç miary w┼éa┼Ťciwych dochod├│w publicznych.
    5.SI┼üAZBROJNA. Obecnieliczy─çmo┼╝enajwi─Öcej100,000 ludzi, mi─Ödzy kt├│remi jest tak┼╝e p├│┼ék gwardyi (golam), wojska wy─çwiczonego na spos├│b europejski 20,000, w t├ęj liczbie ju┼╝ z a wiera si─Ö konna iwielb┼é─ůdowa artylerya; ludy koczownicze d o starczaj─ů80,000jazdy.W czasiewojennymtaliczbawojskdwa a nawet trzy razy si─Ö powi─Öksza z przyczyny mn├│ztwa ci─ůgn─ůcych za armi─ů furmanek, woz├│w i r├│┼╝nych poci─ůg├│w; prawdziwa to bywa kl─Öska dla prowincyj, przez kt├│re to wojsko przechodzi.
    -ÔÇóOÔÇó
    v1.AFGANISTAN.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éug.wsch.78ÔÇô91┬░szeroko┼Ťcip├│┼énoc.
    28ÔÇô36. Graniczynap├│┼énoczTurkestanem; na wsch├│dipo
    łud.-wschódzIndostanem napołudniezBeludzistanem;napo łudnie-zachód ina zachód z Iranem.
    2.PODZIA┼ü Afganistanpodzieli─çmo┼╝nananast─Öpuj─ůcetrzy kraje, sk┼éadaj─ůce si─Ö z prowincyj, to jest:
    1) W┼éa┼Ťciwy Afganistan czyli Kabul, do kt├│rego nale┼╝─ů teraz
    prowincye: Kabul, Legman, D┼╝ellalabad, Gizni, Siwi, Kandahar, Furrah i Bamian.
    2) Sistan, pod opiek─ů Afganistanu zostaj─ůcy, z su┼étanatem Dzellelabad czyliDuszak tudzie┼╝ beludzista┼äskim chanatem II lum-Dar. –
  • 192 –
    3) Krajlud├│wzwanych EjmakiHazareh,kt├│res─ůkoczowni cze i ma┼éo od Afganistanu zawis┼ée.
    4) Korassan i Herat.
    3.ROZLEG┼üOSC. NimSyksowiekrajetezawojowalibyli i1827r.zabraliprowincyeKaszmir, Peszauer,Multanit.d.,i nim Uzbekowie podbili prowincy─ů Balk, Afganistan rozci─ůga┼é si─Ö na 16,000 mil kw. przestrzeni; teraz jeszcze zajmuje przesz┼éo 12,000 mil kwadratowych.
    4.GRUNT. Cz─Ö┼Ť─çjegozalegaj─ůwysokieg├│ry,wstronietyl kopo┼éudniowo-zachodniejobszerner├│wniny. W dolinachina nizinach grunt ┼╝yzny, podostatkiem wody maj─ůcy; s┼éawna jest w p├│┼énocno-wschodniej stronie dolina kaszemirska, kt├│ra prze cie┼╝ do Afganistanu teraz nie nale┼╝y. –
    G├│ry. 1) Hindukusz, najwy┼╝szy ┼éa┼äcuch g├│r afganista┼äskich, akt├│regonajwy┼╝szyszczytdo 19000st├│pwznosisi─Ö(zni┼╝asi─Ö ku stronie zachodniej, pod 84┬░40′ wsch. d┼éug.); 2) Paropamizus wielka gruppa g├│r (od wsch. na zach├│d 70, a od p├│┼én. na po┼éu dnie do 40 mil si─Ö rozci─ůgaj─ůcych); 3) Kuh Soliman czyli┼éa┼äcuch Salomona, w cz─Ö┼Ťci odwiecznemi ┼Ťniegami okryty; 4) ┼éa┼äcuch
    Gomul; 5) Kod┼╝ech Arman. Pustynie w Sistanie.
    Rzeki uchodz─ůce do indyjskiego oceanu: Sind czyli Indus m a ┼é├ęj tylko cz─Ö┼Ťci kraju dotykaj─ůcy, do kt├│rego za granicami Afga nistanu,w krajuSyks├│w,wpadaj─ůafganista┼äskierzekiKabul(za bieraj─ůcy Logar iKam─Ö) iKurum:ÔÇô do jeziora Zareh czyli Luk, nad granic─ů persk─ů p┼éyn─ů: Hilmend, bior─ůcy w siebie rzeki U r gendab i Kaszerud, tudzie┼╝ Furrarud;ÔÇô rzeki stepowe: Lora i Dehas. Jeziora: Luk czyli Zareh.
    5.KLIMAT. Wog├│lno┼Ťciwielednisuchych,gor─ůcych,ma ┼éo d┼╝d┼╝ystych, chmurnych lub mglistych. Pora zimowa schodzi zwykle na samych deszczach, drug─ů por─ů deszcz├│w bywa cz─Ö┼Ť─ç wiosny. Upa┼éy izimna, wed┼éug r├│┼╝nej wysoko┼Ťci miejsc wzgl─Ö dem morza ipod┼éug kierunku wiatr├│w, bywaj─ů bardzo r├│┼╝ne, ÔÇô 193 ÔÇô
    Wielkazachodzicz─Östokro─çr├│┼╝nicami─Ödzystopniamiciep┼éaw lecie a w zimie, a nawet mi─Ödzy dniem a noc─ů; cz─Östokro─ç po najwi─Ö kszych upa┼éach dziennych zdarzaj─ů si─Ö nie tylko ch┼éodne, ale zi mne nocy.W og├│lno┼Ťcinar├│wninachgor─ůco,wokolicachwy┼╝ szych powietrzeumiarkowane, a w wysokich zimne. Wiatr samum wieje tylko w niekt├│rych okolicach ito kr├│tko.
    6.PŁODYNATURALNE. Ciałakopalneniecozłotaisre bra; ołów, antymon, żelazo, siarka, sól, saletra, halun, marmur, alabaster, bolus, ziemia [olarska, ziemia kolorowa, lazur, inie które drogie kamienie.
    Rosliny: różne gatunki drzewa, dzikie oliwki, dzikie pistacye, wunna z jadalnemi jagodami; wszelkie gatunki owocowych euro pejskich drzew, cytryny, granaty, melony, arbuzy; wino, psze nica, jęczmień, kukuruza, ryż, baczra, diawarri, trzcina cukro wa, tytuń, bawełna, konopie, marzana, alhenna, imbir, manna,
    gumma.
    Zwierz─Öta: konie, mu┼éy, os┼éy, wielb┼é─ůdy, byd┼éo, owce, kozy,
    psy wy┼╝┼éy, koty, ┼éosie, daniele, antylopy, zaj─ůce, dziki, lwy, ty grysy, lamparty, nied┼║wiedzie, wilk├│w bardzo du┼╝o, hyeny, sza kale: lisy, je┼╝ozwierze, je┼╝e, kotoma┼épy, r├│┼╝nego gatunku pta stwo domowe idzikie, w─Ö┼╝e, skorpiony, pszczo┼éy, jedwabniki.
    -ÔÇó-29@ÔéČÔÇó
    o 22a*x.
    1.LUDNO┼Ü─ć. PooderwaniuprowincyjprzezSyks├│wczy liSejks├│wiUzbek├│w ludno┼Ť─çAfganistanunieprzechodzi6mi lion├│w dusz. –
    2.POCIIODZENIE. Afganie,Beludzi,Ejmaki,IIazarowie, Tadziki, Indyanie, Turkomanie, nieco Arab├│w, Ormian i┼╗yd├│w. Do Afgan├│w licz─ůsi─Ö: Duranie, Barajcze,Teryny, Gildziowie, Wardaje, Kakery, Nassery, Berduranie, Turyanie, D┼╝adierzy,
    Damanery, Szyryanie, Smarery, Wizyrery, D┼╝udranie i Damtani. Tom II. 25
  • 194 –
    3.PRZEMYS┼ü. Rolnictwoich├│wbyd┼éa,niecotak┼╝eg├│r nictwa. S─ůtuniekt├│rer─Ökodzie┼éa,aletylko┼Ťci─ůgaj─ůcesi─Ödotka nin jedwabnych, bawe┼énianych iwe┼énianych; no┼╝ownictwo, ro bota broni palnej i sieczn├ęj.
    Handel czynny jest zPersy─ů iTurkestanem dok─ůd z Rossyi, przez Buchary─ů, wiele bywa wprowadzanych wyrob├│w itowa r├│w, niemni├ęj handluj─ů Afganie z Kaszgarem i Indyami (z k─ůd wiele towar├│w angielskich przywo┼╝─ů) a wszystko tylko karawa nami. Przez otworzenie kommunikacyj na rzece Indus, handel zIndyamiznaczniesi─Öpodni├│s┼é.W brakupieni─Ödzyodbywasi─Ö zwykle handel na zamiany. Zdaje si─Ö ┼╝e Afganie wi─Öcej zbywa
    j─ůswoichtowar├│wzagranice,ni┼╝eliichsprowadzaj─ů. Wypro wadzaj─ů: konie, r├│┼╝ne tkaniny, tytu┼ä, ┼Ťwie┼╝e i suszone owoce, kobierce z Heratu; wprowadzaj─ů zas: s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, bambus, indygo, drzewo sanda┼éowe, cukier, cyn─Ö, korale, wszelkiego r o dzaju lekarstwa, korzenie, sk├│ry, koszenill─Ö, herbat─Ö, ocet winny, sery it.d. G┼é├│wne miasta handlowe s─ů Kabul, Herati Kandahar.
    4.STANY. Afganies─ůpanuj─ůcymludemmi─Ödzykt├│ryminie ma ┼╝adnejr├│┼╝nicykast,ka┼╝demuotwartajestdrogatakdodwor skich jako i krajowych urz─Öd├│w; wiek szczeg├│lnego tu doznaje powa┼╝aniaiwzgl─Öd├│w. Niemaw┼éa┼Ťciwejszlachty,alewzwycza ju jest niewolnictwo. ÔÇó
  1. RELIGIA. W Afganistaniepanuj─ůc─ůreligi─ůjestislamizm; Turyanie s─ů szyjtami, wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç innych mieszka┼äc├│w nale┼╝y do sekty sunnit├│w, Sofi stanowi─ů szczeg├│ln─ů sekt─Ö islamizmu. Znaj duj─ůsi─Öwreszcie braminowie, paszowie, ormianiei┼╝ydzi.
    6.O┼ÜWIECENIE. S─ůtuszko┼éy,podobniejakwPersyi,tylko mni├ęj tu przynosz─ů korzy┼Ťci. Wy┼╝sze szko┼éy s─ů w Heracie inie kt├│rych innych wi─Ökszych miastach.
    ÔÇó+9<}$-o-
    ca. ┬ž 3 4)D,
  2. FORMA RZ─äDU. Ograniczona monarchya; tron dzie dziczny. Panuj─ůcy ma tytu┼é: Szach Dewri Dewran. Przed trzema ÔÇô 195 –
    laty Anglicy prawie ca┼éy Afganistan podbili szacha Doss M o hameda wygnali, ale w bie┼╝─ůcym roku powstawszy Afganie w walnejbitwiewojskoangielskieznie┼Ťli,taki┼╝kilkuludzitylko ocali┼éo┼╝ycieucieczk─ů. Nowe wkroczy┼éowojskoangielskie,chc─ůc powetowa─ç kl─Öski; niewiadomo jak si─Ö ta wojna sko┼äczy.
  3. RZ─äD. Panuj─ůcy ma przy sobie nast─Öpuj─ůcych naczelnych urz─Ödnik├│w: Wezyr Azem (wielki wezyr), Munszy Basza (sekre tarz stanu), Hirkarra Basza (ekspedytor), Nazakdzi Basza (wielki marsza┼éek) i Sabl Basza (najwy┼╝szy zawiadowca konfiskat). Nad ka┼╝d─ůwi─Öksz─ůprowincy─ůprze┼éo┼╝onyjestHakim.W koranieza warte s─ů wszystkie prawa, tak┼╝e wywieraj─ů wp┼éyw zwyczaje.
  4. DOCHODY PAŃSTWA. Dochody, których głównemi
    ┼║r├│d┼éami s─ů: podatek gruntowy, miejskie czynsze, daniny, dobra
    koronne, karyikonfiskaty, szacowano dawniej na 40 milion├│w
    z┼ép.; o tera┼║niejszym za┼Ť ich stanie nic pewnego powiedzie─ç nie mo┼╝na.
    4.SIŁAZBROJNA. Dawniej,przedoderwaniemprowincyj,
    wojsko afga┼äskie sk┼éadaj─ůce si─Ö z Duran├│w, Golam├│w, Kara-No
    karówiIldiariliczyćmogło200.000do250,000 Dowódzcyjego
    nazywaj─ů si─Ö Syrdar. O tera┼║niejszej za┼Ť sile nie ma pewnych wiadomo┼Ťci. –
    Oc5C 66 ÔÇó-ÔÇó-
    A. & R A f.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Mi─Ödzy75ÔÇô89ÔÇŁwschd┼éuga23-31┬░ p├│┼én. szeroko┼Ťci. Graniczy od p├│┼énocy z Afganistanem, od p├│┼én.- wsch. z krajami Syks├│w, od wsch. i po┼éud.-wsch. z lndostanem, od po┼éudnia zindyjskim oceanem, od zachodu zIranem (Persy─ů).
  • 196 ÔÇô
    2.PODZIA┼ü. Ca┼éyBeludzistandzielisi─Ö: 1) na kraj w┼éa┼Ťciwych Beludzi├│w,
    2) kraj Synd. Te obadwa kraje dziel─ů si─Ö znowu na 6 g┼é├│
    wnych prowincyj Sarawan, Mekran, Lus, Kucz-Gundawa, Iha lawan, Kuhistan.
  1. ROZLEG┼üO┼Ü─ć,zajmujedo9500m.kw.,zczegonakraj Bel├╝dzi├│w przypada 6600 m. kw., reszta na kraj Synd.
  2. GRUNT, zaleg┼éy niezliczon├ęmi g├│rami, ci─ůgn─ůc├ęmi si─Ö od wschodu na zach├│d przed t├ęmi g├│rami, ponad morzem do┼Ť─ç sze rokipasnizin,czylipobrze┼╝├│w pustyni─ůBunpur,wewn─ůtrzkraju otaczaj─ůska┼éy. Na wysokichp┼éaszczyznachgruntsuchy, podobnie jak w Persyi, te tylko miejsca bywaj─ů uprawiane kt├│re sztucznie zalewa─çmo┼╝na takie┼╝jestpobrze┼╝e,tylkoniecogor─Ötsze;wKu histanieju┼╝top┼éonny,piasczystyju┼╝gliniasty;w Kucz-Gundawa nader ┼╝yzny, a za┼Ť w Syndzie wielce urodzajny, t┼éusty. G├│ry B r a
    chu niemal oddzielne stanowi─ů pasmo beludzista┼äskie, a najwy┼╝
    sze ich szczyty maj─ů by─ç oko┼éo Kelatu. Jedyn─ů rzek─ů jest Synd, do morza uchodz─ůcy pobrze┼╝ne rzeki s─ů: Hub, Puralli, Muklu,
    Buzul, Suduk, Dust, Nugor, Sirru, Bunt, Sudzi rzeki stepowe: Nari, Kanhi, Kaskin, wszystkie ma┼ée i w lecie wysychaj─ůce.
  3. KLIMAT. W niekt├│rych prowincyach (Sarawan, Ihala wan) cztery regularne pory roku, mocna zima trwa przez cztery miesi─ůce w innych(Mekran,Lus,Kuhistan),dwiewilgotne,jedna
    gor─ůca ijedna zimna pora roku w Kucz-Gundawa dokuczliwe upa┼éy w Synd klimat indyjski, i r├│wnie jak w Mekran, bardzo niezdrowychoroby zara┼║liwecz─Östopanuj─ů. –
    6.P┼üODYNATURALNE. Z┼éoto,srebro:o┼é├│w,┼╝elazo,mied┼║, cyna, ha┼éun, saletra, salmiak, s├│l,siarka, marmur, kamie┼ä lazu rowy; r├│┼╝ne gatunki zbo┼╝a, ro┼Ťliny str─ůczkowe, po┼éudniowe o w o ce, marzana, indygo, cukier, bawe┼éna, lukrecya, opopanax (ro┼Ťlina gumowa), ma┼éo las├│w, wiele drzewa terpentynowego wielb┼é─ůdy. konie, mu┼éy, os┼éy, byd┼éo, owce, kozy, psy, koty, kury, go┼é─Öbie:
    wiele czworono┼╝nych zwierz─ůt dzikich i ptastwa; pszczo┼éy, je dwabniki. ÔÇô 197 ÔÇô
    D. *2a*.
    Ludno┼Ť─ç tego pa┼ästwa do 3 milion├│w licz─ůca, sk┼éada si─Ö z B e ludzi├│w (Narrus, Rind, Mugshie): Brahus, Dewar, tudzie┼╝ zIn dyaniMekran├│w. Mieszka┼äcyzachodniegoBeludzistanu s─ůko czownicy, z chowu byd┼éa jedynie ┼╝yj─ůcy: mieszka┼äcy Syndu i K u c z Gundawy sam├ęm tylkotrudni─ůsi─Örolnictwem. Nie wielewydo bywaj─ů metal├│w, ale soli znaczn─ů ilo┼Ť─ç otrzymuj─ů Rybo┼éowstwu na brzegach tylko morskich oddaj─ů si─Ö, kiedyby korzystnie trudni─ç si─Öni├ęmmo┼╝naby┼éoinarzeceIndus. W zachodnimBeludzistanie prawie ┼╝adnego nie ma rzemios┼éa, w miastach tylko napotka─ç m o ┼╝na rzemie┼Ťlnika, ale za to w Syndzie wida─ç indyjsk─ů skrz─Ötno┼Ť─ç, i opr├│cztkaninjedwabnychibawe┼énianych, s─ůtufarbiernie,gar barnie, garncarstwo it. d.; do handlu wywozowego dostarczaj─ů ry┼╝u, bawe┼ény, jedwabiu, oliwy, indygo, kali, daktyl├│w, we┼ény, saletry, soli, sk├│r, boraksu, salmiaku, opopanaxu, lazuru, z┼éota, perkalu iinnych tkanin bawe┼énianych. Wprowadzaj─ů za┼Ť konie,
    rzemie┼ä, sk├│ry, szale, kobierce, drogie kamienie, gumm─Ö, ┼╝elazo, cyn─Ö, stal, o┼é├│w, mied┼║, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, cukier, herbat─Ö, korzenie, sukno, szk┼éo, porcelan─Ö, wod─Ö r├│┼╝an─ů, tytu┼ä, kaw─Ö, pa┼éasze. G┼é├│wnym portem jest Kuracze; najznaczniejsze handlowe miasto wewn─ůtrz kraju: Tattah. Zaprowadzenie handlu na rzece Indus wiele si─Ö przyczyni┼éo do jego o┼╝ywienia mi─Ödzy Anglikami a B e ludziamiiAfganami. Zegluga parowemi statkami po rzece Indus, od jej uj┼Ťcia a┼╝ do po┼é─ůczenia si─Ö z ni─ů, pod miastem Mitunkot, rzekiSutled┼║ipot├ęjw g├│r─Ö,dop├│kijestsp┼éawna,zostajewr─Öku
    sam─çj dyrekcyi wschodnio-indyjskiej kompanii angielskiej nad brze┼╝ne t├ęjrzeki pa┼ästwa bynajmniej si─Ö do tej ┼╝eglugi nie miesza j─ů iza to otrzymuj─ů cz─Ö┼Ť─ç op┼éaty celn├ęj, kt├│ra od ka┼╝dego okr─Ötu 570rupijwynosi BeludziowieiBrahowiedziel─ůsi─Önapokole nia a te na kaiby. Ka┼╝de pokolenie obiera sobie naczelnika, Sir dar; w┼éadz─Ö nad kaibami piastuje najstarszy wiekiem. Wszyscy
  • 198 –
    sirdarowie uznaj─ů nad sob─ů chana w Kelat jako g┼é├│wnego n a czelnika przy nim jest prawo wypowiadania wojny, zawierania ┼Ťci─ůgaj─ůcych si─Ö do ca┼éego kraju traktat├│w, on tak┼╝e rozstrzyga graniczne spory mi─Ödzy pokoleniami jako pan grunt├│w, a przyt├ęm jest najwy┼╝szym s─Ödzi─ů. Sirdarowie w razie potrzeby, dostarczaj─ů m u wojska. Dostojno┼Ť─ç chana jest dziedziczna. Jego dochody w y nosi─ç maj─ů do 350,000 rupij. Gdy wszyscy wazale ze swemi wojskami w pole wyrusz─ů wtedy og├│lna si┼éa zbrojna liczy─ç m o ┼╝e 150,000. Kraj Synd ma jedyny w Azyi w┼éa┼Ťciwy sobie rz─ůd: trz├ęj Umir├│w zasiadaj─ů wsp├│lnie tron, najstarszy z pomi─Ödzy nich wiekiem prezyduje i nazywa si─Ö Hakim. Ich dostojno┼Ť─ç prze chodzidziedzicznienasyn├│w. Wsp├│lniedziel─ůsi─Ödochodami kt├│rych by─ç ma do 32 milion├│w z┼ép.; wsp├│lnych maj─ů ministr├│w iradzc├│w. Atoli w ostatnich czasach zasz┼éa w tym rz─ůdzie zmiana ijeden tylko panowa─ç zacz─ů┼é jeden bowiem umar┼é a drugi, s┼éabo wity, od rz─ůd├│w odsuniony zosta┼é, swoj─Ö jednak cz─Ö┼Ť─ç dochod├│w pobiera. Wojsko sk┼éada si─Ö z 36,000, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci niere gularn├ęj jazdy.
    -ÔÇó┬ęÔÇóÔÇô
  • 199 –
    $\\ \’ll)]\l\, -ÔÇó–>QÔÇó
    vm. [HINY.
    a) PAŃSTWO CHIŃSKIE WŁAŚCIWE. A. S R & J.
  1. PO┼üO┼╗ENIE. Od 115 do 141’50ÔÇÖ wsch. d┼éug aod20″ 9 do41┬░20p├│┼én.szeroko┼ŤciGraniczynap├│┼énoczMongoli─ů,od
    kt├│r├ęj je s┼éawny mur oddziela: na p├│┼én.-wsch. zManczurejem; na wsch. z oceanem wielkim na po┼éudnie z morzem chi┼äski├ęm na po┼éud.-zach.zIndyamizagangesowemi nazach├│dzTybetem.
  2. ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Wynosi w przybli┼╝eniu do 61,000 mil kw. Wszystkie za┼Ť kraje pod opiek─ů Chin zostaj─ůce zajmo wa─ç maj─ů 162,800 mil kw. Wed┼éug Gutzlafa rozleg┼éo┼Ť─ç Chin w┼éa┼Ťciwych wynosi─ç ma 81,125 a zale┼╝nych kraj├│w 107,025 mil kw. czyli og├│┼éem 188,150 m. k.
    3.GRUNT. Zacz─ůwszyodoceanuwielkiegokrajecorazwy┼╝ sze s─ů ku zachodowi a┼╝ do g├│r ┼Ťrodkowej Azyi. Z g├│r tybeta┼ä skich, a mianowicie od ┼éa┼äcucha Kuen-Lun rozchodz─ů si─Ö wynio s┼ée g├│ry dla kt├│rych po┼éudniowo-zachodnia cz─Ö┼Ť─ç Chin jest j e dnym z najwy┼╝szych kraj├│w na kuli ziemskiej. Znajduj─ůcy si─Ö tu ┼éa┼äcuch Yun-ling uwa┼╝a─ç nale┼╝y jako ┼Ťrodkowy mi─Ödzy wszyst kiemig├│rami,kt├│resi─Öci─ůgn─ůprzezChiny odp├│┼énocy kupo┼éu dniowi i swemi ┼Ťnie┼╝nemi szczytami to pa┼ästwo od Tybetu o d dzielaj─ů. ┼üa┼äcuch Yun-ling ┼é─ůczy si─Ö z ┼éa┼äcuchem Pe-ling, o d graniczaj─ůcym na po┼éudniu prowincy─ůSzen-si. Innyjeszcze┼éa┼ä cuch g├│r, Nan-ling zaczyna si─Ö tam gdzie si─Ö ko┼äczy pierwszy.
  • 200 –
    Sami Chi┼äczycy licz─ů w sw├ęm pa┼ästwie do 2000 g├│ra 1472 jezi├│rirzek. T─Ö obfito┼Ť─çw├│d Chi┼äczycy sztuk─ůjeszcze pomno ┼╝yli (kana┼éami). –
    Morza: opr├│cz dw├│ch g┼é├│wnych m├│rz, (oceanu wielkiego i m o rzachi┼äskiego) nale┼╝y tujeszcze morze ┼╝├│┼éte, Hoang-Hay: cie ┼Ťniny Formosa iTunkin.
    Jeziora: Thun-thing, najwi─Öksze jezioro w Chinach, 40 mil, i Fu-Yang, 20 mil obwodu maj─ůce.
    Rzekigłówne:Hoang-Ho (żółtarzeka), Yan-tse-Kiang(rzeka błękitna),Si-kiang(Ou-Kiang),Ya-Tong-Kiang,Pe-Kiang,Kang Kiang, Hou-Kiang, Ymen-Kiang, Pay-Ho, Hoei-ho, Hu-Kiang, Lo-Kiang. Prócz wymienionych wiele jest rzek mniejszych.
    Kana┼éy: jest ich mn├│ztwo: najwi─Öksze s─ů: kana┼é cesarski, Y u n Liang, d┼éugo┼Ťci 250 mil geograficznych. –
  1. PODZIA┼ü. O┼Ťmna┼Ťcie gubernij, zpomi─Ödzy kt├│rych:
    a) Gubernie nadmorskie: Czy-li, Szan-tung, Kiang-su, Cze Kiang, Fu-Kian, Kuang-Tung.
    b) Guberniezachodnie: Kan-su, Szen-si,Szu-szuan iYun-nan.
    c) Gubernie ┼Ťrodkowe: Szan-si, Ho-nan, Nyan-Hoej, Hu-pe, Hu-nan, Kiang-si, Kuei-szen iKuang-si.
  2. KLIMAT. W cz─Ö┼Ťci p├│┼énocnej, pomimo ┼╝e ta le┼╝y w tej samej szeroko┼Ťci co po┼éudniowy koniec W┼éoch, bywaj─ů mrozy na 10″; sprowadzaj─ůjep├│┼énocno-zachodnie g├│ry. Nawet w oko licach po┼éudniowych mocne bywaj─ů mrozy w krajach g├│rzystych; ale te┼╝ silne nast─Öpuj─ů po nich upa┼éy i wielce pop─Ödzaj─ů w e g e tacy─ů strefy gor─ůc├ęj. Wyj─ůwszy niekt├│re mokre okolice, powie trzew og├│lno┼Ťcijestzdrowe. Mg┼éyzwi─Ökszychjezi├│rwznosz─ůce si─Ö czyni─ů pobyt nad temi┼╝ jeziorami przykry, a nawet szkodliwy.
    b) Cia┼éa kopalne: z┼éoto, srebro (rz─ůd wzbrania wydobywania tych metal├│w), ┼╝elazo, o┼é├│w, cyna, mied┼║, bia┼éa miedz (Pe-tong), cynk, ┼╝ywe srebro; r├│┼╝ne drogie kamienie, jaspis, marmur, lazur, s┼éawny Yu czyli nerkowiec, kryszta┼é, rubin, s├│l, ha┼éun, witryol, saletra w─Ögle kamienne, przednia ziemia porcelanowa; ol├ęj skal
    ny, wody mineralne, ┼║r├│d┼éa ciep┼ée zkt├│rych razem wydobywa si─Ö gaz palny. ÔÇô 201 ÔÇô
    Ro┼Ťliny: herbata(pochi┼äskucza,drzewo,kt├│regoli┼Ťcienader
    wa┼╝ny przedmiot handlu i po┼╝ywienia krajowc├│w stanowi─ů) ry┼╝, r├│┼╝ne gatunki zbo┼╝a, ro┼Ťliny str─ůczkowe, mi─Ödzy inn├ęmi tak┼╝e figi, migda┼éy, orzechy liczi, pomara┼äcze, banany, winogrona, brzoskwinie,ananasy,oliwki,(kamelia,zkt├│rejnasieniaolejw y bijaj─ů), drzewa pokosiowe, drzewo ┼éojowe, mydlane, ginseng, ra barbarum, china, kamfora, cynamon, galgant, indygo, cukier, g a las, bawe┼éna, trzcina bambusowa (u┼╝ywana do budowli iwielu innych potrzeb).
    Zwierz─Öta ┼Ťwinie, os┼éy, psy (kt├│rych mi─Ösa mieszka┼äcy u┼╝y waj─ů na pokarm), koni, ma┼éo iladajakich, wielb┼é─ůdy, byd┼éo, owce, pi┼╝mowce, dzikie os┼éy, argali (dzikie owce), dzikie kozy, gazelle, mruczaki (wo┼éy), ma┼ée jelonki; ba┼╝anty, kaczki, mn├│ztwo wodnego ptastwa, nied┼║wiedzie, ostrowidze, wilki, tygrysy w okolicach po┼éudniowych: ma┼épy, s┼éonie, nosoro┼╝ce, jedwabniki. Szara┼äcza

cz─Öste zrz─ůdza kl─Öski.

-ÔÇó–>@6 ÔÇó
b. ┬ž2323f\$}$’\ÔÇÖ,
1.LUDNO┼Ü─ć. Spiszroku1815podajej─ůna361milio n├│w. Balbi za┼Ť liczy na ca┼ée pa┼ästwo chi┼äskie, 170 milion├│w. Kraje pod opiek─ů Chin zostaj─ůce maj─ů do 32 milion├│w ludno┼Ťci (aniekt├│rzylicz─ůjejtylko 12 mil), wszak┼╝e wszystkietepoda nia s─ů niepewne. Obecnie Chiny ze wszystkiemi, pod ich opiek─ů b─Öd─ůcemi krajami liczy─ç maj─ů ogromn─ů mass─Ö 400 mil. dusz.
Ludno┼Ť─ç wi─Ökszych miast (pod┼éug Balbiego). mieszk.
mieszk.
PekingÔÇŽÔÇŽ.1,300,000 Singan ÔÇŽÔÇŽ.300,000 HanczejÔÇŽÔÇŽ700,000 Rhai-fungÔÇŽÔÇŽ300.000 Su-czejÔÇŽÔÇŽ. 600,000 Nanczyang ÔÇŽ..300,000 Nanking . ÔÇŽ.. 500,000 Ton-RiangÔÇŽÔÇŽ300.000 Kanton . . . . . . . 500,000 Huangczej ÔÇŽ..200,000
wu-czy-ng ÔÇŽ..400,000 wo-czej ÔÇŽ..:* *
Tom IL
26

Q

ÔÇô 202 ÔÇô
2.POCIIODZENIE. a)Chi┼äczycy,g┼é├│wnieludno┼Ť─çwszyst kich prowincyj stanowi─ů, jak si─Ö si─Özdaje s─ů pierwotnemi tych kraj├│w mieszka┼äcami, pokrewni s─ů z pokoleniem mongolski├ęm.
b) Manczu, zdobywcy Chin, z ich rodu panuj─ů cesarze.
c) Sy/anie, jak si─Ö zdaje od Mongo┼é├│w pochodz─ůcy, lud koczo wniczy, dziel─ůcy si─Ö na czarny i ┼╝├│┼éty.
d) Lolos, pasterze zamieszkali w g├│rach prowincyi Yun-nan, w┼éasnym m├│wi─ůcy j─Özykiem.
e) Miao-seczyliSang-Miao-Se,r├│wnie┼╝ludpasterskiw po┼éu dniowych g├│rach prowincyi Kuei-czej mieszkaj─ůcy.
f) ┼╗ydzi, oddawna zamieszkali w prowincyi Ho-nan. Chi┼äczycy w┼éa┼Ťciwi ┼Ťredniego s─ů wzrostu i usposobieni do oty ┼éo┼Ťci, kt├│r├ęj te┼╝ oni zwykle pragn─ů i dopomagaj─ů jej. Nogi ir─Öce maj─ů ma┼ée,cer─Öbrudno-oliwkow─ů,nosiwargiwieledomurzy┼ä
skich podobne, a uszy znacznie od zwyczajnej miary d┼éu┼╝sze. Ich oczy, t─Ö rass─Ö ludzi cechuj─ůce, ma┼ée itworz─ů k─ůt ostry z osad─ů nosa. Broda s┼éabo im zarasta, a na g┼éowie gol─ů w┼éosy, a┼╝ do wierzcho┼éka na kt├│rym zostawiwszy kosmyk w warkocz go spla taj─ů. Czasem za kar─Ö kosmyk ten obcinaj─ů im. Kobiety ju┼╝ od si├│dmego roku malowa─ç si─Ö zaczynaj─ů. W klassach dostatnich, zaraz po urodzeniu dziewczynki, ┼Ťciskaj─ůjej nogi w pewny rodzaj ci┼╝emek, a to tak d┼éugo, a┼╝ w miar─Ö podrastania reszty cia┼éa, o k a ┼╝e si─Ö nale┼╝ycie ma┼é─ů, to jest najwi─Öcej cztery do pi─Öciu cali d┼éug─ů: ale zprzyczyny tego ┼Ťciskania nogi w kostkach znacznie grubiej─ů ist─ůd ch├│d niewiast staje si─Ö oci─Ö┼╝a┼éy iniepewny. Z przyczyny
wielkiej zazdro┼Ťci m─Ö┼╝├│w, ┼╝ony bywaj─ů ┼Ťci┼Ťle, a niekiedy nawet przez rzeza┼äc├│w strze┼╝one. Samemu tylko cesarzowi wolno jest mi─ç─ç wi─Öc├ęj nad jedn─Ö prawych ┼╝on. Atoli pomimo t─Ö ostro┼╝no┼Ť─ç wielkieipowszechnewidzi─ç─çsi─Ödajezepsucie. Zarazpo urodze niu, bez mi┼éosierdzia porzucaj─ů dzieci, kt├│re tysi─ůcami gin─ů. O j ciec te┼╝ ma prawo do ┼╝ycia lub ┼Ťmierci swych dzieci, mo┼╝e je sprzeda─çjakniewolniki.W og├│lno┼Ťcipodr├│┼╝nimaluj─ůcharakter
Chi┼äczyk├│w szpetnemi kolorami: okrutna nieczu┼éo┼Ť─ç, najpodlejszy

  • 203 ÔÇô
    egoizm ze wszystkiemi wynikaj─ůcemi z niego wadami, jako to nikczemno┼Ť─ç, oszuka┼ästwo, k┼éamstwo, niezno┼Ťna wzgl─Ödem ni┼╝ szych pycha, bydl─Öce puszczanie si─Ö na zmys┼éowe rozkosze, g┼é├│ wnemi s─ů pi─Ötnami charakteru Chi┼äczyk├│w. A wszystkie te wady staraj─ů si─Ö pokrywa─ç najwykwintniejszemi formami grzeczno┼Ťci i powierzchownejszczeroty,do czegoszczeg├│lniejprzyuczanabywa m┼éodzie┼╝, i surowe za wszelkie w tej mierze uchybienia odnosi kary. Zreszt─ů, wyj─ůwszy wielkich pan├│w, kt├│rzy do tego stopnia
    posuwaj─ů lenistwo ┼╝e ka┼╝─ů swym niewolnikom aby ich karmili, Chi┼äczycy s─ů nadzwyczaj pracowici, wytrwali ido wszystkich r o b├│t bardzo zr─Öczni; wydziwi─ç si─Ö nie mogli Anglicy jak pro┼Ťci robotnicy chi┼äscy swemi prostemi narz─Ödziami wybornie na┼Ťla dowali przedmioty, kt├│re w Europie najdoskonalszemi wyrabiaj─ů si─Ö narz─Ödziami. Ju┼╝ w bardzo odleg┼éych od nas wiekach Chi┼ä czycy stan─Öli na wysokim stopniu cywilizacyi, lecz dalej nie p o st─ůpili: lubo daleko wprz├│d od nas poznali proch palny, drukar stwo, bussol─Ö iinne wynalazki, teraz jednak, wierni s w y m d a w n y m podaniom i pogardzaj─ůcy wszystkiem co nie jest ich w┼éasne, p o zostali si─Ö bardzo daleko za post─Öpem sztuk inauk europejskich. Ich ┼╝eglarskie wiadomo┼Ťci prawie s─ů nicz├ęm; przy pomocy tylko missyonarzy europejskich zdo┼éaj─ů u┼éo┼╝y─ç kalendarz ich muzyka jest wrzawliwa i bez harmonii. Obrazy natury na┼Ťladuj─ů a┼╝ do znudzenia, ale najmniejszego nie maj─ů wyobra┼╝enia o perspekty wie,igani─ůcieniew obrazacheuropejskichuwa┼╝aj─ůcjezaplamy iwady. Ichte┼╝budownictwoma┼éejjestwagi. Niewolniczeusza nowanie dla wszystkiego co dawne iw┼éa┼Ťciwy ich j─Özykowi cha rakter s─ů dwoma g┼é├│wnemi zaporami, kt├│re u nich wstrzymuj─ů wszelkiego rodzaju post─Öp.
    J─Özyk chi┼äski jest jedno-zg┼éoskowy, prosty i w sw├ęj sk┼éadni niezupe┼ény. Liczba ┼╝r├│d┼éowych wyraz├│w nie przechodzi 350; lecz
    ka┼╝dy, przez r├│┼╝ne zmiany g┼éosu nabiera 40 do 50 r├│┼╝nych zna cze┼ä. Nie ma w tym j─Özyku ani koniugacyj, ani deklinacyj, ani spojnik├│w: st─ůd wynika w mowie niepewno┼Ť─ç, brak ik┼éopot kt├│ rym cz─Östokro─ç nawetsam Chi┼äczykniemo┼╝einaczejzaradzi─çjak ÔÇô 204 ÔÇô
    znakami za pomoc─ů palc├│w lub wachlarza, dla zast─ůpienia w y razu kt├│rego mu niedostaje. J─Özyk ten dzielisi─Ö na wykszta┼écony, kt├│rym m├│wi─ů na dworze, ina j─Özyk ludu; ma by─ç jeszcze trzeci
    j─Özyk ksi─ůg, od pierwszych dawniejszy. Pismo tak┼╝e czyli g┼éoski s─ů r├│wnie jak j─Özyk osobliwe. Ka┼╝dy wyraz oddzielnym pisze si─Ö znakiem, a 350 ┼║r├│d┼éos┼éow├│w wyra┼╝aj─ů si─Ö tylu┼╝ pierwotnemi znakami, kt├│re si─Önazywaj─ů kluczami. My┼Ťl z┼éo┼╝ona wyra┼╝a si─Ö jednym ztych klucz├│w do kt├│rego dodaje si─Ö wiele innych zna k├│w; a pi─Öknos─ç stylu zale┼╝y jedynie na trafnym sposobie odda waniamy┼Ťliprzezuk┼éadanieznak├│w. Dlategote┼╝chi┼äskapoezya jest prawdziwie zagadkowem pismem. ┼üatwo wi─Öc pojmujemy ┼╝e ledwo ca┼ée ┼╝ycie wystarczy na nauczenie si─Ö w Chinach tego, czego unas┼éatwosi─Önauczydzieckowkilkumiesi─ůcach.W rzeczysa m├ęj liczba wyrazowych znak├│w przechodzi 80,000. Mowa ludu obchodzi si─Ö ich 4 do 6000. Pr├│cz takiego j─Özyka maj─ů jeszcze
    Chi┼äczycy inne wielozg┼éoskowe pismo kt├│r├ęm wyrazi─ç mog─ů w y mawianie tak swoich wyraz├│w, jako inazwisk rzeczy zobcych j─Özyk├│w. U nich pisz─ů si─Ö wyrazy jeden pod drugim, z g├│ry na d├│┼é, zaczynaj─ůc od prawej r─Öki, a tak u nich wiersze id─ů obok sie
    bie z g├│ry na d├│┼é. Pisz─ů p─Özlem zmoczonym w tuszu.
    Pod formami ojcowski├ęj administracyi, rz─ůd chi┼äski najuci─ů ┼║liwszyjestna kuliziemskiej. Wyj─ůwszy samych cz┼éonk├│w ro dziny cesarski├ęj, ka┼╝dy Chi┼äczyk, w pewnych przypadkach mo┼╝e
    by─çskazanynakar─Öbambusapantsezwan─ů. Okrutniejszajeszcze jest kara kangu, to jest winowajca musi nosi─ç przez miesi─ůci wi─Öc├ęj, szerok─ů jak st├│┼é desk─Ö na szyi, nie mog─ůc dosta─ç r─Ökoma do twarzy. Kara ┼Ťmierci dope┼éniana bywa cz─Östokro─ç z oburza j─ůc─ůsrogo┼Ťci─ů. Cesarzjestpanem,w┼éa┼Ťcicielemwszelkichgrun
    t├│w. Europejczycynazywaj─ůka┼╝degourz─Ödnikamandarynem;jest to pierwiastkowo wyraz portugalski, kt├│rego Chi┼äczycy, dla za wadzaj─ůcej w nim g┼éoski r wym├│wi─ç nie mog─ů.
    3.ZATRUDNIENIEPRZEMYS┼ü. a)Wszelkiega┼é─Özierol nictwa,dokt├│regosam cesarzitoosobi┼Ťciezach─Öca; b)g├│rnic two ogranicza si─Ö na wydobywaniu nieszlachetnych metal├│w; c) ÔÇô 205 ÔÇô
    rybo┼éowstwo, w wielki├ęm staraniu, tak na domowy u┼╝ytek jako ina handel; d) ch├│w byd┼éa, z ma┼é├ęm powodzeniem: e) wszelkiego rodzaju rzemios┼éa, wykonywane bardzo prostemi sposobami, zresz t─ů podleg┼ée ┼Ťcis┼éym cechowym przepisom.
    Najprzedniejsze chi┼äskie fabrykaty s─ů: a) porcellana zalecaj─ůca si─Ölekko┼Ťci─ů imoc─ů; b) wszelkiego gatunku jedwabne ibawe┼énia ne tkaniny; c) wyroby metalowe, lakierowane, wyroby zko┼Ťci s┼éoniowej,zszylkretu;d)papier,w wielkicharkuszach,jedwabny, bawe┼éniany ize rdzenia bambusowego; e) wyborne wyroby ro gowe; f) przednie gatunki tuszu: g) pi─Ökne statki rzeczne.
    Handel wewn─ůtrz krajujestnader czynnyiwielki; wielcedo godnemi s─ů doskona┼ée drogi, jak r├│wnie┼╝ sp┼éawy na rzekach i kana┼éach, a szczeg├│lniej na kanale cesarskim. Przeprowadzaniem towar├│w l─ůdem trudni─ů si─Ö tragarze (kolis), lub przewo┼╝─ů je na wielb┼é─ůdach. Ma┼éo za┼Ťrozci─ůgasi─Öhandel Chi┼äczyk├│w doinnych pa┼ästw azyatyckich, albowiem ma┼éo jeszcze post─ůpili w budowie okr─Öt├│w iw ┼╝egludze. Odwiedzaj─ů oni tylko Japoni─ů, Jaw─Ö iinne wi─Öksze sundzkie wyspy, Singapur, Kochinchin─Ö, Malakke, Siam, wyspyfilipi┼äskieiniekt├│rezpo┼éudniowychwyspmoluckich. W y prowadzaj─ů do Japonii: rabarbarum, ginseng, chin─Ö, terpentyn─Ö, przedniejsze gatunki drzewa, rzemie┼ä, sukno, cukier ijedwab, a w zamianprzywo┼╝─ůmied┼║,wyrobylakierowane,klingipa┼éaszowe, per┼éyiz┼éoto. DoManilliiBatawiiprowadz─ůjedwabnetkaniny, porcelan─Ö, herbat─Ö itowary apteczne, a sprowadzaj─ů piastry, ja sk├│┼écze gniazda, per┼éy, drzewo farbierskie, srebro, kalin (kom pozycy─ů cyny iolowiu), korzenie, sukna europejskie: Kochinchina bierze od nich p┼é├│tno ijedwabne tkaniny, a daje z┼éoto, arek─Ö i
    cynamon: zMalakki iSiam przywozi Chi┼äczyk za swoje towary kamfor─Ö, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, rogi nosoro┼╝ca, pletwy ludojada, jask├│┼é cze gniazda ikalin. Do Nowej Hollandyi p┼éyn─ů Chi┼äczycy po tre pang (holoturye, muszle) kt├│ry sprowadzaj─ů dla sto┼é├│w swych m a gnat├│w. Rocznie wyp┼éywa w r├│┼╝ne strony 350 d┼╝onk├│w, kt├│re zabra─çmog─ů 100,000beczek┼éadunku,awarto┼Ť─çtegoichhan dluszacowa─çmo┼╝nana90milion├│wdolar├│w. ZsamymSingapur ÔÇô 206 ÔÇô
    maby─çhandelwart16milion├│wpiastr├│w Wielkiejjestwagipo
    brzeżna żegluga. Roku 1831 przybyło tylko do Kantonu iMakas
    846dżonek. DoSchang-hai,sławnegohandlemmiastaidoportu
    Kiang-su zawija co tydzie┼ä 700 tych┼╝e statk├│w. Mi─Ödzy Rossy─ů takie iMongoli─ů a Chinami istnieje czynny l─ůdowy handel kara
    wanami. Handel rossyjski idzie przez Majmaczyn i1835 r. sza cowano go przesz┼éo 7 milion├│w rubli. Sam├ęj herbaty idzie rocznie z Chin do Rossyi za 7 milion├│w rubli. Z pomi─Ödzy wszystkich e u ropejskich narod├│w najznaczniejszy prowadz─ů handel z Chinami Anglicy, kt├│rego, tak wchodowego jako i wychodowego, roku 1833ÔÇô1834 szacowano warto┼Ť─ç na 43,450,000 hiszpa┼äskich piastr├│w; z tego przypada┼éo na handel Indyj z Chinami #, reszta za┼Ť}nasam─ÖAngli─ů. Wprowadzaj─ůg┼é├│wniedoChinopiumiba we┼én─Ö, kt├│re tam s─ů wprawdzie uprawiane, ale na potrzeby kraju nie wystarczaj─ů, tudzie┼╝ saletr─Ö, ry┼╝ i t. d. Handel Hollendr├│w zChinami1829ÔÇô1830r.podawanoog├│┼éemna8milion├│wdol lar├│w. Znacznytak┼╝ejesthandelzt├ęmpa┼ästwemZjednoczonych S t a n ├│ w p ├│ ┼é n o c n e j A m e r y k i , t a k i┼╝ 1 8 3 0 ÔÇô 1 8 3 1 r. w y w ├│ z z C h i n doAmerykicenionoju┼╝na4milionypiastr├│w.G┼é├│wnympor tem jest Kanton. Wyprowadza si─Ö herbata (rocznie do 90 mil. funt├│w, z czego do samej Anglii idzie 48 mil. f a do Ameryki 18 mil. f), j e d w a b , j e d w a b n e i b a w e ┼é n i a n e w y r o b y a szczeg├│lniej w i e le nankinu, bawe┼ény, porcelany, wyrob├│w lakierowanych, tuszu, pi┼╝ma, rabarbarum, kwiat├│w papierowych,ha┼éunu,boraksu, mie dzi, cynku, ┼╝ywego srebra, cukru, imbiru, drzewa sanda┼éowego, indygo,kamfory,ry┼╝u,wyrob├│w szylkretowychizko┼Ťcis┼éoniowej, it.d. Wprowadzaj─ů za┼Ť: europejskie wyroby, a mianowicie sukna iinne wyroby we┼éniane, futra, cyn─Ö, o┼é├│w, pieprz, bro┼ä, zegarki, towary szklane i t. p.: wielkim artyku┼éem przywozu do Chin by┼éo dot─ůd opium, kt├│rego w 1833ÔÇô1834 wprowadzono za 14 milion├│w piastr├│w, a to ukradkiem, gdy┼╝ wprowadzania go do Chin rz─ůd zabrania. Obecnie rz─ůd chi┼äski surowych chwyci┼é si─Ö ┼Ťrodk├│w dla odwr├│cenia tego handlu i st─ůd wynik┼éa z Angli kami wojna.
  • 207 –
    Pieni─ůdze. W Chinach, pr├│cz miedzianej kasz albo lizwanej monety nie ma inszych bitych pieni─Ödzy; sztuki tej m o nety maj─ů ka┼╝da w ┼Ťrodku dziur─Ö, aby je na sznurek naw┼é├│czy─ç mo┼╝na by┼éo, a tak ma┼éej s─ů warto┼Ťci i┼╝ teraz idzie ich 1530 na jedn─Ö uncy─ů srebra. Srebro kursuje tylko w sztabkach r├│┼╝nej wielko┼Ťci, warto┼Ťci od 1 ÔÇô 5 0 uncyj, i te zawsze wa┼╝y─ç trzeba, najpospolitsze s─ů takie co wa┼╝─ů do 10 uncyj. Rachuj─ů tu na tael albo lyang; trzy tael srebra czyni─ů 1 funt szterl. Ka┼╝dy nosi przy sobie no┼╝yczki dla rozcinania srebra.
    4.STANY. Tylkocz┼éonkowierodzinycesarskiejipotomko wie Konfucyusza (Kon-fu-tse} zaszczycaj─ů si─Ö klejnotem szlachec twa: urz─Ödy izas┼éugi nadaj─ů tylko osobiste szlachectwo. Wszyscy, tak cywilni jako i wojskowi urz─Ödnicy w ca┼é├ęm pa┼ästwie nazywaj─ů si─Ö kwoang, a Europejczycy mandarynami ich mianuj─ů. Manda rynidziel─ůsi─Önaczterna┼Ťcieklass. Ludza┼Ťnasze┼Ť─çklassjestpo
    dzielony: wojskowi, uczeni, duchowni, ch┼éopi, rzemie┼Ťlnicy ik u
    pcy.W og├│lno┼Ťciwielesi─Ötuuwa┼╝anastopnieidostoje┼ästwa,
    ka┼╝dy wy┼╝szy odbiera od ni┼╝szych niewolnicze uszanowanie, opi sane szczeg├│lnemi prawami.
  1. RELIGIA. 1)ReligiaKonfucyusza,kt├│r─ůszczeg├│lniejwy znaj─ů uczeni, jest religi─ů panuj─ůc─ů: ka┼╝dy urz─Ödnik stanu za chowuje j─ů we wszystkich czynno┼Ťciach swego urz─Ödu, ana wet sam cesarz jest patryarchalnym jej naczelnikiem; 2) religia Lao, kt├│r├ęj wyznawcy zowi─ů si─Ö Lao-tse idosy─ç s─ů liczni:3) re ligia Fo (buddyzm) do kt├│rej wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ludu nale┼╝y,jak r├│ wnie┼╝samcesarzosobi┼ŤciejakoManczu. S─ůtuwreszcie┼╝ydzii mahometanie. Religia chrze┼Ťcia┼äska, przez missyonarzy rozkrze wiana,liczy─çju┼╝ma mi─ÖdzyChi┼äczykami 300000 wyznawc├│w.
    6.NAUKOWEO┼ÜWIECENIE. Chi┼äczycynaukamiceluj─ů wszystkich innych Azyat├│w, sami tylko r├│wna─ç si─Ö im mog─ů, a mo┼╝e iprzewy┼╝sza─ç w tym wzgl─Ödzie Japo┼äczycy. Od najdawniej szychju┼╝ czas├│w Chi┼äczycy stan─Öli na wysokim stopniu naukowego ukszta┼écenia, atoli od 2000 lat nie tylko ┼╝adnego nie uczynili p o st─Öpu, ale nawet zni┼╝yli si─Ö. S─ů tam drukarnie o drewnianych ÔÇó 208 –
    tablicach,zbioryksi─ůg wieluuczonych ludziipisarzyirozmaitego
    rodzaju literatura, w wielu ga┼é─Öziach bogata. Szko┼éy dziel─ů si─Ö na
    gminne, obwodowe i gubernialne; pierwsze s─ů we wszystkich
    miastach, w nich pobieraj─ů dzieci pocz─ůtkowe nauki; skoro za┼Ť,
    z┼éo┼╝ywszy eksamen, zyskaj─ů stopie┼ä studenta, przechodz─ů do szk├│┼é
    obwodowych, kt├│re dziel─ů si─Ö na wielkie, ┼Ťrednie ima┼ée, czyli
    prowincyalne,obwodoweipowiatowe Szko┼éygubernialnes─ůpo
    miastach gubernialnych, w ka┼╝d├ęm jedna kosztem rz─ůdu utrzy
    mywana; s─ů te┼╝ obok nich w niekt├│rych miastachiprywatne za k┼éady. Pr├│cztychszk├│┼éjestjeszczeinstytutpedagogiczny,w kt├│
    rym si─Ö kszta┼éci m┼éodzie┼╝ na nauczycieli, instytut astronomiczny, w kt├│rym szczeg├│lniej wyk┼éadane s─ů nauki matematyczne igdzie si─Ö kalendarz uk┼éada jest wreszcie kollegium uczonych odpo wiadaj─ůceeuropejskimakademiom. Najznakomitszemiklassycz nemi pismami s─ů King; te, wed┼éug ich warto┼Ťci, s─ů: a) Kking, wcale nie do poj─Öcia; b) Szu-King, lub tak┼╝e Szangszu, zbi├│r rocznik├│w, nauki moralno┼Ťci i sztuki rz─ůdzenia; c) Czi-King, zbi├│r poezyi; d) Likih, prawa zwyczaj├│w, obyczaj├│w tak ┼Ťwieckich jako i religijnych czyli obrz─ůdk├│w; e) Czung-czu, ksi─Öga historyczna, it.d. Rz─ůd ka┼╝e corok kollegium astronomicznemu wydawa─ç kilka kalendarzy. Atoli w por├│wnaniu ze stanem nauk w Europie nie bardzo ciekawe s─ů wiadomo┼Ťci i umiej─Ötno┼Ťci Chi┼äczyk├│w: sztuka lekarska jest u nich bardzo niepewna: astronomia, czyli w┼éa┼Ťciwiej astrologia arytmetyka imatematyka nie si─Ögaj─ů nad pierwsze pocz─ůtki geografia ogranicza si─Ö tylko na w┼éasnym i s ─ů siedzkich krajach. W pi─Öknych sztukach, wyj─ůwszy chyba ogro dnictwo, ma┼éo wida─ç smaku; budownictwo jednak przedstawia
    godne zastanowienia przedmioty. ÔÇó-369@>
    Gł. *3A)D.
  2. RZ─äD ijego FORMA. Na czele rz─ůdu jest cesarz z nie ograniczon─ůw┼éadz─ů,tytu┼éuj─ůcysi─Öjedynym panem ┼Ťwiataisy
  • 209 –
    nem nieba, a nawet, w swych og┼éoszeniach, mianuje si─Ö w┼éadzc─ů
    niebieskiego pa┼ästwa. Nar├│d czci go jak ojca it├ęm imieniem
    wzywa go.Nast─Öpstwo tronujestdziedziczne, obecnie w man
    czurejskiej rodzinie Czing, wolno przecie┼╝ cesarzowi przeznaczy─ç
    kt├│rego zechce ze swych syn├│w po sobie nast─Öpc─ů. Rz─ůdy p a ┼ä
    stwa sprawuje ministerstwo czyli gabinet sk┼éadaj─ůcy si─Ö ze 4 z w y czajnych cz┼éonk├│w i2 assesser├│w, kt├│rzy przygotowuj─ů wszy
    stkierozkazyipostanowieniacesarskie.W zdarzeniachnadzwy czajnych isprawach wielkiej wagi zwo┼éywana bywa wi─Öksza ra da ministeryalna, do kt├│rej wzywani bywaj─ů prezesowie 6 wielkichtrybuna┼é├│wczylinajwy┼╝szychs─ůd├│wpa┼ästwa.W osta tnich takie czasach utworzyli cesarzowie rad─Ö tajn─ů, nazywaj─ů c─ů si─Ö kiung-ki-czu, kt├│rej cz┼éonkami bywaj─ů najwi─Öksi staty┼Ťci z prowincyj, 6 prezesowie trybuna┼é├│w, genera┼éowie o┼Ťmiu p r o porc├│wir├│┼╝nipolubie┼äcycesarscy. Przytejtoradziejestnaj wy┼╝sza w┼éadza w Chinach. Do zawiadywania sprawami szczeg├│l nych ga┼é─Özi zarz─ůdu jest sze┼Ť─ç najwy┼╝szych ministeryalnych w y dzia┼é├│w: Ho-pu, ministeryum skarbu i dochod├│w: Ping-pu, m i nisteryum wojny; Hing-pu sprawiedliwo┼Ťci: Kong-pu policyi; Li-pu ministeryum obrz─Öd├│wispraw zewn─Ötrznych; Lej-punad zoru urz─Ödnik├│w i ┼éask. Gubernie dziel─ů si─Ö na prowincye, rz─ů
    dowe kommissaryaty i rz─ůdowe obwody. Prowincye za┼Ť pod wzgl─Ödem administracyjnym podzielone s─ů na kommissaryaty, o b wody i powiaty. Kommissaryaty rz─ůdowe oddzielne stanowi─ů cz─Ö┼Ťci, kt├│re zale┼╝─ů od izb skarbowych i nie dziel─ů si─Ö na o b w o dy. Kommissaryatami za┼Ťipowiatami rz─ůdowemi nazywaj─ů si─Ö te, kt├│re, co do administracyi, bezpo┼Ťrednio guberniom podle gaj─ů. Inne kommissaryaty ipowiaty uwa┼╝ane s─ůjako obwody iza le┼╝─ů od naczelnik├│w prowincyj. W guberniach rz─ůdz─ů generalni gubernatorowie (jak wicekr├│lowie w Europie) i gubernatorowie, a to za po┼Ťrednictwem izb skarbowych, pod kt├│rych w┼éadz─ů s─ů rz─ůdy prowincyalne, daj─ůce nast─Öpnie polecenia rz─ůdom obwo dowym, a tepowiatowym kt├│re bezpo┼Ťrednio zawiaduj─ůludem
    is─ů polecen wy┼╝szych w┼éadz wykonawcami Naczelnicy wojsko Tom II. 27
  • 210 –
    wi maj─ů oddzielniepowierzone sobie miasta lub twierdze zprzy
    leg┼é├ęmitym┼╝ekrajamiimieszka┼äcami. Urz─Ödnicydziel─ůsi─Ög┼é├│
    wnie na dziewi─Ö─ç klass. R├│wnie najwy┼╝szy jak najni┼╝szy poddany
    dr┼╝y przed bambusow─ů trzcin─ů. –
    1.DOCHODY PA┼âSTWA sk┼éadaj─ůsi─Özesta┼éychiniesta
    ┼éych podatk├│w. Co do podatk├│w sta┼éych (wed┼éug Gutzlafta) od 7,875,149 king (16 morg├│w) grunt├│w czynszowych p┼éac─ů ro cznie 53,730,218 uncyj srebra, i daj─ů w naturze 16,543,262 korcy (szyk) zbo┼╝a, warto┼Ťci 57,351,207 uncyj srebra, czyli ra zem 110,081,425 uncyj srebra; atoli danin w naturze nie mo┼╝na uwa┼╝a─ç ca┼ékiem za podatek, gdy┼╝ cz─Ö┼Ť─ç ich zachowywana bywa w zapasie na przypadki g┼éodu i na zasiew. Z pomi─Ödzy op┼éat nie sta┼éych najwi─Öksza jest od soli i przynosi rocznie oko┼éo 7,486,000 uncyj srebra. Wed┼éug Gutzlaffa og├│┼é dochod├│w pa┼ästwa wynosi najwi─Öcej 100 milion├│w uncyj srebra (700 mil. frank├│w), Balbi za┼Ť liczy go do 980 milion├│w frank├│w.
    3.SI┼üAZBROJNA. Gnu┼Ťnewojskochi┼äskieuzbrojonejest ┼éukami, pociskami, szablami, dzidami, tarczami i dosy─ç z┼éemi k a rabinami; artyllerya niedo┼é─Ö┼╝na. Wed┼éug PanaRienzi, kt├│ry zna czn─ů cz─Ö┼Ť─ç Chin objecha┼éid┼éugo w tymkrajubawi┼é,si┼éazbrojna sk┼éada─ç si─Ö ma z 1,291,640 ludzi,jako to:
    piechotyregularnej . . . . . 300,108 piechoty nieregularnej . . . . 400,000 jazdyregularnej . . . . . . 227,000 jazdy nieregularnej . . . . . 273,000 artyleryi ÔÇŽÔÇŽ.. 17,200 poci─ůguwojskregularnych . . . 30,000 officer├│w wojsk regularnych . . 6,892
    $ – nieregularnych . 5,201 wojska morskiego . . . . . . 32,000
    Wed┼éugnajnowszychpoda┼äjakieudzieli┼éakademiinaukw Pe tersburgu Hyakynt, wojska chi┼äskie dziel─ů si─Ö dwojako: jedne sk┼éadaj─ů si─ÖzManczur├│w czyliTatar├│w,Mongo┼é├│w iChi┼äczyk├│w, kt├│rzy z Manczurei do Chin przybyli (nazywaj─ů si─Ö wojskiem c h o
  • 211 –
    r─ůgwi), tezajmuj─ů najwa┼╝niejsze warownie w pa┼ästwie ilicz─ůdo 266,000 g┼é├│w do drugiej armii licz─ůcej 666,300 ludzi, nale┼╝─ů rodowici Chi┼äczycy (to jest wojsko zielonej chor─ůgwi); og├│┼éem 932,300. Do tegojeszczedoda─çtrzebanieregularn─ů,mongolsk─ů jazd─Ö wynosi─ç maj─ůc─ů 274,000 ludzi,anadto regularneiniere gularne wojska w Tybecie ima┼éej Bucharyi. Chi┼äska si┼éa zbrojna morska sk┼éada si─Öz 1753 d┼╝onek (717 na morzach, reszta na rze kach),nakt├│rychjestpo6-8dzia┼é,na ┼╝adnychza┼Ťwi─Öcejjakpo 20. Liczb─Ö majtk├│w podaj─ů na 60ÔÇô80,000
    ÔÇó->O<>-
    b) KRAJE CHINOM PODLEGAJ─äCE.
  1. Tybet iButan.
    A. S!!!AJ.
    1.PO┼üO┼╗ENIEiROZLEG┼üO┼Ü─ć. Pod91ÔÇô119ÔÇŁwsch.
    d┼éug: a 26ÔÇô38′ p├│┼én. szer. Mi─Ödzy Buchary─ů, Chinami, Indy- . ami, zajmuj─ů 27,000 mil kw.
    2.GRUNT. Kraj7ÔÇô8000st├│pwysoki,mn├│stwemg├│rza lini─ů ┼Ťnieg├│w si─Ögaj─ůcych napi─Ötrzony. I tak na granicy p├│┼éno cnej s─ů wynios┼ée g├│ry Kuen-Lun czyliKul-kun, w stroniep├│┼é nocno-zachodniej Tsung-Ling (g├│ra cebulowa); na granicy p o ┼é u dniowej ogromne g├│ry Himalaja, kt├│rych szczyt Jawahir 24,000 a Dawalagiri 25,000 st├│p wysokie. Znaczniejsze g├│ry wewn─ůtrz s─ů: Karakorum, Padyszach, Caylas, Hor, Diang, Kentess, i t. d. P┼éaszczyzny tybeta┼äskie pochylaj─ů si─Ö na dwie strony, cz─Ö┼Ť─ç za chodnia na p├│┼énoc-zach├│d, a wschodnia ku po┼éud.-wschodowi.
    zeki: Indus, Bramaputra, Irawaddi czyli D┼╝angbo-Czu, L u Kiang Mai-Kaung (Menam-Kom), Yam-ce-kiang, Cicirkana.

Jeziora: Yamruk-yumdzo (na mapach zwykle PartenlubJan dro oznaczona): Namco czyliTengri-Noor (mylnie Terkiri zwane),

ÔÇô 212 ÔÇô
największe ze wszystkich jezior tybetańskich. Prócz wymienio
nych jest wiele jezior mniejszych, s┼éonych. 3.PodziA┼ü. Dwieg┼é├│wnecz─Ö┼Ťci:
a) Tybet w┼éa┼Ťciwy dziel─ůcy si─Ö na
1) Ui; wewn─ůtrz kraju, gdzie istolica tybeta┼äskiego rz─ůdu.
2) Cang, na zach├│d wzgl─Ödem Ui.
3) Kham, na wsch├│d wzgl─Ödem Ui.
4) Ngari, p├│┼énocno-zachodnia cz─Ö┼Ť─ç kraju, obejmuj─ůca wiele
mniejszych pa┼ästw p┼éac─ůcych haracz Dalaj-Lamie, a mianowicie: Ladak czyli ma┼éy Tybet, i niedawno pierwszy raz przez Euro pejczyka zwiedzony Baltistan z miastem Iskardoh.
b) Butan albo Botan, a ten dzieli się na: 1) Kraj władzcy Deb-Radja.
2) Ksi─Öztwo Bisni.
4.KLIMAT. Napółnocyzimny,suchy;pokilkamiesięcynie widać najmniejszej na niebie chmurki; silne wiatry. Na połu dniu nieco łagodniejszy.

  1. P┼üODY NATURALNE. Zwierz─Öta:bawo┼éyzko┼äskimogo nem, czyli mruczaki (Yak) ┼╝yj─ůce dziko na ┼Ťnie┼╝ystych g├│rach Himalaja, oswojone za┼Ť najwa┼╝niejszemi s─ůdomowemi bydl─Ötami u Tybetan├│w; kaszmirskie czyli tybeta┼äskie kozy, s┼éawne najde likatniejszym puchem; byd┼éo, ┼Ťwinie, owce, wszelkiego gatunku dzikie, futrzane zwierz─Öta, pi┼╝mowce, oswojone i dzikie konie. Niekt├│rzym├│wi─ů┼╝ewidzielitak┼╝ew Tybeciejednoro┼╝ca. Ro┼Ťliny: ry┼╝, pszenica, j─Öczmie┼ä, owoce, rabarbarum, cytwar, europejskie gatunki drzew. Cia┼éa kopalne: ┼╝elazo, o┼é├│w, mied┼║, z┼éoto, srebro, s├│l, tynkal (czerwony boraks), ha┼éun, drogie kamienie, kryszta┼é
    gorny.
    ÔÇó$@@-*-
    ÔÇó *2saster.
  2. POCHODZENIE iZATRUDNIENIE.

dz─ůcy od g┼é├│wnego pokolenia mongolskiego silniejszej ikszta┼étniej

Tybetanie pocho
ÔÇó

  • 213 ÔÇô
    sz├ęj s─ů budowy cia┼éa ni┼╝ Chi┼äczycy. G┼é├│wn├ęm ich zatrudnieniem jest:rolnictwoich├│w byd┼éa; anadto chodowanie owoc├│w, ry bo┼éowstwo ig├│rnictwo. Nie braknie te┼╝ u nich rzemios┼é a nawet bieg┼éych fabrykant├│w, kt├│rzy wyrabiaj─ů wszelkiego rodzaju n a rz─Ödziaisprz─Ötymetaloweizr├│┼╝nych metalowychkompozycyj, jako te┼╝ wszelkie gatunki broni. S─ů tam r─Ökodzielnie sukien, papiernie, drukarnie, a nawet robi─ů proch palny.
  1. LUDNOŚć wynosić ma 13500000, z czego przypada na Tybet 12, a na Butan 1,500,000 mieszkańców.
    3.RELIGIA. Buddy┼Ťci,wformielamaizmu,albowiemuwa ┼╝aj─ů oni Dalai-Lam─Ö za wcielonego Budd─Ö, kt├│rego dusza, po ┼Ťmierci,przechodziwinnecia┼éoczylinanowo si─Öodradzaitak ┼╝yjeipanuje nie┼Ťmiertelnie. ReligiaBuddy,dostawszysi─ÖzChin do Tybetu, rozszerzy┼éa si─Ö st─ůd po wielu azyatyckich krajach, a mianowicie po Mongolii, Japonii, Korei i t.d.
    4O┼ÜWIECENIE. Jesttu12wy┼╝szychszk├│┼éwkt├│rych ucz─ů teologii, moralno┼Ťci, prawa, sztuki lekarskiej i astrologii. Sami tylkoduchowni pobieraj─ů nauki. Poezya imuzyka w wiel ki├ęm tu s─ů powa┼╝aniu ioddzielnych maj─ů professor├│w. Tybeta nie, kt├│rych j─Özyk, podobnie jak chi┼äski, jest jednozg┼éoskowy, maj─ů bogat─ů literatur─Ö, kt├│rej najznakomitsze dzie┼éo pod tytu┼éem: Kangihour,sk┼éadaj─ůcesi─Özogromnych 100 tom├│w infolio, obej muje wszelkie ksi─Ögibuddyst├│w.
    ÔÇó+$┬ę┬«
    @, łł3A)D.
    G┼éowa duchowie┼ästwa, najwy┼╝szy kap┼éan jest razem cywil nym rz─ůdzc─ů ipanem, a to w jednej cz─Ö┼Ťci Tybetu pod imieniem Dalai-Lama, a w drugiej Bogdo czyli Tiszu-Lama. Prawie ca┼éy Butan zostaje pod rz─ůdem trzeciego Lamy zwanego Raja Daeb. Wszyscy trzej uznaj─ů nad sob─ů zwierzchno┼Ť─ç chi┼äsk─ů: dla tego jest w Lassa chi┼äski namiestnik, jakote┼╝ chi┼äski├ęm wojskiem
  • 214 ÔÇô
    kraj jest obsadzony. Pod rz─ůdem kap┼éan├│w dziel─ů si─Ö Tybetanie na duchowie┼ästwo i lud ┼Ťwiecki. Mi─Ödzy pierwszymi jest sie dmiu wy┼╝szych zwanych Kutucht: ni┼╝sze duchowie┼ästwo, z o w i ─ů
    ce si─Ö Gylong jest bardzo liczne. Ka┼╝da prowincya ma swego
    namiestnika. Podatki s─ů nader ma┼ée, i op┼éacaj─ů si─Ö z┼éotem, sre brem ifutrami.
    ÔÇó–>Q<->mÔÇó
  1. Mała Bucharya czyli Thian-Szan-Nan-Lu.
    & SRAJ.
    Le┼╝y pod 90ÔÇô111″ d┼éug; 35ÔÇô45┬░ szeroko┼Ťci, otoczony Tybetem iRossy─ů azyatyck─ů. Zawiera 24,000 mil. kw. powierz chni.— P├│┼énocno-zachodni─ů granic─Ö tworz─ů Thian-Szan czyli g├│ry Niebieskie (zwane tak┼╝e Mus-Tag); na po┼éudniowo-zacho dniej granicy rozci─ůgaj─ů si─Ö g├│ry Belur-Tag, na po┼éudniowej za┼Ť odTybetu,Kuen-LunczyliKulkun. Niemalpo┼éow─Ökrajuzajmuje pustyniaGobi. Ma┼éatylkocz─Ö┼Ť─çjegojest┼╝yznaiuprawna.Znacz niejsze rzeki s─ů: Karkand-Daria, inaczej zwana Tarim lub Erg heu-Gol, wpadaj─ůca do Lop, najwi─Ökszego krajowego jeziora. Uchodz─ůce do ni├ęj rzeki s─ů: Kotan, Kaszgar, Aksu, Mussuri K a j du, Jeziora: Lop-Nor.ÔÇôKlimat: na pustyni zimny; mocne wiatry, nawetwlecie,podwierzchni─ůwarst─ůziemiazmarz┼éa.W cz─Ö┼Ťci zamieszka┼éej wielkie upa┼éy.
    P┼éody naturalne owoc├│w do zbytku, wino, rabarbarum, b y d┼éo, wielb┼é─ůdy, owce, konie. Na pustyni gazelle, dzikiekozy, ar gali, tudzie┼╝ mu┼éy, os┼éy, konie, wo┼éy, i t. d.; z┼éoty piasek id r o gie kamienie.
    ÔÇó *2sasier.
    Licz─ů ich do 500,000: Buchar├│w wyznaj─ůcych religi─ů m a hometa┼äsk─ů, i Ka┼émuk├│w lama┼äsk─ů pierwsi w sta┼éych siedzibach
  • 215 –
    zamieszkali, trudni─ů si─Ö rolnictwem, chowem byd┼éa i r├│┼╝nemi rzemios┼éami, Ka┼émucy za┼Ť jako koczuj─ůcy przenosz─ů si─Ö z miejsca na miejsce. Ca┼éy kraj podlega cesarzowi chi┼äskiemu.
    ÔÇó<>96->ÔÇó
  1. M o n g o 1 i a.
    4A, KSR A J.
    Rozci─ůgasi─Ömi─Ödzy89ÔÇô143 wsch.d┼éug.iod35ÔÇô53 p├│┼éu. szer.; graniczy na p├│┼énoc zRossy─ů, na wsch├│d zManczurejem, na po┼éudniezChinamiiTybetem,napo┼éud.-zach├│dzThian Szan-Nan-Lu czyli ma┼é─ů Buchary─ů, a nazach├│d zTurkestanem. Roz┼éeg┼éa jest na 70,000 a mo┼╝e i na 90,000 m. k. Ca┼éy kraj we dwie strony jest pochy┼éy, to jest ku Chinom iku Syberyi. Klimat zimny wierzcho┼éki g├│r w cz─Ö┼Ťci wiecznemi ┼Ťniegami s─ů pokryte. G├│ry: Thian-Szan czyli g├│ry niebieskie (Mus-Tagh), tudzie┼╝ Bogdoola, Gard┼╝an, czyli In-szan, Ala-szan, Ala-Tau, wiel ki Altaj, Kangaj i t. d. Rzeki: ┼╝r├│d┼éa Irtyszu, Jeniseja, Onon (a dalej Szilka), Argun czyli Kerlun i Hoang-Ho, pr├│cz tych T a
    las, Czui, Ili,Szantu, Sira Murin, Selenga, Kalka, Onghen-Murin. Jeziora: Koko-Nor, Alaktugul, Tuskul, Dzaisang, Siut Kul it.d. Podzia┼é Mongolia Kalkas,Mongolia Szarras,Koko-Nor iThian Szan-Pe-Lu czyli Dzungarej.ÔÇô P┼éody: byd┼éo, konie, wielb┼é─ůdy, owce, kozy, dzikie os┼éy ikonie, sobole, gronostaje, nied┼║wiedzie,
    wilki, łosie; rabarbarum, ginseng, sól, saletra.
    Q
  2. $$$3$A$$Y,
    Ka┼émucy, Szara i Kalkas Mongo┼éowie, Kirgizi, wszystkich r a zem do miliona koczuj─ůcy, tylko chowem byd┼éa trudni─ůcy si─Ö nad samemi chi┼äskiemi granicami wida─ç tak┼╝e rolnictwo. Napotka─ç
  • 216 –
    jednak mo┼╝na u tych lud├│w tkactwo, garbarstwo, robot─Ö pil┼Ťni (burek), gorza┼éki (z ko┼äskiego mleka); r├│wnie┼╝ umiej─ů zr─Öcznie robi─ç namioty, bro┼ä, r├│┼╝ne naczynia. Religii s─ů lamajskiej pod naczelnikiem kutuchtu. Panuj─ůcy dziedziczni ksi─ů┼╝─Öta uznaj─ů nad sob─ů w┼éadz─Ö cesarza chi┼äskiego. Ksi─ů┼╝─Öta (Nojon) maj─ů podw┼éa dnych urz─Ödnik├│w (Saisan); ┼é─ůcznie z duchowie┼ästwem tworz─ů r a d─Ö stanuis─ůd(sarga). Atolinajwy┼╝szaw┼éadzajestprzychi┼äskim namiestniku. Mongo┼éowie sk┼éadaj─ů ajmaki,ztychsk┼éadaj─ůsi─Ö chor─ůgwie,kt├│remidowodz─ůczazaki. Chor─ůgwiedziel─ůsi─Önap├│┼éki ap├│┼éki na szwadrony. Ajmak, jestpokoleniesk┼éadaj─ůcesi─Özod dzieln├ęj cz─Ö┼Ťci ludu; chor─ůgwi─ů nazywa si─Ö oddzia┼é czyli ksi─Öztwo.
    Mongo┼éowie, bezpo┼Ťredni poddani chi┼äscy, nie maj─ů czazak├│w, i zostaj─ů pod dow├│dztwem chi┼äskiego, wojskowego naczelnika.
  1. Manczurej czyli kraj Manczu.
    A. KS R A J,
    Mi─Ödzy 136 ÔÇô 30’ÔÇô161 d┼éug a 40ÔÇô56┬░20′ p├│┼én. szero ko┼Ťci; ma za granice na p├│┼énoc Sybery─ů, na wsch├│d ocean wielki, na po┼éudnie morze japo┼äskie, Kore─ů, morze ┼╝├│┼éte, Chiny; na z a ch├│d Mongoli─ů. Zajmuje przestrze┼ä 35,000 mil kw. Grunt g ├│ rzysty,napo┼éudniuip├│┼énocy okolicewysokie,we ┼Ťrodkuniziny: pochy┼éy jest ku oceanowi wielkiemu; ziemia ┼╝yzna, nie ma ste p├│w. G├│ry: Chinggan, Chikata, Czang-Pe-Szan. Morza: ochoc kie,japo┼äskie i┼╝├│┼éte. G┼é├│wn─ů rzek─ů:Amur, mniejszeza┼Ť:Dzin kiri, Silimpdi, Humar, Songari, Noni, Uzuri. Rzeki nadmorskie; Leao-Ho (Sira-Muria) iTuman. Jeziora: Hinka. Naprzeciw uj┼Ťcia rzeki Amur p├│┼éwysep Sachalin-Ula-Hata; na tym┼╝e Kap Go┼éo waczew. Klimat:nap├│┼énocyt─Ögazima,rzekimocnympokrywaj─ů si─Ö lodem, na po┼éudnie za┼Ť udaje si─Ö nawet bawe┼éna. Ca┼éy kraj ÔÇô 217 ÔÇô
    dzieli si─Ö na 3 wojskowe gubernie: Szen-czin, Girin iChe-lun czian. P┼éody rabarbarum, ginseng, proso, pszenica, drzewo na po┼éudniu tak┼╝e owoce, ry┼╝, bawe┼éna, zwierzyna, futra, szczeg├│l ni├ęj sobole, wilki, kuny, gronostaje, nied┼║wiedzie, psy (u┼╝ywane do poci─ůgu), konie, byd┼éo, owce, ryby, mianowicie jesiotry i ┼éososie: per┼éy.
    ÔÇó. * * * * *
    Ludno┼Ť─ç:1000000. Ichpochodzenie:a)Tunguzy,dokt├│rych nale┼╝─ů Manczu, Da-ury, Humary i Solony; b) Y├╝pfery, a mianowi cie Biczy, Keczy┼äsk, Oroczy. S─ů to po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci ludy koczownicze,trudni─ůcesi─Öchowembyd┼éa. SamitylkoDa-uryzaj muj─ůsi─Örolnictwem,Solonyza┼Ťpolowaniem. Yupieryutrzymuj─ů si─Ö przedewszystkiem z rybo┼é├│wstwa i rz─ůdz─ů si─Ö patryarchalnie. Ca┼éy kraj Manczu podlega chi┼äskiemu cesarzowi, kt├│ry nim rz─ů dzi przez swych namiestnik├│w.
    -ÔÇóÔÇóQÔÇó
  2. KoreazarchipelagiemLilicio (Lieukieu czyli Luczu).
    A. S R & J.
    SamaKorearozci─ůgasi─Öpod 141┬░20′ -14’S”10″wsch.d┼éug: a 34 35’ÔÇô43 10′ p├│┼én. szer. graniczy: na p├│┼énoc z krajem Manczu,wreszcieotoczonajestoceanemwielkim morzemjapo┼ä ski├ęmi┼╝├│┼ét├ęm. Obszerno┼Ť─çjejzajmuje7800milkw.zczego przypada na archipelag Likeio 430 m. k. Grunt wysoki, wielce
    g├│rzysty, brzegi skaliste niedost─Öpne. Na p├│┼énocy g├│ry Czang Pe-Szan, najwi─Öksze w kraju iodwiecznemi ┼Ťniegami okryte: * po┼éudniowiziemia┼╝yzniejsza,uprawna. Rzek┼é:Tumen p┼éyn─ůcy[13
    wsch├│d iYalo na zach├│d. Klimat, umiarkowany, na p├│┼énocy a Tom II. 28 ÔÇô 218 ÔÇô
    nawet ku ┼Ťrodkowi kraju bywa t─Öga zima, na po┼éudniu za┼Ť klimat niemalgor─ůcy. P┼éody:z┼éoto,srebro,o┼é├│w,┼╝elazo,ry┼╝,r├│┼╝neinne gatunki zbo┼╝a, len, konopie, tytu┼ä, bawe┼éna, pokost, gumma, ginseng byd┼éo, konie, zwierz─Öta futrzane, szczeg├│lniej sobole, jelenie, dziki; ptastwo, ryby per┼éy, jedwabniki, osobliwej wiel ko┼Ťci kajmany.
    Q
  3. $$$$$$$$$$,
    Licz─ů ich do 15 milion├│w. S─ů to pomieszani Chi┼äczycy iM a n czu. Zatrudnieniem ich rolnictwo, ch├│w byd┼éa, wszelkiego ro dzaju rzemios┼éa, g├│rnictwo, rybo┼éowstwo. R─Ökodzielnie trudni─ů si─Ö wyrabianiem r├│┼╝nych tkanin bawe┼énianych, konopnych, lnia nych, robot─ů papieru. Handluj─ů prawie zsamemi tylkoChinami iJaponi─ů. Wywo┼╝─ů: bawe┼én─Ö, ginseng, jedwab, p┼é├│tno, wyroby we┼éniane,obiciapapierowe,futra,drogiemetale Naukiio┼Ťwiata na tym┼╝e stopniu co w Chinach. Og├│┼é wyznaje religi─ů Fo, nie kt├│rzy wyznawcami s─ů nauki Konfucyusza jest tam mn├│ztwo mnich├│wimniszek. Korejczykamirz─ůdziichw┼éasnyksi─ů┼╝─Öop┼éa caj─ůcy haracz tak cesarzowi chi┼äskiemu jako ijapo┼äskiemu; zreszt─ů
    jest samow┼éadnym panem swego kraju. Mieszka┼äcy op┼éacaj─ů p o datki daninami w naturze. –
    ÔÇó->Q<>ÔÇó-
    E. JAP0NIA. 4A- ┬ž!!AJ,
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Wsch.d┼éug.146ÔÇô16S”:p├│┼én.szeroko┼Ť─ç
    30ÔÇô46┬░. Pa┼ästwo sk┼éadaj─ůce si─Ö z wysp, otoczone od wschodu oceanem wielkim, od zachodu cie┼Ťnin─ů korejsk─ů, morzem japo┼ä ski├ęm i cie┼Ťnin─ů Manczurej. ÔÇô 219 ÔÇô
    2.ROZLEGŁOŚć. WedługHassela12.500milkw.
    3.GRUNT. Wida─ç┼Ťladypokazuj─ůce┼╝etewyspyniegdy┼Ť ┼é─ůczy┼éy si─Ö ze sta┼éym l─ůdem; brzegi podmyte, dla ┼╝eglugi niebez pieczne (pod Amakusa wir Fajfaki), wiele g├│r ognistych i cz─Öste zdarzaj─ů si─Ö trz─Ösienia ziemi powierzchnia trzech g┼é├│wnych wysp w cz─Ö┼Ťci wysokiemi, wulkanicznemi g├│rami nasterczona, szcze g├│lni├ęj najwi─Öksza wyspa Nifon, przez kt├│r─ů wzd┼éu┼╝ ci─ůgnie si─Ö ┼éa┼äcuch g├│r wysokich, na wielu szczytach odwiecznym ┼Ťniegiem okrytych. Najwy┼╝sza, do tego jednak ┼éa┼äcucha nie nale┼╝─ůca g├│ra nazywa si─Ö Fusi-no-yama;jestto czynnyjeszcze,odwiecznym ┼Ťnie giem okryty, do 14000 st├│p wysoki wulkan. Ca┼éej t├ęj wyspy grunt jest skalisty, z natury ma┼éo ┼╝yzny, ale wybornie upra wiony.NawyspieNifonprzyg├│rki:Sangar,Kap rossyjski,Not to, Nambu.
    zeki,nawyspieNifon: 1)Yodogawa,wyp┼éywaj─ůcaznaj wi─Ökszego japo┼äskiego jeziora; 2) Kisogawa; 3) Tenriogawa; 4) Aragawa; 5) Sinanogawa; 6) Ikogawa. Pr├│cz tych wiele jest mniejszychzszumem zg├│r spadaj─ůcychpotok├│w. Najwi─Ökszeje zioro; Mitsu czyli Biwa-no-Umi.
    4.PODZIA┼ü. a)Krajeg┼é├│wne.Wyspy:Nifon,Kiusiu,Si kokf; otoczone s─ů od zachodu ip├│┼énocy-zachodu mniejszemi w y spami:Gotto,Firando,Tsus, Iki,Oki,Sadoit.d.odpo┼éudniai po┼éudnia-wschodu p├│┼énocnemi Lieu-Kieu Awatsi,Fatsisioit.d.
    b)Krajepodleg┼ée. Nap├│┼énocywielkawyspaJessokt├│rejcz─Ö┼Ť─ç
    jest niepodległa: południowe wyspy kurylskie: Kunaszir, Cziko
    tan, Iturup (Hurus czyli Atorku), Urup (Urus; tudzie┼╝ po┼éudnio wa cz─Ö┼Ť─ç wyspyTarakaiczyliKarafta,tak┼╝eCzokalubSacha
    lin nazywanej.
    5.KLIMAT. Ciepły,zimaprzecieżbywaostra,awewszyst
    kichmiesi─ůcachtemperaturanaderzmienna. Cz─Östepanuj─ů wiatry i deszcze, wielkie burze (Tyfon), szczeg├│lniej w czerwcu ilipcu.
  4. P┼üODY NATURALNE. |Cia┼éakopalne:wielkailo┼Ť─çz┼éota, niewielesrebra,przedniamiedi;cynai┼╝elazo,alew ma┼éejilo┼Ťci, 4 /ÔÇó
    ÔÇô 220 ÔÇô ÔÇó
    ┼╝ywe srebro, ambra, saletra, s├│l morska, siarka, w─Ögle kamien
    ne, bursztyn, dyamenty, agat.
    Rosliny: ryż, herbata, bawełna, kamfora, ginseng, wszelkie
    gatunki zboża, proso, gryka, groch, fasola, tytuń, konopie różne nasiona olejne, przednie południowe owoce, przedewszystkiem cytryny, granaty, figi, kasztany, winogrona, melony, dynie; imbir,
    pieprz,china,morwapapierowa, drzewapokostowe(zkt├│rychso ku przedni lakier), r├│┼╝ne gatunki drzewa,
    Zwierz─Öta wiele gatunk├│w ryb i zwierz─ůt ss─ůcych morskich; szczeg├│lniejzas┼éuguj─ůnauwag─Ö ┼Ťledzie,ludojady,wieloryby(mi─Ö so ich jedz─ů Japo┼äczycy), szylkrety, raki morskie, mi─Öczaki, p e r ┼éop┼éawy;zreszt─ůbyd┼éo,bawo┼éy,konie nieco┼Ťwiniik├│z,jelenie, zaj─ůce niekt├│re futrzane zwierz─Öta ma┼épy, psy, koty, kaczki, k u ry, ba┼╝anty, czaple (oswojone).
    ->o<-
    o *2=A&tx.
    1.LUDNO┼Ü─ć. Powszechniepodaj─ůjej25-30milion├│w. 2.POCHODZENIE. Ju┼╝tow┼éa┼ŤciwiJapo┼äczycy,ju┼╝Ainos na wyspach kurylskich iKarafta, m├│wi─ůcy w┼éasnym,jednozg┼éo skowym j─Özykiem. Japo┼äczyk jest powa┼╝ny, roztropny, lubi─ůcy nauk─Ö, poczciwy, m─Ö┼╝ny, nadzwyczaj pilny ich─Ödogi, ale podejrzli
    wy io swym narodzie uprzedzony, zarozumiały. 3.ZATRUDNIENIE.PRZEMYSŁ. Nawysokimstopniudo
    skona┼éo┼Ťci rolnictwo, kt├│re tam nawet niewdzi─Öczn─ů ziemi─Ö z m u szadourodzajno┼Ťciig├│rya┼╝doichwierzcho┼ék├│wuprawia. G├│r nictwo tak┼╝e starannie jest obrabiane. Ch├│w byd┼éa ma┼éego zna czenia; ale rybo┼é├│wstwo nader wa┼╝n─ů jest ga┼é─Özi─ů zatrudnienia mieszka┼äc├│w i obfitego dostarcza im pokarmu. Przemys┼é fa bryczny bardzo znaczny: mn├│ztwo tu jest tkanin jedwa bnych przerabianych z┼éotem isrebrem; wyroby lakierowane,z┼éo te, srebrne, stalowe, ┼╝elazne; klingi pa┼éaszowe; porcellana (prze ÔÇô 221 ÔÇô
    dnia),szkło hutymiedziane,anawet drukarnie. Najwięcejfabryk w Jeddo, Mikao, Osaka, Nangasaki, Yasida, Kasi-no-mac.
    Handel, nader o┼╝ywiony mi─Ödzy prowincyami pa┼ästwa; atoli czynny handel z obcemi, pod kar─ů ┼Ťmierci, jest zabroniony. H a n del bierny prowadz─ů tylko z Chi┼äczykami i Holendrami, dawniej pozwolony by┼é tak┼╝e z Portugalczykami, ale tylko w Nangasaki ito z wielkiemi obostrzeniami. Wprowadzaj─ů do nich: sukno, perkal, cukier, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, drzewo farbierskie, ┼╝ywe srebro, o┼é├│w, sztabowe ┼╝elazo, cyn─Ö, szylkret, kaw─Ö, zwierciad┼éa,pilniki, szk┼éo,zegary,szafran,chin─Ö,pi┼╝mo. Wywo┼╝─ů za┼Ť:kamfor─Ö,mied┼║, porcelan─Ö, ry┼╝, tran, wyroby lakierowane, papier, wachlarze, j e dwab,naczyniagliniane,parasole,muszleit.d.W Japoniitakie
    jest stała poczta.
    RELIGIA. 1) Religia Sinto czyli Sin-Siu, najdawniejsza,
    pierwiastkowa religia mieszka┼äc├│w. Dairi, kt├│rego tam rodzin─Ö – uwa┼╝aj─ů jako pochodz─ůc─ů od b├│ztw t├ęj religii, by┼é dawniej jej g┼éow─ů; 2) religia Buddy, przej─Öta z Chin i z Siam, najbardziej upowszechniona, jest teraz religi─ů panuj─ůc─ů; 3) religia Konfu cyusza, ale ta najmniej ma wyznawc├│w. –
    NAUKI iOŚWIECENIE. We względzienaukowymJapoń
    czycyceluj─ůChi┼äczyk├│wis─ůzewszystkichAzyat├│w najo┼Ťwiece┼äsi.
    Wsz─Ödzie s─ů u nich dla nauki m┼éodzie┼╝y szko┼éy w kt├│rych ucz─ů
    czyta─ç i pisa─ç. Kobiety nawet r├│wnie staranne jak m─Ö┼╝czyzni o d
    bieraj─ůunichwychowanie. Wieletujestuczonych,amianowicie
    w Mikao, drukarnie istniej─ů od kilku tysi─Öcy lat Najwi─Öcej przy
    k┼éadaj─ů si─Ö do astrologii (mniej do astronomii), do sztuki lekar
    ski├ęj,historyikrajowej,moralno┼Ťci,religijnej filozofii,naukprzy
    rodzonych, botaniki. Na ich mapach oznaczone s─ů stopnie ica┼éy
    *ysunek na spos├│b europejski. Ma tak┼╝e u nich znaczenie poezya i dosy─ç w niej post─ůpili: ale ma┼éo znaj─ů sztuki malarskiej imuzyki.
    Japo┼äska literatura liczy wszelkiego rodzaju ksi─Ögi, g┼é├│wnie za┼Ť pismahistoryczne,aprzy t├ęmwielew przedmiotachsztukpi─Öknych.
    -ÔÇó-39Q6:ÔÇó- Q R3A)D.
    FORMA RZ─äDUmonarchyczna naczelerz─ůdujestDairiczyli cesarz, w kt├│rego r─Öku, wed┼éug dawnych praw krajowych, m i a ┼é a
    by─ç najwy┼╝sza w┼éadza, ale utraci┼é j─ů od 1585 r. wtedy bowiem przyw┼éaszczy┼é j─ů sobie w├│dz wojenny (Kubo czyli Seogun); od owego czasu przy Dairi pozosta┼éa si─Ö tylko godno┼Ť─ç itytu┼é, a rze czywist─ů w┼éadz─Ö posiada Segoun; ten jednak uznaje si─Öjako pier wszy cesarza poddany, odbieraod niego tytu┼éswego dostoje┼ästwa, czyli przez cesarza, r├│wnie jak inni dygnitarze pa┼ästwa, bywa mianowany, a za to Segoun corok wysy┼éa do cesarza poselstwo zbogatemipodarunkami. Dairi(ÔÇÜ)tytu┼éujesi─ÖTen-si,tojest,syn
    nieba, uwa┼╝any jest od ludu jako ┼Ťwi─Öty i ┼╝yje zamkni─Öty w p y sznym pa┼éacu w Mikao, z kt├│rego czasami tylko oddala si─Ö dla o d wiedzenia niekt├│rych g┼é├│wniejszych ko┼Ťcio┼é├│w w pa┼ästwie. S e goun rezyduje w mie┼Ťcie Jeddo. Sprawami zarz─ůdu pa┼ästwa zaj muj─ů si─Ö 8 kolegij (ministerstw), to jest kollegium g┼é├│wne (rada ministr├│w) ministerstwo prawodawcze, spraw wewn─Ötrznych, og├│lnej policyi, wojny, karz─ůcej sprawiedliwo┼Ťci, finans├│w iministerstwo budowli cesarskich. Pomi─Ödzy wielu dziedzicznymi lub lennymi ksi─ů┼╝─Ötami w r├│┼╝nych prowincyach, kt├│rych dawniej uwa┼╝a─ç by┼éo mo┼╝na za zupe┼énie niepodleg┼éych, jeszcze i teraz s─ů niekt├│rzy niezawi┼Ťli, reszta za┼Ť s─ů gubernatorowie rz─ůdz─ůcy p o wierzonemiimprowincyami. Dziedziczniksi─ů┼╝─Ötanazywaj─ůsi─Ö Damjos. PrawaikarywJaponiis─ůbardzosurowe:ostatniecz─Ö stokro─ç spadaj─ů nawet na rodzin─Ö wyst─Öpcy. Ksi─ů┼╝─Öta dziedziczni obowi─ůzani s─ů utrzymywa─ç wojska posi┼ékowe. Broni─ůjapo┼äskich wojownik├│ws─ů:┼éuki,szable,sztylety, dzidy;palnejbroni,armat
    ÔÇô ÔÇôÔÇôÔÇôÔÇôÔÇôÔÇôÔÇô +
    (ÔÇÜ) Dairi znaczy w┼éa┼Ťciwie wn─Ötrze pa┼éacu, u┼╝ywa si─Ö tego wyrazu na *naczenie cesarza, gdy┼╝ niewolno wym├│wi─ç jego w┼éasnego imienia.

czyli powiaty.

ÔÇô 223 —
Jeszczenale┼╝ycieu┼╝ywa─çnieumiej─ů. Si┼éazbrojnawynosi468,000 piechoty i 4 8 0 0 0 jazdy, z czego S e g o u n tylko 1 0 0 . 0 0 0 ludzi piesz: i20,000 jazdy w┼éasnym utrzymuje kosztem. Pa┼ästwo to nie ma ┼╝adn├ęj wojenn├ęj marynarki. Dochody pa┼ästwa podaje Balbina 2 miliony frank├│w. Ca┼ée cesarstwo japo┼äskie dzieli si─Ö na 8 g┼é├│ wnych kraj├│w nazwanych Do (droga) z kt├│rych jeden nazwiskiem Gokynay, dziel─ůcy si─Ö na 5 prowincyj szczeg├│ln├ęm jest pa┼ästwem czyliw┼éasno┼Ťci─ů Dairi. Ka┼╝deDo dzielisi─Önakokfczyliprowin cye, kt├│rych jest og├│┼éem 68, a kokf dziel─ů si─Ö dalej na 622 koris
*-046-JO+e ÔÇó-ÔÇó


INDYE PRZEDGANCESOWE

MIA

  • 224 ÔÇô
    PDJMIJA, ÔÇó>┬«<>-
    a) INDYE ANGIELSKIE. A. S R & J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. D┼éug.wsch.89’37”-110┬░12′;p├│┼én. szer. 7┬░56’ÔÇô34┬░25. Granice na p├│┼énoc-zach├│d Beludzistan i
    pa┼ästwoSyks├│wczyliLahore nap├│┼énocHimalehiNepal nap├│┼én.- wsch├│d Assam, kraj Garrow, Kassaiiangielskie Indye zagauge sowe, z reszt─ů ocean indyjski i cie┼Ťnina Palk 20 mil szeroka
    mi─Ödzy Indyami a wysp─ů Cejlan.
    2.ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Wed┼éugmapyArrowsmitaca┼éeIndye
    wschodnie zajmuj─ů 71,850, wed┼éug Tempelmana 69,750, a za┼Ť pod┼éug Le Gour de Flair, 72,720 mil kw.; najpodobniej do pra wdy wed┼éug Hamiltona 59,535 mil geograficznych. Same za┼Ť Indye angielskie zajmowa─ç mog─ů do 52,000 m. k. –
    3.GRUNT. W stroniep├│┼énocnejniezmierneg├│ry,zkt├│rych wyp┼éywaj─ů wszystkierzekiindyjskie. Stamt─ůd rozci─ůgaj─ůsi─Ö┼éa┼ä cuchy g├│r do ┼Ťrodka kraju, a nawet a┼╝ na sam koniec p├│┼éwyspu. Dwa najg┼é├│wniejsze pasma g├│r w tych Indyach s─ů: 1) Himaleh czyli Himalaja w stronie p├│┼énocnej najwy┼╝szy ich szczyt D h a w a
    lagiri, dochodzi 26,340′, drugi za┼Ť, Djawa-Giri si─Öga 24,156″ wysoko┼Ťci,wierzcho┼ékig├│rtegopasma przechodz─ůdalekozalini─ů ┼Ťnie┼╝n─ů,nietyleprzecie┼╝coinneg├│ryindyjskiezwane Gateslub ÔÇô ÔÇÜ225 ÔÇô
    Ghauts,opasuj─ůceDekan,akt├│rychcz─Ö┼Ť─ç Windhyastanowip├│┼é nocn─ů, za┼Ť wschodnie i zachodnie Gates wschodni─ů i zachodni─ů
    granic─ÖDekanu. Nilgericzylig├│ryb┼é─Ökitnewi─ů┼╝─ůobadwapasma
    g├│r Gates; dalej jeszcze ku po┼éudniowi s─ů g├│ry Trawankore ci─ů
    gn─ůce si─Ö do ostatniego po┼éudniowego ko┼äca p├│┼éwyspu. G├│ry Arawulli zamykaj─ů od wschodu ci─ůg pustyni le┼╝─ůcej na zach├│d Indyj wschodnich. Przyg├│rki indyjskie s─ů: Ramas i Komorin w stronie zachodniej Kallimere: Sippeler iPalmyras na stronie wschodniej. –
    Reszta gruntu jest bardzo rozmaita przy uj┼Ťciu wi─Ökszych rzek nizki a nawet bagnisty: mi─Ödzy rzek─ů Indus a g├│rami Arawulli, obszerne pustynie piasczyste od wschodniej odnogi Indu a┼╝ do granic Guzeraty ci─ůgnie si─Ö Runn. to jest go┼éa, dzika p┼éaszczy zna,nakt├│r├ęj,jaksi─Özdaje,by┼éoniegdy┼Ťmorze.W wieluzno wu okolicach naj┼╝yzniejszy czarnoziem, na kt├│rym cz─Östokro─ç dwa itrzyrazydorokuplonbywazbierany.W og├│lno┼Ťcigruntdobry, ale nie wsz─Ödzie uprawiony.
    Wody Morza: ocean indyjski, zatoka bengalska, zatoka Palk icie┼Ťnina Manaar, morze arabskie, zatoka Kambaja i Kucz.
    Rzeki. Wpadaj─ůce do morza arabskiego: 1) Sind (Indus) w m a ┼é├ęj tylko cz─Ö┼Ťci dotykaj─ůcy si─Ö kraju Pendzab, tudzie┼╝ Punsznud powstaj─ůcy z po┼é─ůczenia si─Ö 5 rzek, kt├│remi s─ů: Szelum, zwany
    tak┼╝e Behat (staro┼╝ytny Hydaspes), powi─Ökszony rzekami Czenab (staro┼╝ytny Acesines) iRawi (Hydraotes), tudzie┼╝ Setledje, Sutle dje, kt├│ry po zabraniu Begah (Hyphasis) nazywa si─Ö Garra; 2) Ban (rzeka stepowa); 3) Bunnaus lub Bunnas; 4) Surraswuttee, 5) Sanharmuttee; 6) Mhye; 7) Dandur; 8) Nerbudda; 9) Tapty: 10) Kooauree; 11) Owrunga; 12) Dummun Gunga; 13) Sooria; 14)Taunga; 15)Holaus; 16)Sawuttee; 17)Jugboree; 18)Jaugur; 19) Segipire; 20) Dewgur; 21) Atchera: 22 Mandowa; 23) K a rawooty; 24) Shawlmully; 25) Sherrawuttee; 26) Komardairee: 27) Kokkat. Do odnogi Manaar p┼éyn─ů: Trippalkandel, Tambro wany, Weyp-aroo, Kand-aroo, Wayg-aroo. Do zatoki bengal
    ski├ęj: Kawery, Pan-aur, Pal-aur, Chur Nudi Sanga, Pennar, Tom II. 29 ÔÇô 226 ÔÇô
    Gondegam,Portar,Kistnah,Godawery,Maufur, Paddair,Gangam,
    Kuttak czyli Mahanaddy, Sabunreeka, Ganges, Bramaputra, Chit
    tygong, Sunkal. Rzeki uchodz─ůce do Gangesu, kt├│ry powstaje
    w g├│rach Himalaja, z po┼é─ůczenia obydw├│ch odn├│g rzeki Baghirati
    i Alaknanda: Yar Wofadar, Ramgonga, Kalee Nuddee, J u
    mna, Tonsa, Sone, Goomty, Gogra, Gunduk, Bagmuty, Kosa, M a
    hamada,Teesta. Rzekip┼éyn─ůcedoBrahmaputraGoddado,Jer deker, Soormah, Brak, Goumti. D┼éugo┼Ť─ç biegu najg┼é├│wniej
    szych rzek, według Hamiltona: Sindu 340 mil, Bramaputra 320, Gangesu 300, Jumny 300, Setledji 280, Beat 250, Gunduku 196, Godawery 170, Kistnah 140, Nerbudda 140 mil. Jeziora:
    Chilka,jezioro Paliakaty, Bukra, Jeel,Dabhur ijezioro Kotilluh. Wiele źródeł wód mineralnych, ale mało używanych. Wiele k a nałów do zalewania pól, az pomiędzy tych wiele przydatnych do spławu.
    4.PODZIA┼ü. Indyeangielskienadwieg┼é├│wnedziel─ůsi─Öcz─Ö┼Ťci.
    I. Indostan. A. Kraj bezpo┼Ťrednio-angielski: 1) Wielko-rz─ůdz two (prezydentura) Bengalskie czyli Kalkuckie (teraz podzielone na 2 wielkorz─ůdztwa Bengalskie czyli Kalkuckie i Allahabad): a)
    prowincya Bengal, dzieli si─Ö na okr─Ögi Kalkutta, Nuddea, H o o gly, Jessore, Bakergunge, Chittagong, Tiperah, Dakka, Jelalpoor, M y munsyngh, Sylhet, Rungpoor, Dinagepoor, Purneah, Rajshahi, Birboom,Moorshedabad, Burdwan,Midnapooriksi─ÖztwoKooch Bahar; b) prowincya Bahar; okr─Ögi: Bahar, Ramghur, Boglipoor, Tirhoot, Sarun, Schahabad; c) prowincya Allahabad; okr─Ögi, A l lahabad, Juanpoor, Benares, Mirzapoor, Bundelkund, Kaunpoor; d) prowincya Oude: okr─ůg Gorukpoor; e) prowincya Agra; okr─Ö gi:Agra,Etaweh, Furrukabad, Alighur,krajKalpee;f)prowin cya Delhi: okr─Ögi: Delhi, Bareily, Moradabad, Saharunpoor, M e rut, Huriana; g) prowincya Gurwal: okr─Ögi: Gurwal, Kumaon, S u r mour h)prowincyaAdjmir(Ajmer)ÔÇô 2)Wielkorz─ůdztwoBom
    baj:a)prowincyaGuzerate:okr─ÖgiSurata Broach(Barocz),Kaira iAchmedabad.ÔÇô B.Krajepo┼Ťrednieczylipodopiek─ůAngliizo staj─ůce: a) w Allahabad, rajaszostwa: Rewah, Aurebah, iTheree, ÔÇô 227 |ÔÇô
    Ditteah, Bejawer, Gurrakota, Myer, Nagone, Pannah isubaszo stwo Ihansi; b) w Oude królestwo Oude, zokręgami Luknow, Manikpoor, Oude, Baraicz, Khyrabad: c) w Agra, rajaszostwa Karouly, Bhurtpoor, Dholpoor, Macherry, Fyruzepoor ikraje N a r noul, Kautiki Kanoon; d) w Delhi: Sirhind, czyli kraj Syksów na lewym brzegu rzeki Setledje; e) w Ajmeer (Raczputana) raja szostwa Jeypoor, Kotah, Boondee, Odeypoor (Mewar), Judpoor (Marwar), Jesselmere, (Dzessulmir), Bikanere (Bikanir); okręg Shekawutty, kraj Bhattiów; f) w Guzeracie: Baroda czyli kraj Gujkowar; księztwa Banswara, Therad, Turrah, Dubboi, Noana gar,Gundal iKambaja; g) w Kuth czyli Kucz księztwo Kucz: h) w Malwah: rajaszostwo Indora czyli państwo Holkara, księztwa Bopaul i Dhara.
    II. Dekan. 1)Bezpo┼Ťrednio-angielskie pod wielkorz─ůdztwem Kalkucki├ęm:a)prowincya Orissa,dziel─ůcasi─Önaokr─Ögi:Singboom, Kunjeur,Mohurbunge,Balasore,KuttakiKhoordah; b)prowin cya Gundwana. 2) Pod wielko-rz─ůdzc─ů w Madras; a) prowincya Karnatik dziel─ůca si─Ö na okr─Ögi: Madras, Chingleput, Nellore, p├│┼énocny Arkot, po┼éudniowy Areot, Tanjore, Trichinapoly, M a dura, Szewagunga iTinewely; b) prowincya Koimbatoor, ajej okr─Ögi: Koimbatoor, Salem i Barramakal; c) prowincya Myssore, ijej okr─ůg Seringapatam; d) prowincya Malabar; e) prowincya Kanara; f) prowincya Balaghaut dziel─ůca si─Ö na d w a okr─Ögi Bellary
    iKuddapah; g) prowincya p├│┼énocnego Cirkars ijej okr─Ögi: G u n toor, Mazulipatam, Rajamundry, Wizagapatam iGanjam. 3) Pod wielkorz─ůdzc─ů w Bombaj:a)prowincya Aurungabad,aj├ęjokr─Ögi: Bombaj, Jooneer, Callianee, Djowar, Baglana, Sanganmir, A h m e dnagar, Perrainda, Solapur i Akalkotta; b) prowincya Bejapoor, ij├ęjokr─Ögi: p├│┼énocny Konkan, po┼éudniowy Konkan, Bejapoor, Annagundy, i Darwar; c) prowincya Kandesz podzielona na okr─Ögi: Gaulna, Kandesz i Mejwar: d) pa┼ästwa indyjskich lennik├│w: N i zam Hyderabadu, Nabob Nagpooru, Rajach Satarahu, Nabob Myssory, Rajach Trawankory, Rajach Kotszynu, Rajach Kolapur
    iksi─Öztwo Sikkim w Nepaulu. ÔÇô 228 ÔÇô
    5.KLIMAT. P├│┼énocnapo┼éowakrajule┼╝ywpasieumiarko wanym, po┼éudniowa w gor─ůcym; st─ůd temperatura bywa bardzo r├│┼╝na. W wysokich okolicach p├│┼énocy bywaj─ů cztery pory roku, mocnazimaich┼éodnelato. W ┼Ťrodkowychza┼Ťokolicachpo wietrzebywabardzo┼éagodne.W Dekandwietylkobywaj─ůpory roku,suchaimokra,zw┼éa┼Ťciwemitemu krajowiodmianami,kt├│ rychprzyczyn─ůs─ůg├│ryGatesipanuj─ůcewiatry. Panuj─ůtuna przemian wiatry (Monsun, Musson), od kwietnia a┼╝ do pa┼║dzier nika Monsun po┼éudniowo-zachodni, od pa┼║dziernika za┼Ť p├│┼énocno wschodni Monsun. Pierwszy sprowadza cz─Öste chmury kt├│re odbiwszy si─Ö od g├│r Gates, zanosz─ů deszcz nad zachodnie brzegi morskie. Monsun za┼Ť wschodni wieje mocno ku brzegom K o romandelu i ku Indostanowi, sprowadza dusz─ůcy upa┼é, wszelkie ro┼Ťlinyprzypala;zwyklebywa burzliwy,niesiezsob─ůpiasek:na zywaj─ů go wiatrem l─ůdowym, trwa zwykle codzie┼ä rano od 9 do 1 godziny, pocz├ęm nast─Öpuje orze┼║wiaj─ůcy wiatr morski. Za n a staniem p├│┼énocno-wschodniego Monsun powstaje wielka burza (burza S. Franciszka) i sprowadza nad wschodnie brzegi deszcz, kiedy tymczasem ustaje w Malabarze. W og├│lno┼Ťcijednakzdro
    we jestpowietrze,aporad┼╝d┼╝ystaniezmierniewegetacy─ůwzmaga. 6.P┼üODY NATURALNE Cia┼éakopalne. Z┼éoto(wrzekach istrugach), srebro, ┼╝elazo, mied┼║, cyna, o┼é├│w, kamie┼ä magnety
    czny, ┼╝ywe srebro, cynk iinne metale kosztowne dyamenty,ru biny, szmaragdy, szafiry, hyacynty, chryzolity, beryle, onyxy, akwamaryny, topazy, ametysty, kryszta┼é, opale, krwawniki, agaty: marmur, alabaster, serpentyn; kamie┼ä wapienny iciosowy, s├│l kopalna izr├│dlana, saletra, w─Öglan sody, siarka, boraks, w─Ögle kamienne, ol├ęj skalny. i t. d.
    Rosliny Indostanjestniezmierniebogatyw u┼╝yteczneipi─Ö kne ro┼Ťliny. Jest tu wszelkiego rodzaju zbo┼╝e, mn├│ztwo ro┼Ťlin str─ůczkowych ijarzyn kuchennych. Pomi─Ödzy gatunkami zbo┼╝a ry┼╝ pierwsze ma znaczenie, bo g┼é├│wne stanowi po┼╝ywienie mie szka┼äc├│w; najrozmaitszepo┼éudniowe owoce, jakoto:kokosowe orzechy, pisang, daktyle, owoc chlebowy; ananasy, i t. p. ÔÇô 229 –
    wszelkiedrzewaowocowe europejskie(lepiejsi─Öudaj─ůnap├│┼énocy), drzewo sanda┼éowe, hebanowe, drzewo teak, szacowniejsze nad d─ůb do budowy okr─Öt├│w: trzcina bambusowa, wyrasta do takiej wielko┼Ťci i┼╝ u┼╝ywaj─ů jej do budowy dom├│w, cyprysy, sosny, j o d┼éy (na g├│rach himalajskich), topole, d─Öby; mn├│┼╝two ro┼Ťlin fa brycznych ihandlowych, jakoto opium, (mak dorasta tam 40 st├│p wysoko┼Ťci,nim dojrzejenacinaj─ůjegog┼é├│wki,zkt├│rychwyp┼éywa mleczny sok daj─ůcy opium); jalapa, cytwar, assafetyda, betel, sza fran,saflor,indygo;uprawa tejroslinynaderwa┼╝nymjestprzed miotem, tym szacowniejszym ┼╝e ta str─ůczkowa ro┼Ťlina nie gardzi najp┼éonniejszym, suchym na gorach gruntem; znan─ů u nas farb─Ö otrzymuj─ů zjej li┼Ťci. Bawe┼éna, nale┼╝y do najwa┼╝niejszych p┼éo d├│w, wsz─Ödzie ro┼Ťnie i ka┼╝dy j─ů tam uprawia. Powszechnie tak┼╝e uprawiany bywa tytu┼ä. Pieprz, ro┼Ťlina krzewna czepiaj─ůca si─Ö innych ro┼Ťlin i najlepiej w cieniu ich rosn─ůca; ka┼╝dej├ęj grono zawiera30-50ziarnpieprzu. Trzcinacukrowa,ro┼Ťnietamwsz─Ö dzie jak w swym rodzinnym kraju i uprawa j├ęj coraz bardziej si─Ö wzmaga. Z reszt─ů uprawiaj─ů tam len, konopie, sessam jest kassya, kamfora, gumilaka, benzoes, aloes, sago i t. d. Jedn├ęm znajpi─Ökniejszychinajwi─Öc├ęjnauwag─Ö zas┼éuguj─ůcych drzew in dyjskichjestbanian,┼Ťwi─ÖteuIndyandrzewo niewyrastaono w prawdzie wy┼╝ej nad 30 st├│p, ale spuszcza do ziemi swe d┼éugie ga┼é─Özie kt├│re jej dostawszy puszczaj─ů korzenie, zkt├│rych wyra staj─ů znowu drzewa, tak i┼╝ w kr├│tkim czasie jeden pie┼ä tego drzewarozro┼Ťniesi─Öw ma┼éylasek,przezkt├│regog─Östyli┼Ť─çskwarne promienie s┼éo┼äca przedrze─ç si─Ö nie mog─ů.
    Zwierz─Öta Dzikie: s┼éo┼ä, nosoro┼╝e─ç, hyena, tygrys, cz─Östokro─ç do pi─Öciu st├│p d┼éugi, przebywaj─ůcy w miejscach nizkich, trzcin─ů zaros┼éych: pantera, lampart, wilk, szakal, ry┼Ť, lew (lubo do┼Ť─ç rzadki), nied┼║wied┼║, ┼╝biki, wiele gatunk├│w ma┼ép. Zwierz─Öta na kt├│re poluj─ů: antylopy, jelenie, sarny, pi┼╝mowce, dzikie kozy, zaj─ůce, kr├│liki, kozy bezoarowe, bawo┼éy. Zwierz─Öta wodne niezliczone gatunki ryb, a nadto morsy, wieloryby, foki, hippopotamy, szyl krety; rozmaite mi─Öczaki z pi─Öknemi muszlami, a nadewszystko
  1. LUDNO┼Ü─ć.
    W krajach bezpo┼Ťrednio-angielskich
  • odAngliizawis┼éych,adokt├│ rych teraz wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç pa┼ästwa Mara
    83,000,000 głów,
    t├│wnale┼╝y
    40,000,000 ÔÇ× Razem 123,000,000 g┼é├│w.
  • 230 –
    mi─Öczaki per┼éorodne, ostrzygi, i t. d. Bardzo wiele gatunk├│w w─Ö┼╝├│w, mi─Ödzy temi ┼╝mije okularowe wielce jadowite, olbrzymie po20przesz┼éost├│pd┼éugiew─Ö┼╝e. Wielorakiejgatunkirozmaitego ptastwa, mianowicie papugi, pawie, kuropatwy, jarz─ůbki, go┼é─Öbie, indyki, czerwonaki, ┼╝├│rawie, czaple, krawczyki i wiele pi─Öknie ┼Ťpiewaj─ůcych ptak├│w. Do przyswojonych zwierz─ůt licz─ů si─Ö tu: s┼éo┼ä, obadwa gatunki wielb┼é─ůda, wo┼éy garbowe, zebu, ogromny arno, pospolite gatunki byd┼éa, bawo┼éy, owce, kozy, konie (rzadkie inieosobliwe, os┼éy, mu┼éy, ┼Ťwinie, psy.
    ÔÇóÔÇó$$6+-
    ÔÇó 2a*.
    2.POCHODZENIE. Krajowcy:Indyanie,rozmaiciesi─Öna zywaj─ůcy, stosownie do miejsca zamieszkania, jako to: D┼╝atowie (Abiryanie, Pudziry); Maraci, Rasbuci; Syksowie lub Sejksowie: Brahus dziel─ůcy si─Ö na 74 pokole┼ä. Obcy: Mongo┼éowie, Afga nie, Persowie, Arabowie, Turcy, Ormianie, Indyanie zagangescy, Afrykanie, Europejczycy, ┼╗ydzi, tudzie┼╝ czarni ┼╝ydzi, pochodz─ůcy
    jak si─Ö zdaje, z niewolnik├│w kt├│rzy przyj─Öli religi─ů Moj┼╝esza. Indyanie w┼éa┼Ťciwi od niepami─Ötnych czas├│w zamieszkuj─ů p├│┼é
    wysepztejstronyGangesu; nigdywojnyniezdo┼éa┼éyporuszy─çich z tego siedliska, w kt├│r├ęm ludno┼Ťci ich licz─ů obecnie do 114 m i lion├│w. Indyanin jest ┼Ťredniego wzrostu, raczej delikatnej jak siln├ęjbudowycia┼éa. Cerajegojestbrunatno-oliwkowa,ja┼Ťniejsza
  • 231 ÔÇô
    wklassachwy┼╝szychaciemniejszawni┼╝szych. Rysytwarzyszla chetne,wszak┼╝egrubszeni┼╝uEuropejczyk├│wwargi. W┼éosycien kie, czarno-l┼Ťni─ůce: sk├│ra na ciele mi─Ökka, delikatna. R─Öka tak ma┼éa i┼╝ np. szable Indyan nie mog─ů s┼éu┼╝y─ç dla europejskich ┼╝o┼é nierzy, z przyczyny ma┼éej r─Ökoje┼Ťci. Lud ten do podziwienia jest zr─Öczny: bez machym, przy pomocy samych r─ůk wyrabia prze dziwne tkaniny. Religia wprawdzie zabrania wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci In dyanom po┼╝ywania mi─Ösa ispirytusowych napoj├│w, ale ibez tego s─ů oni nadzwyczaj wstrzemi─Ö┼║liwi; ubo┼╝si ┼╝yj─ů niemal samym ry┼╝em,owocamiiwod─ů. Ichmieszkania,sprz─Öty,rzemie┼Ťlnicze narz─Ödzia s─ů nader proste. Wi─Öksza ich cz─Ö┼Ť─ç za ca┼é─ů odzie┼╝ ma tylko kawa┼éek p┼é├│tna kt├│rym sobie biodra przepasuj─ů. Najzna komitsi, tudzie┼╝ kobiety, nosz─ů z lekkiej materyi kaftan i szerokie d┼éugie a┼╝ do kostek pantalony. G┼éow─Ö okrywaj─ů szalem. W s z e lako lubi─ů str├│j; w e dnie, pod┼éug swej religii, ┼Ťwi─ůteczne, ubieraj─ů nogiiszyj─Öozdobamizdrogichkamieni przeci─ůgaj─ůtak┼╝eprzez nozdrze pier┼Ťcienie. S─ů ┼éagodni, dobrzy, go┼Ťcinni ilito┼Ťciwi n a wetdlaswychzwierz─ůt.W og├│lno┼Ťcid┼éugo┼╝yj─ůirzadkocho
    robompodlegaj─ů. Ichprawapozwalaj─ůimmie─çwiele┼╝on,rzadko jednak widzi├ę─ç si─Ö to mi─Ödzy niemi zdarzy, a ma┼é┼╝onkowie ┼Ťci┼Ťle sobie dochowuj─ů wiary; sami tylko ksi─ů┼╝─Ötaiwielcy panowie maj─ů haremy (zemana). Nieznana jest indyjskim niewiastom uci─ů┼╝liwa niewolawkt├│rejTurcyswekobietyutrzymuj─ů. Unich┼╝onajest szanown─ů towarzyszk─ů m─Ö┼╝a, a bez┼╝enno┼Ť─ç, wed┼éug ich mniema nia,ha┼äbicz┼éowieka. W jedn├ęmtylkobitn├ęmpokoleniuNairs├│w na brzegach malabarskich, we zwyczaju jest wielom─Öztwo, ma┼éo gdzieindziej na kuli ziemskiej znane. Umar┼éych jedni grzebi─ů, inni za┼Ť pal─ů. Wydatnemi cechami charakteru lndyan s─ů sk─ůpstwo, oboj─Ötno┼Ť─ç izniewie┼Ťcia┼éa mi─Ökko┼Ť─ç. Indyanin ┼é─Öka si─Ö wojny iu n i kaci─Ö┼╝kiejpracy:przek┼éadaspokojno┼Ť─çnad wszystko. Poniewa┼╝ ma wstr─Ötnietylkodowojny,alenawetdopolowaniaiwszelkich silnych ─çwicze┼ä cia┼éa, przeto g┼é├│wn─ů dla niego bywa rozrywk─ů patrze─ç na igraszki kuglarzy i na taniec bajaderek. Tanecznice te
  • 232 ÔÇô
    dziel─ůsi─Önakilkaklass;w og├│lno┼Ťciwychowuj─ůjeiucz─ůpo┼Ťwi─ů tyniach, ichbowiem taniec g┼é├│wnie nale┼╝y do obrz─Öd├│w religij nych bawi─ů tak┼╝e bogacz├│w pod czas ich biesiad. Wszelkie gry hazardowne wzbronione s─ů Indyanom; atoli nami─Ötnie lubi─ů gr─Ö w szachy, kt├│rych maj─ů by─ç wynalazcami. Codzie┼ä si─Ö k─ůpi─ů, co dlanichjestrozrywk─ůirazemreligijnymzwyczajem. Betelupo wszechnieu┼╝ywaj─ů;┼╝uj─ůgo wielupalitytu┼älubli┼Ťciepewnego gatunkukonopi,kt├│rewielceg┼éow─Özawracaj─ů. W muzyceIndyan Europejczyk nie znajduje harmonii; ich gama z o┼Ťmiu sk┼éada si─Ö ton├│w, a narz─Ödzi muzycznych maj─ů mn├│ztwo.
    Charakterystycznym rysem tegoludujestniez┼éomne przywi─ů zanie do dawnych zwyczaj├│w, dlatego to przywi─ůzania, w po┼Ťr├│d nieszcz─Ösnych okoliczno┼Ťci iprzez tysi─ůce lat, wytrwali przy sw├ęj w┼éa┼Ťciwej organizacyi, a kt├│ra dzi┼Ť jeszcze najwi─Öksz─ů jest zapor─ů rozszerzeniu si─Ö mi─Ödzy niemi chrystyanizmu. I tak wszystkie l u dy indyjskie dziel─ů si─Ö na cztery kasty (d┼╝adis czyli barnas), a w k a ┼╝dej ka┼Ťcie lud ma sobie przepisany, w┼éa┼Ťciwy stan, znaczenie i zwyczaje; tak i┼╝ r├│wnie niepodobno jest przej┼Ť─ç z jednej do drugiej kasty, jak poj─ů─ç ┼╝on─Ö zinn├ęj kasty lub chwyci─ç si─Ö pro fessyi kt├│ra niejest zwyczajn─ů ka┼Ťcie. Ktoby wiele uchybi┼é z w y czajom sw├ęj kasty, ten zosta┼éby z niej wy┼é─ůczony i ┼Ťci─ůgn─ů┼éby
    na siebie wzgard─Ö powszechn─ů.
    Pomienione cztery kasty Indyan s─ů: Braminowie, Kjatriu, Wisa
    czyli Waisya iSudra. Wed┼éug indyjskiej mitologii wszystkich kast ludzie powstalizBramy, alepierwsza zg┼éowy, drugazbark ir─ůk, trzecia ztu┼éowu izud, a czwarta zn├│g. Ka┼╝da znowu kasta ma wiele oddzia┼é├│w zkt├│rych r├│wnie┼╝ niepodobna przej┼Ť─ç zje dnego do drugiego. Atoli pomimo podzia┼é na kasty iinne ich ga┼é─Özie maj─ů jednak r├│┼╝ne pokolenia i sekty zwyczaje i obyczaje wszystkim kastom wsp├│lne. I tak u┼╝ywanie na pokarm mi─Ösa ca┼ékiem wzbronnejest18klassom,apozwolone70lubozpe wnemi ┼Ťcie┼Ťnieniami. Niekt├│rzy grzebi─ů swych umar┼éych, inni za┼Ťpal─ů.Ujednychwdowymog─ůpowt├│rniepoj┼Ť─çzam─ů┼╝,uin nych za┼Ť obowi─ůzane s─ů spali─ç si─Ö lub da─ç pogrzeba─ç z cia┼éem ÔÇô 233 ÔÇô
    swego m─Ö┼╝a. Okropny ten zwyczaj,kt├│ry, wed┼éug pewnych wiado m o ┼Ť c i , m i a ┼é by─ç zniesiony w e wszystkich posiad┼éo┼Ťciach angielskich,
    przed niedawnym czasem by┼é jeszcze tak powszechny, i┼╝ w jednej tylko bengalskiej prowincyi r. 1818 po┼Ťwi─Öci┼éo si─Ö na ogie┼ä 839 kobiet. Najstarszy syn mia┼é przywilej zapalenia stosu pod swoj─ů matk─ů, jak r├│wnie┼╝ gdy ┼╝ywcem mia┼éa by─ç pogrzebana, w┼éasne j├ęj dzieci lub najbli┼╝si krewni mieli obowi─ůzek ziemi─ů j─ů zasypa─ç.
    Braminowie, kasta sk┼éadaj─ůca si─Özkap┼éan├│w, ludzi uczonych i urz─Ödnik├│w publicznych; wszyscy s┼éudzy ┼Ťwi─ůty┼ä, wszyscy profes sorowie, s─Ödziowie iosoby godno┼Ťciidostojno┼Ťci piastowa─çmaj─ůce
  • tej jedynie kasty wybierane by─ç maj─ů. Uwa┼╝ana ona jest za ┼Ťwi─Öt─ůipodtymtytu┼éemwielkichprzywilej├│wu┼╝ywa. Zabi─çbra mina jest zbrodni─ů z kt├│r├ęj prawie nigdy oczy┼Ťci─ç si─Ö niepodobna; dla tego bardzo rzadko zdarza si─Ö iiby cz┼éowiek z tej kasty na ┼Ťmier─çby┼éskazany.W najgorszymraziewy┼éupuj─ůmuoczy,albo z kasty wyganiaj─ů. Ale te┼╝ braminowie wielu podlegaj─ů ┼Ťcie┼Ťnie niom iwielu wyg├│d ┼╝ycia wyrzec si─Ö musz─ů; niewolno im je┼Ť─ç wszelkiego mi─Ösnego pokarmu, ani nawet ryb lub jaj bramin wiele wprz├│d okaza─ç powinien dowod├│w wstrzemi─Ö┼║liwo┼Ťci ipil no┼Ťci oko┼éo nauk, nim si─Ö wzniesie do najwy┼╝szych stopni dostojno ┼Ťciw sw├ęj ka┼Ťcie. Wtedy dopieroodbieracze┼Ť─çjak┼Ťwi─Öty. Sami tylko braminowie maj─ů prawo czytania ┼Ťwi─Ötych religijnych ksi─ůg Weda, a przecie┼╝ s─ů to ludzie najprzewrotniejsi, najob┼éudniejsi i n a j mniej zpomi─Ödzy wszystkich Indyan moralni.
    Kjatria jest kasta wojownik├│w: z niej dawniej niemal wszyscy pochodzili ksi─ů┼╝─Öta. Dzi┼Ť prawie ca┼ékiem ju┼╝ wygin─Ö┼éa; uwa┼╝aj─ů jeszcze Rasput├│w i Nairs├│w zamieszkuj─ůcych nadbrze┼╝a malabar
    skie, tudzie┼╝ Marat├│w za potomk├│w t├ęj kasty, ale ci wiele si─Ö ju┼╝ od niej wyrodzili. Ludziom t├ęj kasty wolno je┼Ť─ç mi─Öso.
    Wisa; tu nale┼╝─ů rolnicy i wszyscy handlem si─Ö trudni─ůcy. Jest to ostatniaztrzech kast szlachetnych, kt├│rym wolno, a nawet prze pisano za obowi─ůzek czytanie dawnych ksi─ůg ┼Ťwi─Ötych, ikt├│re mog─ů ┼╝eni─ç si─Ömi─Ödzy sob─ů.
    Sudra; wszelkichinnychprofessyjludziesk┼éadaj─ů t─Ökast─Ö,st─ůd Tom II. 30
  • 234 –
    podzia┼éy ich s─ů bardzo liczne. Poniewa┼╝ ka┼╝dy oddzia┼é obowi─ů zany jest pozosta─ç przy swym zawodzie istanie, ka┼╝dy wi─Öc musi by─ç t├ęm cz├ęm by┼é jego ojciec, tak i┼╝ syn kowala nie mo┼╝e by─ç cz├ęm inn├ęm tylko kowalem. Z tego to dziedzictwa stan├│w syna po ojcu wynika ┼╝e niekt├│re zwyczaje, sposoby itajemnice utrzy muj─ů si─Ö w rodzinach od wielu wiek├│w; ale z tego razem pocho dzi nieprzezwyci─Ö┼╝ona przeszkoda do post─Öpu cywilizacyi.
    Do czterech wymienionych kast wypada doda─ç pi─ůt─ů, lubo ta za kast─Ö nie jest uwa┼╝ana jest to kasta Paria, kt├│r─ůby nazwa─ç mo┼╝na kast─ů nieszcz─Ösliwych, kast─ů wyrzutk├│w spo┼éecze┼ästwa. Barbarzy┼äski, dziki przes─ůd wyklucza jej cz┼éonk├│w z indyjskiego spo┼éecze┼ästwa jako istoty nieczyste. Zaledwo uwa┼╝aj─ů ich tam za ludzi; ka┼╝dy kogoby si─Ö Paria dotkn─ů┼é, ma prawo zabi─ç go; nie wolno im nawet znajdowa─ç si─Ö w ┼Ťwi─ůtyniach; a je┼╝eli wolno im czasami m├│wi─ç z Indyaninem, co si─Ö bardzo rzadko zdarza, wtedy zas┼éoni─ç sobie powinni r─Ök─ů usta, aby swym wyziewem nie zmazali ludziczystych. Prowadz─ů┼╝ycieodludne,n─Ödzne cz─Östonajwi─Ökszy niedostatek i g┼é├│d znosi─ç musz─ů; do najpodlejszych u┼╝ywaj─ů ich
    rob├│tipos┼éug,iobchodz─ůsi─Öznimijakzbydl─Öciem. Poichca┼é├ęj powierzchowno┼Ťci, po ich nieoch─Öd├│ztwie iczarnej sk├│rze na ciele rozr├│┼╝ni─ç ich mo┼╝na od innych Indyan. Anglicy u┼╝ywaj─ů ich za ┼╝o┼énierzy, Paria,do┼╝adnejoddzieln├ęjnienale┼╝─ůckastyaniszcze g├│ln├ęj nie stanowi─ůc rasy, s─ů potomkami ludzi, kt├│rzy przed wieki, za ci─Ö┼╝kie przewinienia, zr├│┼╝nych kast wygnani zostali.
    3.ZATRUDNIENIE PRZEMYS┼ü. 1)G├│rnictwo,lubocodo metal├│w niewielkie przynosz─ůce korzy┼Ťci: wyrabianie za┼Ť soli i saletry nader zyskowne; 2) rolnictwo, nie po ca┼éym wprawdzie upowszechnione kraju, ale obfite maj─ůce plony; 3) ch├│w byd┼éa: 4) rybo┼é├│wstwo (na brzegach morskich zyskowny po┼é├│w pere┼é); 5) wszelkiego rodzaju rzemios┼éa, wykonywane zr─Öcznie ibardzo
    prostemi narz─Ödziami.
    Fabryki i r─Ökodzielnie s─ů bardzo mnogie: mi─Ödzy innemi n a j w a
    ┼╝niejsze: tkanie materyj bawe┼énianych, jedwabnych i we┼énianych; malowanie tkanin bawe┼énianych; wyrabianie mu┼Ťlin├│w, najpi─Ök ÔÇô 235 ÔÇô
    niejszych mat, najprzedniejszych szal├│w, szczeg├│lniej w Kaszemi rze, tera┼║niejsz├ęm pa┼ästwie Lahory czyli Syks├│w; wiele wyrob├│w z┼éotych, srebrnych, z drogich kamieni, per┼éowej macicy, szylkretu, kryszta┼éu: fabryki cukru i indygo, garbarnie, olejarnie i t. p. O d najdawniejszych czas├│w s┼éyn─Ö┼éy Indye wschodnie przedniemi tka ninami bawe┼énianemi, jedwabnemi, we┼énianemiszalami ikobier cami, ich w tym rodzaju najpi─Ökniejsze wyroby rozchodzi┼éy si─Ö po ca┼é├ęj kuli ziemskiej, leczw ostatnich czasach, do wysokiego sto nia udoskonalone fabryki europejskie wiele zmniejszy┼éy odbyt tak wa┼╝nych wyrob├│w indyjskich. Anglicy przed wszystkimi, przez swoje tanie, na machynach wyrabiane towary, przyczynili si─Ö do zupe┼énego prawie upadku tak doskona┼éych, tyle ludzi od dawna zajmuj─ůcych iutrzymanie im zapewniaj─ůcych bawe┼énianych tkanin indyjskich.W robocietylkoszal├│wikobierc├│w,wp├│┼énocno-za chodnich Indyach (Kaszemirze, nale┼╝─ůcym do Lahory), wsp├│┼éubie ganie angielskie nie zaszkodzi┼éo indyjskiemu przemys┼éowi.
    Handel prowadzisi─Öna wielk─ů stop─Ö,ju┼╝to l─ůdem, karawanami zPersy─ů, AfganistanemiBuchary─ů,ju┼╝ morzem, cz─Östokro─çw┼éa snemi okr─Ötami do Persyi, Arabii, do Indyj zagangesowych i wysp s─ůsiednich.W og├│lno┼Ťcijednakwi─Ökszacz─Ö┼Ť─çhandlujestwr─Öku Anglik├│w. Po tych nast─Öpuj─ů Amerykanie, Portugalczycy, Fran cuzi,HollendryiDu┼äczycy. Handelwewn─Ötrznydosy─çjest┼╝ywy, aleniewsz─Ödzie,iniemaprzyzwoitychzwi─ůzk├│w. Najg┼é├│wniejsze wewn─ůtrz kraju handlowe miasta s─ů: Agra, Delhi, Dakka, Mors hedabat, Allahabad, Benares, Patna, Odeipur, Nagpoor, Boor hampoor, Hyderabad, Beynagoor, Seringapatam, Mirzapoor, F a rakhabad, Indore, Hardwar, Szikkarpoor i t. d. D o najg┼é├│wniej szych za┼Ť port├│w handlowych licz─ů si─Ö: Kalkutta, Bombaj, M a dras, Surata, Kambodja, Mangalora, Broach, Goa, Kalikut it. d. Pomimo wielki handel zewn─Ötrzny, wi─Öc├ęj jednak bywa towar├│w
    wprowadzanych ni┼╝ wyprowadzanych, pokaza┼éo si─Ö bowiem z pi─Öcioletnich rachunk├│w ┼╝e ┼Ťrednio wynosi┼é roczny wyw├│z 17,600000, przyw├│z za┼Ť 22,900,000 fun. szt. nie licz─ůc w to handluzChinami. Roku 1837 ca┼éyhandelIndyjzAngli─ů mia┼é ÔÇô 236 ÔÇô
    warto┼Ť─ç 9 mil. f.szt., z czego 2} przypada┼éo na Bombaj, 1 mil. na Madras, a 5 milion├│w na Kalkutt─Ö.
    Wyprowadzaj─ů: jedwab, wyroby jedwabne, przedni─ů bawe┼én─Ö, prz─Ödze i tkaniny bawe┼éniane, perkale, mu┼Ťliny, szale, kobierce, kordyban, sk├│ry tygrysie, ryby, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, bezoar, pi┼╝mo, sanda┼é, heban iinne gatunki drzewa, boraks, gumilak─Ö, tytu┼ä, indygo, koszenill─Ö, opium, ry┼╝, cukier, kaw─Ö, pieprz, sago, saletr─Ö, imbir, tamaryndy, kassy─ů, kamfor─Ö irozmaite inne towary apte czne; dyamenty, drogie kamienie, cynk.
    Wprowadzaj─ů: z┼éoto, srebro i inne metale, ambr─Ö, salmiak, k a dzid┼éo, mirr─Ö, daktyle, herbat─Ö, rabarbarum, wszelkiego rodzaju korzenie,konie,r├│┼╝netowarychi┼äskie,wino,sukno,grubszew y
    roby sukienne, i wreszcie rozmaite wyroby fabryczne europejskie. Pieni─ůdze. Najpospolitsz─ůindyjsk─ůmonet─ů,kauris,by┼éydrobne muszle, kt├│re jednak coraz bardziej zu┼╝ycia wychodz─ů 4 takie muszle czyni─ůw Kalkucie 1 gunda, 20 gunda idzienajeden punn
    (poni), 4 punn stanowi─ů 1 anna, a 16 anna jedne sykka-rupi─ů, kt├│rych16r├│wnaj─ůsi─Ö1z┼éotemumohur. Jednasykka-rupiama warto┼Ť─ç z┼ép. 3 gr. 27, a za┼Ťjeden z┼éoty mohur czyni 55-64 z┼ép. W Madraswobiegus─ůkasz,kt├│rych80idziena1fanam,a12 fanamczyni─ůIrupi─ů,tudzie┼╝42fanam czyni─ů1pagod─Ö-starr├│ wnaj─ůc─ůsi─Ö14z┼ép. Jesttak┼╝ew obiegumonetamiedzianazawie raj─ůca20, 10i5kasz,dwie ostatnienazywaj─ůsi─Ödodiip├│┼é-dodi.
    Rupia w Bombaj dzielisi─Ö na 4 kwart, jeden kwart zawiera 100 reas, i t. d. Ksi─Ögi i rachunki prowadz─ů si─Ö na laki i krory; l laka
    ma 100,000rupij,ajedenkror100lak.Miary:koss,miarami
    lowa,2ip├│┼éczyni─ů1mil─Ökwadr. Chitlukjestmiar─ůpowierzchni
    i r├│wna si─Ö 45 kwadratowym stopom angielskim. Miara zbo┼╝a
    nazywa si─Ö w Kalkucie khauk, 4 khauk r├│wne s─ů 1 raik czyli wadze 9 funt├│w.
    4.RELIGIA. Przytoczymytutylkotocowtejmateryi,nie dosy─ç jeszcze przez Europejczyk├│w zg┼é─Öbion├ęj, najpowszechniej jest znane. Ze wszystkiego co wiemy o nadzwyczajnych, a w cz─Ö┼Ťci bardzo g┼é─Öbokichallegoryachmitologiiindyjskiej,wypada ┼╝ewiara ÔÇô 237 ÔÇô
    ludu, kt├│rej nauczanie sami bramini poczytuj─ů za rzecz po┼╝yteczn─ů, jesttylkowynik┼éo┼Ťci─ůczystejipocz─ůtkowo wznios┼éej,alepot├ęm przekrzywionej isfa┼észowanej my┼Ťli. Tak wi─Öc, nawet w dzisiej szym stanie ska┼╝enia religii indyjski├ęj, wida─ç w niej ┼Ťwietn─ů, g┼é├│ wn─ů zasad─Ö bytno┼Ťci najwy┼╝szej jedynej Istoty, obowi─ůzek moral nego, czystego ┼╝ycia i pewno┼Ť─ç wiecznego ┼╝ycia. Historya tego kraju zdaje si─Ö dowodzi─ç, ┼╝e obecnie s┼éabe tylko iniedok┼éadne s─ů w nim szcz─ůtki m─ůdro┼Ťci i nauki bardzo ju┼╝ odleg┼éej od naszej epoki. Badaj─ůc gwiazdy dla oznaczenia szcz─Ö┼Ťliwych lub nieszcz─Ö ┼Ťliwych dni i godzin, Indyanie pogr─ů┼╝yli si─Ö w najg┼é─Öbszych z a b o
    bonach, najfa┼észywsze przyj─Öli wyobra┼╝enia o uk┼éadzie ┼Ťwiata, a
    przeci─Ö┼╝ maj─ů od niepami─Ötnych czas├│w formu┼éy, pod┼éug kt├│rych
    uczeni ich mog─ů rozwi─ůza─ç z zadziwiaj─ůc─ů dok┼éadno┼Ťci─ů najtru
    dniejsze astronomiczne zagadnienia. Dziwy ich budownictwa, o
    cz├ęm ni┼╝ej powiemy, ich poemata, ich ┼Ťwi─Öte, najwi─Öcej wierszem
    pisane ksi─Ögi, dowodz─ů ┼╝e Indye by┼éy niegdy┼Ť widowni─ů wysokiej cywilizacyi, kt├│ra oddawna ju┼╝ znik┼éa.
    Nast─Öpuj─ůce s─ů g┼é├│wne rysy religii indyjskiej. Najwy┼╝sz─ů istot─ů, kt├│rej nie m a obraz├│w w ich ┼Ťwi─ůtyniach, i kt├│ra dzi┼Ť nawet nie odbiera u nich ┼╝adn├ęj czci, jest Brahm lub Parabrahma (kt├│rej nie nale┼╝y uwa┼╝a─ç za jedno z Brama), jest to Jowisz ich olimpu. Wszystko od niego pochodzi,ido niego si─Öwraca jeston wiecz ny, wszechmocny jest wsz─Ödzie, wi─ç wszystko; jego duch sam w sobiezamkni─Öty,wy┼╝szyjestnadwszelkierozkosze,nadwszel kie ┼╝─ůdze: on sam jest ┼Ťwi─Öty. O d niego to zale┼╝─ů Bhawani czyli naturaimn├│ztwoduch├│w,zkt├│rychtrzej,jakoto:Brama, Wisz nuiChiwa,trojcaIndyan,szczeg├│ln├ęjczcis─ůprzedmiotem. Dwaj tylko ostatni maj─ů ┼Ťwi─ůtynie: Brama utraci┼é to prawo przez swoj─Ö pych─Ö, jednak┼╝e ina jego cze┼Ť─ç odbywaj─ů si─Ö uroczysto┼Ťci. Brama uwa┼╝any jest jako stworzyciel, Wisznu jako zachowawca, a Chiwa jako zag┼éadziciel: oni tak┼╝e panuj─ů nad trzema ┼╝ywio┼éami: Brama nad ziemi─ů, Wisznu nad wod─ů, a Chiwa nad ogniem. Pospolicie
    wystawiaj─ů Bram─Ö o czterech g┼éowach, siedz─ůcego na ┼éab─Ödziu po wodzie p┼éywaj─ůcym. Co do Wisznu, jedni m├│wi─ů ┼╝e si─Ö pokaza┼é ÔÇô 238 ÔÇô
    na ziemi pod postaci─ů 21 ludzi i zwierz─ůt, drudzy za┼Ť utrzymuj─ů ┼╝e by┼é dziewi─Öcioraki, ist─ůd pod temi wszystkiemi wystawiaj─ů go postaciami; najcz─Ö┼Ťciej jednak daj─ů m u wyobra┼╝enie Kriszna kt├│re pokazujegopi─Öknymm┼éodzie┼äcem. Chiw─Özwanegotak┼╝eRudren, wyobra┼╝aj─ů wpo┼Ťr├│d b┼éyskawic, z trzema oczami io┼Ťmi─ů r─Ökami. Ka┼╝dy ztych bog├│w ma ┼╝on─Ö; atoli Bhawani wygl─ůda cz─Östokro─ç jako ┼╝ona trzech b├│ztw. Wiele duch├│w od Bramy pochodz─ůcych zrobi┼éy rokosz, i za to z nieba wyp─Ödzeni zostali: d┼éugie up┼éyn─Ö┼éy czasy,idopieropo wielupro┼Ťbachiwstawianiachsi─Öinnychdu ch├│w ito pod nader ci─Ö┼╝kiemi warunkami uzyskali przebaczenie. Brama zgodnie z Bhawani (natur─ů) zaludni─ç mieli ┼Ťwiat cielesny, kt├│ry przeznaczony zosta┼é na mieszkanie upad┼éym duchom, jeden znich np. o┼╝ywi─ç mia┼é to, drugi inne zwierz─Ö, ro┼Ťlin─Ö lub cz┼éo wieka,itakdalejprzechodzi─çbezko┼äcazjedn├ęjw drug─ůistot─Ö dlaj├ęjoczyszczenia. Takajestmetempsykoza,czyliprzechodzenie dusz zjednych w drugie cia┼éa, u Indyan: wed┼éug niej wszystko tam ┼╝yje, nie tylko ludzie i zwierz─Öta, ale nawet ro┼Ťliny i kamienie.
    Opr├│cz trzech powy┼╝szych b├│ztw, Indyanie czcz─ůniesko┼äczo n─ů liczb─Ö(wed┼éug niekt├│rych 333 milion├│w) istot ni┼╝szego rz─Ödu, czem obj─Öte s─ů┼╝ywio┼éy, zdarzenia w naturze, mn├│ztwo dobrych iz┼éych duch├│w, chor├│b, cnot, nieszcz─Ö┼Ť─ç, sztuk, nauki it.d.Mi─Ö dzy b├│ztwami ni┼╝szego rz─Ödu najznakomitszym jest Buddha (ÔÇÜ), odbieraj─ůcy cze┼Ť─ç u s─ůsiednich lud├│w jako b├│g najznakomitszy.
    Buddyzm, kt├│rego wyznawc├│w licz─ů niekt├│rzy geografowie do 300 milion├│w, odrzuca obrazy b├│ztw, nakazuje bez┼╝enno┼Ť─ç ka
    (ÔÇÜ) Wed┼éug japo┼äskiego podania, Buddha by┼é filozof i prawodawca. Urodziwszy si─Ö na wyspie Cejlan oko┼éo 1029 lat przed J. C. wcze┼Ťnie opu ┼Ťci┼é dom rodzicielski i zosta┼é uczniem pustelnika s┼éynnego wielk─ů surowo ┼Ťci─ů obyczaj├│w. W kr├│tce jednak zaniecha┼é oderwanych my┼Ťli i po┼Ťwi─Öci┼é si─Ö dla szcz─Ö┼Ťcia swych bli┼╝nich. Poda┼é im nauk─Ö o Bogu kt├│ry m┼Ťci si─Ö zbrodni a nagradza cnoty, o szcz─Ö┼Ťliwem, obiecan├ęm dla dobrych w niebie ┼╝yciu, o piekle dla z┼éych, o metempsykozie jako sposobie zas┼éu┼╝enia si─Ö, i t. d Nieszcz─Ö┼Ťciem jednak, tak pi─Ökn─ů nauk─Ö ludy wschodnie zeszpeci┼éy przydaniem mitologicznych bajek i dziwactw Buddha w kilka lat po ┼Ťmier ci, kt├│ra przypad┼éa 950 r. przed J. C. ub├│ztwiony zosta┼é. ÔÇô 239 –
    p┼éanomi┼╝yciezakonne Religiata,w Indyachprzedgangesowych wielkiego dozna┼éa prze┼Ťladowania, i dla tego jej sektatorowie w r├│┼╝ne rozsypali si─Ö strony Azyi. Indyanie tak┼╝e oddaj─ů cze┼Ť─ç siedmiurzekom,aszczeg├│lniej Gangesowi:k─ůpaniesi─Öw tejrzece do religijnych liczy si─Ö czyn├│w; wod─Ö z tej rzeki rozwo┼╝─ů handla rze bardzo daleko pobo┼╝ni Indyanie odbywaj─ů pielgrzymki do kataraktiir├│de┼éGangesu. Wreszcieza┼Ťwi─Ötetak┼╝ezpomi─Ödzy zwierz─ůt uwa┼╝aj─ů przedewszystkiem krow─Ö iwo┼éu (god┼éa p┼éodn├ęj si┼éy natury), po nich s┼éonia, ma┼ép─Ö, ┼éab─Ödzia, niekt├│re gatunki. w─Ö┼╝├│w, a z pomi─Ödzy ro┼Ťlin komonic─Ö (lotus), banian, i t. d . ÔÇô Ca┼éa historya ┼Ťwi─Öta Indyan zawiera si─Ö w ich dawnych ksi─Ögach z w a nych Weda, podzielonych na cztery cz─Ö┼Ťci, tudzie┼╝ w ich k o m m e n
    tarzach Szaster r├│wnie bardzo dawnych, kt├│rych sze┼Ť─ç ksi─ůg obejmuj─ů astronomi─ů, astrologi─ů, nauk─Ö moraln─ů, przepisy religijne, sztuk─Ö lekarsk─ů i prawo; nadmienili┼Ťmy ju┼╝ wy┼╝─çj ┼╝e tylko B r a minom czyta─ç je wolno. –
    Rozmaite s─ů religijne obrz─Ödy u Indyan. Kap┼éani ich s─ů B r a m i n o wie czyli Bramy, a ┼Ťwi─ůtynie pagody, z kt├│rych znajduj─ůce si─Ö na brzegach Koramandelu, wielko┼Ťci─ůitrwa┼éo┼Ťci─ů przewy┼╝szaj─ů wszel kie staro┼╝ytnej budowy znane pomniki; s─ů to budowle zmarmuru ceg┼éy igranitu. Pagoda bywa zwykle czworobokiem, swemi ┼Ťcia nami wystawionym zupe┼énie do czterech g┼é├│wnych stron ┼Ťwiata. Zpo┼Ťrodkaka┼╝degobokuwznosi3ÔÇô400 st├│pwysoka,pirami
    dalna, z 8 do 11 pi─Ötr sk┼éadaj─ůca si─Ö wie┼╝a. Te wie┼╝e stanowi─ů cztery wej┼Ťcia do ┼Ťwi─ůtyni: zewn─ůtrz okryte s─ů obrazami b├│ztw izwierz─ůt znakomitej roboty. Wewn─ůtrz, wzd┼éu┼╝ mur├│w s─ů siedzenia dla wiernych wyznawc├│w, portyki ima┼ée ka pliczkidlakap┼éan├│wibajaderek.W po┼Ťrodkupr├│┼╝nej,czterema murami zamkni─Ötej przestrzeni, wznosi si─Ö r├│wnie┼╝ piramidalnego kszta┼étu, ale wi─Öc├ęj nad inne cz─Ö┼Ťci okryty rze┼║b─ů przybytek. T a j e mniczy zmierzch panuje w tym budynku, tylko bowiem otworami czworgawej┼Ť─çdostajesi─Öwewn─ůtrz┼Ťwiat┼éo. Wida─çtamkolosalny obraz jednego lub kilku b├│ztw, ┼Ťciany przedstawiaj─ů rozmaite p ┼é a
    skorze┼║by; czasem przy wej┼Ťciu, zewn─ůtrz widzi├ę─ç si─Ö daje pos─ůg ÔÇô 240 ÔÇô
    bo┼╝ka pos─ůgite,ponajwi─Ökszejcz─Ö┼Ťcikamienne,miedzianelubz┼éo te,ubrane bywaj─ůw nader kosztowne szatyiob┼éadowane bardzo drogiemi dyamentami. Ale ca┼éy ten przepych szczeg├│┼é├│w ginie przy olbrzymim efekcie og├│┼éu, albowiem wszystko tu jest z granitu w y polerowanego jak szk┼éo, a niekt├│re jego sztuki s─ů tak wielkie i┼╝ obejmuj─ů 10ÔÇô12,000 st├│p sze┼Ťciennych, a cz─Östokro─ç potrzeba by┼éo sprowadza─ç te kamienie z miejsc o 15 mil odleg┼éych. D a wniej widziano w jednej pagodzie w Chalembaram, ┼éa┼äcuch w y kutyzjednej sztukigranitu, 137 st├│p d┼éugi, na czterygirlandy si─Ö dziel─ůcy; ka┼╝de jego ogniwo by┼éo 3 stopy d┼éugie, 2 do 3 st├│p
    grube,awszystkoprzedziwnie,jakstal,wypolerowane. Najwi─Öcej znajduje si─Ö tych cudownych ┼Ťwi─ůty┼ä na wy┼╝szej p┼éaszczy┼║nie D e kanu i w g├│rach Gates, podziemne ich sale bywaj─ů tak obszerne i┼╝mog┼éyby pomie┼Ťci─ç po kilka tysi─Öcy rodzin kap┼éa┼äskich; nie wida─ç ju┼╝ takich pag├│d ku po┼éudniowi za rzek─ů Kryszna: nie ma ich tak┼╝e w p├│┼énocnym Indostanie, ale znowu si─Ö je napotyka na wyspach ElefantynaiSalsetta.S┼éu┼╝b─Öw┼Ťwi─ůtyniachpe┼éni─ů,ja ke┼Ťmy ju┼╝ powiedzieli, braminowie, kt├│rzy z tego tytu┼éu, maj─ů nie tylko grunta wolne od podatk├│w, ale pr├│cz tego znaczne d o chody w podarunkach i ofiarach. Zwyczajne obrz─Ödy nabo┼╝e┼ästwa zale┼╝─ů na k─ůpaniu pos─ůg├│w bo┼╝yszcz, na namaszczaniu ich iubie raniu, przy cz─çm pal─ů si─Ö przed niemi lampy wo┼ä wydaj─ůce, i ta┼äcz─ů bajaderki przy odg┼éosie skocznej muzyki lud tak┼╝e przy nosi tym b├│ztwom ofiary sk┼éadaj─ůce si─Ö z pokarm├│w, kwiat├│w, owoc├│w it. d. Podczas nadzwyczajnych obrz─Öd├│w zabijaj─ů ipal─ů zwierz─Öta: pewna nawet ┼╝e dawniej ofiarowywano ludzi a szcze g├│lniej dzieci. Opr├│cz codziennego nabo┼╝e┼ästwa, wielejestnad
    zwyczajnych uroczysto┼Ťci na cze┼Ť─ç wszelkiego rodzaju b├│ztw: niekt├│re trwaj─ů po kilka dni. Najs┼éawniejsz─ů z pomi─Ödzy nich jest uroczysto┼Ť─ç wozu czyli tyrunal, kt├│ra trwa 10 dni i┼Ťci─ůga wielk─ů liczb─Ö pielgrzym├│w, gdy si─Ö odbywa w jakiej s┼éawnej pagodzie.
    5.OSWIECENIE.NAUKI. Indyaniemaj─ůzdolno┼Ťcidonauk iwykszta┼éceniasi─Ö,niewida─çjednak┼╝eby usi┼éowaliczyni─çw nich post─Öpy, zatrzymuj─ů oni we wszystkiem dawne formy i granice; ÔÇô 241 ÔÇô
    szczeg├│lniej za┼Ť przeszkadzaj─ů im do post─Öpu ich kasty. Prawie wsz─Ödzie s─ů u nich szko┼éy w kt├│rych si─Ö ucz─ů czyta─ç, pisa─ç iracho wa─ç. Benaresuwa┼╝a─çmo┼╝nazamiastouniwersyteckiedokt├│rego Indyanie garn─ů si─Ö ze wszystkich stron na nauk─Ö teologii; wszak┼╝e nietrzebas─ůdzi─ç┼╝ebytomia┼éby─çrzeczywistyuniwersytet Indy anie pobieraj─ů tu nauki prywatnie u bramin├│w iprzyk┼éadaj─ů si─Ö do wy┼╝szych nauk indyjskiej m─ůdro┼Ťci. S─ů tak┼╝e podobne zak┼éady w miastach Nuddea iTirhut, ale obadwa znacznie podupad┼éy. G┼é├│wniejsze przedmioty ich nauki s─ů:religia, filozofia, matematy ka,astronomia, chemia, botanika, medycyna, historya, prawnic two. Ich geografia w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci sk┼éada si─Ö z domniemanych
    poda┼ä.W poezyiwielkiemaj─ůupodobaniereligia,moralno┼Ť─ç ihistorya mitologi─ů s─ů zagmatfane: ucz─ů si─Ö tak┼╝e malarstwa, m u zyki, budownictwa, rze┼║biarstwa, sztuki dramatycznej ita┼äc├│w, ale gust ich w t├ęm wszystkiem jest dziwaczny. Maj─ů biblioteki i ksi─Ögi na palmowych li┼Ťciach pisane rylcem, pisz─ů tak┼╝e pi├│rami ze trzciny na bawe┼énianym papierze, Anglicy wiele ┼éo┼╝yli starania oko┼éo zaprowadzenia nauki i zach─Öcania do ni├ęj, i w tym celu wielezak┼éad├│wotworzyli,jaknaprzyk┼éadszko┼éyindyjskiego san skrytu w Benaresi Kalkucie, szko┼éy w Delhi iAgra tak dla Indyan jako i dla mahometan├│w, angielsko-indyjsk─ů szko┼é─Ö dla Indyan,
    gdzie ucz─ů europejskich j─Özyk├│w i umiej─Ötno┼Ťci, szko┼é─Ö angielsk─ů, do kt├│rej przyjmowani s─ů Indyanie imahometanie co nabyli przy gotowawczych nauk w szko┼éach indyjskich i mahometa┼äskich; w tej szkole ucz─ů ich literatury i nauk w j─Özyku angielskim. Jest tak┼╝e episkopalna szko┼éa w Kalkucie, iszko┼éa indyjska w Punah. Szko┼éy wy┼╝szych nauk dla Anglik├│w w wielu s─ů miejscach; uni wersytet (na wz├│r oxfordzkiego) w Kalkucie, tam┼╝e szko┼éa han dlu, wyborna szko┼éa in┼╝ynieryi w Bombaj, astronomiczne obser watorya w Kalkucie, Benares iBombaj, ogrody botaniczne w Kal
    kucie i Madras, azyatyckie towarzystwa w Kalkucie i Madras (pierwsze szczególniej sławne),literackieigeograficzne towarzy stwa w Bombaj, jakoteż lekarskie towarzystwo w Kalkucie.
    W Kalkucie,MadrasiBombajiwwieluinnychmiastachs─ůdru
    Tom II.
    31
  • 242 ÔÇô
    karnie, wychodz─ů gazety, dzienniki iinne pisma czasowe w samej Kalkucie czynnych jest obecnie 36, ju┼╝to angielskich, ju┼╝ indyj skich pras. Pr├│cz tego wiele wychodzi peryodycznych pism po prowincyach.
    (a. ┬ž 3 4) Ds
  1. FORMA RZ─äDU. Pa┼ästwotoposiada,podzwierzchnic twem kr├│laW. Brytannii,angielskakompania,cz─Ö┼Ťci─ůjakow┼éadz ca, cz─Ö┼Ťci─ů jako opiekun ksi─ů┼╝─ůt indyjskich; do kontrollowania spraw indyjskich przeznaczony jest szczeg├│lny wydzia┼é (Board of Controul) angielskiego ministerstwa, z kt├│rym si─Ö znosi tajny komitet sk┼éadaj─ůcy si─Ö z trzech dyrektor├│w kompanii. Zwierzchnia w┼éadza kompanii nad Indyami trwa tylko do czasu oznaczonego przywilejem, kt├│ry sko┼äczy┼é si─Ö by┼é z 1834 rokiem, ale znowu na 20 lat przed┼éu┼╝ony zosta┼é, z warunkiem jednak ┼╝e dotychcza sowa wy┼é─ůczno┼Ť─ç handlu kompanii z Indyami iChinami ustajei odt─ůd mog─ů mie─ç w nim bezpo┼Ťredni udzia┼é wszyscy obywatele angielscy. Kompania ma prawo bicia monety, prawo do ┼╝yciai ┼Ťmierci, prawo wypowiadania wojny, zawierania traktat├│w, w c h o dzenia w przymierza, przyjmowania i wysy┼éania pos┼é├│w, ale za
    wszystko odpowiedzialna jest narodowi angielskiemu. Podlegli a n gielskiej kompanii ksi─ů┼╝─Öta indyjscy ju┼╝ to s─ů lennicy, nad kt├│rymi kompania przyj─Ö┼éa opiek─Ö tak wewn─ůtrz jako izewn─ůtrz, a za co onip┼éac─ůwynagrodzeniepieni─Ö┼╝neiw przypadku wojnydostar czaj─ů zbrojne posi┼éki ju┼╝ zostaj─ů pod opiek─ů kompanii kt├│ra roz rz─ůdza ich twierdzami, ale nie wymaga wojskowych posi┼ék├│w ani pieni─Ö┼╝nego wynagrodzenia.
    2.RZ─äD. Kieruneksprawindyjskich,wnajwy┼╝szejinstancyi wychodzizLondynu: 1)odBoardofcommissionersfortheaffairs of India, to jest rady stanu sk┼éadaj─ůcej si─Ö z prezesa, 3 sekretarzy
  • 243 ÔÇô
    stanu, 9 wy┼╝szych urz─Ödnik├│w i jednego sekretarza, kt├│rzy k o n troluj─ůzarz─ůdkompanii: 2)od Courtofdirectors,czyliw┼éa┼Ťciwych regent├│w; jestto zgromadzenie z┼éo┼╝one ze 24 cz┼éonk├│w wybiera nych co cztery lataz pomi─Ödzy kompanist├│w, do czego maj─ů prawo sami tylko w Londynie zamieszkali, najmniej 2000 funt├│w szter. w akcyach kapita┼éu kompanii posiadaj─ůcy kupcy. Temu to zgro madzeniu podlegaj─ů r├│┼╝ne urz─Ödy w Londynie, jako to:indyjska korrespondencya, komitet prawodawczy, korrespondencya woj skowa, urz─ůd menniczny i wekslowy, komitet ┼╝eglugi i rozmaite komitety handlowe. Atoli wszelkie t├ęjrady dyrektorskiej posta nowieniapowinny najprz├│duzyska─çprzyzwolenienajwy┼╝szejkon trolli rz─ůdowej: tak wi─Öc w┼éadz─Ö dyrektoryatu ┼Ťcie┼Ťnia kontrolla. Dyrektor├│w obiera izba w┼éa┼Ťcicieli (Court of Proprietors) czyli zbieraj─ůce si─Ö w pewnych czasach zgromadzenie cz┼éonk├│w k o m panii. W Indyach za┼Ť s─ů cztery prezydentostwa w Kalkucie, Allahabad,MadrasiBombaj wka┼╝demprezydentostwiejestna czelny cywilny i wojenny gubernator. Gubernator Kalkutty jest razem generalnym gubernatorem kompanii z w┼éadz─ů kr├│lewsk─ů. Inni gubernatorowie od niego zale┼╝─ů. Ka┼╝dy gubernator ma sobie dodan─ů r─ůd─Ö ipod sw─ů w┼éadz─ů gubernialnych sekretarzy: a nadto rad─Ö handlow─ů i skarbow─ů: system administracyi jest taki┼╝ jak w Anglii. Rz─ůdzcy prowincyalni w guberniach nazywaj─ů si─Ö Fuzdar, nie maj─ů w┼éadzy wojskowej i w┼éadza ich prawie tylko zale┼╝y na nadzorze gmin iutrzymaniu policyi. Prowincye dziel─ů si─Önapowiatyatenapergunnach. Nadostatniemiprze┼éo┼╝enis─ů Zemindare,czyliurz─Ödnicyskarbowi. W ka┼╝dympowiecie,iw ka ┼╝d├ęm znaczniejsz├ęm mie┼Ťcie Mutahsib ma doz├│r nad wagami imia rami. Od r.1793 zaprowadzonyzosta┼éw┼éa┼Ťciwy,zupe┼énykodeks indyjski, w Kalkucie, Madras i Bombaj s─ů najwy┼╝sze trybuna┼éy: w Kalkucie tak┼╝e jest oddzielony trybuna┼é wyrokuj─ůcy w spra wach mi─Ödzy rodowitymi Anglikami w Indyach. Co do spraw gruntowych, dzier┼╝aw, danin it.p. s─ů poborcze trybuna┼éy, kt├│rych najwy┼╝sz─ůinstancy─ůjestSudder-Duanni-Adawlutit.d.W s─ů dach zasiadaj─ů angielscy prezesi, radzcy i protok├│li┼Ťci wsp├│lnie ÔÇô 244 ÔÇô
    zindyjskimi pundit i mahometa┼äskimi mollachami, wszystko o d bywa si─Ö na spos├│b angielski. Roku 1829 liczba os├│b w s┼éu┼╝bie kompanii zostaj─ůcych wynosi┼éa 177,505, kt├│rych pensya koszto wa┼éa j─ů 3,440,000 fun. szter. Samego generalnego gubernatora pensya dochodzi┼éa 24,41S fun. szter (975,720 z┼ép.). Od roku 1834 znaczne zasz┼éy ulepszenia w zarz─ůdzie. I tak ustanowiono zpomi─Ödzy rodowitych Indyan s─Ödzi├│w pierwszej instancyi(sud de-Amim iassessor├│w przy poborcach i sta┼é─ů wyznaczono im
    pensy─ů. R├│wnie┼╝ j─Özyk krajowy przyj─Ötow administracyi. 3.DOCHODYKOMPANII. Funduszwakcyachkompanii indyjskiej wynosi 5 milion├│w f. szt. a gdy r. 1834 sko┼äczy┼é si─Ö dawny przywilej, posiada┼éa kompania w gotowych pieni─ůdzach,
    w nieprzedanych towarach iinnej w┼éasno┼Ťci 14,649,390 fun. szt. D┼éugi kompanii dochodzi┼éy 1833 r: 30,774092 f.szt. Dochody, kt├│rew przeci─Öciuz15lat(od1814-1829) czyni┼éyrocznieblizko 21 mil. f. szt. wynosi┼éy ┼Ťrednio w trzech latach, 1833-1836), po 14,450,514 a wydatki w Indyach do 12,120,919 f. szt. rocznie. Doda─ç jeszcze trzeba do tego wydatki w Anglii (procent posia daczom wschodnio-indyjskich papier├│w, pensye, koszta, zak┼éad├│w kompanii w Anglii, ┼╝o┼éd dla kr├│lewskiego wojska b─Öd─ůcego na s┼éu┼╝bie w Indyach it.d.). Opr├│cz wymienionych dochod├│w, zy ska┼éa jeszcze kompania z handlu, w latach 1835 i 1836, summ─Ö 10,176,198 f szt. Najwi─Öcej dopuszczaj─ů si─Ö uci─ů┼╝liwo┼Ťci zemin dary, od czasu jak im zupe┼énie poruczono w┼éasno┼Ťci gruntowe.
    4.SI┼üAZBROJNA. 1830r.sk┼éada┼éasi─Ö(wed┼éugpodania Montgomery Martin), z 253,918 ludzi, w kt├│r├ęjto liczbie by┼éo:
    regularnychwojskeuropejskich. . . . 35,590 * – indyjskich(Seapoy). .148,067
    nieregularnychwojskeuropejskich. . . 832 * ÔÇ× krajowc├│w . . . 69,429
    Marynarkaskładasięz1fregaty,10mniejszych wojennych statków,2zbrojnychparowychstatkówikilkustrażowych.
    -ÔÇó->Q<>- ÔÇô 245 ÔÇô
    b) PAŃSTWA NIEPODLEGŁE.
    I. P a ń s t w o S y k s ó w .
    a. S RAJ,
    Syksowie (Seikhs, Sikhs, Sieks), na lewym brzegu rzeki Setle dje s─ů lennikami kompanii wschodnio-indyjsko-angielskiej: miesz kaj─ůcy za┼Ť na prawym brzegu tej┼╝e rzeki, sk┼éadali niepodleg┼ée pa┼ästwo; atoli w ostatnich czasach, ksi─ů┼╝─Ö Lahory, (tak┼╝e ksi─ů┼╝─Ö syksowski), podbi┼é sobie innych ksi─ů┼╝─ůt Syks├│w, niemniej wcieli┼é do swych kraj├│w znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç Afganistanu itak utworzy┼é dosy─ç pot─Ö┼╝ne pa┼ästwo, kt├│rego wojsko, w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci na spos├│b europejski jest uorganizowane. Ksi─ů┼╝─Ö ten nazywa┼é si─Ö Randszit Singh czyli Runszit-Singh, umar┼é on 1839 r. a po nim nast─ůpi┼é synjego Kurryk-Singh. ÔÇó –
    Po┼éo┼╝enie:86ÔÇô95*d┼éug.;27ÔÇô35 p├│┼én.szer.GraniczyzAf ganistanem,rzek─ůSind,angielskiemiIndyamiiTybetem. Rozle g┼éos─ç pa┼ästwa wynosi 8000 mil kw. Grunt na p├│┼énocy g├│rzysty ilesisty, szczeg├│lniej r├│wnin─Ö kaszmirsk─ů otaczaj─ů od p├│┼énocy w y s o kieg├│ryHimalajaiHindukusz. W Peszauerci─ůgn─ůsi─Öni┼╝szeg├│ry
    Kejberi pasma g├│r s┼éonych w s├│l nader bogatych. Pendszab iM u l tam s─ů kraje p┼éaskie i w cz─Ö┼Ťci bardzo ┼╝yzne, z reszt─ů p┼éonnemi piaskami pokryte. Rzeki,znaczniejszes─ů:SindczyliIndus,Kabul, Szelum, Rawy, Setled┼║, Begah. Ca┼ée pa┼ästwo dzieli si─Ö na n a st─Öpuj─ůce cz─Ö┼Ťci: 1) Pendszab czyli krajpi─Öciu rzek,jego obwody: Lahore, linhut, Rechtna, Barri, Jalindra, Sindi Sagor, krajGuker├│w; 2) Kuhistan czyli kraj g├│rzysty; ksi─Öztwa: Rajsur, Puonach, J a m boe, Kishtewar, Kangra, Gular, Seebah, Chumbah, Koloo, Mundi, Sukaid. Doda─ç tu jeszcze nale┼╝y zdobyte 1827 r. na Afganach kraje: 3) trzy prowincye Czocz, Hasareh i Peszauer kt├│re dawniej cz─Ö┼Ť─çKabulustanowi┼éy;4)Kaszemirzwieluw g├│rachksi─Öztwami; ÔÇô 246 ÔÇô
    i 5) Multan, z prowincyami Multan, Leja, Dera-Ismail-Chan, Dera-GhasiChaniBuhawalper. P┼éodycodometal├│w,z┼éoto i┼╝elazo, s├│l, saletra, boraks, zbo┼╝e, ry┼╝, cukier, indygo, tytu┼ä, bawe┼éna, szafran, wino, przednie owoce, konie, byd┼éo, owce, kasz mirskiekozy s┼éawne d┼éugim idelikatnym w┼éosem, wielb┼é─ůdy,je
    dwabniki, dzikiezwierz─Öta,it.d.
    S┼éawna dolina Kaszemir, jest jedn─ů z najpi─Ökniejszych okolic
    w Azyi; g├│ry Himalaja otaczaj─ů j─ů od p├│┼énocy, zachodu i po┼éu dnia, a rzeka Indus granic─ů jest od wschodu przerzyna j─ů rzeka Behut (staro┼╝ytny Hydaspes) do kt├│rej uchodzi mn├│ztwo malowni czych strumieni. Indyanie uwa┼╝aj─ů t─Ö dolin─Ö za ojczyzn─Ö swych bramin├│w:Chi┼äczycywywodz─ůzniejswegoFoe wed┼éugmaho metan├│wjesttoraj,w kt├│rymmieszkalipierwsiludzie.Mieszka┼äcy s─ůrodu indyjskiego imowi─ů narzeczem pokrewn├¬m sanskrytowi. Ich panuj─ůc─ů religi─ů jest islamizm. Jest to lud pi─Ökny, silny, z r ─Ö czny,bardzoprzemy┼Ťlny,alemi─Ökkiinajmniejwaleczny. Uprawa gruntu wyborna. G┼é├│wnym przedmiotem przemys┼éu s─ů we┼éniane tkaniny z pomi─Ödzy kt├│rych szale kaszmirskiemi zwane, tyle s─ů s┼éawne. Wyrabiaj─ů je z koziego puchu, i dostarczaj─ů rocznie do 80,000 sztuk. Samo sto┼éeczne miasto Kaszemir (dawne Sirynagur) liczy 16.000 warstat├│w. Kraj ten opatruje tak┼╝e cz─Ö┼Ť─ç Indyj rozynkami imelonami;ÔÇô liczy do 2 milion├│w ludno┼Ťci.
    -ÔÇó*$@$ ÔÇó
    ÔÇó *2a*.
    Pochodzenie r├│┼╝ne pokolenia Indyan, lud w og├│lno┼Ťci kszta┼é tny, dobroduszny, bardzo pracowity, bitny, m─Ö┼╝ny, a mianowicie Syksowie, Syngowie, D┼╝aty, Rasbuty, Juty, Afganie, Beludzio wie, Mongolczycy iGukery.
    Ludno┼Ť─çpodaj─ůna8milion├│w.ÔÇô Ichzatrudnieniemjestrol nictwo i ch├│w byd┼éa, oko┼éo czego lubo z niewielki├ęm zaj─Öciem
  • 247 ÔÇô
    aleznaczn─ůchodz─ůkorzy┼Ťci─ů g┼é├│wniejszemiwyrobamis─ůtkani ny bawe┼éniane, s┼éawne kaszmirskie szale, tudzie┼╝ we┼énianei jedwabne tkaniny, papier, kobierce, wyroby lakierowane, bro┼ä.
    Religia im w┼éa┼Ťciwa przez Indyanina Gurruh Nanek (w 14 lub 16 wieku) zaprowadzona, jednego tylko najwy┼╝szego Boga a┼╝a dnychpodrz─Ödnychb├│ztwnieprzypuszczaj─ůca pr├│cztegobrami niimahometanie.ÔÇô Forma rz─ůdu: dawniej Syrdarowie teokra tyczni szczeg├│lnych powiat├│w ┼é─ůczyli si─Ö pod jednego zwierzchni ka wybieranego przez rad─Ö narodow─ů (Guru Mata); teraz zwi─ů zek ten istnieje tylko z imienia, gdy┼╝ Runszit-Singh, ksi─ů┼╝─Ö L a hory wszystkich do p┼éacenia sobie haraczu zniewoli┼é.ÔÇôDocho dytegopa┼ästwawynosi─çmaj─ů70ÔÇô90 milion├│wz┼ép.ÔÇôSi┼éa zbrojna Runszita,1838r.sk┼éada┼éasi─Öz600dzia┼ér├│┼╝negoka libru, 48,500 jazdy i 24,500 piechoty. T─Ö armi─ů uformowa┼é i na spos├│b europejski wy─çwiczy┼é francuzki genera┼é Alard. Do niej tak┼╝e nale┼╝a┼éa legia jazdy francuzkiej (6000 ludzi) utworzo na przez tego┼╝ genera┼éa, ubrana i uzbrojona lancami, szablami ipistoletami, zupe┼énie na spos├│b europejski. Prawie ca┼éa k o m menda, w ca┼é├ęj armi odbywa si─Ö w j─Özyku francuzkim. Piechota
    uzbrojonajestkarabinamizbagnetami wszystkoporz─ůdnieodzia ne i regularnie p┼éatne.
    ÔÇó┬«ÔÇó
    I. Państwo Gwalior czyli dawniejszy Maha Raja Sindia.
    ├ś┬ź SRAJ.
    Le┼╝y pod 93ÔÇô96┬░ 43′ d┼éug a22ÔÇô26┬░52′ p├│┼én.szer.:ogra niczaj─ůjeAgra,Allahabad,Bopaul,KandesziAjmeer. Rozleg┼éo┼Ť─ç: 1860 milkw. Gruntpowi─Ökszejcz─Ö┼Ťcig├│rzysty,ale┼╝yzny. Rze ki Chumbul, Kali, Sind, Betwa, Nerbudda, Djuma, Sagermutti, ÔÇô 248 ÔÇô
    Parbute, Kobarry, Pohoje, Binna. P┼éody wszelkiego gatunku zbo┼╝e, ry┼╝, pszenica, proso, jarzyny, ro┼Ťliny str─ůczkowe, indygo, bawe┼éna, tytu┼ä, przednie owoce, r├│┼╝ne gatunki drzewa, byd┼éo, owce, wyborne konie, wiele domowego ptastwa. Podzia┼é a) p o siad┼éo┼Ťci w Malwach; b) posiad┼éo┼Ťci w Agra; c) w Kandecz.
    -ÔÇó-30ÔéČ o
    ÔÇó *2saster.
    Pochodzenie:Indyaniebitne,bardzowytrwałe,namałem prze
    staj─ůce pokolenie cz─Ö┼Ťci─ů Maraci, cz─Ö┼Ťci─ů Grassia, Jaut, ju┼╝ m u
    zu┼émanie sekty Borah. Ludno┼Ť─ç wynosi─ç ma 4 miliony. Zatru dnieniem: rolnictwo, ch├│w byd┼éa,aszczeg├│lniejkoni. Przemys┼éi
    o┼Ťwiecenieprawiewcaleprzyt┼éumione. ReligiaBramin├│w. Rz─ůd: nieograniczona monarchya, na czelejego obecnieAliDjah Djan kodji Rao Sindiabehadir. Dochody jego wynosz─ů 40 mil. z┼ép. a wojskama 40,000,kt├│repowi─Ökszejcze┼Ťcisk┼éadasi─Özeszcz─ůt k├│w rozwi─ůzanej armii ksi─ů┼╝─ůt marackich.
    –>@<>-
    III. P a ń s t w o N e p a u l.
    4A, S R A J.
    Po┼éo┼╝enie: 97-40-106’20ÔÇÖ d┼éug, 26’25’ÔÇô3040 p├│┼én. szer.; graniczy na p├│┼énoc z Tybetem, na wsch├│d z Butanem, Il├á po┼éud.wsch├│dzBengalem,napo┼éudniezBaharemizOude,
    napo┼éud.zach├│dzDelhi,nazach├│dzGurwalem.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç, ┼é─ůcznie z ksi─Öztwem Sikkim zostaj─ůc├ęm pod opiek─ů kompanii a n gielski├ęj,2530m.kw.ÔÇô Gruntjakdolinaalpejska,mi─Ödzydwoma r├│wnolegle ci─ůgn─ůcemi si─Ö i coraz wznosz─ůcemi pasmami g├│r; najbardziej┼Ťcie┼Ťniaj─ůj─ůkuwchodowig├│ryLamaDangra. Od
  • 249 ÔÇô
    strony p├│┼énocn├ęj wznosi si─Ö ┼éa┼äcuch g├│r Himalaja z o┼Ťmi─ů wysokiemi szczytami. Rzeki: Kozah powstaj─ůcy zrzek Rusi iG e erkoo: Gunduk do kt├│rego uchodz─ů z prawej strony Modi, Tir:ool Gunga, Marichangdi, Setigunga i Rapti, z lewej za┼Ť Rakhagar, Mayandi Kola, Barigar, Beri Kola i Arhung; Gogra z rzekami SwetagungaiBaharee. Konkioddziela,nawschodzie,Nepaulod ksi─Öztwa Sikkim. Klimat: alpejski z takiemi┼╝ jak w Szwajcaryi sprzeczno┼Ťciami, w dolinach nader ┼éagodny izdrowy, wielce przy
    jazny dla wegetacyi. P┼éody naturalne: z┼éoto (w rzekach), nieco srebra, wiele miedzi, o┼éowiu, wyborne ┼╝elazo, arszenik, siarka, marmur, jaspis, kryszta┼é, wapno, ┼éupek, byd┼éo, yak, bawo┼éy, owce, konie, psy, s┼éonie, nosoro┼╝ce, tygrysy, lamparty, szakale, lisy, pi┼╝mowce, ma┼épy, zaj─ůce, dzikie kozy, wiele ptastwa, ryb, pszcz├│┼é; ry┼╝, kukuruza, ┼╝yto, ro┼Ťliny str─ůczkowe, bawe┼éna, szafran, trzcina cukrowa, konopie, kardamon, pieprz, imbir, owoce, wino, roz maite gatunki drzewa. Podzia┼é 9 obwod├│w: Nepaul, obw├│d 24 Rajas├│w, obw├│d 22 Rajas├│w, Mukwanpoor, Khiraut, Khatang, Chayenpoor, SaptariiMorung.
    ÔÇó┼×┬ę┬«
    Q
    G. ┬ž$$$$$$$$$,
    Ludno┼Ť─ç: 2,500,000 dusz. Pochodzenie: Indyanie, Newarowie, Denwarowie,Purbutty. Zatrudnieniemichbardzostarannerol nictwo: wszystkie kraje i grunta rozdzielone s─ů mi─Ödzy ksi─ů┼╝─ůt i duchowie┼ästwo iod tych wydzier┼╝awiane. Rzemios┼éami trudni─ů si─Ö tylkoNewarrowie s─ůonitkaczami,kowalami,┼Ťlusarzami,dobre mi cie┼Ťlami, no┼╝ownikami iwybornemi z┼éotnikami. Robi─ů papier z┼éyka,napojezry┼╝uilikworzry┼╝uipszenicyzwany Ihaur,po wszechnielubiony. Handelprowadz─ůtylkozTybetemiBengalem; wyprowadzaj─ůzNepaulu s┼éonie,s┼éoniowez─Öby,ry┼╝,budulec,sk├│ ry, imbir, kuth (terra japonica), wosk, mi├│d, ┼╝ywic─Ö, pamara┼äcze,
    pieprz, pachni─ůc─ů kor─Ö, mied┼║, oliw─Ö, bawe┼én─Ö; pr├│cz w┼éasnych Tom II. 32
  • 250 –
    p┼éod├│w rozwo┼╝─ů tak┼╝e wyroby tybeta┼äskie po Bengalu. Wszelkie towary przeprowadzaj─ů przez g├│ry karawanami na koniach io w cach. Religia panuj─ůcabramajska,aopr├│cztejbuddajska,lamaj skaimahometa┼äska, O┼Ťwiecenieprawienatym┼╝e,cowIndyach, stopniu g┼é├│wnymprzedmiotemnaukiastronomia,czyliw┼éa┼Ťciwie astrologia itu tak┼╝e naukowo┼Ť─ç dziedzictwem jest bramin├│w.
    ÔÇó$Q6 ÔÇó
    G┼é. $ 3 4 \ ÔÇÜ D $ $ $ $ $ $ $ $ $ $ \ .
    Nieograniczona monarchya na czele kt├│rej jest Rajas, maj─ůcy przy boku rad─Ö stanu z nast─Öpuj─ůcych sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö wysokich urz─Ödnik├│w: 4 Chauteryjas (g┼é├│wnych ministr├│w), 4 karigi (sekre tarzy stanu), 4 sirdar├│w (namiestnik├│w), 2 khurdar├│w (sekretarzy), kupperdara (prowiantmajstra)iklazanchee(podskarbiego). Mi─Ö dzy panuj─ůcym a ludem po┼Ťredniczy 36 Thurgur, naczelnik├│w rodzin Ghorka, kt├│rych Rajas, w wa┼╝nych potrzebach kraju, za si─Öga rady. Kaidym okr─Ögiem zarz─ůdza Subah. Kontroll─Ö rz─ůdu utrzymuj─ůczterejbicharizeswym naczelnikiemdithna;cidodaj─ů ka┼╝demu subahowi podkanclerzegoiprzestrzegaj─ůaby urz─Ödnicy wiernie swe obowi─ůzki pe┼énili. Kodeksem praw jest Derma Sza stra. Poborem dochod├│w trudni─ů si─Ösubahowie za po┼Ťrednictwem
    foughdar├│w, albo te┼╝ zadzier┼╝awiaj─ů je iznadarom. Og├│┼é docho d├│w pa┼ästwaszacuj─ůna20mil.z┼ép. Regularnamilicyawynosi
    18,000 ludzi, podzielona jest na 60 kompanij, ka┼╝da pod dow├│dz twemsubadaraipewnejliczbyjemandar├│w. Nieregularnamilicya zdajesi─Öby─çbardzoliczna. Ksi─ů┼╝─ÖSikkimoderwa┼ési─ÖodNe paulu i od 1810 r. zostaje pod opiek─ů kompanii angielski├ęj.
    ÔÇó┬ę├ľ<>-
    IV. Posiad┼éo┼Ťci innych pa┼ästw europejskich.
    a) Portugalczycy maj─ů obw├│d Goa na zachodnich brzegach Dekanu. Posiad┼éo┼Ť─çtale┼╝ypod91’24’ÔÇô91┬░59’d┼éug, a 14’58ÔÇÖ 15’53’p├│┼én,szeroko┼Ťci,otoczonamorzem arabskiemiangielski├ęmi
    posiad┼éo┼Ťciami Bejapoor iKanara. Rozleg┼éo┼Ť─ç jej wynosi 51 mil
    kw. Grunt wzgorzysty a┼╝ do Gat pi─Ötrami si─Ö wznosz─ůcy; nad
    morzempiaszczysty. Rzekiprzeze┼äp┼éyn─ůce:Mandawa Salzet,za
    tokaGoazprzygórkiemRamas. Płody:bawełna,konopie,pieprz,
    kardamon, ry┼╝,byd┼éo,ryby,s├│l.Mieszka┼äc├│w90,000,aza┼Ťznad
    morskiemi miastami Diu iDaman w prowincyi Guzerata w In
    dostanie, zkrajem w Timor ipółwyspem Makao, któremi wszy
    stkiemi zarz─ůdza gubernator z tytu┼éem wicekr├│la w Indyach, og├│lna ludno┼Ť─ç dochodzi500,000, arozleg┼éo┼Ť─ç kraj├│w zajmuje 230 m. kw.
    Ludno┼Ť─ç ta sk┼éada si─Ö z Portugalczyk├│w iIndyan. Ich zatrudnie niem jest:rolnictwo,ch├│wbyd┼éa,rybo┼éowstwo,bawe┼énianeije dwabne tkactwo tudzie┼╝ wypalanie araku. IIandel, mianowicie w WillanuowadeGoa,dosy─çjest┼╝ywyizatrudnia25 w┼éasnych ukr─Öt├│w. Prawie wszyscy mieszka┼äcy s─ů religii katolickiej, kt├│ r─ů ju┼╝ wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Indyan przyj─Ö┼éa. Pr├│cz tego s─ů wyznawcy bramy. Dochody,1821r.wynosi┼éy622,000,awydatki798,000 kruzad├│w (po z┼ép. 4, gr. 24).
    b) Francuzi maj─ů obw├│d Pondichery iKarikal w Karnatyku, obw├│d Mahe w Dekan, tudzie┼╝ Czandernagor i wiele faktoryj w Bengalu, og├│┼éem do 29 mil kwadr. i207,000 mieszka┼äc├│w, trudni─ůcych si─Ö upraw─ů ry┼╝u, bawe┼ény i niekt├│rych po┼éudnio wych owoc├│w, zbiorem soli, iwreszcie rozmaitemi rzemios┼éami, Mahe wa┼╝ny prowadzi handel
    c) Du┼äczycy posiadaj─ů obw├│d Trankebar w Dekan z miastem Trankebar, twierdz─ů Dansborg, kilka wsi, tudzie┼╝ miasto Seram
    purw Bengalu og├│┼éem4milkw.i35,000ludno┼Ťci,kt├│rzyr├│ wnie┼╝ uprawiaj─ů ry┼╝, bawe┼én─Ö iprzednie owoce, trudni─ů si─Ö rybo ┼éowstwem, tkactwem, zbiorem soliir├│┼╝nemi rzemios┼éami, a przy t├ęm znaczny prowadz─ů handel. –
    Ka┼╝d─ů z wymienionych posiad┼éo┼Ťcizarz─ůdza w┼éa┼Ťciwy gubernator.
    ÔÇó┬ęÔÇó x. INDYE ZAGANG─śS0W─ś.
    4A. $ $ $ !.
    1.PO┼üO┼╗ENIF. 109ÔÇŁÔÇô127 wsch.d┼éug,1┬░7’ÔÇô27″p├│┼é
    nocn├ęj szeroko┼Ťci, granicz─ů zChinami, Tybetem, Indyami przed
    gangesowemi ioceanem indyjskim. 2. ROZLEG┼üO┼Ü─ć.
    Posiad┼éo┼Ťciangielskie . 4,400 m. kw.
    Birma(pa┼ästwoBirman├│w) 9,560 . . Siam ÔÇŽÔÇŽ9,500. A%
    Malaka ÔÇŽ..2,000ÔÇ× ÔÇ× | AnamÔÇŽÔÇŽ13,000ÔÇ× *
  • Razem 38,460 milkw. 3.GRUNT. Odg┼é├│wnegow─Öz┼éag├│rtybeta┼äskichrozcho dzi si─Ö pi─Ö─ç odn├│g, od p├│┼énocy na po┼éudnie i po┼éudnie-wsch├│d.
    ┼Ürodkowy┼éa┼äcuchg├│rko┼äczysi─Önaprzyl─ůdkuRomania Kraje pochylaj─ů si─Ö od p├│┼énocy ku po┼éudniowi. Mi─Ödzy pasmami g├│r wida─ç tu i owdzie pi─Ökne doliny, r├│wniny: dzikie i p┼éonne lub bagniste okolice przegrodzone s─ů ┼╝yznemi gruntami i pi─Öknemi l a sami; w og├│lno┼Ťci ta cz─Ö┼Ť─ç Azyi mianowicie ku p├│┼énocy iwscho dowi ma┼éo jest znana (ÔÇÜ). –
    Morza odnogaTunkin:odnogaSiam,cie┼ŤninaMalakka,odnogi bengalska imartaba┼äska.
    Rzeki Sangkoi (zowi─ůca si─Ö w Chinach Holi-Kiang); Menam kom (348 mil up┼éywaj─ůca), Menam, San-Luen (w Chinach L u
    (ÔÇÜ Zdaje si─Ö ┼╝e podobnie jak po┼éudniowa Ameryka po┼é─ůczonajest mi─Ö: dzymorzem Panama z Ameryk─ů p├│┼énocn─ů, tak p├│┼éwysep Malakka, przez w y sp─Ö Sumatr─Ö i inne, ┼é─ůczy┼é niegdy┼Ť Azy─ů z Australi─ů. \ ÔÇô 253 ÔÇô
    Kiang); Irawaddi (w Tybecie D┼╝angbo-Czu, w Chinach Pin-Lang Kiang); Brahmaputra (w Assam Bor-Lohit).
  1. KLIMAT. W ma┼éej cz─Ö┼Ťci, dla blizko┼Ťci wysokich g├│r, umiarkowane, ┼éagodnepowietrze. Wi─Öksza za┼Ťcz─Ö┼Ť─çw gor─ůcym pasie wystawiona jest na skwarne upa┼éy, kt├│re tylko zmiennemi wiatrami (monsun), d┼éugiemi w mokrych porach deszczami im o r skiemi po nadbrze┼╝ach wiatrami miarkowane bywaj─ů.
  2. P┼üODY NATURALNE. Cia┼éa kopalne: z┼éoto, srebro, o┼é├│w, ┼╝elazo, cyna, mied┼║, antymon, s├│l, saletra, kuth (ziemia j a po┼äska), drogie kamienie, jako to: najpi─Ökniejsze rubiny, szafiry, topazywBirmie. Ro┼Ťlinyszacownegatunkidrzew(sapan,kalam bak, orle’drzewo), teak (szczeg├│lniej przydatne do budowy okr─Ö t├│w), bambus, gumma, indygo, bawe┼éna, oliwa, betel, areka, sago, ananasy, kokosowe orzechy, cukier, herbata w Assam, pieprz, ry┼╝, zbo┼╝e. Zwierz─Öta: s┼éonie, tygrysy, bawo┼éy, ma┼épy, pi┼╝mowce, p a
    wie, papugi, jadalne gniazda jaskółcze (salangany), wiele gatun ków ryb, pszczoły,jedwabniki.
    -ÔÇó–>@@ÔÇó
    u 32a*.
    1.LUDNO┼Ü─ć. Wed┼éugnajbli┼╝szegodoprawdypodobie┼ä stwa, 21,600,000 tojest:
    Posiad┼éo┼Ťciangielskich 1,500,000dusz. Birma . . . . . 4,000,000 – Siam. . . . . . 3,600,000 ÔÇ× Malakka . . . . . 500,000 – Anam ÔÇŽ..12,000,000|-
    Ogółem 21,600,000 dusz. 2.POCHODZENIE. Ródmongolski,amianowicietrzygłó
    wne szczepy:
    1) Anamici, ich pokolenia: Tunkinczycy, Kochinchińczycy, K a m

bojowce, Laozery, tudzie┼╝ g├│rale: Loe, Moi iMuang.

  • 254 –
    2) Birmanie,amianowicie:w┼éa┼ŤciwiBirmanie,Peguanie,Ka rianie, Zabainy, Kyrny, Taungsu, Yau, Palaon, Pyon, i t. d.
    3) Siamczycy, tak┼╝e na wiele dziel─ůcy si─Ö ga┼é─Özi.
    J a k r ├│ w n i e ┼╝ M a l ├í j e , A s s a m e s y , G a r r o w s y , M u g g , K a s s a j e i t. d . W wielute┼╝okolicachutrzymuj─ůsi─ÖChi┼äczycy.
    3.ZATRUDNIENIE. Pomimopi─Öknystanro┼Ťlinno┼Ťcima┼éo wida─ç dba┼éo┼Ťci oko┼éo rolnictwa, a niepewny, chwiej─ůcy si─Ö stan polityczny, ucisk bez najmniejszego ograniczenia ani miary, nie ustanne, ze sk┼éonno┼Ťci do wojny wynikaj─ůce zaburzenia, nie d o zwalaj─ů zaj─ů─ç si─Öporz─ůdnym chowem byd┼éa. Jak wi─Öcrolnictwo taki ch├│w zwierz─ůt domowych ledwo w zawi─ůzku istniej─ů. Taki stan rzeczy r├│wnie ma┼éo sprzyja zakwitnieniu rzemios┼é; wszelako
    znane tu s─ů niemal wszystkie ich ga┼é─Özie, ale w og├│lno┼Ťci ledwie zajmuj─ů si─Ö niemi tyle, ile wewn─Ötrzne potrzeby kraju wymagaj─ů. Znaczny prowadz─ů handel z Chinami iangielskiemi Indyami, ale z reszt─ů ┼Ťwiata najmniejszych nie m a handlowych stosunk├│w, gdy┼╝ tutejsi ksi─ů┼╝─Öta lekaj─ů si─Ö polityki zbrojnych kupc├│w euro pejskich. W Singapore, w Indyach angielskich, jest g┼é├│wny targ handlu z┼éota indyjskiego archipelagu; niemni├ęj Miasto Moulmein wzagangesowychIndyachangielskich,sta┼éosi─Ö,w ostatnichcza
    sach wa┼╝nym punktem handlowym.
    4.RELIGIA. NajbardziejupowszechnionajestreligiaBud
    dy; obok niej jednak istnieje islamizm i nauka Konfucyusza. S─ů tak┼╝e i chrze┼Ťcianie.
    5 O┼ÜWIECENIE. Zagangescy Indyanie, prawie r├│wno o┼Ťwiecenis─ůzprzedgangesowemi Indyami,g├│ralejednak bardzo ma┼éo okrzesani, dzicy. – –
    a) Indye zagangeskie angielskie. ┬žÔÇó ┬ž R A J,
    Po┼éo┼╝enie(niezajmuj─ůcw toMalakkiiprzyleg┼éychjejwysp Pulo-Pinang iSingapore): 108’24ÔÇÖ-116* wsch. d┼éug. i 10″-27″
  • 255 –
    p├│┼én. szer. Na dwie g┼é├│wne dzieli si─Ö cz─Ö┼Ťci zkt├│rych p├│┼énocna le┼╝ymi─ÖdzyTybetem,Birm─ů,odnog─ůbengalsk─ůiBengalem po ┼éudniowa za┼Ťmi─ÖdzyBirm─ů,Siamiodnog─ůbengalsk─ů. Rozleg┼éo┼Ť─ç 4400milkw. Podzia┼ékrajebezpo┼Ťrednie,dokt├│rychnale┼╝─ůdol ny Assam, Arakan: Martaban, Yee (Yi), Tawai, Tenasserim i w y spa Mergui, Pulo-Pinang iSingapore, tudzie┼╝ kraj Malakka; kraje po┼Ťrednie: g├│rny Assam, Djentiah, Kaczar, kraj Garrow, Kassai i
    inneg├│rnekraje.Grunt cz─Ö┼Ťci─ůg├│rzysty,cz─Ö┼Ťci─ůw─ůzkipasni zin nadmorskich, w og├│lno┼Ťci ┼╝yzny inader plenny. G├│ry: Gar row, Mugy, Anapektomiu. Rzeki: Brahmaputra z pomniejszemi rzekami Brak iGumti; Arakan, Pegu, San-Luen, Tawaii Tenas serim. Klimat: w cz─Ö┼Ťci p├│┼énocn├ęj podobny jak w p├│┼énocnym Bengalu, w po┼éudniowej podzwrotnikowy. P┼éody: z┼éoto, srebro,
    miedi, żelazo, ołów, saletra, sól ryż, bawełna, tytuń, pieprz, imbir, cukier, herbata (w Assam), opium, gumma, drzewo aloe sowe, teak; indyjskie owoce, pomarańcze, ananasy, granaty, areka, betel;konie,bydło bawoły,owce,kozy,ptastwo,ryby,pszczoły, jedwabniki, słonie iinne dzikie zwierzęta,
    R├│┼╝nego pochodzenia, Assamowie i Kassaje zdaj─ů si─Ö by─ç szczepem Indyan; Garrowie iinni gorale jeszcze bardzo surowi, tak i┼╝ u wielu w zwyczaju s─ů jeszcze ofiary ludzi. Jest tak┼╝e lud z w a nyMugg,tudzie┼╝MalajeiChi┼äczycy. Ludno┼Ť─ç,bardzoma┼éoznana, oko┼éo p├│┼étoramiliona dusz(w samym Assam 800,000 liczy─çm o
    ┼╝e. Zatrudnienie: uprawa ry┼╝u, ch├│w byd┼éa, jakie takie g├│rnictwo, p┼é├│czkarnie z┼éota, ch├│w jedwabnik├│w, jedwabne i bawe┼éniane tkactwo. Mieszka┼äcy p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci prowadz─ů l─ůdowy handel zTybetem, Birm─ů iBengalem. Za┼Ť morski handel najczynniejszy jestwMoulmein,Pulo-PinangiSingapore. Poniewa┼╝ostatnie miasto jest wolne, przeto wiele w ni├ęm jest wielkich dom├│w
    handlowych ido jego portu liczne zawijaj─ů okr─Öty europejskie i
  • 256 –
    azyatyckie, mianowicie chi┼äskie iinne. Roku 1832-1833, w y w├│z z Singapore szacowany by┼é 7,595,190, a przyw├│z 9,101,179 dollar├│w. Panuj─ůcemi religiami s─ůbramajskaibuddajska. Teraz s─ů tak┼╝e ichrze┼Ťcianie. Co do o┼Ťwiecenia, to na bardzo nizkim jest stopniu, najwi─Öcej wida─ç go w Singapore, gdzie tak┼╝e s─ů szko
    ÔÇó
    (a. R 3 A D $ $ r $ $ 9 ┬ž 9 R $ A .
    Kraj ten, r├│wnie jak Indye przedgangesowe, nale┼╝y do w s c h o dnio-indyjsko-angielskiej kompanii; odst─ůpili go j├ęj Birmanie 1826 r.;atoliwyspy Pulo-Pinang iSingapore dawniej ju┼╝ do sta┼éy si─Ö w jej posiadanie, a kraj Malakka odst─ůpilijej Hollendrzy
    1824 r. w zamian za angielskie posiad┼éo┼Ťci na wyspie Sumatrze. Od roku 1830 Mallaka, Pulo-Pinang i Singapore przy┼é─ůczone zosta┼éy do prezydentostwa Kalkutty. Pr├│cz tych Assam, Arakan, Martaban, Yee, Tawai iTenasserim wraz zMergui, s─ů kraje zu pe┼énie zale┼╝─ůce od kompanii indyjskiej, przeciwnie Kaczar, K a s sai, kraje Garrow, iinne g├│rne zostaj─ů pod rz─ůdami w┼éasnych R a
    jas├│w, czynsz tylko Anglikom p┼éac─ů, a zreszt─ů od nich nie zale┼╝─ů ÔÇó-ÔÇó–> Q @ > –
    b) Państwo Birmanów.
    4\ÔÇó ÔÇóÔÇóÔÇóÔÇó
    Po┼éo┼╝enie: 111ÔÇô118 wsch. d┼éug., 16ÔÇô27┬░ p├│┼én.szer.Gra nicami s─ů na p├│┼énoc Assam ima┼éo znane okolice g├│rali, kt├│rych licz─ů do zagangeskich Indyj angielskich; na wsch├│d Chiny, Siam iangielskiMartaban napo┼éudniezatokabengalska,nazach├│dta┼╝ zatokaiangielskieIndyezaGangesem. Podzia┼é8prowincyj: Birma, Pegu, Mre-lap-czan, czyli Koszampri, Lowaszan (te dwie
    ły malajska ichińska.
  • 257 ÔÇô
    |
    prowincye s─ů cz─Ö┼Ťci─ů Laos), Martaban (kt├│rej cz─Ö┼Ť─ç nale┼╝y do Anglik├│w)iwreszciekrajewielulud├│wczynszowych. Grunt trzy ┼éa┼äcuchy g├│r ci─ůgn─ů si─Ö od p├│┼énocy ku po┼éudniowi pochy┼éo┼Ť─ç ku po┼éudniowi. Ziemia bardzo urodzajna, a szczeg├│lniej nad rzekami kt├│re, podobnie jak Nil w Egipcie, cz─Östo wylewaj─ů. G┼é├│wniejsze rzeki: Irawaddi, Kien-duen, Zittangi San-Luen. Klimat gor─ůcy. Wschodnio-po┼éudniowy Monsun sprowadza deszcz, aza┼Ťp├│┼éno cno-wschodni susz─Ö. P┼éody: z┼éoto, srebro, platyna (niedawno o d kryta), antymon, wiele ┼╝elaza, cyna, o┼é├│w, mied┼║, saletra, s├│l, siarka, drogie kamienie, marmur, bursztyn, olej skalny, zbo┼╝e, ry┼╝,
    bawe┼éna, indygo i wreszcie jak w Indyach przedgangeskich. P a ┼ä stwo sk┼éada si─Ö z kr├│lestw A w y i Pegu, tudzie┼╝ z cz─Ö┼Ťci Laos.
    ÔÇó 2a
    Ich pochodzenie w┼éa┼Ťciwi Birmanie, Peguanie, Karianie,Sza nowie, Taungsu, Plau, Zabajnie, Kyeni it. d. Lud w og├│lno┼Ťci czynny, weso┼éy, odwa┼╝ny, roztropny, ┼éagodny i wzgl─Ödem obcych uprzejmy, lecz w wojnie nadzwyczaj okrutny. Nie m a mi─Ödzy nimi tejr├│┼╝nicy kastco w Indyachprzedgangeskich,anawet kobiety, podobniejakw Europie,s─ůwolne.Ludpospolitychodziprawiena go, zamo┼╝niejsi nosz─ů jedwabn─ů ibawe┼énian─ů odzie┼╝, kobiety o b
    wijaj─ů si─Ö sztuk─ů materyi i bynajmniej nie my┼Ťl─ů o nadaniu jej j a kiegokolwiek kszta┼étu. Wszyscy, tak m─Ö┼╝czyzni jako i kobiety, nosz─ů wachlarze. Ubodzy ┼╝yj─ů samym ry┼╝em i rybami, bogaci lubi─ů dobrze je┼Ť─ç i w tym wzgl─Ödzie dosy─ç maj─ů smaku. J─Özyku Birman├│w dwojaki, jeden ┼Ťwi─Öty zwany pali, drugi pospolity, karian, ka┼╝dy oddzielny ma alfabet, pisz─ůcy si─Ö po naszemu od lewej do prawej r─Öki. Birmanie lubi─ů poezy─ů ipodobno maj─ů p o emata i sztuki dramatyczne. Ludno┼Ť─ç podaj─ů jedni na 4 drudzy na 7 do 8 milion├│w. Trudni─ů si─Öupraw─ů zbo┼╝a iry┼╝u, nieco cho w e m byd┼éa, do┼Ť─ç skrz─Ötnie zajmuj─ů si─Ö g├│rnictwem, c h o w e m j e
    dwabnik├│w, tkaniem materyj bawe┼énianych, jedwabnych, budow─ů Tom II. 33
  • 258 ÔÇô
    okr─Öt├│w. Handel wewn─Ötrzny do┼Ť─ç ┼╝ywy, aletrudnisi─Önajwi─Öcej
    pierwszemi potrzebami zyciaizagranicznemi towarami, kt├│re po
    l─ůdzieprzeprowadzaj─ůkarawanami. Znacznyte┼╝prowadz─ůhandel zChinami.G┼é├│wnehandlowemiastawewn─ůtrz s─ů:Awa, Prome,
    Chanmo;porthandlowyRanghun.. Wyprowadzaj─ů:bawe┼én─Ö,s┼éo niow─ů ko┼Ť─ç, drogie kamienie, drzewo teak, wosk, s├│l, ryby s u szone. Wprowadzaj─ů: jedwab, aksamit, bite z┼éoto, papier, wyroby metalowe, sukna europejskie, mu┼Ťliny bengalskie, porcelan─Ö, szk┼éo, herbat─Ö. Nie maj─ů wcale metalowej monety, kt├│r├ęj miejsce zast─Öpuj─ůsrebrnewyroby,tudzie┼╝kawa┼ékisrebraio┼éowiu. Ra chunkowym pieni─ůdzem jest tikalznacz─ůcy prawie tyle co z┼ép. 4 gr.20. Religiabuddajska, (Buddanazywa si─Ötu Gaudana); po nim Birmanie czcz─ů przesz┼éo 100,000 mniejszych bog├│w ibogi┼ä mi─Ö dzy kt├│remi figuruje tak┼╝e Rakus czyli Djabe┼é. Kap┼éani na dwie
    dziel─ůcy si─Ö klassy, bez┼╝enni, wsp├│lnie w klasztorach ┼╝yj─ůcy ( R h a
    naans czyli Punghis i ubodzy Talapuins), trudni─ů si─Ö nauczaniem
    młodzieży,iprawiekażdymieszkaniecczytaćipisaćumie. Bir
    manie w poszanowaniu maj─ů nauki. Filozofiaimoralno┼Ť─ç na zna
    cznym u nich s─ů stopniu rozwini─Öcia, w astronomii za┼Ť, geografii
    isztuce lekarskiej taka┼╝ sama jak i u innych lud├│w wschodnich niewiadomo┼Ť─ç.
    G. R3A;D!$r$%9┬ž9RNIA,
    Na czele rz─ůdu jest cesarz z w┼éadz─ů nieograniczon─ů i niemal
    boskie poszanowanie odbieraj─ůcy, jego tytu┼é Boa, imienia za┼Ť j e go pod kar─ů ┼Ťmierci, ┼╝adnemu Birmanowi wym├│wi─ç nie wolno.
    Po jego ┼Ťmierci, wed┼éug praw, zasiada na tronie najstarszy syn. Rada stanu Lotu, sk┼éadaj─ůca si─Ö ze czterech ministr├│w wuhngi, wydaje rozkazy rz─ůdzcom prowincyj maywoun nale┼╝─ů tak┼╝e do ni├ęj czterej wysocy urz─Ödnicy wuhndok, z g┼éosem doradczym. Pr├│cz tego jest czterech ministr├│w spraw wewn─Ötrznych kt├│rzy
    sami tylko maj─ů wolny przyst─Öp do cesarza imog─ů skasowa─ç p o stanowienia rady stanu. Cesarz otoczony jest ┼Ťwietnym, z wielu ÔÇó 259 –
    dostoje┼ästw sk┼éadaj─ůcym si─Ö dworem. Najpierwsz─ů po ksi─ů┼╝─Ötach iministrachgodno┼Ť─çmaj─ůlenniksi─ů┼╝─Ötair├│┼╝nych klassszlachta, odznaczaj─ůcasi─Ör├│┼╝n─ůliczb─ůz┼éotych┼éa┼äcuch├│w zawieszonychna lew├ęm ramieniu. Stopni tych surowo przestrzegaj─ůistosowne okazuj─ů dla nich uszanowanie. Nie ma jednak szlachty dziedzicz n├ęj. Dochody cesarza sk┼éadaj─ů si─Ö z dziesi─ůt├ęj cz─Ö┼Ťci p┼éod├│w n a turalnych,wyrob├│witowar├│w. Ksi─ů┼╝─Öta,dygnitarzeinamiestnicy
    maj─ů wyznaczone pensye w dochodach z pewnych powiat├│w. K a ┼╝dy mieszkaniec obowi─ůzany jest do s┼éu┼╝by wojskowej, st─ůd si┼éa zbrojna,takl─ůdowajakoimorska,jestznaczna. Balbicenido chody cesarza na 11 mil. talar├│w, a wojska podaje liczb─Ö 35,000.
    -ÔÇóQÔÇó
    A. SRAJ.
    Po┼éo┼╝enie (wraz z posiad┼éo┼Ťciami na p├│┼éwyspie Mallaka), 116ÔÇŁ -ÔÇô122ÔÇŁ d┼éug a 4ÔÇô23┬░ p├│┼én. szeroko┼Ťci. Graniczy z Chinami, Anam, z niepodleg┼éemi pa┼ästwami Malakki, z morzem, z angiel skiemi zagangeskiemi Indyamiipa┼ästwem Birman├│w. Rozleg┼ée
    jest wed┼éug jednych 9500, wed┼éug drugich 12,000 mil kwadrat. Dzielisi─Önawy┼╝szyini┼╝szySiamzmiastemsto┼éecznemBankok na siamsk─ů Kambodj─ů, siamskie Laosi na pa┼ästwa Malaki Ligor, B o n delon,Patani,Kalantan,TringanuiKweda. Grunt dolinazam kni─Öta od wschodu izachodu g├│rami, ┼Ťrodkiem przerzni─Öta wielk─ů rzek─ů Menam, kt├│rej regularne wylewy kraj u┼╝yzniaj─ů. Przez wschodni─ů cz─Ö┼Ť─ç p┼éynie rzeka Menam-Kom czyli Mai-Kaung, a
    przezzachodni─ůSan-Luen. KlimatpodobnyjakwkrajuBirma n├│w. P┼éody: z┼éoto, srebro, cyna, o┼é├│w, ┼╝elazo, mied┼║, magnes, saletra,siarka,s├│l,ry┼╝,kukuruza,proso,str─ůczkowe ro┼Ťliny,gra naty, figi, ananasy, pisang, kokos, sago, pomara┼äcze, citryny, i n dygo, pieprz, gumma, cukier, bawe┼éna, cynamon, kawa, przednie ÔÇô 260 –
    gatunki drzew, nosoro┼╝ce, s┼éonie (bia┼ée w wielki├ęm s─ů poszano waniu), tygrysy, gazelle, it. d. byd┼éo, bawo┼éy, owce, kozy, konie, krokodyle, ryby, jadalne gniazda jask├│┼écze
    a. *2A*.
    R├│d Siamczyk├│w,kt├│rzy si─Özowi─ů Thoe,dot─ůdjeszczeniejest wiadomy, wszak┼╝e lud ten bardzosi─Öpomiesza┼ézinnemiludami. Jest on nizkiego wzrostu, g┼éow─Ö ma prawie czworoboczn─ů, czo┼éo p┼éaskie, oczy ma┼ée uko┼Ťnie si─Ö otwieraj─ůce, usta szerokie, wargi grube, uszy d┼éugie w┼éosy na g┼éowie ina brodzie rzadkie. Siam czycy s─ů dla cudzoziemc├│w grzeczni, ale nikczemni i czo┼égaj─ůcy si─Ö
    przed wy┼╝szymi m├│wi─ů ┼╝e s─ů podli, niewierni, ┼éakomi ik┼éamliwi.
    Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w chodzi niemal nago. Ich po┼╝ywie
    niem ryby iry┼╝. Bogaci pij─ů wino palmowe, arak iinne spirytu
    sowe napoje. Betel itytu┼ä w powszechn├ęm s─ů u┼╝yciu. Z przyczyny
    wylew├│w rzek buduj─ů mieszkania na palach, wszystko to z b a m
    busu, wewn─ůtrz utrzymywane bardzo ch─Ödogo. Najwi─Ökszy prze
    pych zale┼╝y na t├ęm, kiedy kto ma pi─Ökne, z┼éocone i bogato zdo
    bione gondole. Wed┼éug praw krajowych nie wolno mie─ç wi─Öc├ęj
    nad jedn─Ö ┼╝on─Ö, kr├│l tylko dwie ich mie─ç mo┼╝e, ale wolno trzy
    mać nałożnice. Jest tu także barbarzyński zwyczaj utrzymywania
    rze┼╝a┼äc├│w, a cz├ęm brzydz─ů si─Ö s─ůsiedzi Birmanie. Kobiety u w a ┼╝ane s─ů jako najni┼╝sze niewolnice: dope┼éniwszy swych ci─Ö┼╝kich
    prac ipos┼éug, id─ů s┼éu┼╝y─ç m─Ö┼╝om u sto┼éu, same za┼Ť nie jedz─ů, ale
    czekaj─ůa┼╝m─Ö┼╝owie oddal─ůsi─Önazabawylubzainteressami.Naj
    milsz─ů jest dla Siamczyk├│w zabaw─ů walka kogut├│w lub dzikich
    zwierz─ůt, jako te┼╝ sztuki iskoki kuglarzy kt├│rzy odznacza─ç si─Ö maj─ů
    w t├ęjmierzeniepospolit─ůzr─Öczno┼Ťci─ů. Osiedlimi─ÖdzySiamczyka
    mi Chi┼äczycy zachowuj─ů niezmiennie sw├│j charakter. Ludno┼Ť─ç
    mieszka┼äc├│w wynosi─ç ma 8,600,000, a inni licz─ů jej tylko
    2,800,000. Przemysł ogranicza się na uprawie ryżu, chowie b y dła, tkactwie i niejakich robotach górniczych. Handel wielkich
    doznaje wewn─ůtrz uci─ů┼╝liwo┼Ťci, ale dosy─ç jest czynny. Chi┼äczycy, ÔÇó 261 –
    indyjska kompania i p├│┼énocni Amerykanie prowadz─ů z Siamczykami handelmorski. Religiabuddajska. Naukiisztukinabardzonizkim s─ů stopniu. Mieszka┼äcy s─ů wolni lub niewolnicy. Kr├│l nie tylko panemjestziemi,aletak┼╝e┼╝yciaimaj─ůtkuswych poddanych.Ka┼╝ dy mieszkaniec, najmniej trzeci rok musi po┼Ťwi─Öci─ç dla kr├│la czy to w s┼éu┼╝bie wojskowej, czy te┼╝ oko┼éo uprawy ziemi. Kr├│l, kt├│ rego imienia pod kar─ů ┼Ťmierci wymieni─ç nie wolno, m a rad─Ö stanu i rad─Ö tajn─ů, imianuje rz─ůdzc├│w prowincyj. Jest tu jeszcze w z w y czaju pr├│ba ognia. Kodeks prawa zawiera si─Ö w trzech ksi─Ögach: Pra Tam Ra, PraTam Non, iPra Raya Kammanst, Balbi podaje dochod├│w 40 mil. z┼ép. a wojska 30,000 ludzi.
    ÔÇó–>@<->ÔÇó
    d) Niepodległa Mallaka.
    A. KSR & J.
    Po┼éo┼╝enie: 118┬░ÔÇô121┬░56’wsch.d┼éug.;117’ÔÇô5p├│┼én.szer. Jestto ostatni koniec po┼éudniowej Azyi przygorek Romania le┼╝y pod 1┬░17′ p├│┼én. szer.ÔÇô┼üancuch g├│rci─ůgn─ůcy si─ÖzSiam, prze biega┼Ťrodkiemkraju. Brzeginadmorskies─ůp┼éaskie,nizkie,┼╝yzne:
    ┼Ťrodek g├│rzysty, nieuprawny, okryty lasami, w kt├│rych dzikie d r a pie┼╝nezwierz─Ötaimn├│ztwojadowitychw─Ö┼╝├│w. Kilkatylkojest rzek nadmorskich.ÔÇô Klimatzprzyczyny blizkich morz umiarko wany,przyjemny.ÔÇôP┼éody cyna,ry┼╝,ro┼Ťlinystr─ůczkowe drzewa; Ramhutan iMangustan, sando┼éowe ialoesowe, kamfora, ┼Ťwinie, byd┼éo, owce; dr├│b.ÔÇô Podzia┼é pi─Ö─ç okr─Ög├│w; Salengore, Pera, Pahang, Rumbo iJohore.
    o *2sašex.
    Malaje, chytrzy, zdradliwi, sk┼éonni do rozboju, zawsze uzbro jeni, przynajmniej sztyletem; niewola poni┼╝y┼éa ich do dzikiego ÔÇô 262 –
    barbarzy┼ästwa; opr├│cz nich s─ů Samangi i Papon.ÔÇô Religii s─ů mahometa┼äskiej.ÔÇô Rz─ůd w r─Öku samow┼éadnych ksi─ů┼╝─ůt, kt├│rzy w najmniejszych nie zostaj─ů zsob─ů zwi─ůzkach. Wewn─ůtrz kraju mieszkaj─ů dzikie, bardzo srogie pokolenia, mi─Ödzy kt├│remi naj wi─Öcejznanes─ůSarnang, DiakongiBenua. Niegdy┼Ťhollenderska cz─Ö┼Ť─ç tego p├│┼éwyspu obecnie nale┼╝y do Anglii, o czem si─Ö n a m i e ni┼éo przy Indyach zagangeskich.
    ÔÇó┬ęÔÇó
    A. &RAJ,
    Po┼éo┼╝enie:121ÔÇô 126┬░58’wsch.d┼éug a80┬░45’ÔÇô23’1’p├│┼én. szer. Od granicy chi┼äskiej nadbrzegami odnogi Tonkin imorz chi┼äskich a┼╝ do oceanu, na zachodzie graniczy z Siam, gdzie j e dnak ma┼éo jest wiadomo┼Ťci o granicach.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç wed┼éug Balbiego13,125,wed┼éugCrawfurda6000milkw.ÔÇô Podzia┼é: sze┼Ť─ç szczeg├│lnych kraj├│w: Tonkin, Kochinchina, Binh-Tuam, anamska Kamboja, anamskie Laos, i Bao czyli Boatan, do czego
    jeszcze policzy─ç nale┼╝y niepodleg┼ée kraje dzikich pokole┼ä w g ├│ rach mi─Ödzy Chinami a Tonkin.ÔÇô Nad morzem okolice pi─Ökne, grunt nadzwyczaj ┼╝yzny, tak i┼╝ dwa a nawet trzy plony rocznie wydaje. ┼üa┼äcuch g├│r przedziela go ┼Ťrodkiem na dwie cz─Ö┼Ťci. Dwie g┼é├│wne rzekis─ů:Menam-Kom czyliMai-KaungiSang-Koi, dokt├│regouchodzirzekaLi-Sing-KiangÔÇô Klimatbardzoprzy
    jemny wiej─ůceodmorzawiatrymiarkuj─ůpodzwrotnikoweupa ┼éy.ÔÇô P┼éodami tego pa┼ästwa s─ů:z┼éoto,uwa┼╝ane za najlepsze, idosy─ç go jest w rzekach, atoliAnamczycy niechc─ů go wiele wydobywa─ç aby nie ┼Ťci─ůgn─ů─ç na siebie chciwo┼Ťci Europejczyk├│w; srebro, mied┼║ ┼╝elazo, cyna, ry┼╝, cynamon, pieprz, cukier, herbata, bawe┼éna, drzewa ┼éojowe i pokostowe: pi┼╝mowce, ma┼épy, konie, bawo┼éy, ÔÇô 263 –
    jedwabniki, ryby do kt├│rych po┼éowu Anamczycy ze wszystkich lud├│w maj─ů by─ç najzr─Öczniejsi, ale si─Ö za niemi na morze nie oddalaj─ů.
    Q
    G. &$$$$$$$$$$$
    Anamczycy s─ůrodu mongolskiegoiwielerysamitwarzypodo bni s─ů do Chi┼äczyk├│w, ale s─ů ┼╝ywsi, weselsi, wi─Öcej przyjacielscy, dla obcych uprzejmi, odwa┼╝ni, a nie tacy jak Chi┼äczycy forma li┼Ťci w okazywaniu grzeczno┼Ťci. Z┼é─ů stron─ů ich charakteru ma by─ç lenistwo do pracy, ob┼╝arstwo ipr├│┼╝no┼Ť─ç. U sto┼éu, w miejsce w i delca ino┼╝a u┼╝ywaj─ů dw├│ch ko┼äczatych ma┼éych drewienek, kt├│re zawsze za pasem nosz─ů. Ich odzie┼╝ jest d┼éuga, szeroka. Kolor
    bia┼éy oznacza ┼╝a┼éob─Ö, ┼╝├│┼éty kr├│lowi tylko i wysokim urz─Ödnikom wolnonosi─ç. Kobietywog├│lno┼Ťcizupe┼énies─ůwolne,iniewolno mi├ę─ç wi─Öc├ęj ┼╝on nad jedn─Ö. Jest w tym kraju zwyczaj d┼éugiego przechowywania w trumnach, w mieszkaniu, trup├│w. W naukach isztukach Anamczycy nier├│wnie wy┼╝ej stoj─ů ni┼╝ wszyscy inni mieszka┼äcy p├│┼éwyspu i w tym wzgl─Ödzie prawie r├│wni s─ů Chi┼äczykom.
    Mieszka┼äcy Anamu s─ů Laoesy, Khomeny, Loye, Moi iMuong, s─ů tak┼╝e pomi─Ödzy niemi Chi┼äczycy. Ludno┼Ť─ç podaj─ů geografo wie rozmaicie; jedni licz─ů 5, drudzy 12, a inni a┼╝ 23 miliony. Zatrudnieniem ichjest uprawa ry┼╝u, ch├│w byd┼éa, rybo┼é├│wstwo, garcarstwo i pospolite rzemios┼éa, wyrabiaj─ů jedwabne tkaniny, sprz─Öty,narz─Ödziadrewnianeimetalowe buduj─ůokr─Öty,trudni─ů
    si─Öhandlem. Religia:znakomitsiwyznaj─ůKonfucyusza,ludtrzyma si─Ö buddaizmu. Chrze┼Ťcian, katolik├│w, znaczna ju┼╝ dawniej by┼éa liczba,alezmniejszy┼éyj─ůp├│┼║niejkrwawe prze┼Ťladowania,jednak┼╝e ma ich by─ç obecnie przesz┼éo 300,000. Na czele rz─ůdu jest cesarz, kt├│rego atoliChi┼äczycyuwa┼╝aj─ůza swego wazala. Cesarz ma do pomocy rad─Ö. Kon-du jako najwy┼╝szy trybuna┼é. Na-kong minister wojny, Mow-Kong minister finans├│w, How-Kong mi
  • 264 –
    nister spraw wewn─Ötrznych i Twei-Hong minister marynarki. Prowincyami zarz─ůdzaj─ůwice-kr├│lowie. Wszelkie urz─Ödy igodno ┼Ťci s─ů tylko do┼╝ywotnie, a nie ma dziedziczn├ęj szlachty. Balbi szacuje dochody na 22} milion├│w talar├│w. Ka┼╝dy poddany od 18latwiekuobowi─ůzanyjestdos┼éu┼╝bywojskowej si┼éazbrojna w 1802r.sk┼éada┼éasi─Öz50,000ludzi,p├│┼║niejmia┼éaby─çzmniej szona, wed┼éug jednych wynosi─ç ma 40,000, drudzy podaj─ů jej przeciwnie 90,000 a nawet wi─Öcej ludzi, urz─ůdzonej na spos├│b europejski. Znaczna tak┼╝e jest si┼éa zbrojna morska, ze stu ci─ůgle uzbrojonych statk├│w sk┼éada─ç si─Ö maj─ůca.
    -ÔÇó-ÔÇóÔÇó Q%@%@-@e-o-
  • ARCHIPELAGINDYJSKI
    Wielu nowszych a mianowicie francuzkich geograf├│w licz─ůte wyspyniedoAzyi,aledoOceanii podt─ůnazw─ůzajmuj─ůAustra li─ůzj├ęjsta┼éym l─ůdem (Now─ů Hollandy─ů) ij├ęj wi─Öksze imniejsze wyspy (Polynesi─ů) tudzie┼╝ indyjski archipelag, kt├│ry ze wzgl─Ödu na swe po┼éo┼╝enie do nich nale┼╝y. Wed┼éug tego podzia┼éu wysepne pa┼ästwo japo┼äskie i archipelag likejski chi┼äski przypad┼éyby do Australii. Dziel─ů wreszcie ten archipelag, ┼é─ůcznie z nale┼╝─ůcemi do Japonii wyspami i archipelagiem likejskim, na wyspy indyjskie,
    przedgangeskie izagangeskie. – Dopierwszychliczysi─ÖCejlan(Selan),wyspy maldywskieila kedywskie do drugich nale┼╝─ů wyspy Nikobary, Andamany, wyspy Sundu, moluckie, suluhi┼äskie, filipi┼äskie, karoli┼äskie czyli nowo
    filipi┼äskieimarya┼äskie. Wszystkie te wyspy le┼╝─ů pod 10 szer. po┼éud., 20┬░ szer. p├│┼én., a od 89ÔÇô178┬░ d┼éugo┼Ťci wschodniej.
    1)Cejlan. Rozleg┼éo┼Ť─ç:wed┼éugnajnowszychpoda┼ä1160m. kw. Grunt wewn─ůtrz g├│rzysty; g┼é├│wny ┼éa┼äcuch g├│r ci─ůgnie si─Ö ÔÇô 265 ÔÇô
    od p├│┼én. ku po┼éud.: najwy┼╝szy jego szczyt Pedro-Galla 8000 st├│p angielskich wysoki po nim nast─Öpuje Pik-Adam, za ┼Ťwi─Öty u buddyst├│w uwa┼╝any; na po┼éudniowym ko┼äcu przyl─ůdek Dondra. Wody, dla mn├│ztwa p┼éyn─ůcych zg├│r strumieni, wsz─Ödzie podo statkiem grunt w stronie po┼éud.-zach. bardzo ┼╝yzny. Rolnictwo na r├│wninach w dobrym stanie, a kwitn─ůce na po┼éudniowo-zacho dnich pobrze┼╝ach. Najwi─Öksze rzeki s─ů: Mahawalla Ganga iM u liwady. Klimat,podobnyjakw Indyachprzedgangeskich;stanpo wietrza zale┼╝y od wiatr├│w monsun; wewn─ůtrz wielkie upa┼éy,
    pobrze┼╝a ch┼éodz─ů wiatry morskie. P┼éody ┼╝┼éoto, srebro, ┼╝elazo, o┼é├│w, ┼╝ywe srebro, siarka, rozmaite drogie kamienie, s├│l, ha┼éun, cynamonw najwi─Ökszejilo┼Ťciinajprzedniejszy,pieprz,kardamon, muszkat, kawa, cukier. wyborny ry┼╝, opium, indygo, bawe┼éna, gummilaka przednie ikosztowne gatunki drzew; nadzwyczajne mn├│ztwo przednich gatunk├│w owoc├│w, a szczeg├│lniej du┼╝o k o kosowych orzech├│w, tudzie┼╝ drzewo chlebowe, drzewo sappan, betel, areka, s┼éonie, byd┼éo, bawo┼éy jelenie, sarny, ┼Ťwinie, zaj─ůce, antylopy, ma┼épy, lamparty, tygrysy, szakale: w─Ö┼╝e, wiele ptastwa, ryby, per┼éy, kt├│rych po┼éowem dziennie zajmuje si─Ö cz─Östokro─ç do
    30,000 ludzi. Mieszka┼äcy ju┼╝to krajowcy, a temi s─ů Singale i
    W e d d a , już przybysze, jakoto: Indyanie, Malaje, Chińczycy, A r a
    bowie, koloni┼Ťci europejscy, mianowicie Portugalczycy. Roku 1835 liczono og├│┼éem 1,268,000 dusz, teraz pewno ichjest do
    1,500,000,corokbowiemludno┼Ť─çsi─Öpowi─Öksza. Zatrudnieniem
    ichjest rolnictwo,rybołówstwo,połówpereł(naktóryprzyby
    wazr├│┼╝nychcz─Ö┼ŤciIndyjdo250okr─Öt├│w tajednagal─Ö┼║przynio s┼éa rz─ůdowi angielskiemu 1835 r. dochodu 40346 f.szt.), polo wanie (mianowicie na s┼éonie), tkactwo, roboty ┼╝elazne, z┼éote, zw┼é├│kienkokosowychorzech├│w. Handelzewn─Ötrznyjestwr─Öku Europejczyk├│w. G┼é├│wniejsze przedmioty wywozu s─ů: cynamon (rocznie do 6000 bal po 80 fun. szter, r. 1831 za 106,134 a r. 1834 tylko za 32,714 f. szt.), kawa, pieprz, kardamon, drogie g a
    tunki drzewa, per┼éy, s┼éoniowa ko┼Ť─ç, klejnoty, wiele kruszcu o┼éo
    wiu. Religia Buddy, kt├│rego z─ůb jako relikwi─ů zachowuj─ů iwyspia Tom II. 34
  • 266 –
    rze uwa┼╝aj─ů za r─Ökojmi─ů szcz─Ö┼Ťcia swego kraju, znaczna jest tak┼╝ecz─Ö┼Ť─çchrze┼Ťcianimuzu┼éman├│w. Singaleposiadaj─ůpewne naukowewiadomo┼Ťci przyk┼éadaj─ůsi─Öszczeg├│lniejdoastrologiii uk┼éadaj─ů dobrze kalendarze Anglicy zdobywszy niedawno kr├│ lestwo Kandy wewn─ůtrz kraju, stali si─Ö ca┼éej wyspy panami, kiedy dawniej, najprz├│d Portugalczycy a pot─çm Holendrzy same j├ęj
    tylko pobrze┼╝a dzier┼╝yli. Od niedawnego zacz─ůwszy czasu (1815) Anglicy wiele uczynili dla pod┼║wignienia przemys┼éu i o┼Ťwiaty, jakote┼╝ dla upowszechnienia chrze┼Ťcianizmu; pozak┼éadali tak┼╝e
    dobre drogi i rz─ůdz─ů wysp─ů przez niezale┼╝nego od indyjskiej k o m paniigubernatorakt├│remudodanajestrada. Roku1835dochody wynosi┼éy 37 1,995 a wydatki 323,277 fun. szt. W p├│┼énocnych i po┼éudniowo-zachodnich cz─Ö┼Ťciach, mianowicie w g├│rach ┼╝yj─ů jeszcze w dzikim stanie Weddas, podobno pierwiastkowi miesz ka┼äcy tej wyspy.
    2) Ma┼édyty. Od 1 po┼éud. a┼╝ do 7″ p├│┼én. szeroko┼Ťci. Jest to archipelagsk┼éadaj─ůcysi─Özbardzowielu(do12000 wyspkora l o w y c h t a k w s z ─Ö d z i e k o r a l a m i o t o c z o n y c h , i┼╝ t r u d n y i n i e b e z p i e c z n y jestdonichprzyst─Öp,szczeg├│lni─çjdlawi─Ökszychokr─Öt├│w. Ledwo pi─Ö─çdziesi─ůtwi─Ökszychjestzamieszka┼éychiuprawnych. Klimatna nich jest gor─ůcy, dla cudzoziemc├│w niezdrowy. Deszcze padaj─ů tylkoodkwietniadopa┼║dziernika. P┼éodynaturalnes─ů:po┼éudnio we owoce (szczeg├│lniej kokosowe orzechy); cukier, ry┼╝ (ale na w┼éasn─ů potrzeb─Ö mieszka┼äcom nawet nie wystarcza): byd┼éo, owce, bawo┼éy, dr├│b, szylkrety, ambra: korale, kauris; w p┼éydszych miej scach kajmany. Mieszka┼äcy: Maldywanie, religii mahometa┼äskiej; umiej─ů rzemios┼éa, rolnictwo, budow─Ö okr─Öt├│w, maj─ů pismo ip e w n y stopie┼ä wykszta┼écenia. Handluj─ů szczeg├│lni─çj rybami (bonitos), kokosowemi orzechami,szylkretamiit.d. Rz─ůdzc─ůjestsamow┼éa dny su┼étan, maj─ůcy kilku ministr├│w. Wszystkie wyspy podzielone s─ů na 13 lub wed┼éug innych na 17 attalon├│w czyli oddzia┼é├│w. W ka┼╝dym oddziale namiestnikiem jest kap┼éan, Naib, nadzorc─ů wszystkich naib├│w Pandiar, czyli prymas, razem najwy┼╝szy s─Ödzia.
    3) Lakedywy, naprzeciw Malabaru, 15 grup drobnych wysp
  • 267 ÔÇô
    (najwi─Öksza nie ma wi─Öc├ęj nad 3 mili kwadr.), obsadzone kora lowemi ska┼éami. Jest tu do 50 wysp zkt├│rych 8 tylko zamieszka ┼éych przez 7000 ludzi. P┼éody kokosowe orzechy, kauris, ryby,
    szylkrety, nieco ry┼╝u, pisang, pomara┼äcze, cytryny, papayas. Je dynemi domowemi zwierz─Ötami jest byd┼éo. Mieszka┼äcy rodu arabskiego, religii muzu┼éma┼äskiej, pod rz─ůdem naczelnik├│w. G ┼é ├│ wn├ęm ich zaj─Öciem jest dzianie materyi koir, kt├│r─ů r├│wnie jak kaurysem handluj─ů. Anderot, Kubarita i Akhalu s─ů trzy g┼é├│ wne wyspy.
    +) Nikobary. Sze┼Ť─ç wi─Ökszych ikilka mniejszych wysp mi─Ödzy 645 i0┬░30’p├│┼én.szer.Gruntju┼╝towysokonadmorzewznio s┼éy. ju┼╝ nisko-p┼éaski; w og├│lno┼Ťci ┼╝yzny. Dwie Nikobary s─ů z p o mi─Ödzy innych wysp najwi─Öksze. Ich p┼éody s─ů: drzewo chlebowe, kokos, pisang, areka, bananas, imbir, trzcina cukrowa, wiele
    jadalnych gniazd jask├│┼éczych. Mieszka┼äcy nie znaj─ů ani rzemios┼é, ani uprawy ziemi ┼╝yj─ů w stanie naturalnej r├│wno┼Ťci, podobni s─ů do Malaj├│w. Niezdrowe powietrze odra┼╝a┼éo zawsze Europejczy k├│w od zaj─Öcia tych wysp w posiadanie, jednakie domniemanemi ich panami uwa┼╝aj─ů si─Ö Du┼äczycy.
    5) Andamany. Jesttozbi├│rwieluwysp w odnodzebengalskiej mi─Ödzy 10 32’ÔÇô 13″13″ p├│┼énocnej szeroko┼Ťci. Najwi─Öksze mi─Ö dzy niemi s─ů Andamany, wielka ima┼éa. S─ů one g├│rzyste, nieprze bytemi lasami zaros┼ée, zamieszka┼ée od ma┼éej liczby murzyn├│w ┼╝yj─ůcych w najdzikszym, do jakiego rozum ludzki zni┼╝y─ç si─Ö mo┼╝e, stanie natury. Niezdrowy klimat przeszkadza┼é zawsze usadowie niu si─Ö na nich Europejczyk├│w. Roku 179 i Anglicy wys┼éali tam swych zbrodniarzy w celu za┼éo┼╝enia osady, ale wkr├│tce zaniecha─ç
    musieli swego zamiaru. P├│┼║niej jednak, na p├│┼énocno-wschodnim ko┼äcu wielki─çj Andamany zaj─Öli dobry port, kt├│ry nazwali Korn walli─ů do niego zawijaj─ů przed niebezpieczn─ů burz─ů okr─Öty. Na
    jednej z tych wysp zwanej Barren, jest czynny wulkan.
    6) Wyspy sundzkie rozci─ůgaj─ů si─Öpod 30 stopniami d┼éugo┼Ťci: mi─Ödzy niezliczon├ęm mn├│ztwem ma┼éych, najwi─Öksze s─ů w tym
    archipelagu Borneo, Celebes, Jawa iSumatra, kt├│re zajmuj─ů do ÔÇô 268 ÔÇô
    23,000 mil kw. przestrzeni jakoto: Borneo 11,300, Sumatra 6050, Celebes2570 aJawa2400). Na wszystkichtychwyspach grunt jest bardzo g├│rzysty, wulkaniczny. Na Sumatrze najwy┼╝sze s─ůg├│ry,zpomi─ÖdzynichKasumba 15.000st.;GunonyPasaman, czyli pod ug Europejczyk├│w Ophir wznosi si─Ö do 14 000 st├│p. Ziemia a B r eo iJawie bardzo urodzajna, mni├ęj za┼Ť na S u marze. Na ka d├ęj ztych wysp wiele jest pobrze┼╝nych rzek, a na Sumatrzewielejezior. Klimatr├│wnikowy;roksk┼éadasi─Özdw├│ch p├│r,mokrejisuch├ęj. P┼éodynaturalne:z┼éoto,dyamenty┼╝ela zo, cyna (w─Ögle kamienne na Sumatrze, ry┼╝, bawe┼éna, herbata
    1839 r. wyprowadzono jej Jawy 1,200,000 f), kamfora, pieprz, cukier, kawa, sago, drzewo truj─ůce pohon-upas/antiaris toxica riu) indygo tytu┼ä na Sumatrze znajduje si─Ö ro┼Ťlina rafflesia titan, z najwi─Ökszym znanym dot─ůd kwiatem, kt├│ry gdy si─Ö zupe┼énie r o zwinie, ma przesz┼éo 3 stopy szeroko┼Ťci. Jedwab, wosk, jasko┼écze, jadalne gniazda (szczeg├│lniej na wyspie Salanga), s┼éonie, bawo┼éy, ┼Ťwinie(babirussa):naSumatrzetak┼╝enied┼║wiedzie. S─ůtamwre szcieowoc├│wprawie tesamecoiwobuIndyachgatunkiiwiele nieznanych jeszcze gatunk├│w drzew. ÔÇô Mieszka┼äcy: Makassary, Buginesi, Biadczu, Jawanie, Battas (niepodlegli, poganie, cz─Östo jeszcze u┼╝ywaj─ů na pokarm ludzkiego mi─Ösa), Reszangi, Kubusy,
    Lampongi, Papua, Dayak; z pomi─Ödzy cudzoziemc├│w: Chi┼äczycy, Japo┼äczycy, Indyanie, Arabowie, Europejczycy.ÔÇô Zatrudnienie: rolnictwo, rybo┼éowstwo, handel, budowa okr─Öt├│w. Szczeg├│lniej wielkiprowadzihandel nawyspie BatawiaJawiekt├│rajest┼Ťrod kowym punktem handlu ze wschodniemi Indyami. Roku 1834 wprowadzono na t─Ö wysp─Ö i Madur─Ö towar├│w za 71,000,000 a wyprowadzono zniej za 93,000,000 z┼ép., roku za┼Ť 1838 sza cowano og├│┼é wyprowadzonych towar├│w z Indyj hollenderskich na 180, a wprowadzonych na 138 milion├│w z┼ép. w cz├ęm by┼éo hollenderskiegop┼é├│tnaza20mil.z┼ép.ÔÇôReligiamieszka┼äc├│wm a hometa┼äska dzikie ludy ┼╝yj─ů jeszcze w poga┼ästwie cudzoziemcy wyinaj─ů religi─ů swych narod├│w. Na wyspie Celebes jest wielu muzu┼éma┼äskich su┼étan├│w imniejszychksi─ů┼╝─ůt,kt├│rzys─ůlennika ÔÇô 269 ÔÇô
    mi pierwszych. Na wyspie Borneo jest królestwo Borneo i suł
    tanatSambas;naJawie państwocesarzaczylisusunanaSurakar
    ty i su┼étana D┼╝ukc*ukarty na Sumatrze znane s─ů pa┼ästwa Atszyn,
    Siak, kraje Battas, Menangkabo, Palembang, kraj Lampong, it.d.
    Holendrzy posiadaj─ů teraz ca┼é─ů wysp─Ö Jaw─Ö, kt├│rej nawet wszy
    scy krajowi ksi─ů┼╝─Öta s─ů im podlegli, tudzie┼╝ wielk─ů cz─Ö┼Ť─ç Sumatry,
    r├│wnie┼╝ cz─Ö┼ŤciBorneo iCelebes.Stolic─ůhollenderskiego rz─ůdujest
    miasto Batawia na Jawie, jedno z najbogatszych miast handlowych
    indyjskich; dawniej 116,000 a obecnie tylko liczy 54,000 m i e
    szka┼äc├│w, gdy┼╝ wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci przenios┼éa si─Ö do s─ůsie
    dnich, nowopowsta┼éych miast Molenvliet, Ryswyk, Nordwyk iWeltefreden. –
    7) Wyspy moluckie. Le┼╝─ů od 2ÔÇŁ p├│┼én. do 8 po┼éud. szeroko ┼Ťci. Wiele tak┼╝e nale┼╝y do tejgrupy wysp z kt├│rych znaczna licz bawcaleniezamieszka┼éych cz─Östotamzdarzaj─ůsi─Ötrz─Ösienia ziemi is─ů wulkany. Brzegi ich skaliste, podmyte, atoli mi─Ödzy g├│raminaprzemianwida─çpi─Öknedoliny,agruntjest┼╝yzny Klimat gor─ůcy, wilgotny, ale dla ro┼Ťlinno┼Ťci nader dogodny. -P┼éody: g o ┼║ dziki, muszkat, g┼é├│wne przedmioty handlu, tudzie┼╝ drzewo chle bowe, sago, tytu┼ä, indygo, bambus, przednie owoce, kosztowne gatunki drzewa, aniewiele zbo┼╝a iry┼╝u; daniele, dzikie ┼Ťwinie, wszelkiego rodzaju ptastwo, ryby: cia┼é kopalnych ma┼éo jest przy datnych. Wyspy te dziel─ů si─Ö na dwie grupy: Gilolo, do kt├│rej licz─ů si─Ö, Gilolo, Morty, Ternate, Tidor, Motir, Maczyan, Oby i Baczyan, tudzie┼╝ grup─Ö Ceranu, do kt├│rej nale┼╝─ů wyspy Amboina iBanda. Mieszka┼äcy: Harafora, jak si─Ö zdaje pierwotni miesz ka┼äcy), Malaje po nadbrze┼╝ach iHolendrzy, od kt├│rych wszystkie wyspy ju┼╝to bezpo┼Ťrednio,ju┼╝ po┼Ťrednio zale┼╝─ů. Mieszka┼äcy m o luccy maj─ů wielu w┼éasnych naczelnik├│w ipan├│w, jako to: kr├│l├│w
    na Ternacie, Baczyan iTidor, irajacha Popo, kt├│rych Holendrzy uwa┼╝aj─ů za swych lennik├│w.
    8) WyspySuluh,taksi─Önazywaarchipelagsk┼éadaj─ůcysi─Öbli zko z60 wysp, dziel─ůcych si─Ö na trzy grupy: najpi─Ökniejszy maj─ů one klimat, a bogate s─ů w per┼éy, wosk, ambr─Ö ijask├│┼écze gnia
  • 270 ÔÇô
    zda. Mieszka┼äcy rodu s─ů malajskiego, religii muzu┼éma┼äskiej, trudni─ů si─Ö rolnictwem, rybo┼é├│wstwem, budow─ů wodnych stat k├│w, handlem jakote┼╝ rozbojami morskiemi. Rz─ůdzi niemi su┼étan, do kt├│rego r├│wnie┼╝ nale┼╝y wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç wielkiej wyspy Paragoa czyli Palawan. –
    9) Wyspyfilipi┼äskieczyliManile. Po┼éo┼╝enie(┼é─ůczniezwyspami Baszi): 5ÔÇô21┬░ p├│┼én. szer., 137ÔÇô143″ wsch. d┼éug. Oddzielone s─ů od Indyj zagangeskich iod Chin morzem chi┼äski├ęm. Jest ich do1100 najwi─Ökszapomi─ÖdzyniemiManillaczyliLuzonnap├│┼é nocy, a Magindanao na po┼éudniu. Grunt: ┼Ťrodek nieznany; g├│ry, jak si─Ö zdaje ci─ůgn─ůce si─Ö od p├│┼énocy ku po┼éudniowi, s─ů nader wulkaniczne: Mayon iwiele innych g├│r na Luzon ogie┼ä wybu chaj─ů. Ziemia nadzwyczajjest┼╝yzna. Co do klimatu rok sk┼éada si─Özdw├│chpor,zsuchejimokrej. P┼éody:z┼éoto,srebro,mied┼║, ┼╝elazo, o┼é├│w, siarka, marmur, wiele ┼║r├│de┼é gor─ůcych, ry┼╝ izbo┼╝e, mn├│ztwo po┼éudniowych owoc├│w, sago, kakao, oliwa, cukier, k a wa, kamfora, indygo, bawe┼éna, imbir, pieprz, cynamon, tytu┼ä, szacowne gatunki drzewa, betel, areka, byd┼éo, owce, konie, ┼Ť w i nie, bawo┼éy, zwierzyna, ma┼épy, ptastwo wszelkiego rodzaju; mi├│d,
    wosk, ambra, i t. d. Mieszka┼äcy: dzicy etyopejskiego rodu (Pa puas), Malajczycy, nieco uobyczajeni, pod w┼éadz─ů hiszpa┼äsk─ů zostaj─ůcy lub niepodlegli, w┼éasnych maj─ůcy naczelnik├│w, kt├│rzy wybierani bywaj─ů z pomi─Ödzy Bagnan├│w (pewnego rodzaju szla chty); Tagalowie, Illolos, Bissaje, Magindanaje it.d.;ju┼╝ naresz cie obcy przybysze, jakoto Chi┼äczycy iEuropejczycy (Hiszpanie). Handel, w r─Öku Europejczyk├│w, kt├│rzy go prowadz─ů z Chinami, Hiszpani─ůiAmeryk─ů. Wyprowadzaj─ůszczeg├│lniejry┼╝,tytu┼ä,cu kier, (rocznie 18 milion├│w funt├│w), rum, kaw─Ö, indygo, bawe┼én─Ö, sago, kosztowne gatunki drzewa, z┼éoto, szylkret, per┼éow─ů macic─Ö it.d. Wi─Ökszejcz─Ö┼Ťcitychwysppanamis─ůHiszpanie:rz─ůdy sprawuje namiestnik z tytu┼éem generalnego kapitana, a pod jego zwierzchnictwem alkadowie zarz─ůdzaj─ůprowincyami. Roku 1836 czysty doch├│d z wysp filipi┼äskich wynosi┼é 2,100,000 hiszpa┼ä
    skich piastr├│w, – ÔÇô 271 ÔÇô
    (Pomijamy tu wyspy karoli┼äskie i marya┼äskie, o kt├│rych, jako licz─ůcych si─Ö do Australii, b─Ödzie mowa przy t├ęj┼╝e cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata)
    -ÔÇó–>63─Ö ÔÇó
  1. HISTORYA AZYI.
    1.W img┼é─Öbsz─ůcofa─çsi─Öb─Ödziemystaro┼╝ytno┼Ť─çAzyi,tym wa┼╝niejsz─ůibogatsz─ů, ni┼╝w ostatnich czasach, oka┼╝e si─Ö nam jej
    historya. Ta to cz─Ö┼Ť─ç ziemi przedstawia nam, tak we wzgl─Ödzie fizycznym jak i moralnym, najpierwsze staro┼╝ytno┼Ťci. Tu najda wniejsze ┼Ťwiadectwa naznaczaj─ů rodowi ludzkiemu pocz─ůtek tu osiad┼é po potopie Noc ze swoj─ů ark─ů, z kt├│rej rozmno┼╝y┼éo si─Ö nowe
    plemi─Ö; tu ludzie przyszli do poznania prawdziwego Boga, kt├│ry
    si─Ö izraelskiemu ludowi objawi┼é, itu nam da┼é zak┼éad swej mi┼éo ┼Ťciinaszegozbawienia. Atoliwp├│┼║niejszychczasach,owanie gdy┼Ť tak s┼éawna w historyi cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata, przedstawia niejako widok p├│┼éumar┼é├ęj staro┼Ťci. Widowni─ů za┼Ť staro┼╝ytnej historyi Azyijest
    w┼éa┼Ťciwie cz─Ö┼Ť─ç jej zachodnia, kt├│r─ů odci─ů─ç mo┼╝na lini─ů poci─ů gnion─ů od p├│┼énocnego kra┼äca kaspijskiego morza a┼╝ do ┼╝r├│de┼é Gangesu. Ta te┼╝ cz─Ö┼Ť─ç Azyi od najdawniejszych czas├│w najle pi├ęj jest nam znan─ů, gdy przeciwnie wschodnia jej po┼éowa, kt├│rej znowu cz─Ö┼Ť─ç p├│┼énocna, jako pierwotne gniazdo lud├│w europej
    skich, wi─ů┼╝e si─Ö zhistory─ů Europy, daleko p├│┼║niej wychyli┼éa si─Ö zpierwszych wiek├│w pomroki.
  2. W pocz─ůtkach ery chrze┼Ťcia┼äskiej cz─Ö┼Ť─ç zachodniej Azyi nale┼╝a┼éa pod panowanie Rzymian, a w ko┼äcu do wschodniego czyli bizanty┼äskiego cesarstwa, kt├│rego granice rozci─ůga┼éy si─Ö a┼╝
    do rzeki Tygru. Nieustanne prawie walki zPartami, Persami i Baktryanami ma┼ée przynosi┼éy rzymskiemu or─Ö┼╝owi korzy┼Ťci, szcze g├│lniej za┼Ť pa┼ästwo Part├│w, w tera┼║niejszej wschodniej cz─Ö┼Ťci ÔÇô 272 ÔÇô
    Persyi, było przedmurzem dla postępu rzymskich legionów. P a ń
    stwo baktrya┼äskie, mi─Ödzy morzem kaspijski├ęm ajeziorem Aral,
    tyle było potężne, iż posunęło swe podboje na wschód aż do
    Seryki (p├│┼énocno-zachodniej cz─Ö┼Ťci Chin) a na po┼éudnie a┼╝ do
    Indyj. Chiny, na pocz─ůtku trzeciego wieku dzieli┼éy si─Ö na w s c h o
    dni─ů i zachodni─ů dynasty─ů Hang, za┼Ť przy ko┼äcu czwartego wieku
    stanowiłydwa,północneipołudniowe,państwa. Jużnalat600
    przed t─ů epok─ů Chi┼äczycy przyj─Öli religi─ů Lao-Kiun i nauk─Ö K o n
    fucyusza (Kon-fu-ce); oddawna już mieli szkołyiksięgi. Na ró
    wnym imstopniuo┼Ťwiatybyliju┼╝Japo┼äczycy,podzieleninawiele pa┼ästw pod og├│ln├ęm zwierzchnictwem cesarza (Dairi). Lecz r ├│
    wnie Chiny jak Japonia nie miały żadnych z innemi państwami
    zwi─ůzk├│w; atoli wzrastaj─ůc─ů pot─Ög─ů Chi┼äczyk├│w zmuszeni zostali
    Hunnowie, szczep mongolski, do posuwania si─Ö coraz dal├ęj ku zachodowi.

3. Rzadko kiedy pokonani i nikomu obcemu nie podlegaj─ůcy Arabowie, zamieszkiwali obszary Azyi zas┼éonione pustyniami od p├│┼énocy a koralowemi ┼éawami od zachodu. Ju┼╝ dawno kwitn─Ö┼éy u nich miasta nad brzegami czerwonego morza, gdzie by┼éy sk┼éa dy morskiego z Indyami handlu. Zniez┼éomn├ęm przywi─ůzaniem do swobody, zawi─ůzywa┼é si─Ö go┼Ťcinny, ale przy t├ęm ┼éupiezki nar├│d koczowniczy w Yemen, ale zamyka┼é si─Ö w granicach swego kraju a┼╝ do zjawienia si─Ö Mahometa (609ÔÇô632), kt├│ry tchn─ůwszy w ten lud fanatyzm, po┼é─ůczy┼é go, i przy jego pomocy, w ci─ůgu lat dzie si─Öciu,ca┼é─ů zawojowa┼é Arabi─ů. Po ┼Ťmierci Mahometa (632), K a lifowie jego nast─Öpcy, korzystaj─ůc z niedo┼é─Ö┼╝no┼Ťci s─ůsiednich pa┼ästw bizanty┼äskiego i perskiego, wyprowadzili z ojczystych siedzib szcz─Ö┼Ťciem or─Ö┼╝a zagrzane t┼éumy, dla po┼éo┼╝enia fundament├│w p a ┼ä stwa┼Ťwiata.KalifowieRaszedi(nast─Öpcyw prostejlinii)doko┼äczyli prawie zupe┼énego zniszczenia wschodniego cesarstwa i podbicia Persyi, pod Ommiadami (Ommajadami, 660-750) za┼Ť pa┼ästwo Arab├│w zaleg┼éo kraje w Azyi a┼╝ do wschodnich brzeg├│w morza kaspijskiego ido Indyj, ca┼é─ů p├│┼énocn─ů Afryk─Ö, si─Ögn─Ö┼éo nawet w Europie przez ca┼é─ů Hiszpani─ů a┼╝ do Lizbony. Pod rz─ůdami

ÔÇô 273 ÔÇô
pierwszych Abbasyd├│w (750ÔÇô1258), kt├│rzy czuj─ůcemu ju┼╝ ucisk
ze strony w┼éadzc├│w, pa┼ästwu now─ů nadali ┼Ťwietno┼Ť─ç wybudo
wano Bagdad na stolic─Ö panuj─ůcych, z pomi─Ödzy kt├│rych Harun al Raszyd, wsp├│┼éczesny Karolowi Wielkiemu i Al Hanum (813),
przez swoje m─ůdro┼Ť─ç,waleczno┼Ť─çisprawiedliwo┼Ť─ç, na zaszczytne zas┼éuguj─ů wspomnienie. Pa┼ästwo Kalif├│w trwa┼éo lat600

  1. Od Kalifa Al Manum chyli─ç si─Ö zacz─Ö┼éa do upadku pot─Öga pa┼ästwa, kt├│rego niedo┼é─Ö┼╝niw┼éadzcy na samych tylko zabawach ┼╝ycie trawili. Arabowie, Saracenami tak┼╝e zwani, utracili w o j e n n e go ducha: bardzo wiele zaci─ůgali oni do wojska najemnego ludu z ponad wschodnich brzeg├│w kaspijskiego morza. Przyboczna gwardya turecka, sk┼éadaj─ůca si─Önajprz├│d zbra┼äc├│w lub zakupio nychniewolnik├│w,sta┼éasi─ÖzczasemdlaKalif├│w r├│wniegro┼║n─ů
    jak niegdy┼Ť Pretoryanie dla w┼éadzc├│w rzymskich. Wezyrowie powoli w┼éadz─Ösobietakdaleceprzyw┼éaszczyli,i┼╝Kalifomsama tylko pozosta┼éa si─Ö zwierzchno┼Ť─ç duchowna prowincye kalifatu pozamienia┼éy si─Öna niepodleg┼ée pa┼ästwa. Najpot─Ö┼╝niejszeznich by┼éo pa┼ästwo Turk├│w seldszuckich (oko┼éo 1050), kt├│re si─Ö roz ci─ůga┼éo na Syry─ů, Azy─ů mniejsz─ů, Persy─ů, Buchary─ů i Indye. Atoli ledwo pi─Ö─çdziesi─ůt lat przetrwawszy (1105) os┼éabi┼éo si─Ö podzia┼éami iprzez Chowares├│w obalone zosta┼éo (1195)
  2. Gdy Seldszukowie opanowali Palestyn─Ö, Turkoman Ortok prze┼Ťladowa─ç tam┼╝e zacz─ů┼é krajowc├│w ipielgrzymk─ů do Jeruzalem przybywaj─ůcych Chrze┼Ťcian. Prze┼éo┼╝enia ze strony dworu bizan ty┼äskiego, zagro┼╝onego przez su┼étanat iko┼äski, roznieci┼éy w za chodniej Europie zapa┼é do odebrania z r─ůk niewiernych ziemi ┼Ťwi─Ötej. Nast─ůpi┼éy krzy┼╝owe wyprawy, i Gotfryd de Bouillon (1099) za┼éo┼╝y┼é jerozolimskie kr├│lestwo, kt├│re jednak utrzymy wa┼éo si─Ö tylko lat 88, gdy┼╝ Saladyn, su┼étan egipski, (i 187) z n o wu zdoby┼éJerozolim─Ö.
  3. Wstrz─Ös┼éa si─Ö ca┼éa Azya, gdy Temudzin czyliDzingis-Chan (powszechny pan), po┼é─ůczywszy pod sw─ů w┼éadz─Ö r├│┼╝ne pokolenia mongolskie, zwyci─Özkiemi kroki posun─ů┼é si─Ö (1206) do zachodniej
    Azyi. W ├│ d z ten, w przeci─ůgu lat dwudziestu, zagarn─ů┼é ca┼é─ů M o n Tom II. 35 ÔÇô 274 ÔÇô
    goli─ů, p├│┼énocne Chiny, ma┼é─ů i wielk─ů Buchary─ů, tudzie┼╝ arabskie iperskiepa┼ästwawPorsyiiIndyach. Pojego┼Ťmierci(1227) powsta┼éo pi─Ö─ç chanat├│w w Persyi (od Sindu a┼╝ do Eufratu), D ┼╝ a gataj (na p├│┼énoc Sindui Gangesu, na wschodniej stronie kaspij skiego morza), w Turan (kt├│re zajmowa┼éo Sybery─ů, zacz─ůwszy od
    Tobolska) i w Chinach. Oktaj, najstarszy syn Temudzina, jako wielkiChan,dzier┼╝y┼éMongoli─ůiChinyp├│┼énocne. Rozpocz─ů┼éon walk─Özpo┼éudniowemi Chinami, kt├│re nakoniec mongolskiejpo t─Ödze uleg┼éy. Zwyci─Özcy przybrali zwyczaje zwyci─Ö┼╝onych, stracili srog─ůsw─ůsurowo┼Ť─ç,a zni─ůiwojennegoducha,wygnanipot├ęmzo stali na powr├│t do sw├ęj dziczy przez dynasty─Ö Ming izawis┼éemi od Chin uzna─ç si─Ö musieli Holaku (Hulagu 1258) obali┼é kalifat bagdacki.
  4. Poniewa┼╝ stolica wielkich Chan├│w pozosta┼éa si─Ö w Chinach, od czasu wi─Öc Koblaja (1300), w┼éadza tych pan├│w, zbyt od ┼Ťrodka Mongolii odleg┼éych, coraz bardziej upada┼éa. Persya uczyni┼éa si─Ö niepodleg┼é─ů. Kipczakiw┼éa┼ŤciwaMongoliarozsypa┼éysi─Önawiele oddzielnych pa┼ästw. Ze szcz─ůtk├│w wschodnich mongolskich cha nat├│w utworzy┼é Osman w Bitynii (1320) pa┼ästwo Osman├│w (osma┼äskich Turk├│w Turcy bowiem s─ů powszechn├ęm imieniem za┼Ť szczep panuj─ůcy ma szczeg├│ln─ů nazw─Ö Osman├│w), kt├│re si─Ö wkr├│tce po za czarne morze a┼╝ na zachodni─ů Azy─ů rozszerzy┼éo, a po wzi─Öciu Gallipoli (1358) za┼éo┼╝y┼éo sobie stolic─Ö w po┼Ťr├│d zgrzybia┼éego pa┼ästwa bizanty┼äskiego.
    8.Razjeszczezjawi┼ési─Özdobywcamongolski,Tymur czyliTy murlenk (kulawy Tymur), powszechnie w Europie nazywany T a merlanem, potomek D┼╝ingis-chana. By┼é on Bejem w Samarkan dzie, a od 1369 r. usi┼éowa┼é stamt─ůd wskrzesi─ç mongolsk─ů pot─Ög─Ö. Zagarn─ů┼é posiad┼éo┼Ťci chanatu D┼╝agataj, Persy─ů, Indye, dotar┼é a┼╝ do Wo┼égy, spustoszy┼é Moskw─Ö, zdoby┼é Azow, Alep iDamask, poj ma┼é do niewoli, w bitwie pod Angora (1402), Bajazeta osma┼äskie go su┼étana, przez co bizanty┼äskie cesarstwo na jaki┼Ť czas jeszcze ochroni┼édozupe┼énegoupadku. Chcia┼éjeszczewtargn─ů─çidoChin, gdy go ┼Ťmier─ç zaskoczy┼éa. Wkr├│tce znowu mongolskie chanaty
  • 275 ÔÇô
    podupad┼éy i w nowe przela┼éy si─Ö postaci. Mongo┼éom (Mogo┼éom) pozosta┼éatylkoBucharya, za┼ŤPatanie,ci─ůglepanuj─ůcyludwIn dyach, utrzymali si─Ö dalej przy zabranych im przez Tymura posiad┼éo┼Ťciach.
  1. Osmanie czyli Turcy do coraz wi─Ökszej przychodzili pot─Ögi: szerzyli oni bezustannie swe zabory imn├│ztwo azyatyckich ksi─ů ┼╝─ůtinaczelnik├│w koczuj─ůcych lud├│w ugieli pod swoj─Ö w┼éadz─Ö. Mahomet IIzdoby┼é(1453)Konstantynopoliutworzy┼émorsk─ůpo t─Ög─Ö o wiele wi─Öksz─ů od pot─Ög owczesnych Wenecyi i Genui. S e lim I(1512ÔÇô1520) rozszerzy┼é swe pa┼ästwo a┼╝ do rzeki Tygru, odnios┼észy zwyci─Öztwo pod Alepem (1517) opanowa┼é Syry─ů iD a mask,iprzyj─ů┼édobrowolnepoddaniesi─ÖSzeryfaMekki odowego
    to czasu do tytu┼éu wielkiego Su┼étana przyby┼é tak┼╝e tytu┼é opiekuna miastMekkiiMedyny. PodSolimanemI(1520ÔÇô1566)pa┼ästwo tureckie stan─Ö┼éo na szczycie sw├ęj pot─Ögi, po jego za┼Ť ┼Ťmierci, z b y tni├ęm rozpraszaniem si─Ö na zewn─ůtrz nik┼éy si┼éy tego mocarstwa, r o z prz─Öga┼éy si─Ö karno┼Ť─ç janczar├│w iwewn─Ötrzne mi─Ödzy baszostwami
    zwi─ůzki. –
  2. Persya,zpocz─ůtkudosy─çszcz─Ö┼Ťliwieopiera┼éasi─Örozszerzaniu
    pot─Ögitureckiej. W ko┼äcujednakpa┼ästwotopoprzednioju┼╝dwa kro─ç zawojowane przez Mongo┼é├│w, sta┼éo si─Ö ┼éupem Turkoman├│w zMezopotamiiiKappadocyi,kt├│rzy,poddow├│dztwem Usun Hasana (1468)nietylkoPersy─ů,aletak┼╝es─ůsiedniekrajeChorazan,IrakAra
    biiAzerbejd┼╝anzaj─Öliiw posiadaniukt├│rychpotomkowieHasana d┼éugosi─Öutrzymywali. IzmaelSofi(1409ÔÇô1508),odAlego,zi─Ö ciaMahometa, pochodz─ůcy,za┼éo┼╝y┼é nowepa┼ästwoperskieobejmu
    j─ůceAzerbejd┼╝an,Diarbekir,Irak,FarsiKerman. Podjegona st─Öpcami, kt├│rzy zTurkami iUzbekami zaci─Öte wojny prowadzi─ç musieli, pa┼ästwo dosy─ç jeszcze mia┼éo pot─Ögi i znaczenia, a Abbas I (1587ÔÇô1620) r├│wniewielkizdolno┼Ťciamiumys┼éujakokrucie┼ä stwem, nie tylko przywr├│ci┼é Persyi wielko┼Ť─ç nadan─ů jej przez Izmaela,alenadto przy┼é─ůczy┼éOrmus iKandahar. Ale kr├│tko trwa ┼éa ta ┼Ťwietno┼Ť─ç: rze┼╝a┼äcy przyw┼éaszczali i dzielili mi─Ödzy siebie rz─ůdynieudolnychjegonast─Öpc├│w powi─Öksza┼ési─Öuciskpodda
  • – ÔÇô 276 ÔÇô
    nych, a┼╝ nareszcie, za panowania Hussejna (1694), Afganie, lud bitny, koczowniczy, podnie┼Ťli rokosz w Kandahar, inietylko og┼éo silisi─Öniepodleg┼éymi,ale nadto zmusili rodzin─Ö Sofidoust─ůpienia im ztronu perskiego. Wszak┼╝e dw├│ch tylko ksi─ů┼╝─ůt afga┼äskich zajmowa┼éotronprzyw┼éaszczony wr├│ci┼éna┼äzrodzinySofiTah mas(1730) kt├│remu walecznyw├│dzKuli-Chandrog─Öutorowa┼é. Cz┼éowiek ten z prostego dow├│dzcy hordy wyni├│s┼é si─Ö na naczelne go wodza, wkr├│tce pot├ęm na namiestnika pa┼ästwa, cz├ęm jeszcze niezadowolony zmierza┼é do najwy┼╝szej w┼éadzy. Usun─ů┼é ztronu nieudolnego Tahmasa, posadzi┼é na nim jego o┼Ťmiomiesi─Öcznego ┬žyna, a nareszcie po ┼Ťmierci tego dzieci─Öcia, bez oporu, w┼éadzc─ů Persyi,podimieniemNady-Szachauznanyzosta┼é. Onto(1736ÔÇô
    1747) nada┼é pa┼ästwu now─ů posta─ç i si┼éy, odzyska┼é Kandahar, i
    na czele mnogiego wojska, wtargn─ůwszy do pa┼ästw wielkiego
    Mogoła w Indyach, zabrał m u wszystkie z tej strony Indu kraje.
    Dwie wojny, kt├│re ostatniemi czasy Persya (zwykle teraz Iran
    zwana) prowadzi┼éa zTurcy─ů iRossy─ů, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci szkodliwe
    dla niej miały skutki. Pierwsza z nich zakończyła się wprawdzie
    pokojem w 1823 r. bez uszczuplenia granic pa┼ästwa, ale wojna zRossy─ů(1826r.zacz─Öta,a1827 uko┼äczona), opr├│czwielkichsum
    za wynagrodzenie wojennych koszt├│w, pozbawi┼éa j─ů prowincyj Aran iNachiczewan. ┼Ümier─ç Feth-Al-Szacha w Ispahanie(1834), po 38 letni─çm panowaniu, poci─ůgn─Ö┼éa za sob─ů wewn─Ötrzne roz terki; lecz prawnuk jego Mahomet Mirza (ur. 1806 r.), syn A b dula Mirzy, zmar┼éego 1833, przez Rossy─ů iAngli─ů zgodnie Sza chem uznany, potrafi┼é opiera─ç si─Ö roszczeniom swych 6 braci i60 stryj├│w. ipo poddaniu si─Ö stryja su┼étana Zilli, odprawi┼é, dnia 21 grudnia, uroczysty wjazd do Teheranu. Z powodu oblegania przez Pers├│w Heratu (w czerwcu 1838), Anglia zerwa┼éa swe dyplo matycznestosunkizPersy─ů. Cofn─ů┼éwprawdzieSzach(9wrze┼Ťnia) swe wojsko od Heratu, atoli nie przywr├│ci┼éo to jeszcze pier wszych przyjacielskich mi─Ödzy temi pa┼ästwami stosunk├│w. (Obacz ni┼╝├ęjparagr. 18). –
  1. Za┼éo┼╝ycielem indyjskiego cesarstwa Wielkiego Mogo┼éa by┼é ÔÇô 277 ÔÇô
    Baber, jeden zpotomk├│w Tymura. Z Bucharyi, swego siedliska, wkroczy┼é on do Indyj (1525), kt├│remi rz─ůdzi┼éo wielu ksi─ů┼╝─ůt pod
    zwierzchnictwem w┼éadzcy w Delhi, opanowa┼é wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç Indyj
    przedgangeskichitoswojenowepaństwo nazwał Mogulistanem.
    Jegownuk Akbar(Ekber1555ÔÇô1605)by┼éjednymznajlepszych
    w┼éadzc├│w lndostanu; nada┼é temu pa┼ästwu porz─ůdny kszta┼ét,
    gdyż podzielićje kazał na obwody (purgunna), okręgi (serkar)i
    zarz─ůdy (subahi), i sporz─ůdzi─ç dok┼éadny ca┼éego kraju opis. Do
    najwi─Ökszej za┼Ť ┼Ťwietno┼Ťci przyszed┼é Mogulistan pod panowaniem
    Aurengzeba (165SÔÇô1707), kt├│ry doko┼äczy┼é podboju Dekanu i
    wiele innych krajów ujarzmił. Jego następcy bezustanne wiedli
    sporyotron,awynik┼éezt─ůdzaburzenia wewn─Ötrzne chyli┼éyto
    państwo do upadku. Mahomet Szach walczyć musiał ze swemi
    rz─ůdzcami prowincyj. kt├│rzy przyzwali na pomoc Nadyra-Szacha,
    atenspustoszyłkrajiwieleprowincyjoderwał od Mogulistanu.
    Z takiego osłabienia państwa korzystali Maraci, Syksowie i A n glicy, co je nareszcie do zupełnego przywiodło upadku.
  2. Maraci, Indyanie szczepu Meratu, ju┼╝ dawno odznaczali si─Ö waleczno┼Ťci─ů i upodobaniem w rozbojach, ale d┼éugo je szcze podlegali r├│┼╝nym kzi─ů┼╝─Ötom. Sewagi uwa┼╝a─ç si─Ö mo┼╝e za za┼éo┼╝yciela pa┼ästwa Marat├│w. Za panowania Aurengzeba trzyma┼é si─Ö on najprz├│d strony tego w┼éadzcy; atoli od 1657 r. rozpocz─ů┼é swe najazdy na czele drobnych ksi─ů┼╝─ůt, nie zaprzestawa┼é ich przez lat 17, a nareszcie (1674), og┼éosi┼é si─Ö w Rairi, warowni mi─Ödzy g├│rami, niepodleg┼éym Maha Rajach czyli wielkim ksi─Öciem. Z nim ijegosynem Sambagi,Aurengzebd┼éugieizaci─Ötestacza┼éboje,a┼╝
    nakoniec uda┼éo si─Ö m u (1689), przez zdrad─Ö dosta─ç do r─ůk S a m bag─Ö, kt├│rego straciwszy, Marat├│w jeszcze na niejaki czas do ule
    g┼éo┼Ťci przymusi┼é. Wkr├│tce jednak Sahu, syn Sambagi, podiwi gn─ů┼é Marat├│w do poprzedniego stanu i pa┼ästwo ich rozszerzy┼é od Agra a┼╝ do Karnatyku. Atoli ju┼╝ za panowania jego syna p o dzielili si─Ö pa┼ästwem dwaj ministrowie: Pejszwach wzi─ů┼é cz─Ö┼Ť─ç wschodni─ů a Bunsla zachodni─ů. Za ich przyk┼éadem poszli inni ksi─ů ┼╝─Öta: ka┼╝dy przyw┼éaszczy┼é sobie cz─Ö┼Ť─ç kraju, a tak ca┼ée pa┼ästwo rozsypa┼éo si─Öna wiele, z soba sprzymierzonych ksi─Öztw. ÔÇô 278 ÔÇô
  3. Utworzona przez Nanka sekta by┼éa powodem powstania zwi─ůzkowego pa┼ästwa Syks├│w. Po ┼Ťmierci Nanka (1540) S y ksowie pozostali spokojni pod rz─ůdami swych naczelnik├│w, a┼╝ nareszcie Banda, obrany g┼éow─ů tego pa┼ästwa, rozpocz─ů┼é n a
    jazdy na s─ůsiednie prowincye igwa┼étowne wykona┼é zabory na Subachu Lahory. Od owego to czasu Syksowie stacza─ç zacz─Öli cz─Öste walkizpa┼ästwem Wielkiego Mogo┼éa iAfganami,itylebyli szcz─Ö┼Ťliwi, i┼╝ nie tylko opanowali Lahore, ale i wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç Multanu, Sindi i Delhi. –
  4. Wkr├│tce pot├ęm pi─Ökne Indye przyn─Öci┼éy do siebie nie kt├│re ludy europejskie. Najprz├│d (1500 r.) zjawili si─Ö na mala barskich pobrze┼╝ach Portugalczycy zdobyli Kalekut, zawojo wali ksi─ů┼╝─ůt Kochin i Kananer, miasto Goa uczynili swym najpierwszym portem handlowym, opanowali tak┼╝e wa┼╝ne mia stoperskieOrmus,zap─Ödzilisi─Öwreszciea┼╝ doCejlanuiMalakki,a nawet do wysp moluckich i zyskali sobie wielkie powa┼╝anie w Chinach iJaponii. Oko┼éo tego czasu Hiszpanie odkryli (1510) wyspy filipi┼äskie.
  5. Sp├│┼ézawodnikami Hiszpan├│w byli dzielni Holendrzy. Ci za┼éo┼╝yli (1601) faktory─ů w Bantam, utworzyli wschodnio-in dyjsk─ů kompani─ů, zabrali Hiszpanom wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç wysp moluc
    kich iTernat─Ö, pozyskali nowe posiad┼éo┼Ťci (1618 i 1619) na w y spach Sumatrze iJawie, iza┼éo┼╝yli bogate miasto Batawi─ů, kt├│ra na zawsze ju┼╝ pot├ęm pozosta┼éa ┼Ťrodkowym punktem ich zaeuro pejskich posiad┼éo┼Ťci. Roku 1637 otworzyli wy┼é─ůczny dla siebie handel zJaponi─ů, nabyli wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci portugalskich posiad┼éo┼Ťci na wyspie Cejlan, usadowili si─Ö w Bengalu (w Huglej) iwyp─Ödzili Portugalczyk├│w zNegapatnam iMakassaru. Nast─Öpnie (1680ÔÇô
    1686) zniewoli do uleg┼éo┼Ťci sobie kr├│l├│w Bantamu iMataramu na wyspieJawie,ica┼éyprzyw┼éaszczylisobie na tejwyspie handel W ostatnich czasach (1785) rozci─ůgn─Öli tak┼╝e sw─ů zwierzchni─ů w┼éadz─Ö nad naczelnikiem Johar na p├│┼éwyspie Malakki, kt├│ry o d st─ůpi┼éimPahaniRiouwznale┼╝─ůcemidonichwyspami.Roku 1824, zyskali Hollendrzy kraj kr├│la Palembang we wschodnich
  • 279 –
    Indyach za przyrzeczon─ů m u do┼╝ywotni─ů pensy─ů, tudzie┼╝ angielsk─ů cz─Ö┼Ť─ç Sumatry iBenkoolem, tak┼╝e w Indyach, a za to odst─ůpili swych posiad┼éo┼Ťci na sta┼éym l─ůdzie wschodnich Indyji na Malace.
  1. Z Hollendrami dawno ju┼╝ ubiega─ç si─Ö zacz─Öli Francuzi i Anglicy. Francuzizaj─Ölinapobrze┼╝achKoromandeluobw├│dPon dichery, nie mieli jednak dosy─ç si┼édo opierania si─Ö gwa┼étownie szerz─ůcej si─Ö pot─Ödze Anglik├│w. Kompania wschodnio-indyjsko angielska, okazawszy si─Öju┼╝ od panowania El┼╝biety bardzo czynn─ů, za┼éo┼╝y┼éa na Sumatrze iJawie faktorye, podzieli┼éa si─Ö zHollendra mi wyspami moluckiemi i Amboin─ů, odebra┼éa Portugalczykom Bombaj, osiad┼éa w Bengalu, a szczeg├│lniej rozpostar┼éa si─Öpod g e neralnymgubernatoremClive(1759ÔÇô1765) SzachAllun,ostatni nast─Öpca zwyci─Özkiego Babura i Aurengzeba, wezwa┼é Anglik├│w na
    pomoc przeciwko w┼éasnym wezyrom, otrzyma┼é j─ů za odst─ůpienie
    prowincyjBengalu,BaharuiOrissy.Dalimu Anglicypensy─ůi
    pozostawilireszt─Öprowincyj leczgdypot├ęm,przypomocyMara
    tów, odzyskaćchciał napowrót swojepaństwo,nietylkoodmówili
    mu przyrzeczonejpensyi, aleireszt─Öjego prowincyj sprzedali Nabobowi Auhd.
  2. Ca┼ée atoli pa┼ästwo Anglik├│w w Indyach zdawa┼éo si─Ö by─ç zagro┼╝one zgub─ů (od 1778ÔÇô1784), gdy Maraci, Subach Nizamu isu┼étan Mysory na nowo si─Öprzeciwko ni├ęm po┼é─ůczyli. Z pomi─Ödzy powsta┼éych na gruzach mongolskiego pa┼ästwa ksi─Öztw, najszybc├ęj inajsilniejwzbi┼éosi─Öksi─ÖztwoMysory. HyderAli,tudzie┼╝jegosyn inast─Öpca Typpo Saib panowali nad krajem przesz┼éo 4000 mil kw. rozleg┼éym, niecierpieli Anglik├│w iopierali si─Öim nawet wtedy
    jeszcze gdy ich wszyscy syrzymierzeni na placu boju opu┼Ťcili. W s z e lako Tippo Saib (1792) zwyci─Özkim Anglikom po┼éow─Ö swego p a ┼ä stwa ust─ůpi─ç musia┼é, a podczas wznowionej walki 4 maja 1799 r. w obroniestolicyi┼╝ycieutraci┼é.Mysorazosta┼éapodzielon─ů,Anglicy zatrzymali sobie pobrze┼╝a Kanara, wojenny portMangalore, pro wincy─ů Koimbettore istolic─Ö Seringapatnam, reszt─Ö za┼Ť oddali
    ju┼╝ to Maratom ju┼╝ ksi─Öciu Nizam. Zmusili tak┼╝e Naboba Auhd (1801)do ust─ůpieniaim cz─Ö┼Ťcikrajuiuznaniasi─Öopr├│cztegoich
  • 280 –
    w┼éadzypodleg┼éym. Doodst─ůpionychsobieprzezHollendr├│w po siad┼éo┼Ťci na wyspie Cejlan (1802) przy┼é─ůczyli kr├│lestwo Kandii (1815). Posiad┼éo┼Ťciami innych europejskich mocarstw w Indyach wschodnich pozosta┼éy tylko miasta Paliakata iKochin (holender skie), Pondichery iChandernagor(francuzkie),Goa iDiu (portu galskie)iTrankebar(du┼äskie).W ostatnichczasachkrajeiludy indyjskie wielkich dozna┼éy wstrz─ů┼Ťnie┼ä i dotkliwe ponios┼éy kl─Ö ski; takiemi by┼éy zalewy, nieurodzaje icholera; uci┼Ťnieni ze wszech stron Indyanie (1830) podpalili jedn─Ö z najbogatszych faktoryjna wyspie Sumatrze; zamieszanie istraty w handlu papierami zprzy czyny sfa┼észowanych papierowych pieni─Ödzy. Kompania wscho dnio-indyjskapot─Ö┼╝negomia┼éanieprzyjacielaw ksi─ÖciuScindiSeid, kt├│ry zach─Öca┼é mahometan├│w do fanatycznego powstania przeci wnie okazywa┼é si─Öich przyjacielem w┼éadzca Kochinchiny, kt├│ry przez wys┼éanego pe┼énomocnika zawar┼é z ni─ů zwi─ůzki handlowe. Lord William Bentink, generalny gubernator, og┼éosi─ç kaza┼é odezw─Ö, moc─ů kt├│rejnieludzki zwyczaj palenia si─Öwd├│w indyjskichznie siony zosta┼é zadowoli┼éo to bramin├│w w Benares, przeciwnie za┼Ť Indyanie uporczywe okazali przywi─ůzanie do palenia w d ├│ w i z a bijania dzieci. Cywilizacy─ů tchnie podanie wschodnio-indyjskiego ludu (chrze┼Ťcian, Indyan, Pers├│w, muzu┼éman├│w i┼╝yd├│w) do a n gielskiegoparlamentu(1831)w kt├│r├ęmten┼╝eludprosiozniesienie nadu┼╝y─ç kt├│rych si─Ö dopuszczaj─ů Anglicy w zarz─ůdzie i wymiarze
    sprawiedliwo┼Ťci: o ustanowienie s─ůd├│w, na wz├│r istniej─ůcych w Kalkucie,MadrasiBombaj oreform─Öwkodeksiekarz─ůcym,o przypuszczenie krajowc├│w do honorowych urz─Öd├│w. Wielkie jednak pozosta┼éy jeszcze w Indyach przeszkody do post─Öpu cywi lizacyi na wz├│r europejski, jakoto: duma narodowa, trudne osia danie tam Europejczyk├│w, istnienie wojennej kastyipewnego rodzaju morderc├│w Fansigar zwanych. Z Birmanami zatrzyma┼éa kompania w ostatnich (1834) czasach przyjacielskie stosunki.
  1. Od ┼ŤmierciNadyraSzacha,jake┼Ťmyju┼╝wy┼╝ejwspomnieli, panowa┼éy wielkie zaburzenia, Achmet Abdallach, w├│dz Afgan├│w w s┼éu┼╝bie perskiej zostaj─ůcy, korzysta┼é z tych zawichrze┼ä, dla z a ÔÇô 281 ÔÇô
    ┼éo┼╝enia udzielnegoafga┼äskiego pa┼ästwa,kt├│re zajmuje wschodnie prowincye perskieima zastolic─ÖKubu. W samejza┼ŤPersyi. do pieroMahometowi Chanowi uda┼éo si─Özwyci─Ö┼╝y─ç swych wsp├│┼ézawo dnik├│w iprzywr├│ci─çpok├│j(1797). Po nim wnuk inast─Öpcajego Feth-Ali-Szachzarz─ůdza┼éroztropnieispr─Ö┼╝y┼ŤciePersy─ů. Stosun ki polityczne z Rossy─ů ustanowi┼é traktat pokoju w Turkmanczaj (22 lutego 1828 r.). Od czasu jak to mocarstwo ustali┼éo swoje powag─Ö w Armenii, handel tak┼╝e perski, prawie ca┼éy w r─Öku O r mian├│w w BukiriTiflis,przeszed┼épodwp┼éywrossyjski(ob.wy ┼╝├ęj 10). Z reszt─ů wschodnia cz─Ö┼Ť─ç Persyi, Afganie, od niedawnego czasu wzmaga─ç si─Ö zacz─Öli. Nie m├│g┼é wprawdzie Dost Mahomet, w┼éadzca Kabulu, po rozbiciu dynastyi Duranid├│w, oprz├ę─ç si─Ö w pocz─ůtkachprzewa┼╝n├ęjpot─ÖdzeRundszitaSinga,sk┼éadaj─ůcejsi─Ö zwy─çwiczonego przez genera┼éa Alarda wojska, jako┼╝ utraci┼é
    zyskowny Kaszmir iSind; pomimo to jednak odrzuci┼é wszelkie upokorzy─çgomog─ůce uk┼éady,aszcz─Ö┼Ťcieor─Ö┼╝ada┼éomu(wkwie tniu 1835) stanowcze nad Syksami zwyci─Öztwo, tak dalece i┼╝, gdy nie uda┼éo si─Ö Szachowi Sud┼╝a, wspieranemu przez Rundszita Singa, dosta─ç si─Ö na tron afga┼äski, on sam mia┼é znowu otwart─ů drog─Ö. Niemniej wielkie i stanowcze odni├│s┼é zwyci─Öztwo 1 maja 1 8 3 7 r. a g d y R u n d s z i t S i n g u m a r ┼é (r. 1 8 3 9 ) j e s z c z e k o r z y s t n i e j s z e nasta┼éy widoki dla Dosta Mahometa mi─Ösza┼éy je tylko niezgody mi─Ödzy Afganami i cz─Öste zdrady. Zachodni─ů za┼Ť Persy─ů trapi─ů nieustanne zaburzenia i pa┼ästwo to mocno si─Ö ju┼╝ nachyli┼éo do upadku.
  2. Jużw16wiekuRossyarozszerzyłabyłagraniceswoje
    w Azyi północnej. Iwan Wasilewicz II zdobył (1552) państwa
    tatarskie Kipczak, Kazań, Astrachan, Orenburg, a dla poskromie
    nia najazdów i łupieztw dońskich Kozaków, wysłał (1577) nad
    Wołgę wojsko. Wtedy tokozacki dowódzca Jermak Tymofiejew
    tak ┼Ťci┼Ťni─Öty zosta┼é, i┼╝ nie widzia┼é przed sob─ů innego sposobu r a
    tunku jak szuka─ç ocalenia w ucieczce do wschodniej Syberyi.
    Car Teodor korzystał ztego odkrycia. Rossyanie dotarli (1690) aż do Kamczatki ido wschodniego oceanu. Za panowania Piotra I
    Tom II. 36 ÔÇô 282 ÔÇô
    Behring odkry┼é p├│┼énocno wschodnie brzegi i cie┼Ťnin─Ö kt├│ra n o si jego imi─Ö, on tak┼╝e odkry┼é (r. 1741) wyspy le┼╝─ůce mi─Ödzy Azy─ůiAmeryk─ů. ZAstrachanu te┼╝, odczasu PiotraWgo posu wali si─Ö Rossyanie do Persyi i Gruzyi; zaj─Öli (1784) Kuba┼ä iK a bard─Ö; Gruzya podda┼éa si─Ö pod ich opiek─Ö (1783) i wcielona z o sta┼éa (1801) do rossyjskiego pa┼ästwa. Od owego ju┼╝ czasu sze rzy┼éy si─Ö granice Rossyi nie tylko na mi─Ödzymorzu kaukazki├ęm, ale iw Persyi, szczeg├│lniej wskutek pokoju zawartego z Persj─ů 1828 r. a dalej jeszcze w r. 1829, kiedy nie tylko podleg┼ée do owego czasu Chinom Kirgizy-Kajzaki iinne ludy koczuj─ůce, ale i ludy zamieszkuj─ůce wielkie stepy Kirgizkie (oko┼éo 10,000 mil kw.) odda┼éy si─Ö pod opiek─Ö Rossyi. W krajach rossyjskich p├│┼énocnej Azyi zak┼éadaj─ů si─Ö kolonie, buduj─ů drogi; tu wida─ç krz─ů taj─ůcesi─Ög├│rnictwo,tamhandelfutrami, aszczeg├│lniejzyskowny handelzChinamicorazbardziejsi─Öwzmaga. Otwieraj─ůsi─Ötuiow dzie szko┼éy, powoli ale bezpiecznie szerzy si─Ö chrze┼Ťcia┼ästwo m i ─Ö dzy niekt├│remi ludami, mianowicie mi─Ödzy Buratami, zawi─Özuj─ů si─Ötowarzystwarolniczeit.d.W prawdziezimnyklimatiwielka odleg┼éo┼Ť─ç przeszkadzaj─ů szybkiemu rozwijaniu si─Ö po┼╝ytecznych zak┼éad├│w;w og├│lno┼Ťcijednakwida─çpost─Öpw ukszta┼éceniulud├│w tych p├│┼énocnych kraj├│w.
  3. W Japonii(1191)przyw┼éaszczy┼éasobieby┼éajednaznaj pierwszych rodzin w┼éadz─Ö dziedziczn─ů nad wojskiem tego pa┼ästwa, i w┼éa┼Ťciwierz─ůdypa┼ästwa pomimo┼╝eKubo(w├│dz,w┼éadzca)zdaje si─Öuznawa─ç zwierzchno┼Ť─çg┼éowy duchowie┼ästwa (Dairi),ledwo jednak zostawiaj├ęj cie┼ä w┼éadzy ┼Ťwieckiej. Taki stan rzeczy istnie je szczeg├│lniej od rewolucyi, kt├│rej dalipow├│d (1586) missyona rze chrze┼Ťcia┼äscy. Od owego tak┼╝e czasu Europejczykom wst─Öp
    doJaponiiznajwi─Öksz─ůpodejrzliwo┼Ťci─ůzamkni─Ötyzosta┼é. Wszel kie kroki czynione przez r├│┼╝ne pa┼ästwa europejskie dla zawi─ůzania jakichkolwiek b─ůd┼║ stosunk├│w z Japoni─ů, by┼éy dot─ůd nadaremne; ka┼╝dy podr├│┼╝ny powa┼╝aj─ůcy si─Ö wyl─ůdowa─ç do tego kraju mo┼╝e
    by─çpewnym wi─Özienia,jak tegoju┼╝ do┼Ťwiadczy┼é dokt├│r Siebold z W├╝rzburga iinni. Ostatni podr├│┼╝ny zapewnia ┼╝e lubo Japo┼ä ÔÇô 283 ÔÇô *
    czycy oddzieleni s─ů od innych narod├│w, podobnie jak Chi┼äczycy, wszelako wida─ç u nich post─Öp w og├│ln├ęm wykszta┼éceniu.
  4. Chiny, pomimo swoj─Ö ogromn─ů ludno┼Ť─ç, nie mog┼éy si─Ö oprze─ç swym walecznym s─ůsiadom Mongo┼éom. Chc─ůc si─Öuwolni─ç od Niuczu, Chi┼äczycy wezwali na pomoc Dzingischana, przed kt├│rym pot├ęm s a mi ugi─ů─çsi─Ömusieli. Uda┼éo si─Öim wprawdziepozby─ç(w 14 wieku) Dzingisyd├│w, atoli od 1644. Chiny, kt├│rych nawet d┼éugi iw y soki mur zas┼éoni─ç nie m├│g┼é przyj─ů─ç znowu musia┼éy panowanie nadsob─ůTatar├│wManczu. Cesarzeztego plemienia zawojowali wielkiego Chana Mongo┼é├│w, tudzie┼╝ r├│┼╝ne pokolenia Koszot├│w iKa┼émuk├│w w Tartaryi, zdobyli Kaszgar, Jerken i wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç kraju Songar├│w. Uzna─ç tak┼╝e musia┼é ich zwierzchnictwo Dalai Lama Tybetu; d┼éugo podlega┼éa im Kochinchina, w kt├│rej (1791) Laung-Szung za┼éo┼╝y┼é by┼é niepodleg┼ée pa┼ästwo (ob. wy┼╝ej 17). A┼╝ do ostatnich czas├│w missyonarze chrze┼Ťcia┼äscy wielkiego dozna waliw Chinachposzanowania,atoliutracilijeprzezzbytekgorliwo ┼Ťcioko┼éonawracania. Cesarz Kienlong(1735-1796) panowa┼é d┼éu go iszcz─Ö┼Ťliwie jego za┼Ť nast─Öpca Kahing mia┼é do zwalczenia wielkie burze,powsta┼éyprzeciwkoniemu rokoszniebeztrudno┼Ťcizosta┼é przyt┼éumiony.W niedawnychczasach(1826)Tatarzymongolscy podnie┼ŤlirokoszprzeciwkoChinom. Innejeszczewypadkizamie sza┼éy pok├│j w niebieski├ęm pa┼ästwie. Mieszka┼äcy wyspy Formozy (Chai-wan) wyl─ůdowawszy (1830) na wschodnie brzegi pa┼ästwa wielkie zrz─ůdzili spustoszenia. Pod ten┼╝e czas mahometa┼äscy mieszka┼äcy Turkestanu, po┼é─ůczywszy si─Özdzikiemi Kirgizami iK a raka┼épakami (czarne ko┼épaki czyli czapki), w liczbie do 100,000 ludzi, napadli zachodnie granice i zniszczyli miasta Kaszgar, W a r kent,Yansar,Khotan,Aksu. Ksi─ů┼╝─ÖKarakalpak├│w,od┼é─ůczywszy si─Ö od g┼é├│wnej pot─Ögi, okaza┼é si─Ö nad rzek─ů Ili, gdzie si─Ö w├│dz chi┼äski Tsin-Jan okopa┼é. Te wypadki spowodowa┼éy mn├│ztwo dekret├│w, kt├│remi cesarz zawiadamia┼é swych poddanych o w y buch┼é├ęjwojnieiwieluwodz├│wmianowa┼é. Posuwaj─ůcysi─Öwgra nicezachodnieTatarzydw├│rnabawiliwielkiejtrwogi. Kiedypo mienione rozterki trapi┼éyprowincye pa┼ästwa na zachodzieip├│┼é ÔÇô 284 ÔÇô |
    nocy, trz─Ösienie ziemi (24 czerwca 1831), w prowincyi Tay-ning zburzy┼éo dwana┼Ťcie miast i w ich gruzach zagrzeba┼éo milion m i e szka┼äc├│w; na domiar tylu nieszcz─Ö┼Ť─ç nast─ůpi┼éy jeszcze niezgody ze wschodnio-indyjsko-angielsk─ů kompani─ů, do kt├│rych po cz─Ö┼Ťci ÔÇÜprzyczynilisi─Öp├│┼énocniAmerykanie najprz├│dzacz─Ö┼éysi─Öniepo rozumienia zkupcami w Hongh, pot├ęm zwicekr├│lem, a nareszcie wmiesza┼é si─Ö w nie cesarz. Kiedy za┼Ť ko┼äczy┼é si─Ö (1834) dawny przywilej kompanii, a nowy jeszcze nie by┼é nadany, wtedy jawne
    wytoczy┼éysi─Öspory. Dowodzcaflotyangielski├ęjNapier,nietylko
    nie zważał na chińskie ustawy, ale nawet działał przeciwnie d o
    tychczasowemu postępowaniu Anglików; zagroził on niebieskie
    m u pa┼ästwu pot─Ög─ů zbrojnych okr─Öt├│w angielskich by┼é to krok
    kt├│rego nawet nie pochwalono w Anglii ikt├│ry poci─ůgn─ů┼éby by┼é
    za sob─ů zupe┼éne wy┼é─ůczenie Anglik├│w od handlu z Chinami, gdyby
    znana Chi┼äczyk├│w chciwo┼Ť─ç zysku nie nakazywa┼éa wzgl─Öd├│w dla
    tych Europejczyk├│w. Nast─Öpca te┼╝ Napiera kapitan Elliot przy
    muszony by┼é zerwa─ç wszelkie przyjacielskie stosunki, nast─ůpi┼éy
    więc otwarte kroki nieprzyjacielskie i handel zupełnie ustał.
    Z Rossy─ů, drugi├ęm g┼é├│wn─çm pa┼ästwem, kt├│re znaczny prowadzi handel na p├│┼énocy, trwa najlepsze porozumienie, kt├│rego ani
    rozgraniczenie od p├│┼énocy w ostatnich czasach, ani przej┼Ťcie pod opiek─Ö rossyjsk─ů Kirgiz├│w (obacz wy┼╝ej 19) nie nadwer─Ö┼╝y┼éy. Wszelkie ze strony Europejczyk├│w usi┼éowania o ucywilizowanie Chi┼äczyk├│w rozbi┼éy si─Ö o ich niewzruszone instytucye narodowe inieprzyzwyci─Ö┼╝on─ů narodow─ů ciemnot─Ö.
  5. W Arabii powsta┼éa religijna sekta, kt├│r─ů utworzy┼é szeik Mahomet, syn Abdula Wehaba, a kt├│ra za Ebn Sahuda, niepodle g┼éego emira kraj├│w Drehich iLasach, spowodowa┼éa religijn─ů wojn─Ö. Abdul-Asis, nast─Öpca Sahuda, zdoby┼é szturmem Medyn─Ö i Mekk─Ö (┼Ťwi─Öte muzu┼éman├│w miasta) iwielkie tam zabra┼é bogac twa. Za panowania szejka Suda, wysypawszy si─Ö zpusty┼ä roje fanatycznezaleg┼éykrajenadTygremiEufratem. Pobici 1808r. Wehabici powt├│rzyli jeszcze raz swe najazdy (1827), chc─ůc opa nowa─ç Medyn─Ö iprzyleg┼ée posiad┼éo┼Ťci tureckie. Mehmed Ali, basza ÔÇô 285 ÔÇô
    Egiptu, postanowi┼é umocni─ç swoje w┼éadz─Ö w Arabii, kt├│ra s┼éowy tylko ale nie czynem uznawa┼éa nad sob─ů zwierzchno┼Ť─ç tureck─ů; przywiedzenie do skutku swego zamiaru uwa┼╝a┼é Mehmed dla siebie t├ęm potrzebniejsze, ┼╝e nie tylko potwierdzony zosta┼é na urz─Ödzie baszy Egiptu i Krety, ale nadto pozyska┼é obwody D a masku, Tripolis, Sajdy, Alepu, Akki (St. Jean d’Acre), Jerozo limy iNaplus, tudzie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç Karamanii. Syn za┼Ť jego Ibrahim basza mianowany zosta┼é Emirem ol-hacz (dow├│dzc─ů corocznych karawan pielgrzym├│w do Mekki). Przegrana Turk├│w przeciwko MehmedowipodKonieh(wgrudniu1832)izawartypok├│jw Ku tahia (5 maja 1833), uczyni┼éy Mehmeda panem ca┼éej Syryi a┼╝ do g├│r Taurus, niemniej obwod├│w Adana iTarsus, a wys┼éane p o wt├│rnie przeciwko niemu wojsko, kt├│re syn jego Ibrahim (w czerwcu 1839), pod Nesbi zwyci─Ö┼╝y┼é irozproszy┼é, (ob. Turcy─ů europejsk─ů 21), pot─Ögi jego nie zachwia┼éo.
    ÔÇôÔÇóQc>-
  • *: Nazwisko pa┼ästwa lub kraju.
    PODZIAŁ POLITYCZNY.

Rozleg┼éo┼Ť─ç w mil. kwadr.

2- na3gubernie.Syberyana4gub.r nie i 4 prowincye; kraj kaukazki
*
D┼╝agataj
2 Turkestam,
32,600 Jezioro Aral,
|3,6 0,000| 110

3

c) Syberya z wyspami,
2- Q
atycka ycka.
a krajekaukazkie, e) Stepy kirgizkie,
Syberya; 193,00 .
Syberya: 1,907,000 | 10
Q
f Kraj Czukcz├│w,
Kazan dzieli si─Ö na 5, Astrachan
ÔÇó C
składa się z 0 prowincyj 1 Uzbekistan.
ÔÇô
C
3 Kharesm, czyli:
ÔÇó Kr├│lestwo kazanskie, :|Rossya Azy- b) Kr├│lestwo astr cha┼äskie.
274.100
14 miliony| 53

| (Turkestan| 1Buciorys

  • 2
    Kokan,
    |300
    | |
  • – 3 – krajtatarski) 4
    Chiwa, Balk,

  • 3 Armenia, tycka. |4Kurdystan. | 5 trak Arabi,
    ÔÇó

2 Georgia (Gruzya turecka),


6 Al-D┼╝esira 7 Soristan.
-c
5
Kraj Kirgiz├│w.

  • 286 ÔÇô
    Anatolia czyli Azya mniejsza Turcyaazya-tudzieżCypriprzyległewyspy, 26,100 11,000,000 42
  • | Arabistan | | Ned┼╝ed (kraj Wehabit├│w : 46,800 |12,000,000 250

  • 2 Hed┼╝as (z pustyniami g├│ry Sinai) 3 lemem,
    4 Oman,
    5 Had┼╝ar (Hesse).
    Q ├ž5
    (kraj Ara- b├│w).
    N–
    11 Prowincyj: –
    Iran Irak, Taberistan, Masenderan, Gi-
    22,740
    11,000,000 483
    ÔÇó3 lan Azerbejd┼╝an,Kurdistan,Kuzy (Persya) stan, Fars, Kerman, Ruhistan,
  • > Korassau.

┬ž|Af ist 1Afganistan, ganistan|2sitam,

  • 00 12,000 |6,000,000|*
    < |(kraj Afga- | 3 #orassan,
    n├│w).
    4KrajEjmak├│wiHazar├│w.
    wxsa2 Pasierw

Nami geograf Og├│lna likw

LUDNO┼Ť─ç

saarby Azraeresu*.
Dochody
40,00 ,000
rubli
Ob. Europ─Ö .
50,000,000 złt
przyt├ęm wiele dziesi─Öcin
Cz─Ö┼Ťci─ůpieni─ů- dze cz─Ö┼Ťci─ů
płody natural-
Siła zbrojna
(Oh *
Religia. R Z ─ä D.
Chrze┼Ťcianie,mia Taki sam jak w Rossyi europejskiej, nowicie greekiego!ale tu wi─Öcej ni┼╝ w cz─Ö┼Ťci europejskiej
wyznania, tudzie┼╝ kraj├│w pod opiek─ů zostaj─ůcych mahometanie, la
*C.

Bardzo niepe

WIA─Ö.

| |


mahometanie (7,200,000), wre szcie chrze┼Ťcianie
┼╝ydzi, poganie.
Powi─Ökszej cz─Ö┼Ťci mahometanie; ja
w┼éadz─ů.
wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç mniejszych pa┼ästw m a j─ůrz─ůdteokratyczno-samow┼éadny W o
40,000,000 złt.
dzie┼╝ czciciele o wy┼╝sz─ů w┼éadz─Ö ┼Ťwieck─ů i duchown─ů. gnia, ormianie,
┼╝ydzi.
Dawniej Mahometanie i Teraz podzielony na państwo Szach»
200,000ludzi, braminowie. teraz daleko
mniej.
Kabulu i na panstwo Heratu,

  • 287
    maici, szamanie.
    Mahometanie.
    wielu cham├│w, niekt├│rzy podlegaj─ů Wielkiemu chanowi Bucharyi, kt├│rego w┼éadz─Ö nieco tylko ┼Ťcie┼Ťniaj─ů ulemowie.
    Wwi─Ökszejcz─Ö┼Ťci Su┼étanrz─ůdziztak─ů┼╝jakwEuropie
    kote┼╝chrze┼Ťcia statniehczasachWehabicibylinajpot─Ö nie,┼╝ydziiwy ┼╝niejsi.Terazwice-kr├│legipskiposiada znawcyBramy ca┼éepobrze┼╝anadmorzemczerwonem.
    Anglicy zajęli niedawno miasto Adem na brzegach południowych
    W wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci
    120,000,000 z┼é |100,000 ludzi.|mahometanie, tu Szach dziedziczny, ┼é─ůczy w sobie naj

1 W┼éa┼Ťciwy Beludzistan dziel─ůcy # Beludzistan si─Ö na ; Sarawan, Ma-

>

9,500
2,700,000|
284
S (KrajeBelu-|kran, Lu*: Kucz-Gundawa, Ilala – – – – wan, Kohistan.

dzi├│w iSind|”;”K”; $i. <

ÔÇó –
Kiang-su, Cze- Kiang, Fu Riang, – –
ÔÇó F ÔÇó ÔÇó Kuang-Tung, Ran-su, Szen-si, szu- Chiny w┼éa┼Ťci:|Chiny w┼éa
C

  • 3 C
    2 Kraje podległe a) Tybet i Butan, b) Mała Bucharya, c) Mongolia,
  • – Q
    d) Manczurya,

e) Korea zarchipelagiem likejskim.

<
lami; po┼éudniowa cz─Ö┼Ť─ç wyspy Ka rafta, gdzie Japo┼äczycy maj─ů kilka osad.

-> N
2 Kraje zale┼╝p─ůoc┼éeu:dniowemi Rury wyspa Jesso z –
3
2
Indye
1 Kraje bezpo┼Ťrednie:
53,000
123 milion.| 2365 –
3
a) ib) prezydentostwa Kalkuta i
54 ┬ž
: |Allahabad czyli Agra dziel─ůce si─Ö wschodnie na10prowincyj;c)prezydentostwo
$
Madras (podzielone na 7 prowincyj) angielskie d) prezydentostwo Bombaj (dzieli
┬ž – 2-
si─Ö na 4 prowincyj .
$, +
a) w lndostanie 43 rajaszostw; b) w Dekanie 5 lennictw.
Chińskie. czuan, Yun-man, Szan-Si, He nam,
┼Ťciwe 361 5918 milion├│w | 591

  • Japo┼äskie ;
    Państwo
    ,,. !kokozprzyległemimniejJszemiwy

Państw l Lahora

8000 8 milion├│w| 100″
5 Q
anstwo | ;; .
*
Syks├│w.
$, +
5 Multan,
6 Czocz, Hasareh i Peszauer
|
3 Kuhistan,
4 Kaszmir, ÔÇó
2 Kraje pod opiek─ů:

  • 288
    Rozleg┼éo┼Ť─ç

Nazwisko państwa lub kraju.
PODZIAŁ POLITYCZNY
w mil. kwadr. geograf
Na mi Og├│lna. li kw.
i Chiny w┼éa┼Ťciwe dziel─ůce si─Ö na
Państwo 18 prowincyj:Czy-li,Szantung, 223,800 380 mil. | 1695
Nyan-Honi, Hupe, Hu-nan, King- si, Kuei-czeu, iKuang si.
61,000.
1 Kraje główne:
wyspa Nipon, Kiusiu, Sikokf, Xi
12,500
30 milion. | 2400
+ÔÇô-

  • – LUDNOSC

– |

Braminowie.
Religia Konfucyu w got├│wce i 1,200,000 lu sza;budaizm naj
dz─Ö jednego chama, kt├│ry wszystkich jest
wodzem pod czas wojny,iprzemieszki wa w Helat
Kraj Sind oddzielny ma rz─ůd.
Nieograniczone samow┼éadztwo. Panu j─ůcy mianuje si─Ö cesarzem, z dodatkiem
1200 milion złt.
Olsoło
mi─Ödzmi.
nych.
372 milion złt. 468,000 ludzi.
(wedługBal
biego).
IReligia Sinto,
wojennych nie, ┼╝ydzi, chrze statk├│w. ┼Ťcianie,
72milion zlt 73,000ludzi szczeg├│lnyrodzaj monoteizmu;
pr├│cz tego religia Brauny.
ska kompania, cz─Ö┼Ťci─ů jalo panuj─ůcy, cz─Ö┼Ťci─ů jako rz─ůd opiekunczy. Do utrzy mania kontroli tych rz─ůdow jest szcze ;olny wydzia┼é w angielskiem minister stwie (Board of controul).
Prawie wszyscy teokratyczni naczelni cyokr─Ög├│w(Sirdasowie)podlegaj─ůtera.
Tom II.

37

Dochody. Siła zbrojna. Religia R Z Ą
D.
ÔÇó
Serdarowie 48 oddzielnie si─Ö rz─ůdz─ů Niepewne |36,000ludzi.|Maliometaniei cychprowincyj,nale┼╝─ůpodog├│ln─ůw┼éa
p┼éodach natu dzi, ale ┼║le powszechniejszy); jedyny pan ┼Ťwiata i syn nieba Tron ralnych, z cze u┼éo┼╝onych i religia Lao-Riunn dziedziczny w manczurskiej dynastyi
to połowa pie źle uzbrojo (tylko cierpiana)
Tsin.
Panemjestcesarz(Dairi),kt├│ryjednak nositylko imi─Ö w┼éadzcy,gdy┼╝ wodz woj Konfucyuszai ska,Kuboczyliseotun,mawr─Ökunaj wy┼╝sz─ů w┼éadz─Ö, pomimo, ┼╝e si─Ö uznaje
budaizm
najpierwszympoddanym cesarza Zpo mi─Ödzy wielu dziedzicznych ksi─ů┼╝─ůt, kilku
jest tylko teraz, kt├│rych uwa┼╝a─ç mo┼╝na za niepodleg┼éych w ich krajach. Z reszt─ů rz─ůd jest wcale samow┼éadny.
|
720 milion złt 300,000 ludzi Braminowie, b u d
ikilkana┼Ťcie dai┼Ťci, muzu┼éma laangielskiego,rz─ůdziindyjsko-angiel
Pod najwy┼╝szem zwierzchnictwem kr├│
władzcy Lahory.

Nazwisko państwa

..| LUDNo┼Ť─ç Rozleg┼éo┼Ť─ç

ÔÇó
4
35,000
8750
┬žÔÇÖ <
|*Twierdza pantor -Riku ÔÇóÔÇó| ÔÇó wsiami;
; * ┬ę
2 Rraj Garr├│w, 3 Arakan,

  • ÔÇó
    :
    lub kraju,
    Og├│lna.
    Państwo
    Malwah (5 prowincyj),
    l860
    4,000,000 | 2170
  • Nepaul. ÔÇó
    N ÔÇó—
    2
    ÔÇó Kolonie por.
    1 Obw├│d miasta Goa w Dekanie
    33
    9 ,000
    2720
    -*ÔÇÖ +
    alski tugalskie.
    2 Wyspa Diu,
    3 Miasto Damaun w Guzeracie
    ÔÇó

| I\010n1e
1 Na pobrze┼╝ach Koromandolu : P
29
207,000|7130 3
B
*
k *
5 *
|

Kolonie |1Obw├│dTrankebarwDekanie;

C

5f zki 2WBengalu:

PODZIAŁ POLITYCZNY.
w mil. kwadr.
|Nami li kw.
Maha-Raja- 2Agra(3prowincye), Sindia. 3 Kandesz (5 prowincyj).
.2
-# –
& ÔÇó
Państwo
9 Prowincyj, mi─Ödzy kt├│remi tak- ┼╝e kraje 24 rajas├│w i 22 rajas├│w.
2 5 3 0
| 2,500,000 | 1900
$
|
Pondiszery, Karikal, Mah├ę. |Czandernagor ikilka faktoryj
duńskie. | 3 Osady handlowe w Bengalu i Malabarze.

Zagangeskie 1 Asum,

4 400
1,500,000|340
─Ź1) Indy

ndye an- ┬ž9

4 Martaban,
┬ž | gielskie.
$
b
6 Tawai,
7 Tenasserim,
–ÔÇÜ >
8 R├│┼╝ne dzikie ludy
9 Wiele wysp iobw├│d w Malace
2 | Państwo -5
5 Prowincyj Birma,
4,000,000 00-
— ÔÇóÔÇóPegu,

|Birman├│w. |

Lowashan, Martaban i
2-
|
12,000.
8,000,000
<
ÔÇó ;*
Koszampri
Różne hołdownicze narody.
5 Yi,
290 ÔÇô
geograf.

|

9 6 0 0 dd

Dochody Siłazbrojna Religia.
R Z ─ä D.
Rz─ůdzi z w┼éadz─ů nieograniczon─ů ksi─ů ┼╝─Ö Marat├│w tytu┼éuj─ůcy si─Ö: Maha Raja Ali Djah Diankodji liao Sindiabehader.
40 milion. złt
0 milion, złt.
40,000 ludzi
Bramajska.
Po najwi─Ökszej cz─Ösci bramaici;

  • milion z┼é. Ka┼╝dyobo |wi─ůzany jest
    |do służby w wojsku; zwy kle 35,000
    ludzi.
    Niemaldoub├│ztwieniapowa┼╝any* czylicesarz,kt├│regogodno┼Ť─çjestw lini
    m─Özkiej dziedziczna
    18,000
    |Regularnej pr├│cz tego muzu┼é rady zale┼╝─ůcy Rajach.
    milicyi
    manie, buddaici i lamaici.
    Prawie wszyscy
    katolicy. Krajew
    cy po cz─Ö┼Ťci bra maici i mahome
    tanic
    Prawie wszyscy chrze┼Ťcianie, ale s─ů tak┼╝e bramino wie, mahometanie
    i ┼╝ydzi
    Niemal wszyscy chrze┼Ťcianie, resz ta braminowie, mahometanie i ┼╝y dzi.
    Braminowie, bud daici i nieco chrze┼Ťcian.
    Buddaizm iisla m i z m .
    Samowładny, mało co od wysokiej
    Portugalski kr├│lewski gubernator
    Kr├│lewsko-francuzki gubernator.
    Kr├│lewsko-dunski gubernator.

Rz─ůdwschodnio-indyjskiejkompanii.

Nazwisko państwa
┬ź3 >
3
*

  • ─ŹC ÔÇó
    N
    $ +
  • ÔÇó
    ÔÇó
    Półwysep|5*; Nalengore,

500,000 |250

lub kraju.

Państwo

Siam.
PODZIAŁ POLITYCZNY.
1 Wy┼╝szy Siam,
2 Ni┼╝szy Siam,
3 ÔÇóiamska Kambod┼╝a,
4 Siamskie Laos,

5 i 6 Ksi─Öztwa na Malace.


Og├│lna.

3,600,000

Nami ł; kw.

Malakka (cz─Ö┼Ť─ç Il10-
Pera,
Pahang,
Johore, ┬ž podleg┼éa). Rumbo
292
.< „————
E | Pa┼ästwo | 6 „rowincyj
T5 $ IKochinchina
13,125
| 5 do 12
milion├│w.
= Anam.

Binh Tuam, Anamska Kambod┼╝a, Anamskie Laos, i Bao.

, <
Nim przejdziemy do spiek┼éych piask├│w Afryki zamieszka┼éej czarnym, niedo┼é─Ö┼╝nym ludem, rzu─çmy raz jeszcze okiem na star─ů cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata,na Azy─ů, kt├│ra, takpod wzgl─Ödem fizycznym,jako i historycznym, na szczeg├│lniejsz─ů uwag─Ö zas┼éuguje. Azya, cztery razy wi─Öksza od Europy, swemi p├│┼énocnemi l─ůdami si─Öga w oko licebiegunaanapo┼éudniepodr├│wnikzachodzi. Ogromne,┼Ťrod kiem od wschodu ku zachodowi ci─ůgn─ůce si─Ö irozmaicie rozga ┼é─Özione ┼éa┼äcuchy j├ęj g├│r, w dw├│ch tylko rozpuszczaj─ů kierunkach, ku p├│┼énocy ipo┼éudniowi, wszystkie jej rzeki dziel─ů ogromne ste py p├│┼énocne od ┼╝yznych niw po┼éudniowych, ikieruj─ů na pierwsze
mr├│┼║ne wiatry a drugim w czasie upa┼é├│w ch┼éodu udzielaj─ů. Nic rozmaitszego nad klimaty t├ęj cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata, kt├│re przy ┼╝yznej w wielu okolicach ziemi, je┼╝eli nie tak nadzwyczajnie, jak w A m e ryce, bujn─ů, to jednak dzieln─ů, rozmait─ů ibogat─ů utrzymuj─ů w e gietacy─ů. ┼╗adna te┼╝ cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata nie wyr├│wnywa jej bogactwem
Rozleg┼éo┼Ť─ç ozieglosc
w mil kwadr.
geograf
0,500
do
12,000.
9000
LUDNo┼Ť─ç


Dochody. Siła zbrojna
60milion złt.|30,000 ludzi.
Religia.
Buddaizm
Po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci mahometa nie, wewn─ůtrz kra ju s─ů jeszcze ludo jady, prawie bez
┼╝adnej religii. |
R Z ─ä D.

SamowladnyMaha Raja.

Samow┼éadni ksi─ů┼╝─Öta.
ÔÇô 203 ÔÇô
132milion.z┼ét.| 40ÔÇô00,000 ReligiaKonfucyu-| Samow┼éadnyrz─ůdzca,kt├│rysamzpo
sza i buddaizm. mi─Ödzy swoich prawych syn├│w mianuje ludzi. po sobie nast─Öpc─Ö.
naturalnych płodów. Niema kosztownego minerału, któryby się
nieznalaz┼éw Azyi. A je┼╝eli ta cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata pod wzgl─Ödem mi
neralogicznym mniej zdaje si─Ö by─ç ┼Ťwietn─ů od Ameryki, to p c
wno dla tego tylko ┼╝e ma┼éo dot─ůd poznano jej bogactwo mine
ralne. Azya ma mn├│stwo ro┼Ťlin sobie w┼éa┼Ťciwych itakich kt├│re si─Ö nie udaj─ů w innych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. Wszystkie familie ro
┼Ťlinnego kr├│lestwa maj─ů tu swych reprezentant├│w, a to z przyczy nyj├ęjrozmaitychklimat├│w. Zacz─ůwszyodpoziomychmch├│w,po rost├│w izi├│┼é lodowatego morza, a┼╝ do olbrzymich drzew idzi wnych sw─ů okaza┼éo┼Ťci─ů krzew├│w izi├│┼é Indyj wchodnich, wszystkie si─Ö tu znajd─ů po┼Ťrednie. St─ůd pochodz─ů niemal wszystkie nasze drzewa owocowe, st─ůd wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç zdobnych kwiat├│w iro┼Ťlin dosta┼éy nasze ogrody. Nie mniej bogata jest Azya w zwierz─Öta, Ju┼╝ u┼╝yteczne, ju┼╝ b─Öd─ůce postrachem jej mieszka┼äc├│w, na pusty niach, w lasach, irzekach, ju┼╝ naturaln─ů barw─ů bogate. Lecz

ÔÇô 294 ÔÇô
wi─Öc├ęj jeszcze nad te przyrodzone skarby zajmie nas Azya, gdy wspomniemy ┼╝e ona by┼éa kolebk─ů rodu ludzkiego, widowni─ů c u d├│w boskiego objawienia isiedliskiem najdawniejszej cywiliza cyi.ÔÇô Azya, mowi jeden oryentalista, jest r├│wnie dziedzin─ů naj wy┼╝szychprawd,jakogniskiemnajdziwaczniejszychmarze┼ä,jakiej┼╝e bowiem nie widzimy zmienno┼Ťci w rozumie ludzkim, gdy pozba wionyprzewodnikaizasamem tylkopuszczaj─ůcsi─Önatchnieniem, usi┼éowa┼é zaspokoi─çpierwsz─ůpotrzeb─Ödawnego spo┼éecze┼ästwa,re ligi─ů. Je┼╝eli judaizm ichrze┼Ťcianizm powsta┼éy w Azyi, je┼╝eli ma┼éo znamy prawd kt├│rychby nie nauczano w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata, tedy za to rzec mo┼╝na, ┼╝e ma┼éo jest bredni i szale┼ästw kt├│reby tam nie mia┼éy powa┼╝ania lub kt├│reby si─Ö tam nie wyl─Ög┼éy. Zabobon Sabejan├│w, cze┼Ť─çogniaiinnych ┼╝ywio┼é├│w, islamizm, politeizm bramin├│w, buddyst├│w i sektator├│w wielkiego lamy, cze┼Ť─ç nieba i przodk├│w, dobrych iz┼éych duch├│w, ityle mniejszych lub ma┼éo znanych sekt, jedna drug─ů przesadzaj─ůc w bezrozumnych dogma tach lub dziwacznych anawet okrutnych obrz─ůdkach, s┼éabe tyl ko daj─ů nam wyobra┼╝enie o rozmaito┼Ťci w wierze dawnych azya tyckich lud├│w.
ÔÇó-ÔÇó–>@< > –

& Pi><fii4\ÔÇó

X5/ÔÇó
— > ÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇó- —–>:::.
R├│wnil
Brzegi wy┼╝sze (#wi gwyzsz@ ||┬ź
to
2o
+
2
3
4
Brzegi ÔÇóierra Leony
-,ÔÇó

* .. * * *

Pieprzowe
z─Öbowe Zlote
-Wienotnicze |
J ——– `- ÔÇô gielskie – (*.ruda

/ÔÇó ┼╝e>z

ÔÇô
ÔÇó—
ÔÇó „Zn>rotnik RostowsÔÇÖ:* z zarzuta >


  • ÔÇó
    9o F%9 /ro A F R W II A, –Q40-40
    A. S R & J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Od1-69″wsch.d┼éug,aod37″p├│┼én. do 35┬░ po┼éud. szeroko┼Ťci. Mi─Ödzymorze Suez na wschodzie ┼é─ůczy Afryk─Ö z Azy─ů; zreszt─ů ta cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata oblana jest morzem, a mianowicie od p├│┼énocy morzem ┼Ür├│dziemn├ęm, od wschodu m o rz├ęna czerwon├ęm iindyjski├ęm, odpo┼éudnia izachodu oceanem etyopejskim i atlantyckim. Cie┼Ťnina Bab-el-Mandeb ┼é─ůczy morze indyjskie z czerwon├ęm, cie┼Ťnina za┼Ť gibraltarska morze ┼Ťr├│dzie mne zoceanem atlantyckim.
    2.CZ─ś┼ÜCI. A.AfrykaP├│┼énocna 1. Egipt;
  1. Nubia;
    Tom II. 38 Habesz (Abissynia, Etyopia): Barbarya (Berberya);
    Pustynia Sahara z oazami: Sudan czyli w┼éa┼Ťciwa Nigrycya;
  • 298 –
    Senegambia czylizachodniaNigrycya;
    Wyspy.
    B. Afryka Południowa:
  1. Kraje nad morzem wschodniem (Adel, Ajan, Zanguebar, Mozambik, Sena iNatal);
  2. Kraje nad morzem odzachodu (wy┼╝szaini┼╝szaGwinea, puste brzegi nadmorskie):
  3. Środkowa Afryka(Szaggas, GallasiKafrerya):
  4. Kraj przyl─ůdka Dobrej Nadziei;
  5. Wyspy.
    3.PO┼üO┼╗ENIEKRAJ├ôW. a)Pod┼éuggeograficzn├ęjsze
    roko┼Ťci:
    Szer.p├│┼én: 0-10ÔÇŁ Wy┼╝szaGwinea,po┼éudniowaNigrycya,┼Ťrod
    kowa Afryka po┼éudniowa, Ajan iAdel. 10ÔÇô20┬░ Wyspy przyl─ůdka zielonego, Senegambia,
    p├│┼énocnaNigrycya, Habesz. – 20ÔÇô30┬░ Wyspy kanaryjskie, Barbarya, Sahara, N u
    bia, Egipt.
    30ÔÇô37″ Wyspy azorskie, Madejra, Barbarya.
    Szer.po┼éud. 0ÔÇô10┬░ Ni┼╝szaGwinea, ┼Ťrodkowa Afryka po┼éudnio
    wa, Kafrerya, Zanguebar.
    10ÔÇô20┬░ Wyspa ┼Ü. Heleny, Kafrerya, Monomotapa,
    Mozambik, północny Madagaskar, Isle de France (wyspa francuzka).
    20ÔÇô30┬░ Kraj Hottentot├│w, Kafrerya, po┼éudniowy Madagaskar.
    30ÔÇô35 Przyl─ůdekDobrejNadziei. b)Wed┼éugm├│rz: 1.Nadmorzem┼Ür├│dziemn├ęm(odwscho
    du ku zachodowi): Egipt, p├│┼énocna Barbarya, Tripoli, Tunis, Algier, Fez, Maroko, ÔÇó 299 ÔÇô
  6. Nad morzem atlantycki├ęm (od p├│┼énocy ku po┼éudniowi):
    południowa Barbarya, Sahara, Senegambia, wyższa Gwinea.
  7. Nad morzem etyopejski├ęm (od p├│┼énocy ku po┼éudniowi):
    ni┼╝sza Gwinea, puste pobrze┼╝a, kraj przyl─ůdka Dobrej Nadziei 4. Nad oceanem indyjskim (od po┼éudnia ku p├│┼énocy), Kafre rya, Monomotapa: pobrze┼╝a: Mazambik, Zanguebar, Ajan, Adel.
  8. Nad morzem czerwon├ęm (od po┼éudnia ku p├│┼énocy : H a besz, Nubia, Egipt. –
  9. Po obu brzegach Nigru: Nigrycya (Sudan).
  10. Wyspy: a) na stronie zachodniej (od p├│┼énocy ku po┼éudnio wi: wyspy azorskie, Madejra, wyspy kanaryjskie, Przyl─ůdka Zielo nego,┼Ü.Helena; b)nastroniewschodniej(odpo┼éudniakup├│┼éno cy);Madagaskar nazach├│dtej┼╝eKomora,anajejwsch├│d:Isle de Bourbon i Isle de France na p├│┼énoc: Mahce czyli Sechelle i wyspy Admiranty.
    4.GRUNT. Pomimopo┼é─ůczonychzsob─ůwielu┼éa┼äcuch├│w
    g├│r, w og├│lno┼Ťci jednak Afryka wi─Öcej ni┼╝ inne cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata przedstawia ju┼╝ wysokich ju┼╝ nizkich p┼éaszczyzn; s─ů tu obszerne,
    piaszczyste pustynie na kt├│rych dosy─ç liczne pokazuj─ů si─Ö oazy (┼╝yzne, dobr─ů wod─Ö maj─ůce w sobieprzestrzenie ziemi); ogromna pustyniaSahara (wed┼éug Golberrego zawiera 32 oaz.
    G├│ry: ma┼éo s─ůjeszcze znane izdaje si─Ö ┼╝e niedochodz─ů olbrzy miejwielko┼Ťcig├│razyatyckichiameryka┼äskich. Afrykask┼éadasi─Ö z dw├│ch wysokich r├│wnin: mniejsza stanowi p├│┼énocn─ů Afryk─Ö, ko┼äcz─ůc─ů si─Ö pod g├│rami Atlas, kt├│ry si─Ö w stronie wschodni─çj rozci─ůga wielu ramionami idzieli na wielki i ma┼éy Atlas. Niskie r├│wniny pustyni Sahara i p┼éaszczyzny Nigrycyi oddzielaj─ů p├│┼énocn─ů mniejsz─ůcz─Ö┼Ť─çAfrykiodwi─Ökszejpo┼éudniowejkt├│rasi─Öod12 a racz├ęj 10 p├│┼én. szer. zaczyna, wielu pi─Ötrami coraz wy┼╝ej wznosi irozci─ůga a┼╝ do po┼éudniowego ko┼äca Afryki: j├ęjkra┼äcami po┼éu dniowemi s─ů g├│ry sto┼éowe przyl─ůdka Dobrej Nadziei, a za┼Ť p├│┼é nocny kraniec opiera si─Ö o g├│ry Senegambii, o g├│ry Kong przer wane rzek─ů Joliba czyli Kwora (Niger), dal├ęj o g├│ry ksi─Ö┼╝ycowe io abissy┼äskie Alpy; od ostatnich wychodz─ůce, ma┼éo jeszcze p o
  • 300 ÔÇô
    znane g├│ry Lupata, ci─ůgn─ů─ç si─Ö zdaj─ů wschodniemi brzegami Afryki, a┼╝ do g├│r przyl─ůdka Dobrej Nadziei.
    Najznaczniejsze przyl─ůdki w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata s─ů: a) na stronie zachodniej, od p├│┼énocy ku po┼éudniowi: Bojador (26 p├│┼én. szer.), przyl─ůdek zielony (14┬░15′), Sierra Leone (9ÔÇŁ), Palma (4″), Tres Puntes, Lopez (1″szer. po┼éud.), Negro (16″), przyl─ůdek Dobrej Nadziei (35 szer. po┼éud.), b) na stronie wschodniej od po┼éudnia do p├│┼énocy: Natal (30ÔÇŁ po┼éud. szer.) Corientes (23┬░30′), del Gado (10┬░szer. po┼éud.), Guardafui (11″30″ p├│┼én szer.)
    Rzeki. Opr├│cz wielu pobrze┼╝nych istepowych, nast─Öpuj─ůce s─ů g┼é├│wne rzeki: wpadaj─ůce do ┼Ťr├│dziemnego morza: Nil: do morza atlantyckiego: Senegal, Gambia i Kworra czyli Joliba (Niger); do etyopejskiego: ZairaczyliKongo,Koanzatudzie┼╝rzekaPomara┼ä
    czowa do morza indyjskiego Zambeza (Kuama). ┼Ürodkiem Nigry cyi p┼éyn─ů Yeoui Shary uchodz─ůce do wielkiego jeziora Czad (Tsad).
    Jeziora Marawi wpo┼Ťr├│d po┼éudniowej Afryki, odkry─ç je mia┼é Douville, Dembea w Habesz; Birket-Karun w Egipcie; Lowdeach w Tuneta┼äski├ęm:FittreiWangara (niema pewno┼Ťcioichistnie niu), Czad (Tsad, najwi─Öksze znane dot─ůd jezioro w Afryce) i D i b bie (wed┼éug podr├│┼╝nego Caill├ę, Debo czyli Diebou) w Nigrycyi; Kajor i Paniful czyli N’gher w Senegambii; Akwilunda w g┼é─Öbi
    ni┼╝sz├ęj Gwinei, kt├│rego przecie┼╝ niepewne jest istnienie. 5.ROZLEG┼üOS─ć. Wed┼éugnajpodobniejszychdoprawdy
    oblicze┼ä, Afryka zawiera 530,000 mil kwadr., z czego przypada. A. na Afryk─Ö p├│┼énocn─ů 228,000 mil kw. a w szczegolno┼Ťci maj─ů:
    Egipt . . . . 8,800m.kw. Nubia . . . . 14,000 ÔÇ× ÔÇ×
    Habesz . . . . 10,000 ÔÇ× ÔÇ× KordofaniDarfur.. 10,000 ÔÇ× ÔÇ×
    Barbarya . . . 35000 ÔÇ× ÔÇ× Sahara . . . . 80,000 ÔÇ× ÔÇ× SudanÔÇŽ.50,000ÔÇ× ÔÇ×
  1. Senegambia . . 16,000 ÔÇ× ÔÇ×
    B. Afryka po┼éudniowa 302,000 m. kw. a mianowicie: ÔÇô 301 –
  2. Kraje pobrze┼╝ne wschodnie ?
    235,000 m. kw.
  3. SrodkowapołudniowaAfryka!
  4. Krajepobrze┼╝nezachodnie – 50,000 ÔÇ× . 4. Krajeprzyl─ůdkaDobrejNadziei 6,000 ÔÇ× ÔÇ×
    C. Wyspy, nale┼╝─ůce ju┼╝to do p├│┼én. ju┼╝ dopo┼éudniowejAfryki . . . 11,300 ÔÇ× ÔÇ×
    6.KLIMAT. Wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çAfryki(47stopniszeroko┼Ťci) le┼╝y w strefie gor─ůcej pomi─Ödzy dwoma zwrotnikami mniejsza cz─Ö┼Ť─ç(25stopni)nale┼╝ydoumiarkowanegoklimatu.W pierwszej s┼éo┼äce dwa razy do roku znajduje si─Ö prosto nad g┼éowami miesz ka┼äc├│w. W pasie gor─ůcym dzie┼ä prawie zawsze ma dwana┼Ťcie godzinibezustanniewiejewiatrwschodni napustyniach,mia nowicie wschodnich, cz─Öste panuj─ů uragany (tornadoes) kt├│re unosz─ů w g├│r─Ö piasek, iju┼╝to sypi─ů z niego g├│ry, ju┼╝ przenosz─ů je winneokoliceisprawiaj─ůciemno┼Ť─çw powietrzu;rozpaloneod s┼éo┼äca piaski wzruszaj─ů wiatr samum, kt├│ry swym gor─ůcym tchem dusi ludzi i zwierz─Öta. Widok rozognionej atmosfery, siarkowa ifosforowa wo┼ä, iskrz─ůcy szelest powietrza, s─ů to poprze dnie znaki tego wiatru: niespokojne bywaj─ů za jego zbli┼╝aniem si─Ö zwierz─Öta, wszystkie dotkni─Öte nim istoty ┼╝yj─ůce umieraj─ů. Chc─ůc si─Ö zguby uchroni─ç, rzuci─ç si─Ö trzeba twarz─ů na ziemi─Ö. Pomimo t─Ö ostro┼╝no┼Ť─ç cia┼éo, jakby jakiemi wielkiemi trudami bywa os┼éabione, dri─ů wszystkie cz┼éonki i obfitym oblewaj─ů si─Ö potem.Wiatrtenzwykleniewiejed┼éu┼╝ejnadkwadrans Egip cyanie nazywaj─ů go Chamsin lub Kramsin, Arabowie iPersowie daj─ůmunazw─ÖSmum,SamumlubSamiel.TylejeszczeweW┼éo szech dusz─ůcy Siroko, jak si─Ö zdaje, jest Samum umiarkowany przej┼Ťciem ponad morzem. Wschodnie kraje nadmorskie ch┼éodzi ci─ůgleodmorzawiej─ůcywiatrwschodni.W tympasiele┼╝─ů:Nu bia, Habesz, Sahara, Senegambia, Nigrycya, wy┼╝sza i ni┼╝sza Gwinea,Zanguebar,Mozambik NapustyniSaharapadanieustan nydeszczodsierpnialubwrze┼Ťniadopa┼║dziernika.W Habesz (Abissynii) upa┼éy zmniejszaj─ů si─Ö wysokiem tego kraju po┼éo┼╝e niem. W Senegambii wieje cz─Östo Harmattan (bardzo gor─ůcy
  • 302 ÔÇô
    suchy wiatr wschodni). W krajach gor─ůcego pasa dwie tylko bywaj─ů pory roku, sucha imokra. W Senegambii pada deszcz od czerwca a┼╝ do pa┼║dziernika, w ni┼╝szej Gwinei d┼╝ysta pora o kilka tygodni bywa d┼éu┼╝sza. Zwyczajne ciep┼éo wynosi 12-22┬░ R. a rzadko zni┼╝a si─Ö do 9′ pod 13┬░ szeroko┼Ťci po┼éudniowej podnosi si─Ö do 37″. W Sennaar w Nubii (wed┼éug ┼Ťwiadectwa Bruce) nazywaj─ůca si─Ö temperatura zimna ma 18″ R., ch┼éodna mi─Ödzy 18ÔÇô-21┬░, umiarkowane powietrze mi─Ödzy 21 ÔÇô 26″. Najgor─Ötsze miesi─ůce s─ů od listopada a┼╝ do kwietnia. Wtedy t─Örmometr pokazuje zwykle 26ÔÇŁ, w lutym przesz┼éo 30┬░ R. W lipcu i sierpniu utrzymuje si─Ö na 17ÔÇô21″. Dopiero za czyna si─Ö upa┼é gdy si─Ö termometr podniesie nad 26″. W pasie gor─ůcym wegetacya prawie nigdy nie ustaje. Pas umiarkowany zajmuj─ůp├│┼énocne pobrze┼╝aAfryki,KafreryaikrajeHottentot├│w. Nawyspachtak┼╝e┼éagodniejszejestpowietrze.W Barbaryiupa┼éy s┼éo┼äca 36ÔÇô40┬░ dochodz─ůce miarkuj─ů g├│ry iwiatry morskie: od stycznia a┼╝ do wrze┼Ťnia panuje tu prawie ci─ůg┼éa wiosna, od wrze ┼Ťniadokwietnianast─Öpuj─ůrzadkokiedyustaj─ůcedeszcze. W Egi pcieniemalzawszepogodnejestniebo;w listopadzietylkoigru dniu czasami deszcz pada. W maju ciep┼éo dochodzi 38┬░ R. a wgrudniu,nigdywcieniuniebywamniejszeod18″R.W kraju Hottentot├│w pada deszcz od maja do sierpnia, i dwie tylko b y waj─ů pory roku, w kt├│rych panuj─ů wiatry muson. Afryka jest najgor─Ötsz─ů cz─Ö┼Ťci─ů ┼Ťwiata, i wyj─ůwszy p├│┼énocne i po┼éudniowe n a d morza, wszystkie inne kraje nadmorskie s─ů w ni├ęj najniezdro wsze; ┼Ťrodkowe te┼╝ kraje w ka┼╝dej prawie dobie do┼Ťwiadczaj─ů wielkich zmian zimna i upa┼éu, co szczeg├│lniej szkodliwy wywiera wp┼éyw na zdrowie Europejczyk├│w. – – –
    7.P┼üODYNATURALNE. Cia┼éakopalnez┼éoto(szczegolniej w Nubii, Habesz, Nigrycyi, Senegambii, wy┼╝sz├ęj Gwinei, Zan guebar, Kafreryi i Madagaskarze); srebro (w ni┼╝szej Gwinei, S o fala,Madagaskarze); o┼é├│w (w Barbaryi); mied┼║ (w Nigrycyi, w s c h o dni├ęj Afryce, w kraju Hottentot├│w, Barbaryi it.d.); ┼╝elazo, sale tra, s├│l kopalna, salmiak, ambra, ziemia folarska, szmergiel, drogie
  • 303 –
    kamienie (w Madagaskarze); jaspis w Egipcie. Wiadomo teraz ┼╝e w Afryce s─ů idyamenty, a to w z┼éoto-dajnych piaskach W a del-KejbirczyliKumas,rzekiwprowincyiKonstantynyw wielko rz─ůdztwie algierski├ęm.
    Ro┼Ťliny, a) po┼╝ywienie daj─ůce daktyle, w Barbaryi, w Bile dulgerid, Egipcie, Nigrycyi, wy┼╝sz├ęj Gwinei i t. d.; cytryny, p o mara┼äcze, figi iinne przednie owoce po┼éudniowe w Barbaryi, Egipcie, Nigrycyi, wy┼╝sz├ęj Gwinei, kraju przyl─ůdkowym it.d. ry┼╝ w Barbaryi, Egipcie, wy┼╝szej Gwinei; durra (gatunek prosa) w Egipcie, Nubii, Habeszu; maniok ijams w Senegambii, wy┼╝ sz├ęj Gwinei it. d. trzcina cukrowa w Egipcie, Barbaryi, Nubii, na wyspach kanaryjskichit.d.; kokosowe orzechy w wy┼╝szej Gwinei, Komorach (wyspach), kokosowe morskie drzewo kawa
    w IIabesz,naMaskarenach (wyspach), pieprziimbirw wy┼╝szej Gwinei, Senegambii; wino na wyspach azorskich, kanaryjskich, Madejrze, na Przyl─ůdku (dobrej nadziei). Lasy drzew m i gda┼éowych w ni┼╝szej Gwinei; drzewa chlebowe ma┼épie, drze wa mas┼éowe w wielu krajach, a nadewszystko w Nigrycyi; b) daj─ůce odzie┼╝ ir├│┼╝ne sprz─Öty: marzana farbierska w Barbaryi, in dygo w Egipcie, Nigrycyi, Senegambii, wy┼╝szej Gwinei, bawe┼é na w Egipcie, Nigrycyi, wy┼╝szej Gwinei, na wyspach kanaryj skichizielonego przyl─ůdka krzew papierowy w Egipcie: bam busidrzewohebanowew Nigrycyi,drzewosanda┼éowewNubii, Senegambii; rozmaite drzewa gumowe, szczeg├│lniej w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach pustyni Sahara; r├│┼╝ne ro┼Ťliny lekarskie, jakoto; li┼Ťcie senesowe, tamaryndy Afryka w og├│lno┼Ťci bogata jest w gatunki drzew, krzew├│w, zi├│┼é itraw gatunk├│w ro┼Ťlin pastewnych wiel kie jest mn├│stwo.
    Zwierz─Öta: S┼éonie, wielb┼é─ůdy, nosoro┼╝ce, hypopotamy, girafy, lwy, pantery, lamparty, unce, szakale, hyeny, wilki, lisy, psy, koty,wszelkiegorodzajuma┼épy,nietoperze,szczury,zaj─ůce,kr├│liki, chy┼╝oskocze,je┼╝owce,je┼╝e,krety,ichneumony, nied┼║wiedzie,ko nie, os┼éy, zebry, owce (niekt├│re gatunki sierci─ů pokryte i maj─ůce wielkie, t┼éuste ogony, szczeg├│lniej w Habesz), argali (dzikie owce), ÔÇó
    *2Ra$sr.
  • 304 –
    antylopy, kozy, gemzy, gazelle, wo┼éy, bawo┼éy, daniele, sarny, ┼Ť w i nie; wszelkiego rodzaju ptastwo, niekt├│re jego gatunki nadzwy czaj pi─Öknie ubarwione, s─ů tu rozmaite gatunki papug, pelikany, strusie, czerwonaki, kolibry it. d.; krokodyle, szylkrety (┼╝├│┼éwie), bardzojadowite w─Ö┼╝e termity,mr├│wki, szara┼äcza w takie zbie raj─ůca si─Ö ─çmy i┼╝ s┼éo┼äce zakrywa: najpi─Ökniejsze gatunki o w a
    d├│w, a w rzekach ijeziorach mn├│ztwo ryb. ÔÇó $@@e-
    1.LUDNO┼Ü─ć. Oko┼éo100milion├│w.Ztegolicz─ů,bardzo
    niepewnym sposobem: –
    na EgiptiNubi─ů . . . . .. 3,000,000mieszk.
    -Abissyni─ů(Habesz) . . . 2,000,000 .KordofaniDarfur. . . . 400,000
  • Barbary─ů . . . . . . 15,000,000 -Sahar─ÖÔÇŽÔÇŽ. 500,000 -Sudan . . . . . . .20,000,000
    ÔÇ× Senegambi─ů . . . . . . 9,000,000 – Wschodnie pobrze┼╝ai┼Ťrod
    kow─ůAfryk─ů . . . .28,000,000 ÔÇ× Pobrze┼╝a zachodnie . . . 15,000,000
    ÔÇ× Kraj przyl─ůdkowy . . . . 150,000
    ÔÇ×WyspyÔÇŽÔÇŽ.5,000,000 ÔÇ× Ludno┼Ť─ç niekt├│rych miast w szczeg├│lno┼Ťci: Kair (Kahira) 263 do 300,000, Tunis 130,000, Fez 90,000, Sakatu 80,000, T a n
    narywa (w Madagaskarze) 80,000, Funda 60,000, Mekinez
    55,000, Kairwan 50000, Engornu 50000, Aleksandrya 40,000, Kano 30ÔÇô40,000, Konstantyna 30,000, Marokko 30,000, Bir ma 30,000, Kiama 30,000, Rabat 28,000, Port Louis 25,000
    Algier25,000, a dawniej 80ÔÇô100,000, Tripoli 25,000, St.Sal watorczyliKongo 24,000, Sale 23,000 it.d. ÔÇô 305 ÔÇô
  1. POCHODZENIE IFIZYCZNE PRZYMIOTY. Mieszka┼ä cy Afryki ju┼╝to s─ů krajowcy ju┼╝ przychodnie z obcych cz─Ö┼Ťci ┼Ť w i a ta krajowcy s─ůalbo Murzyni (Negrowie) albo Nie-Murzyni.
    1) Murzyni. P├│┼énocn─ů granic─Ö ich ojczyzny stanowi Senegal, z pomi─Ödzy rodowitych w┼éa┼Ťciwych Afrykan├│w oni s─ů najliczniej si; cechy ich s─ů: czarny kolor cia┼éa, wywinione, grube wargi, smolisto-czarny, we┼éniasty, kr├│tki w┼éos; szeroka, kraw─Ödziasta, przyp┼éaszczona twarz, zakl─Ös┼ée, ma┼ée oczy, ma┼éy, przyp┼éaszczony, szeroki nos, silne cz┼éonki, szablowate piszczele n├│g. Po najwi─Ö kszej cz─Ö┼Ťci tylko ┼Ťrodek cia┼éa okrywaj─ů. Mieszkaj─ů w sza┼éasach ze trzciny i s┼éomy. Palmowy olej, zgni┼ée ryby it. d. zwyk┼éem s─ů ich po┼╝ywieniem. Niekt├│rzy Murzyni, tygrysiego wzroku, maj─ůcy ko┼äczyste, szczerbate z─Öby zajadaj─ů mi─Öso swych wsp├│┼ébraci. W ni┼╝szej Gwinei czarny kolor Murzyn├│w wpada w oliwkowy, w┼éos ich k─Ödzierzawy, czerwonawy, ┼║renica oczu zielona, wargi mni├ęj wywinione, wzrost ni┼╝szy ibudowa cia┼éa smuklejsza, cha rakter weselszy, przebieglejszy. W┼éa┼Ťciw─ů ojczyzn─ů Murzyn├│w jest ┼Ťrodkowa Afryka, a szczeg├│lniej cz─Ö┼Ť─ç po┼éudniowa. Miesza┼äcy Murzyn├│w iMaur├│w s─ů Fellachowie (Fellatah) po obu brzegach Senegaluiwew┼éa┼Ťciwej Nigrycyijesttoludpi─Ökny,nietak: czarny jak Jalofowie. Z po┼é─ůczenia Europejczyk├│w z Murzynami rodz─ů si─Ö Mulaci, kt├│rych kolor jest ciemny, ale ju┼╝ nie czarny; zwi─ůzki Europejczyk├│w z Mulatami wydaj─ů Terceron├│w, kt├│rzy znowu po┼é─ůczywszy si─Ö z Europejczykami wydaj─ů Kwarteron├│w,
    a ciju┼╝ podobni s─ů zupe┼énie do Europejczyk├│w.
    Do mieszka┼äc├│w rodu nie-murzy┼äskiego nale┼╝─ů:
    2). Kabylowie,Barbaryjczycy(Berberejczycy,alboBreberczy cy) niegdy┼Ť rozszerzeni po ca┼éych p├│┼énocnych brzegach Afryki, teraz w g├│rach Fezu, Maroko, w Algierski├ęm, Tuneta┼äski├ęm i Trypolita┼äski├ęm, po cz─Ö┼Ťci tak┼╝e na pustyni Sahara, w okolicach niedost─Öpnych zamieszkali, s─ů ludzie wysokiego wzrostu, chuder lawi; podobni tak┼╝e Tuaryki i Tybbos na pustyni Sahara.
    3) Nubianie czyli Kenus, tak┼╝e Barabra zwani, mieszkaj─ůcy
    w Nubiiiwy┼╝szym Egipcie.
    Tom II. 39 ÔÇô 306 ÔÇô –
    4) Koptowie, potomkowie dawnych Egipcyan, ┼╝yj─ůcy tu io w dzie na nilow├ęj dolinie, w do┼Ť─ç ma┼éej liczbie, maj─ů czarno-┼╝├│┼ét─ů sk├│r─Ö na ciele, nabrz─Ök┼é─ů twarz, wytrzyszczone oczy, sp┼éaszczony nos, wywinione wargi s─ů kr─Öpi, dobrej tuszy, mocni, wytrwali, zr─Öczni; w ich twarzy wida─ç jak─ů┼Ť sm─Ötno┼Ť─ç.
    5) Abissy┼äczycy (Habeszowie) zdaj─ů si─Ö by─ç zpokrewnieni z A r a bamiiMurzynami,┼Ťredniegowzrostu,wysmukli wysokiemig├│ rami zagrodzone maj─ůc mieszanie si─Ö z czarnemi Murzynami s─ů brunatni lub czerwonawi, z d┼éugiemi w┼éosami.
    6) Kafrowie, szczeg├│lniej na po┼éudniowej cz─Ö┼Ťci kraj├│w n a d
    morskich wschodnich, po obu stronach południowego zwrotnika,
    od 16ÔÇô35┬░ p├│┼én. szer. s─ů po┼Ťrednim gatunkiem mi─Ödzy Murzy nami iczarnobrunatnemi, kolor ich cia┼éa oliwkowo-brunatny,
    włos prosty; lud rosły, silny, dobrze zbudowany.
    Ich imieniem nazywaj─ů Arabowie wszystkich Nie-Murzyn├│w.
    7) Gallas,Szangallas,podobnidoKafr├│w;nawschodnichpo
    brze┼╝ach, blizko indyjskiego morza, na g├│rach br├╝natni, na do linach czarni.
    8) Hottentoci, ze spłaszczonym nosem, z nieco wywinionemi
    wargami imniej we┼éniastemi w┼éosami; kolor ich cia┼éa r├│wnie┼╝ ┼╝├│┼éto-brunatny, ale smarowaniem sadzami it┼éusto┼Ťci─ůuczerniony. Dwa ich s─ů g┼é├│wne plemiona: a) b┼é─ůkaj─ůcy si─Ö pasterze, prowa dz─ůcy wcale niedba┼ée, brudne ┼╝ycie; b) Boszymanie (Buszmanie) nad rzek─ů Pomara┼äczow─ů; nizkiego wzrostu, chudzi, ja┼Ťniejszego od innych Hottentot├│w koloru, trzymaj─ů si─Ö zwykle w zaro┼Ťlach i ska┼éach na zachodnich pobrze┼╝ach: ┼╝ycie ich jest bardzo n─Ödzne.
    9) Samaulis, rozci─ůgaj─ůcy si─Ö na pobrze┼╝u wzd┼éu┼╝ Adel. Przybysze w Afryce zamieszkali s─ů: –
    1) Arabowie na krańcach zachodnich brzegów, na brzegach
    wschodnich a┼╝ do Mozambiku, wewn─ůtrz a┼╝ do Senegalu. Jest to oddzielny, ros┼éy lud Mulat├│w, kt├│ry w miastach Maurami nazywaj─ů. –
    2) Turcy na p├│┼énocnych iwschodnich brzegach. ÔÇô 307 ÔÇô
    3) Madegassy, stanowi─ůcy znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç ludno┼Ťci, na wyspie Madagaskar,ibezw─ůtpienianale┼╝─ůcydowielkiegomalajskiegorodu. 4) ┼╗ydzi, w p├│┼énocnej Afryce, Habeszu, na pustyni Sahara
    (gdziezupe┼énietaksamojakArabowie┼╝yj─ů);w Barbaryi;prawie wszyscy czarno-┼╝├│┼étego koloru, ubrani po mauryta┼äsku.
    5) Europejczycy,mianowiciePortugalczycy,Hiszpanie,Angli cy, Francuzi, Holendrzy, Du┼äczycy, tudzie┼╝ czarni Portugalczycy czylipochodz─ůcy od Portugalczyk├│w iMandyng├│w, inareszcie A n glo-Amerykanie. –
    3.ZATRUDNIENIE. Najdzikszeludy,jaknaprzyk┼éadGallas i Szangallas, niemal wy┼é─ůcznie trudni─ů si─Ö polowaniem, a po cz─Ö┼Ťci tak┼╝eichowembyd┼éa. Prawdziwemipasterskiemiludamis─ů:Ka frowie, Hottentoci, Berberowie ip├│┼énocno-afryka┼äscy Beduini (Arabowie). Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç lud├│w murzy┼äskich, opr├│cz uprawy roli trudni─ů si─Ö tak┼╝e chowem byd┼éa, ale wszystko to jest nader surowe iw og├│lno┼Ťci niedba┼ée. Arabowie, Maurowie, Egipcya nie, Abissynianie, Murzyni i inne drobne ludy zajmuj─ů si─Ö tak┼╝e niejakiemirzemios┼éamiihandlem. W Barbaryirobi─ůp┼é├│tno,tka niny bawe┼éniane, jedwabne, safian, kobierce; w Egipcie przemys┼é coraz wy┼╝ej post─Öpuje. Mandyngowie farbuj─ů bawe┼éniane tkaniny wyprawiaj─ů baranie i kozie sk├│ry, wytapiaj─ů ┼╝elazo i maj─ů gustownejrobotyz┼éoteozd├│bki. Iinnetak┼╝emurzy┼äskieludywy rabiaj─ů r├│┼╝ne rzeczy ze z┼éota i innych metal├│w, w og├│lno┼Ťci
    w ┼Ťrodkowej Afryce wiele jest rzemios┼é.
    Handel odbywa si─Ö karawanami kt├│re chodz─ů zmiast na p├│┼é
    nocnychbrzegachle┼╝─ůcych,w g┼é─ůb┼ŤrodkowejAfryki. Jednaztych
    karawanwychodzizTripolia┼╝doFezzanu przezniedostaj─ůsi─Ö
    surowep┼éodyiwyroby europejskiedosrodkowejAfryki.Wywo┼╝─ů
    za┼Ť z┼éoto, indygo ibawe┼én─Ö. Druga karawana wychodzizBar
    ka przez pustynie, tak┼╝e do Fezzanu (do Mursuk) a stamt─ůd do Kairu iMekki. ┼Ürodkowympunktem handlujestmiastoTunis,
    gdzie s─ů sk┼éady r├│┼╝nych towar├│w. Karawany przychodz─ůce ze ┼Ťrodkowej Afryki, z Gademes, w Biledulgerid, z Temboktu w N i
    grycyi,zMaroko,sprowadzaj─ůz┼éotypiasek,gumm─Ö, ambr─Ö,stru ÔÇô 308 ÔÇô
    siepi├│ra,niewolnik├│w. DawniejwyprowadzaliFrancuzidoTunis: we┼én─Ö hiszpa┼äsk─ů, kaw─Ö, papier, ┼╝elazne, stalowe iinne wyrobki i wymieniali je za zbo┼╝e, oliw─Ö, wosk, sk├│ry, jedwab, konie, rzemie┼ä,strusiepi├│rait.d. Do Temboktuid─ůkarawanynietylko zTunis,aletak┼╝ezOranu,Maroko, Egiptuizas├│lwymieniaj─ů szczeg├│lniej z┼éoto. Z Maroko wychodzi corok karawana z sol─ů, tytuniem, surow─ů we┼én─ů, we┼énianemi ijedwabnemi tkaninami, tudzie┼╝ p┼é├│tnem a┼╝ na pogranicza Nigrycyi,ikupuje za to nie wolnik├│w, z┼éoty piasek, strusie pi├│ra is┼éoniow─ů ko┼Ť─ç. Z Sudanu i Habeszu id─ůkarawanyprzezSennaar(Fungi),doKairu,azDzid
    da (w Arabii), id─ů do Sennaar towary wschodnio-indyjskie. G┼é├│wna cz─Ö┼Ť─çafryka┼äskiegohandlujestw r─ÖkuEuropejczyk├│w,adoosta tnich czas├│w najwa┼╝niejszym tego handlu przedmiotem byli nie wolnicy. Najwi─Öcej pochodzi┼éo ich z pobrze┼╝├│w Gwinei, z przyl─ůdka Bia┼éego (2045′) a┼╝ do przyl─ůdka Negro (16┬░30′). Liczono da wni├ęj do 250,000 wyprowadzanych corocznie niewolnik├│w. Lubo wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çnarod├│w zrzek┼éasi─Öju┼╝tego,ludzko┼Ť─çoburzaj─ůcego handlu, wszelako liczy─çjeszcze mo┼╝na corok do 50,000 tym spo sobem porywanych zeswychrodzinnychsiedliskMurzyn├│w. Naj
    g┼é├│wniejsze handlowe miasta w Afryce s─ů: Fez, Maroko, Algier, Tunis, Tripoli, Murzuk, Kair, Aleksandrya, Schendy, Kartum, Engornu, Kano, Sakatu, Temboktu,Sago, Fua, Rabba, Freetown, Kap, Port Louis it. d.
    Pieni─ůdze,w┼éa┼Ťciwieafryka┼äskieznajduj─ůsi─Ötylkow Barbaryi:
    w innych przez Europejczyków nie zajętych ani osiadłych kra
    jach rzadko u┼╝ywane bywaj─ů pieni─ůdze za ┼Ťrodek zamiany:
    w niekt├│rych krajach na wschodnich pobrze┼╝ach, w miejsce m e
    talow├ęj monety, u┼╝ywaj─ů muszli (kauris), w innych z┼éotego piasku, lub tabliczek soli.
    4.RELIGIA. 1)Chrze┼Ťcia┼äskauKopt├│w,Abissynianiprzy bysz├│w Europejczyk├│w, bardzo rozmaitych obrz─ůdk├│w. 2) M u zu┼éma┼äska, na wschodnich brzegach, w Senegambii, w cz─Ö┼Ťci Nigrycyi, mi─Ödzy Arabami i w Biledulgerid. 3) Religia Fetysz m i ─Ö dzy wi─Öksz─ůcz─Ö┼Ťci─ůMurzyn├│w na wyspie Madagaskar, w Kafreryi ÔÇô 309 ÔÇô
    iu Hottentot├│w, wiele jednak zpomi─Ödzy dw├│ch ostatnich naro d├│w, a mianowicie Hottentot├│w, nawr├│cono na religi─ů chrze┼Ťci a┼äsk─ů icoraz wi─Ökszy wywieraj─ů w tym wzgl─Ödzie wp┼éyw istnie
    j─ůce tam zak┼éady europejskich missyonarzy.
    5.O┼ÜWIECENIE. W┼éa┼Ťciwegonaukowegowykszta┼écenia
    nie wida─ç w ca┼éej Afryce, nawet w Egipcie burze ┼Ťrednich wie k├│wzatar┼éydawn─ůog┼éad─Öiwiadomo┼Ťci. Najwi─Öcejjednakokrze saniapokazujesi─Öwpa┼ästwachp├│┼énocnych.W miastachmaho metanie a w osadach marabuci utrzymuj─ů szko┼éy. Mi─Ödzy M u r z y nami Mandyngowie, rodowici mieszka┼äcy Nigrycyi, (od Mandin lub Manding we wschodniej cz─Ö┼Ťci p├│┼énocnej Afryki) najwi─Öcej s─ů wykszta┼éceni ucz─ů si─Ö oni od Arab├│w czyta─ç, pisa─ç irachowa─ç.
    J─Özyki w tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata s─ů nader r├│┼╝ne. Za g┼é├│wne j─Özyki
    uwa┼╝aj─ů si─Ö arabski, na ca┼éej p├│┼énocy a┼╝ do rzeki Joliby, od kt├│rego r├│┼╝nisi─Öj─Özyk barbaryjskiSzylluh├│w czyli Szelluh├│w; j─Özyk Manding├│w rozci─ůga si─Ö od Senegalu a┼╝ do Joliby; dalej j─Özyk tygrejskiiamharajski w Habeszu. J─ÖzykiMurzyn├│w s─ůbar dzowielorakiewSaharamaby─ç43j─Özyk├│w. Balbidzieliwszyst
    kie afryka┼äskie j─Özyki w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: – 1) J─Özyki nadnilowe, –
    2) J─Özyki okolic Atlasu, 3)J─Özykinigryjskie,czylij─ÖzykiMurzyn├│w, dokt├│
    rych także liczy obiedwie Gwinee: 4) Języki południowej Afryki,
    5) J─Özyki wschodnich brzeg├│w Afryki.
    –>6)<>- ÔÇô 310 ÔÇô
    ARRIMA PUMDNIA, –ÔÇó>QÔÇó
  2. H | I P 4A. SRA!!.
    .
  3. PO┼üO┼╗ENIE i ROZLEG┼üOS─ć.
    44ÔÇô53┬░ wsch. d┼éug. Granicami, morze ┼Ťrodziemne, Arabia, m o rze arabskie (czerwone), odnoga arabska, Nubia, Sahara iBarka. Lubo granice Egiptu nie s─ů dok┼éadnie oznaczone, liczy─ç mu
    jednak mo┼╝na 8,800 m. k.
    2.PODZIAŁ Dawnymsposobemdzieliłsięcałytenkraj
    na ni┼╝szyEgipt(Bahri):┼ŤrodkowyEgipt(Wostani)wy┼╝szyEgipt (Saidipustynie). Ni┼╝szy Egipt obejmuje kraje: Bahireh, Garbije (dawn─ůDelt─Ö)iSzarkieh.ÔÇô Obecnieu┼╝ywanyjesttylkopodzia┼é na wy┼╝szy ini┼╝szy Egipt. W e wzgl─Ödzie administracyjnym dzieli si─Ö to pa┼ästwo na 5 zarz─ůd├│w, a te znowu dziel─ů si─Ö na prowin cye, departamenty czyli powiaty ikantony.
    3.GRUNT. Odpo┼éudnia,nagranicyodNubii,gruntwysoki, ku morzu ┼Ťr├│dziemnemu pochy┼éy iku p├│┼énocy coraz mniej si─Ö zni┼╝aj─ůcy. Ca┼éy kraj podzieli─ç mo┼╝na na cz─Ö┼Ť─ç g├│rzyst─ů, na nilo w─ů dolin─Ö i na zachodnie pustynie piasczyste. Po nad wscho dniemi brzegami Nilu, ci─ůgnie si─Ö od po┼éudnia ku p├│┼énocy ┼éa┼ä cuch g├│r D┼╝ebel Mokatam, zwany tak┼╝e arabskiemi g├│rami, i zalegaj─ůcy przestrze┼ä od nilowej doliny a┼╝ do odnogi arabskiej: sk┼éadaj─ů go nie zbyt wysokie ale go┼ée ska┼éy, mi─Ödzy kt├│remi jest
    23ÔÇô31″ p├│┼én. szer.: ÔÇô 311 –
    wiele dolin otwieraj─ůcych przej┼Ťcia ku morzu czerwonemu. Po lewej tak┼╝e stronie Nilu ci─ůgn─ů si─Ö mniej od pierwszych wysokie g├│ry czyli raczej zas┼éaniaj─ůce nilow─ů dolin─Ö od libijskich piask├│w wzgorza zwane D┼╝ebel Tailamum albo g├│ry libijskie. D w a te ┼é a ┼ä cuchy g├│r opasuj─ůc ze dw├│ch stron dolin─Ö nilow─ů, w jednych miejscach mniej, w drugich wi─Öcej przybli┼╝aj─ů si─Ö do Nilu, tak i┼╝jegodolinaa┼╝doKairuniemawiecejnad#ÔÇô 1mili,aza┼Ť poni┼╝ejKairu,kup├│┼énocy,wniekt├│rychmiejscach3ÔÇô4 miljest szeroka. Na t├ęj tylko dolinie z ca┼éego Egiptu grunta pod upraw─Ö s─ů zdatne; winny one sw─ů ┼╝yzno┼Ť─ç mu┼éowi kt├│rego Nil z czasem nani├│s┼é swemi wylewami tyle, i┼╝ nad t─ů rzek─ů grunta s─ů wy┼╝sze ni┼╝ ku g├│rom.
    Morza, ┼Ťr├│dziemne iarabskie.
    Jeziora Birket-el-Karun(Meris),maby─çludzk─ůr─Ök─ůwyko pane,tylkowczasiewezbraniaNilu wod─ůsi─Önape┼énia;Birket-el Mariut (Mareotis ju┼╝ bardzo zamulone), Madieh, Burlos czyli
    Brulos, Menzaleh (nadzwyczaj rybne, 11 mil długie, 4 szerokie), ijeziora Natrum na pustyni.
    Nil, jedyna w Egipcie rzeka i ┼║r├│d┼éo p┼éodno┼Ťci jego ziemi (doliny) wpada w granice pod Assuan, gdzie tworzy wysp─Ö Ele fantyn─Ö. Wy┼╝ej ku po┼éudniowi bieg jego w rozmaitych kierunkach przerywaj─ůska┼éyiwyspy.W Egipciedopierowyra┼╝nemakoryto w r├│┼╝nychmiejscach3ÔÇô9000 st├│pszerokie.Mn├│ztwowysp wynu rza si─Özjegopotoku.Poni┼╝ejKairu dzielisi─Önadwag┼é├│wneramio na,jednokuwschodowi podDamiett─ů,adrugiekuzachodowi,bli zko Rozetty, do morza sr├│dziemnego wpadaj─ůce. Tr├│jk─ůtny mi─Ödzy temiramionamikrajjestow─ů z┼╝yzno┼Ťci s┼éawn─ů Delt─ů. Dawniej mia┼éa rzeka siedm ramion, ale pi─Ö─ç z nich prawie ca┼ékiem z a m u lone zosta┼éy. Grunta egipskie wtedy tylko s─ů urodzajne, gdy si─Ö nanieNilrozlejeinietylkoje g┼é─Öboko odwil┼╝y, ale inaniesie mu┼éu kt├│ry tam miejsce nawozu zast─Öpuje. Z┼éy b─Ödzie rok gdy si─Ö wylew nie podniesie do 16 ┼éokci lub gdy przejdzie nad 24. Aby ca┼éy Egipt dozna┼é dobroczynnych skutk├│w tego coroczne gowylewu,odniepami─Ötnychczas├│w za┼éo┼╝onomn├│ztwokana┼é├│w,
  • 312 ÔÇô
    kt├│rychju┼╝wi─Öksza cz─Ö┼Ť─çzalaz┼éa;najznaczniejszymjestBar Iussuf czyli kana┼é Jozefa, kt├│ry idzie przez ca┼é─ů dolin─Ö wzd┼éu┼╝ rzeki po lewej stronie. Od morza do Aleksandryi niedawno (1820) uko┼ä czono wielki kana┼é dla ┼╝eglugi okr─Öt├│w, ale i ten znacznie z a m u lony zosta┼é. Wielkie po obu stronach rzeki tamy zatrzymuj─ů wyst─Öpuj─ůc─ů z rzeki na boki wod─Ö, a gdy grunta dostatecznie n a si─ůkn─ů, otwieraj─ů upusty aby zala┼éa dalsze, ni┼╝ej le┼╝─ůce. Groble te s┼éu┼╝─ů tak┼╝e za drogi mi─Ödzy miastami iwsiami podczas wylewu; w t e dyca┼éykrajprzemieniasi─Öw wielkiejezioro,zkt├│regotuiowdzie wychylaj─ů si─Öjak wyspy, zamieszka┼ée, tamami obwarowane miejsca.
    D┼éugoniewiedzianooprawdziwejprzyczyniewylew├│w Nilu; przypisa─çj─ůtrzebabezw─ůtpieniawielkimdeszczomkt├│rew porach por├│wnaniadniaznoc─ůpadaj─ů wNubiiiAbissynii,aprzyt├ęmsto pnia┼éy┼Ťniegw g├│rachiwiej─ůcepodt─Öpor─Ösilnewiatryodp├│┼énocy, wstrzymuj─ů odp┼éyw w├│d do morza. W ┼Ťrednim Egipcie wylew zaczyna si─Ö w pierwszych dniach lipca; nieco wcze┼Ťniej nast─Öpuje w krajach wy┼╝szych. Wtedy rzeka coraz bardziej wzbi├ęra, imi─Ö dzy 2 0 a 3 0 wrze┼Ťnia, najwy┼╝szego doszed┼észy kresu, przez par─Ö
    tygodni w tej mierze si─Ö zatrzymuje. Opadanie trwa nier├│wnie
    d┼éu┼╝├ęj jak wzbieranie, tak i┼╝ ledwo w po┼éowie maja woda wraca
    do zwyk┼éej w korycie wysoko┼Ťci. Je┼╝eli woda nie podniesie si─Ö do 16 ┼éokci, nie wszystkie pola mog─ů by─ç zalane i wtedy nie
    udadz─ůsi─Özbiorynaodleglejszych od Nilugruntach;je┼╝eliza┼Ť wy┼╝ej n a d 2 4 ┼éokci wzbierze, nie pr─Ödko nast─ůpi zupe┼éne jej o p a dni─Öcie i nie wszystkie zasiewy w przyzwoitym czasie wykona─ç si─Ö dadz─ů. Dla tego te┼╝ przybieranie Nilu piln─ů wszystkich zajmuje uwag─Ö, szczeg├│lnemi przepisami rozrz─ůdzone jest otwie ranieupust├│w.W czasiewezbraniawodawNilubywabardzo m─Ötna idla wielkiej ilo┼Ťci mu┼éu nieprzyjemnie woniej─ůca, w in nych za┼Ť czasach jest czysta jak dystylowana i bardzo smaczna
    do picia. –
    4.KLIMAT. TemperaturaEgiptujestregularna,alebardzo
    jednostajna. Epoka wylewu, od lipca do grudnia, odpowiada n a sz├ęj jesieni. Unosz─ůce si─Ö wyziewy z w├│dca┼éy kraj okrywaj─ůcych a

saletra, salmiak. Tom II.

ÔÇô 313 ÔÇô
nadewszystko przy ko┼äcu t├ęj pory, czyni─ů powietrze wilgotn├ęm,
ch┼éodn├ęm,alemrozunigdytamnieznaj─ů. Wiosnazaczynasi─Ögdy
wody ust─Öpuj─ů wtedy obsiane pola wkr├│tce okrywaj─ů si─Ö zielo
no┼Ťci─ůikwiatami. Od grudnia do marca ci─ůglech┼éodnes─ůnocy, alewe dnie ciep┼éo:nast─Öpnemiesi─ůces─ůniezdrowea┼╝domaja:
od tego za┼Ť czasu, a┼╝ do wylewu, powietrze jest ciep┼ée i zdrowe. W Wy┼╝szym Egipcie,zprzyczynybli┼╝szegokupo┼éudniowipo┼éo┼╝e nia i s─ůsiedztwa otaczaj─ůcych go g├│r, wi─Ökszy ni┼╝ w okolicach ku morzujestupa┼é; piasekbywatamtakgor─ůcy,i┼╝niepodobnai┼Ť─çpo nim. Wiatr p├│┼énocny, przez o┼Ťm miesi─Öcy w roku trwaj─ůcy, miar kuje upa┼éy i p─Ödzi okr─Öty pod g├│r─Ö Nilem p┼éyn─ůce. Wiatr za┼Ť
po┼éudniowy nadzwyczajbywa gor─ůcy wiatrpo┼éudniowo-zachodni, zwany Chamsin lub Kramsin zaciemnia powietrze kurzaw─ů piasku zpustyni; by┼éby on zgubny dla zwierz─ůt i ro┼Ťlin, gdyby trwa┼é d┼éu┼╝ejnadkilkaminut.W wy┼╝szymEgipcied├ęszczrzadkiemjest zjawiskiem, pomimo ┼╝e tam cz─Öste bywaj─ů b┼éyskawice igrzmoty. W okolicach nadmorskich cz─Öste padaj─ů deszcze w listopadzie: w og├│lno┼Ťcicz─Ö┼Ťciejterazni┼╝przedt├ęmpadaj─ůdeszczewEgipcie. Brak drzew czyni upa┼éy niezno┼Ťniejszemi. Opr├│cz palm ma┼éo daj─ůcych cienia inieco figowych drzew, nie ma tu ┼╝adnych innych. M├│wi─ů ┼╝e zaprowadzone w ostatnich czasach plantacye drzew za granicznych,ju┼╝ przyczyni┼éy si─Ö do umiarkowania upa┼é├│w, ipewno tak┼╝e sta┼éy si─Ö przyczyn─ů cz─Ö┼Ťciejszych teraz deszcz├│w.
Widok tego kraju, jakkolwiek z pocz─ůtku zachwycaj─ůcy, ju┼╝to przez swoj─Ö ┼╝yzno┼Ť─ç ju┼╝ dla pogodnego izawsze czystego nieba, wkr├│tce jednak znudzi cudzoziemca swoj─ů jednostajno┼Ťci─ů. W i ─Ö ksza cz─Ö┼Ť─ç Egiptu jest niezmiern─ů p┼éaszczyzn─ů, nieprzerwan─ů ┼╝ a dnym wzg├│rzem, ┼╝adnym gajem. Wy┼╝szy za┼ŤEgipt,gdzieg├│ry przy bli┼╝aj─ů si─Ö do Nilu, wi─Öcej przedstawia rozmaito┼Ťci.
5.P┼üODYNATURALNE. Cia┼éakopalnemarmur,porfir, granit, szmaragdy (s┼éawne w staro┼╝ytno┼Ťci, dopiero w ostatnich czasach przez Caillaud znowu odkryte), jaspis, serpentyn, alabaster, w─Ögle kamienne, siarka, natrum (w─Öglan sody), s├│l,
40

ÔÇô 314 ÔÇô
Ro┼Ťliny: zbo┼╝e, a szczeg├│lniej ry┼╝, proso, kukuruza, ro┼Ťliny str─ůczkowe: melony, arbuzy, trzcina cukrowa, trzcina wonna, p a pirus,len,konopie, senes, cebula, opium, sailor,indygo,aloes,
jalapa, kolokwinty, kardamon, bawe┼éna (kt├│rej rocznie wywo┼╝─ů 100ÔÇô150,000 bali), owoce zwyczajne ipo┼éudniowe it. d.
Zwierz─Öta: byd┼éo, bawo┼éy, konie, wielb┼é─ůdy, os┼éy, owce z t┼éu stemi ogonami, psy, koty, lwy, tygrysy, hyeny, szakale, wilki, lisy,gazelle,girafy,bociany, ibisy,kury,kt├│retuciep┼éempie c├│w bywaj─ů wyl─Ögane w 386 piecach wyl─Öga si─Ö rocznie, ┼Ťre dnio 100 milion├│w kurcz─ůt ichneumony, krokodyle, hypopota my; pszczo┼éy, jedwabniki.
o *2sastex.
LUDNO┼Ü─ć. Ca┼éyEgiptliczy┼é(1820)2,500,000 mieszka┼äc├│w a ma sze┼Ť─ç miast (mi─Ödzy kt├│remi znaczniejsze Kair, 263,700, Aleksandrya 40,000, Bulak 15,000. Damietta 13,600 ludno┼Ťci) i4475 wsi. Teraz podaj─ů tylko 2 milionyjego ludno┼Ťci.

  1. POCHODZENIE, 1) Arabowie(Beduini,Fellachy,Mauro wie, Mograbiny); 2) Koptowie; 3) Turcy: 4) Grecy; 5) Ormia nie; 6) Syryanie: 7) Żydzi: 8) Frankowie. Niewolnicy z różnych ludów afrykańskich.
    3.ZATRUDNIENIE. Rolnictwo,ch├│wjedwabnik├│w,upra wa opium, indygo, oliwy, bawe┼ény, cukru, ch├│w pszcz├│┼é ikur, przyrz─ůdzanie salmiaku, wyprawa sk├│r, uprawa lnu, konopi, tka ninyjedwabneibawe┼éniane robotakobierc├│w,szk┼éa,garcarstwo,
    jubilerstwo, medalierstwo. Pod rz─ůdem tera┼║niejszego wice-kr├│la rolnictwo i przemys┼é nadzwyczajnie post─ůpi┼éy, s─ů tam obecnie wielkie r─Ökodzielnie i prz─Ödzalnie we┼ény, bawe┼ény, lnu ijedwabiu, rafinernie cukru, fabryki broni, prochu, ludwisarnie, warstaty okr─Öt├│w it.d. ÔÇô 315 ÔÇô
    ├▒andel wewn─Ötrzny dosy─ç jest ┼╝ywy, kt├│remu s┼éu┼╝─ů dogodny
    po Nilu ikana┼éach sp┼éaw, porz─ůdne drogi izupe┼éne bezpiecze┼ästwo: g┼é├│wn├ęm jego siedliskiem jest Kair. Za┼Ť handel zewn─Ötrzny jest nader rozmaity; ju┼╝to odbywa si─Ö karawanami ju┼╝ morzem. B ─Ö dzie nier├│wnie czynniejszy gdy dojd─ů do skutku ┼╝elazne koleje mi─Ödzy Kairem nad Nilem a Suez nad morzem czerwon├ęm. Egipt
    -dostarcza obcym: ry┼╝, pszenic─Ö, bawe┼én─Ö, len, konopie, saflor, gumm─Ö, indygo, li┼Ťcie senesowe, cukier, wosk, sk├│ry, salmiak, saletr─Ö, w─Öglan sody bierze za┼Ť z┼éoty piasek, s┼éoniow─ů ko┼Ťc, kaw─Ö, budulec, tytu┼ä, kadzid┼éo, wszelkiego rodzaju korzenie, s u
    ÔÇókno, p┼é├│tno, mied┼║, cyn─Ö, dr├│t ┼╝elazny, blach─Ö, o┼é├│w, ┼╝ywe srebro,
    cynober, igły, wyroby żelazne. Kair,Aleksandrya, Damietta, Suez,
    najznaczniejszemi s─ů miastami dla zagranicznego handlu. Roku
    1823 wyprowadzono za 6,976,000 piastr├│w egipskich towar├│w.
    Ogółem bilans wyprowadzonych iwprowadzonych towarów przy
    nosi 28 do 32 milion├│w z┼ét. korzy┼Ťci dla Egiptu. Roku 1831
    szacowano przyw├│z morzem na 39,499 a wyw├│z na 41,251,400 frank├│w. .
  2. RELIGIA. 1)Muzulmańska, najpowszechniejsza; 2)chrze
    ┼Ťcia┼äska,atokatolicka,ormia┼äska igrecka; najliczniejsis─ůchrze
    ┼Ťcianie Koptowie pod w┼éadz─ů patryarchy w Kairze.
    5 OŚWIECENIE. Niedawno na bardzo nizkim stopniu; lud
    ten rz─ůdzi┼é si─Ö g┼é─Öboko wkorzenionemi zabobonami. Za rz─ůd├│w jednak tera┼║niejszego wice-kr├│la szcz─Ö┼Ťliwa zasz┼éa zmiana, a Egipt wielki ju┼╝ uczyni┼é krok ku cywilizacyi wielu m┼éodych Egipcyan udaje si─Ö za granice na nauki. Prawie wsz─Ödzie po prowincyach pozak┼éadano szko┼éy elementarne, w kt├│rych ucz─ů si─Ö dzieci czyta─ç, pisa─ç irachowa─ç. Co do innych szk├│┼é, s─ů wojskowe, artyleryjne, lekarskie, matematyczne, niemniej szko┼éa politechniczna iwete rynaryjna. S─ů tak┼╝e drukarnie, a przy meczecie w Kairze wy┼╝sza
    szko┼éa muzu┼éma┼äska, kt├│ra uwa┼╝ana jest za g┼é├│wny punkt m u zu┼éma┼äskiego ┼Ťwiat┼éa w Afryce.
    -o+ Q6-o- ÔÇô 316 ÔÇô
    G┼é. *34)D. –
  3. RZ─äD. Egiptjestw┼éa┼Ťciwieprowincy─ůtureckiegopa┼ästwa izostajepodzarz─ůdem baszy,kt├│rymatytu┼éwice-kr├│la. Rzeczy wi┼Ťcie jednak tera┼║niejszy basza wice-kr├│l Mehmed Ali rz─ůdzi
    wcale niezale┼╝nie od Porty, izaprowadzi┼é ca┼ékiem oddzieln─ů a d ministracy─ů, postanowi┼é odpowiedzialnych sobie urz─Ödnik├│w, kt├│rzy postepuj─ů wed┼éug danych im praw. Odbieraj─ů rozkazy od wice-kr├│la lub rady stanu i maj─ů bezpo┼Ťredni─ů w┼éadz─Ö nad m a murami czyli prze┼éo┼╝onyminad prowincyami wielkorz─ůdzcami.” Mamurowie maj─ů wprawdzie takich jak mudyrowie obowi─ůzki, zr├│┼╝nic─ů tylko ┼╝e pierwsi w szczeg├│lnych przypadkach znosz─ů si─Ö znazyramiczyliprze┼éo┼╝onymidepartament├│w. Urz─Ödoweczynno ┼Ťci nazyr├│w s─ů takie┼╝ jak mamur├│w, pod kt├│rych oni s─ů w┼éadz─ů. Po nazyrze nast─Öpuje bezpo┼Ťrednio w tej samej jurysdykcyi n a czelnik kantonu, hakem-el-khot czyli kaszef Kajmakanie niegdy┼Ť prze┼éo┼╝eni nad wsiami r. 1834 zostali zniesieni. Ich obowi─ůzki oddano tak zwanym szeik-el-beled, kt├│rzy prawie s─ů t├ęm cz├ęm u nas so┼étysi, a razem piastuj─ů niejako urz─ůd s─Ödzi├│w pokoju. W ka┼╝dejwsijestpoborca,sarak. Kiedyszeik-el-beledsporu jakiego zagodzi─ç nie mo┼╝e, tedy appellacya idzie do szahed kt├│ry
    razem jest jakby pe┼énomocnikiem kadego. Wice-kr├│l ma przy sobie rad─Ö stanu czyli rad─Ö pa┼ästwa, kt├│rej cz┼éonkami s─ů mini strowieijedenznichrazemjestprezesem. Administracya g┼é├│ wnadzielisi─Öna6ministeryj,tojest ministerstwohandlu,spraw wewn─Ötrznych, skarbu, wojny, marynarki, o┼Ťwiecenia irobot p u
    blicznych. Dlazapobie┼╝eniasamowolno┼Ťcis─Ödzi├│w zaprowadzony jest kodeks karz─ůcy. Tera┼║niejszy basza wice-kr├│l Egiptu, jest razem panem Nubii, Kordofanu, wyspy Kandyi, cz─Ö┼Ťci Arabii it.d. Nadto w ostatnich czasach rozszerzy┼é on swoje panowanie na po┼éudniu Kordofanu; mi─Ödzy innemi zdoby┼é obfity w z┼éoto kraj
    Fazuglo itamże założył miasto Mehmedopolis.
    2.DOCHODY, sk┼éadaj─ůsi─Özpodatkugruntowego,zop┼éaty
    od drzew daktylowych, z pog┼é├│wnego, z ce┼é┼é i t. d, Rolnictwo ÔÇô 317 ÔÇô
    tak┼╝e, fabryki ihandel stanowi─ů monopol baszy do niego nale┼╝─ů
    wszystkie grunta; on daje rolnikom pole tudzie┼╝ nasienie iinwen
    tarz, za co odbiera cz─Ö┼Ť─ç plonu; je┼╝eli za┼Ť wie┼Ťniak uprawi co
    r o ┼Ť l i n h a n d l o w y c h , j a k n p . b a w e ┼é n y , i n d y g o , k o n o p i i t. p . o b o
    wi─ůzany jest odda─ç je do magazyn├│w baszy za oznaczon─ů przez
    tego┼╝ cen─Ö. Roku 1834ÔÇô1835 wynosi┼éy dochody 31 1,410,000
    piastrów,czyliblizko 144 milionów złt. (zpodatków 140; mil. piastr.), a wydatki 305,600,000 piastr. (między innemi 105 mil
    na wojsko l─ůdowe, 40 mil. na marynark─Ö, 8,700,000 na haracz dla Porty, i27} mil. na budow─Ö okr─Öt├│w it.d.
    3.SI┼üAZBROJNA. Baszautrzymujepot─Ö┼╝n─ů,naspos├│b europejski urz─ůdzon─ů iwy─çwiczon─ů armi─ů, kt├│ra w r. 1838 sk┼éa da┼éa si─Öz28 pu┼ék├│w liniowej piechoty, 15 pu┼ék├│w jazdy, og├│┼éem
    127,286 ludzi(wtejliczbie97,820piechoty,12,750jazdy,7614 artyleryiit.d.). Do tegojeszczedoliczy─çmo┼╝na 10ÔÇô12,000 wojsk nieregularnych. Pokolenia zamieszka┼ée na pustyniach d o stawi─ç mog─ů 30.000 Beduin├│w. Inni podaj─ů rzeczywist─ů liczb─Ö regularnych wojsk na 100,000. Dla usposobienia ludzi do s┼éu┼╝by wojskowej wiele jest szczeg├│lnych zak┼éad├│w jako to: szko┼éa ar tyleryi imarynarki, szko┼éy generalnego sztabu, piechoty ijazdy. W cytadelliwKairzejestludwisarniaifabrykabroni;pr├│cztej jeszcze s─ů dwie fabryki broni. Marynarka liczy┼éa 1838 r. 9 okr─Ö t├│w liniowych, 6 fregat, 4 korwet, 7 bryg├│w, 3 statki parowe i 1 kutter, i og├│┼éem 16,000 ludzi. Pr├│cz tego by┼éy na warstatach 2 liniowe okr─Öty. Wielki wojenny arsena┼é w Aleksandryi.
    ÔÇôÔÇó┬ęc
    II. N U R I A. 4A. $ $ A J.
    Po┼éo┼╝enie: Od 13ÔÇô24┬░30′ p├│┼én.szer.Mi─ÖdzyEgiptem,odno g─ů arabsk─ů, Habeszem, Sudanem iSahar─ů. ÔÇô 318 ÔÇô
    Rozleg┼éo┼Ť─ç: W og├│le 12ÔÇô15,000 mil kw.
    Cz─Ö┼Ťci: 1) Nubia w┼éa┼Ťciwa, 2) Dongola, 3) kraj Kubaba Arab├│w,4)krajSzeygya-Arab├│w,5)Berber,6)Damer, 7)Szen dy, 8) Bedia, 9) Suakim, 10) kraj Bishary├│w, 11) pa┼ästwo Sennaar, iinne ma┼ée obwody. –
    Grunt: Dolina po obu stronach Nilu opasana g├│rami, a dalej rozleg┼ée pustynie a┼╝ do kraj├│w nadmorskich, przerzni─Öte wielu g├│rami s─ů to po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci obszerne piasczyste stepy, na kt├│rych gdzie niegdzie tylko wida─ç wegetacy─ů. Rzeki Nil, Bahr-el-Abiad, Takazze czyli Atbara. Klimat niezno┼Ťnie gor─ůcy: na pustyniach spiek┼ée piaski, na kt├│rych powstaje zab├│jczy wiatr samum, wreszcie dwie pory roku, sucha id┼╝d┼╝ysta. P┼éody natu ralne: z┼éoto (w rzekach ig├│rach), nieco srebra, drogie kamienie, s├│l,ry┼╝,pszenica,┼╝yto,j─Öczmie┼ä,durra,daktyle,tamaryndy, nieco wina,melony,trzcina,trzcinacukrowa,tytu┼ä,bambus,drzewo san da┼éowe ihebanowe, senes; wielb┼é─ůdy, byd┼éo, owce, konie, os┼éy, s┼éonie, girafy. Krokodyle, hypopotamy, ma┼épy, antylopy, wszel kiego rodzaju ptastwo, strusie, papugi, ┼╝urawie
    ÔÇó *2a*.
    Ludno┼Ť─ç: W og├│le do miliona.
    Pochodzenie: Nubianie,samiusiebiezowi─ůcysi─ÖBarabras(Bar baryjczycy)Murzyny,Arabowie,Turcyi┼╗ydzi.ÔÇô Zatrudnieniena dolinie nilow├ęj rolnictwo, wi─Öc├ęj jednak c h ├│ w zwierz─ůt ihandel, k t ├│ ryprowadz─ůju┼╝ karawanamiju┼╝ po morzu. Karawany id─ůzSennaar odKairu,azSudanprzezSennaardoArabii.Wyprowadzaj─ů nie wolnik├│w, wielb┼é─ůdy, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, strusie piora, gumm─Ö, ta maryndy, papugi, zybety: wprowadzaj─ů: p┼éotno,no┼╝e, no┼╝yczki, zwierciad┼éa, kaw─Ö, wschodnio-indyjskier─Ökodzie┼éa it.d.ÔÇôReli gia, prawie powszechnie mahometa┼äska, niema i┼Ťladu religii chrze┼Ťcia┼äskiejkt├│ratuniegdy┼Ťwkwitn─ůcym by┼éastanie.Pra wie wszyscy nubijscy mieszka┼äcy s─ů bardzo ciemni.ÔÇô Rz─ůd od. ÔÇô 319 –
    1812 do 1822 basza Egiptu prawie ca┼é─ů zawojowa┼é Nubi─ů, p o zostali nawet niekt├│rzy ksi─ů┼╝─Öta s─ů jego lennikami. I zamieszkali na pustyniach Arabowie zwierzchno┼Ť─ç jego nad sob─ů uzna─ç m u sieli. Za jego panowania w Sennaar, niedaleko od miejsca gdzie Nil b┼é─Ökitny ┼é─ůczysi─Özbia┼éym, powsta┼éo miasto Kartum, kt├│re | ju┼╝ 15000mieszka┼äc├│wliczyiwa┼╝nymjestpunktemhandlowym.
    ÔÇô-@@@-
    |||| HABESZ (ABIssYNIA, ETYOPIA).
    A. $ $ $ J.
    Po┼éo┼╝enie: 53ÔÇô61″ wsch, d┼éug., 8ÔÇô16┬░ szer.Granice: od p├│┼énocy Nubia od po┼én.-wschodu odnoga arabska: od po┼éud. wsch. kraje Somaulis: od po┼éudnia ipo┼éud.-zachodu kraje lud├│w GallasiMurzyn├│w.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç: 10,000 mil kw.ÔÇô Podzia┼é: w┼éa┼Ťciwy Habesz ikraje nadmorskie. W┼éa┼Ťciwy Habesz dzieli si─Ö na prowincye Amhara, Tigre iSzoa wraz z Efat (Edfu), N a rea i Kafla. D o kraj├│w nadmorskich nale┼╝─ů Dankali tudzie┼╝ kraje
    Szohos i Hazortas, jako te┼╝ miasto Massuah na jednej z wysp odnogi arabski├ęj, nale┼╝─ůce do baszy egipskiego, kt├│remu tak┼╝e Naib zArkiko haracz p┼éaci.ÔÇô Grunt kraj wysoki, gorzysty: pasmo g├│r na po┼éudniu-zachodzie, jak si─Ö zdaje ┼é─ůcz─ůce si─Ö przez wysokie rowniny NareiiKaffy zksi─Ö┼╝ycowemi g├│rami, go┼ée,ska liste, wysokie, nie si─Öga jednak ┼Ťnie┼╝nej linii najwy┼╝sze g├│ry ┼éancuch├│w Amba Geszen, Amba-Hai i Lamalmon dochodz─ů po
    dobnodo13,000st├│p. Wed┼éugKattego┼╝adnazeznanychtamg├│r nie ma by─ç wy┼╝sza nad 10,000; ma┼éo te┼╝jest tu g├│r na kt├│rych by w zimie ┼Ťnieg pada┼é. Kraj nadmorski, gdzie si─Ö owa osobli
    wsza s┼éona r├│wnina, w Dankalii, znajduje, jest p┼éaski, o d dzielony ┼éancuchem g├│r od w┼éa┼Ťciwej Abissynii, maj─ůcej w kraju –
    Samen czyliSimien g├│ry wulkaniczneiwiele ┼╝yznych r├│wnin. Jeziora: pr├│cz wielu mniejszych, Dembea czyli Cana d┼éugie jest 49 mil angiels. 10 do 35 srzerokie, a na niem 11 wysp. Rzeki: wschodnia ┼║r├│d┼éowa rzeka Nilu, Bahr-el-Azrek, to jest rzeka b┼é─Ökitna, powstaj─ůca ze trzech ┼╝r├│de┼é z pod g├│ry Geesz i p┼éyn─ůca przezjezioroDembea;Takazza czyliAtbara,Maleg,Hanazo.Rzeki stepowe:MarebiHawasz,atolizdajesi─Ö┼╝eMareb uchodzido Takazzy Klimat:okolicenizkiebardzogor─ůce,wysokieniecoumiar kowane mokraporarokutrwaodkwietniadowrze┼Ťnia,potem sucha nast─Öpuje na najwy┼╝szych tylko g├│rach czasami ┼Ťnieg bywa. W og├│lno┼Ťciklimattutejszynieustann─ůjestwiosn─ů.Zwyczajna temperatura wynosi 19 do 20 stopni, rzadko spada do 14. P┼éo dy naturalne z┼éoto, ma┼éo srebra, ┼╝elazo, marmur iinne gatunki kamieni; s├│l kopalna, pszenica, durra, tefl, ry┼╝, ro┼Ťliny str─ůczko we, owoce, kawa (w prowincyi Kaffa sk─ůd ro┼Ťlina dosta┼éa nazwisko, zdajesi─Ö┼╝etujestjejojczyzna,ziarnoprzewy┼╝szadobroci─ůkaw─Ö po ┼éudniow─ů z Mokki), trzcina cukrowa, senes, bawe┼éna, len,tytu┼ä, aloes, mirra,kassya,tamaryndy, rozmaitegatunkidrzew,wyborne byd┼éo, konie, mu┼éy, os┼éy, wielb┼é─ůdy, owce, kozy, ┼Ťwinie, rozmaita zwierzyna, mn├│ztwo antylop i gazelli, prawie wszystkie gatunki drapie┼╝nych zwierz─ůt wiele ryb iptastwa: pszczo┼éy, jedwabniki, gatunek wielkich mr├│wek, i bardzo szkodna szara┼äcza.
    ÔÇó 2sa;.
    Pochodzenie: Abissynianie, Murzyni, Gallas, Szangallas; dalej A r a b o w i e i ┼╗ydzi, na wschodnich tak┼╝e pomorzach Turcy: L u

dno┼Ť─çwynosi─çma4,300.000. Zatrudnienie:Abissynianiezajmuj─ů si─Öpolowaniem, rybo┼é├│wstwem, chow─Öm byd┼éa;rolnictwoobfite miewa plony na nilowej dolinie, kt├│r─ů ta rzeka wylewami, cho─ç nietakregularnemijakw Egipcie,u┼╝yznia winosi─Ötak┼╝eupra wia. Przemys┼é na bardzo nizkim stopniu, nawet najpierwszych potrzeb r─Ökodzie┼éa s─ů ladajakie tkaj─ů tu przecie┼╝ bawe┼én─Ö a w w y

ÔÇô 320 ÔÇô

ÔÇô 321 ÔÇô
prawie sk├│r i robocie pargaminu wiele okazuj─ů zr─Öczno┼Ťci. K o czuj─ůcy Gallasowie s─ů nader surowi, dzicy, lubi─ůcy wojn─Ö iroz boje,chowaj─ůniecobyd┼éa; osiedliza┼ŤMurzyni trudni─ůsi─Öupraw─ů roliichowem byd┼éa.ÔÇôHandelma┼é─çjwagi,odbywa si─Ökarawana mi,kt├│reprzychodz─ůzMassuach,Sennaar,Kafly,Narei,Gingiro,Szoa, Edfu, Hurur, izbieraj─ů si─Ö w Gondar, g┼é├│wn├ęm handlow─çm mie┼Ťcie tego kraju. W y w ├│ z sk┼éada si─Ö z niewolnik├│w, z┼éota, s┼éoniowej ko┼Ťci, sk├│rirzemienia,kawy, pi┼╝ma, miodu it.d.;atoli wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tych towar├│w pochodzi z innych kraj├│w afryka┼äskich; wprowadzai─ů za┼Ť:tkaniny jedwabne ibawe┼éniane, towary szkla ne, kordyban, proch, o┼é├│w, ┼╝elazo, arabsk─ů tabak─Ö, kt├│r─ů tu chci wieza┼╝ywa─çlubi─ů,perskieiindyjskiekobierce, antymon,mied┼║, korzenie,wyroby ┼╝elazneistalowe,tudzie┼╝bro┼ä. Handel odby w a si─Ö tylko przez zamian─Ö; tabliczki solne, szklane korale, pieprz, no┼╝e it.p. zast─Öpuj─ů tu miejsce pieni─Ödzy zkt├│rych tylko talary Maryi Teressy s─ů w obiegu. Massuach jedynym jest portem dla handlu zewn─Ötrznego, morskiego. Roczne c┼éo wynosi tylko 25,000 talaris(po8z┼ép.).ÔÇô Religia:1)chrze┼Ťcia┼äska,w Abissynii.Wca ┼é├ęj Afryce jedni tylko Abissy┼äczycy, od dawna chrze┼Ťcianie, oparli si─Ö rozszerzeniu u siebie islamizmu. Chrze┼Ťcia┼ästwo zaprowadzone
przez Frumencyusza oko┼éo 330 r. odnosi si─Ö do najdawniejszego ko┼Ťcio┼éa w Aleksandryi; wiele tu zatrzymano obrz─ůdk├│w zjudaizmu, jak np. obrzezanie Abissynianie tak┼╝e nie jedz─ů wieprzowiny, ┼Ťwi─Ötuj─ů sobot─Ö iniedziel─Ö; nie wiedz─ů oczyszczu ani o usznej spowiedzi, ale bardzo piln─ů oddaj─ů cze┼Ť─ç ┼Üwi─Ötym, a nadewszy stko Naj┼Ťwi─ÖtszejPannie. ┼╗adenzko┼Ťcio┼é├│wchrze┼Ťcia┼äskichnie zachowuje tylu i tak ┼Ťcis┼éych post├│w, jak ko┼Ťcio┼éabissy┼äski, we ┼Ťrodyipi─ůtkiniewolnonicje┼Ť─ça┼╝do zachodus┼éo┼äca.Kr├│ljest razem g┼éow─ů ko┼Ťcio┼éa; pr├│cz niego jednak jest na ca┼éy kraj jeden metropolita, bywa to zwykle Kopt mianowany przez patryarch─Ö maj─ůcego rezydency─ů w Kairze, tytu┼éuje si─Ö on Abuna. Ale d u chowie┼ästwo jest bardzo ciemne, st─ůd iko┼Ťcio┼é abissy┼äski wielce podupad┼é; ko┼Ťcio┼é├│w jest mn├│ztwo, ale wszystkie najniedbal├ęj
s─ů utrzymywane, zwykle s┼éom─ů pokryte, wewn─ůtrz niezgrabnie Tom II. – 41

ÔÇô 322 ÔÇô
pomalowane niecierpi─ůtam┼╝adnychpos─ůg├│w.ÔÇô2)Religiama hometa┼äska, kt├│r─ů wyznaj─ů Turcy iArabowie; 3) ┼╝ydowska; 4) cze┼Ť─çFetysz├│w u resztylud├│w.ÔÇôO┼Ťwiecenie, niewysz┼éo zciemno ty; Abissynianie znaj─ů pismo i maj─ů ksi─Ögi, ale ca┼ée ich naukowe zaj─Öcie ko┼äczy si─Ö na teologii bardzo ma┼éo umiej─ů arytmetyki a rachuby czasu wcale nie znaj─ů.– Na czele rz─ůdu by┼é niegdy┼Ť
monarcha z nieograniczon─ů w┼éadz─ů tytu┼éowa┼é si─Ö cesarzem z w a nogotak┼╝eNeguzaNagast,kr├│lkr├│l├│w. Rezydency─ůjegojest Gondar, miasto kiedy┼Ť bardzo ludne, teraz za┼Ť, wed┼éug R├╝ppella, ledwo liczy 6000 mieszka┼äc├│w ipowi─Ökszej cz─Ö┼Ťci w gruzy przez Egipcyan zamienione zosta┼éo. Monarcha ten obecnie wcale jest bezsilny, i w og├│lno┼Ťci, w ca┼é├ęj Abissynii wielki nierz─ůd panuje: rozmaici naczelnicy w nieustannych s─ů pomi─Ödzy sob─ů wojnach. Po Neguzie najwy┼╝szy urz─ůd jest Ras, co znaczy g┼éowa. Najpo t─Ö┼╝niejsi s─ů teraz ksi─ů┼╝─Öta w Tigre, Amhara iSzoa ostatni tytu ┼éujesi─Ö Dadzasmad┼║,atoliiinnimniejsinaczelnicyprzybraliju┼╝ tentytu┼é.W po┼éudniowejcz─Ö┼ŤciAbissyniis─ůGallas,ludkoczo wniczy,dziki,w┼éasnymm├│wi─ůcyj─Özykiem naszlioniAbissyni─ůi u┼╝ ca┼é─ů wewn─ůtrz zaj─Öli jej prowincy─ů.
ÔÇôÔÇó┬ęQc>-
rv.BARBARY A
(Barbareski.)
a, S 3 & J.

  1. PO┼üO┼╗ENIE I ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Od 6ÔÇô45┬░ wsch. d┼éug. 5┬░10’ÔÇô37″p├│┼én.szeroko┼Ťci. Ograniczaj─ůjemorze┼Ťrodziemne,
    Egipt, Sahara imorze atlantyckie.
    2.PODZIAŁ 1)Barka,należydoBejatrypolitańskiego,ipod
    oddzielnym zostaje zarz─ůdem.
    2) Tripolis,zkilkuprowincyami
  • 323 ÔÇô
    3) Tunis, do kt├│rego nale┼╝y wiele oddzielnych pod szczeg├│l nymi rz─ůdzcami prowincyj, tudzie┼╝ wyspa Gerbe (D┼╝erbe) czyli Zerbi.
    4) Algier, zobwodem algierskimiprowincyamiMaskary,Tit tery, i Konstantyny. –
    5) Marokko czyliMogh rib-ul-Aksa inale┼╝─ůce do niego pa┼ä stwa:Fez, Marokko iSed┼╝elmessa czyliTafilelt(z prowincyami D a raa, Guzzula iSus-ul-Aksa).
    6) Biled-ul-Gerid, pod kt├│r─ů to nazw─ů rozumieli dawni g e o grafowie ca┼éy kraj zacz─ůwszy od po┼éudniowej pochy┼éo┼Ťci Atlasu a┼╝ do Sahary, od granic egipskich na wschodzie a┼╝ do atlanty ckiego morza na zachodzie,jakote┼╝ Draa, Tafilelt, it.d.; my za┼Ť zajmiemy pod toimi─Ö tylko kraj na po┼éudniu od Tunis znieo znaczonemi granicami na wschodzie i na zachodzie, nad kt├│rym Bej(Dej) tuneta┼äski ma pewien rodzajzwierzchnictwa.
    3.ROZLEG┼üO┼Ü─ć.W og├│le35000milkw.zczegolicz─ůna
    Tripoli iBarka 8000, na Tunis 4000, na Algier 9000, Marok ko 14,000 mil kw. –
    4.GRUNT. Ca┼éytenkrajp├│┼énocnejAfrykiprzerzynaj─ůg├│
    ry Atlasu zaczynaj─ůc od przyl─ůdk├│w Nun iGer nad morzem atlan
    tycki├ęm w po┼éudnio-wschodniej cz─Ö┼Ťci Marokko a┼╝ do przyl─ůdka
    Kartaginy w zatoce tuneta┼äskiej. Przez wielkorz─ůdztwo trypoli
    ta┼äskie ci─ůgnie si─Ö drugi ┼éa┼äcuch g├│r zwanych Gharian, z kt├│rych wiele wychodzi mniejszych ┼éa┼äcuch├│w znanych pod imieniem bia
    ┼éego Harud┼║, czarnego Harud┼║ it.d. Atlas dzieli si─Ö na wielki i ma┼éy, z kt├│rych pierwszy le┼╝y w Marokko, iswe najwy┼╝sze wierzcho┼éki ca┼éy rokma ┼Ťniegiem okryte,ajego szczyty w nie kt├│rychmiejscachdo15,000″s─ůwysokie. Ma┼éyAtlas,napo┼éudnie Algieru, mo┼╝e by─ç do 3 lub 4000 st├│p wysoki, ina po┼éudnie wzgl─Ö dem Konstantyny tworzy s┼éawny przesmyk Bibar czyli ┼╝elazn─ů bram─Ö Konstantyny. Na r├│wninach mi─Ödzy g├│rami wyborna jest dla rolnictwa ziemia i dobrze te┼╝ bywa uprawiana. Na po┼éudnio w├ęj stronie Atlasu s─ů jeszcze dobre pastwiska, ale ku po┼éudnio wi coraz bardziej zamieniaj─ů si─Ö w stepy. Blizko przyl─ůdka Sidra ÔÇô 324 ÔÇô
    g├│ry Gahrian (Ghuriano) ┼╝ni┼╝aj─ů si─Ö w piasczyste pag├│rki, odt─ůd ju┼╝a┼╝domorzaci─ůgn─ůsi─Öpustepiaski dalejkuwschodowiznowu zaczynaj─ůsi─Ö┼╝yznegruntydawn├ęjCyrenajki.Na wsch├│dg├│rGah rian same piaski, wyj─ůwszy gdzie niegdzie onzy. Okolice przy leg┼éemiastuTripoli s─ůnader┼╝yzne,okryteogrodamiiwioska mi. Barka, pi─Ökna jest, ┼╝yzna i w wielu miejscach lasami okryta r├│wnina niegdy┼ŤuprawnaizaludnionaprowincyaCyrenajki,dzi┼Ť przebiegaj─ů j─ů tylko hordy Beduin├│w. Kraj tuneta┼äski, mniejszy od poprzedzaj─ůcego, ale ┼╝yzniejszy. Prowincye algierskie, dzi┼Ť kolonia francuzka, najpot─Ö┼╝niejsz├ęm by┼éo dawniej pa┼ästwem B a r baresk├│w, zajmuje brzegi nad morzem ┼Ür├│dziemn├ęm od 4ÔÇŁ a┼╝ do 6ÔÇŁ d┼éugo┼Ťci, nie maj─ůc oznaczonych granic od strony po┼éudnio w├ęj. Za Deja algierskiego, ci─ůgn─ů┼é si─Ö ten kraj od morza na mil przesz┼éo 20. Od po┼éudnia zagradzaj─ů go od pusty┼ä g├│ry Atlasu, kt├│re, wielu ramionami wybiegaj─ůc ku morzu ┼Ťrodziemnemu, tworz─ůdolinyir├│wninymaj─ůcedosy─çwodyi┼╝yznegrunty. Wi─Ö ksza cz─Ö┼Ť─ç g├│r okryta jest pi─Öknemi lasami, kt├│rym pewno ten kraj winien jest swoje strumienic.ÔÇô Przyl─ůdki w Barbaryi: R a zat w Barka, Mesurata w Tripoli, Bon i Sera w Tunis, Matifu
    w Algierze, Spartel iNon w Marokko.
    Morza: morze ┼Ťr├│dziemne, z zatokami Sidra (wielka Syrta)
    iKabes (ma┼éa Syrta) i cie┼Ťnina gibraltarska.
    Jeziora: TitteryiLowdeach. –
    Rzeki: uchodz─ůcedo┼Ťr├│dziemnego morza:Med┼╝erda,Wad-al
    Kibir, Massafran, Szelif Mulwia; p┼éyn─ůce do morza atlantyckiego: Lukkos, Sebu, Buregreg, Morbea czyli Omm-ur-rebeh, Tensift iSus. Wewn─ůtrz p┼éyn─ůWad DziddyiAbiad.
  1. KLIMAT. Cztery poryroku, alemniej wyra┼║ne zprzyczy ny s─ůsiedztwa gor─ůcego pasa. W wysoko po┼éo┼╝onych okolicach mocni├ęjdajesi─Öczu─çzima,nar├│wninachidolinach ┼Ťniegil├│d
    s─ů prawie nieznane. Stycze┼ä podobny bywa do pi─Öknej wiosny: w marcu zbiera si─Ö j─Öczmie┼ä, w czerwcu pszenic─Ö. W lecie, od
    kwietnia do pa┼║dziernika, wielka bywa susza upa┼éy tejpory umiar kowane bywaj─ů wiatrami od wschodu ip├│┼énocy-zachodu, alenaj ÔÇô 325 ÔÇô
    dokuczliwszemi si─Ö staj─ů podczas po┼éudniowych wiatr├│w; wiej─ůcy zpustyniwiatrsamum bywa najniezno┼Ťniejszym. We wrze┼Ťniu lub pa┼║dzierniku nast─Öpuje kr├│tka pora d┼╝d┼╝ysta.
    6.P┼üODY NATURALNE. Cia┼éakopalne:z┼éoto,┼Ťrebro,(ale dot─ůd si─Ö zbieraniem jego nie zajmowano) mied┼║, ┼╝elazo, o┼é├│w, cyna, dyamenty w rzece Rumel w prowincyi Konstantyny, kryszta┼é, wapno, gips, garcarska glina, marmur, ziemia folarska, siarka, saletra i wiele soli (morski├ęj, jeziorn├ęj, ┼╝r├│dlanej i kopalnej), wody mineralne. –
    Rosliny: Pszenica, j─Öczmie┼ä, ry┼╝, durra, owies (dziko ro┼Ťnie) ro┼Ťliny str─ůczkowe, ogrodowiny, owoce; daktyl├│w wielka moc, w┼éoskie orzechy,oliwki, ┼╝o┼é─Öd┼║ smaku kasztan├│w, d─ůb korkowy, granaty, przednie po┼éudnioweowoce,szczeg├│lniejmigda┼éy,chleb ┼Ťwi─Ötoja┼äski,drzewagummowe, bawe┼éna,szafran,sessam,trzcina cukrowa, len,tytu┼ä, henna (kosmetyczna ro┼Ťlina)it.d.
    Zwierz─Öta domowe: pi─Ökne konie, nader u┼╝yteczne wielb┼é─ůdy (pustyniowe okr─Öty), owce (ju┼╝zchudemi ju┼╝ t┼éustemi ogonami), kozy, byd┼éo, bawo┼éy, os┼éy, mu┼éy; co do zwierzyny: zaj─ůce, kr├│liki,
    jelenie istada gazelli zpomi─Ödzy dzikich zwierz─ůt: ma┼épy,je┼╝o wce, wilki, szakale, hyeny, lwy, pantery, unce, ostrowidze na brzegach morskich: korale, wszelkiego rodzaju ryby; co do
    ptak├│w: or┼éy,go┼é─Öbie,kury,kuropatwy,drobie,g─Ösi,kaczki,┼╝u rawie, czaple, p┼éomieniaki, strusie w stepach: pszczo┼éy iszara┼ä cza niezmierne cz─Östokro─ç zrz─ůdzaj─ůca szkody.
    -ÔÇó*9C6 ÔÇó
    ÔÇó *22a┼Ť;.
    1.POCHODZENIE. a)BarbarczycyczyliAmarcygi;donich si─Ö tak┼╝e licz─ů Szylhanie, czyli Szuluhy, Kabyle, Tuaryki, Mozabi, kt├│rych cz─Ö┼Ť─ç mieszka osiad┼éa we wsiach lub plemio nami ┼╝yje w jaskiniach, pod naczelnictwem swych szejk├│w; b) Arabowie, Beduini i Maurowie; c)Murzyni, powi─Ökszej cz─Ö┼Ťci jako ÔÇô 326 —
    niewolnicy; d) Turcy, lubo przychodnie, jednak┼╝e panuj─ůcy we wszystkich trzech pa┼ästwach barbaryjskich, uwa┼╝ani s─ů niejako zaszlacht─Ö:Kul-OgliczyliKoloris s─ů synowie T├╝rk├│w zrodzeni z Maurytanek lub Murzynek; e) ┼╗ydzi; f) Europejczycy.
    2.LUDNO┼Ü─ć. Og├│┼éemdo15 milion├│w,aztegoby─çma w Tripoli iBarka 1,500,000, w Tunis 2,000,000, w Algierze 3,500,000, w Marokko 8,500,000
    3.ZATRUDNIENIE. Rolnictwemichowembyd┼éazajmu j─ů si─Ö po wszystkich krajach barbaryjskich w Tunis, w wielu
    miejscach do┼Ť─ç staranny wida─ç zach├│d oko┼éo ogrod├│w, za┼Ť w M a rokko wielusi─Ötrudnipolowaniem i┼éowemkorali.Rozmaitego rodzaju rzemios┼éami trudni─ů si─Ö ju┼╝ to Europejczycy szczeg├│l ni├ęj w Algierze,ju┼╝┼╗ydzi(mianowiciew Marokko,gdzieniemog─ů zajmowa─ç si─Ö rolnictwem). Fabrykacya ma tu pewne znaczenie: we wszystkichpa┼ästwach s─ůtkaczeigarbarze. W Tunis,Algie rze iMarokko szczeg├│lniej przedmiotami fabrykacyi s─ů wyroby jedwabne, z┼éote,┼Ťrebrne, garki i myd┼éo w Tunis iFez wyrabia j─ůwielezawoj├│wiczapek,wAlgierzeiMarokko flintyiwszel kiego rodzaju bro┼ä, haiki (gatunek p┼éaszcz├│w) iBurnusy (p┼éa szcze z kapturami); w Marokko s─ů fabryki sukna, kobierc├│w, koszyk├│w, mat i papieru. –
    Handel przedmiotemjest ┼╝ywego zakrz─ůtnienia w ca┼é├ęj Bar baryi; ┼╝ydzi znaczny w nim maj─ů udzia┼é. Prowadz─ů go ju┼╝ morzem, ju┼╝ na l─ůdzie, karawanami. Roku 1831 zawin─Ö┼éodo portu w Marokko 64 okr─Öt├│w z┼éadunkiem 3870 ┼éaszt├│w, a w y p┼éyn─Ö┼éo 98 z 5819 ┼éasztami ┼éadunku; przyw├│z tych okr─Öt├│w szacowano 3,960,000 a wyw├│z 3,034.000 frank├│w; za┼Ť do por t├│w regencyi Tunis, roku 1833, zawin─Ö┼éo 431 obcych okr─Öt├│w maj─ůcych 47,286 beczek ┼éadunku a wyp┼éyn─Ö┼éo 430 z 47,182 beczkami ┼éadunku; przyw├│z wart by┼é 16,766,000, a wyw├│z 8,558,000 frank├│w w Algierze szacowano, 1836 r. przyw├│z 22,402,000, a wyw├│z tylko 3,438,000 frank├│w; tego┼╝ samego
    roku przyby┼éo do Tripoli 145, okr─Öt├│w, na kt├│rych by┼éo 11,346 beczek ┼éadunku a wysz┼éo 144 okr─Öt├│w z ┼éadunkiem 11,520 ÔÇô 327 ÔÇô
    beczek: towary wprowadzone mia┼éy warto┼Ť─ç 1,390,000 a w y
    prowadzone 130,567. Kupcy tuneta┼äscy czynny maj─ůcy handel
    z Lewanten, prowadz─ů tam┼╝e z┼éoty piasek, o┼é├│w i wszelkiego
    rodzaju wyroby we┼éniane, a zato sprowadzaj─ů kaw─Ö, ry┼╝, b a
    we┼én─Ö. Znaczniejsze karawany barbareskie id─ů: a)zTripoli,przez
    Mursuk,w g┼é─ůb Afryki:b) z Fezu,iTezy z Marokko, przez ca┼é─ů B a r b a
    ry─ů do Mekki, sk─ůd mniejsze oddzia┼éy odwiedzaj─ů Algier,Tunis, T r i polis i Kair; c) z Marokko, Fezu, Tetuan i Tafiletu do T o m
    buktu i Gwinei. Przedmiotami wywozu s─ů w og├│lno┼Ťci: wosk, strusie pi├│ra, z┼éoto, mied┼║, sk├│ry surowe i wyprawne, zbo┼╝e: dal├ęj, mianowicie z Tripoli li┼Ťcie senesowe, korze┼ä fija┼ékowy, pota┼╝,wo┼éy,owce,sk├│ry, we┼éna,szafran:zTunis:oliwa,myd┼éo, jedwab, konie, zAlgieru: daktyle, migda┼éy, gumma, s├│l, tytu┼ä, tkaninyjedwabne.ÔÇô Wprowadzaj─ů wszelkiegorodzajur─Ökodzie ┼éa, wyroby metalowe, kaw─Ö, cukier, korzenie, proch, o┼é├│w, w y roby szklane, gorza┼ék─Ö i t. d. Rozboje morskie, kt├│rych si─Ö d a
    wni├ęj dopuszcza┼éy pa┼ästwa barbaryjskie, a kt├│rych przedsi─Öbier cami bywali zwykle prywatni, przez Francuz├│w, od czasu zaj─Öcia Algieru, prawie zupe┼énie wyt─Öpione zosta┼éy. Mieszka┼äcy tune ta┼äscy czynnie zajmuj─ů si─Ö po┼éowem korali, cz├ęm tak┼╝e trudni si─Ö wielu Francuz├│w na brzegach Bony.
  2. RELIGIA, mahometa┼äska;Maurowies─ůnader┼╝arliwiiza bobonni; Arabowie iKabylowie bardzo fanatyczni, Renegat├│w (chrze┼Ťcian lub ┼╝yd├│w do ilslamizmu przechodz─ůcych) bywa bar dzoma┼éoitemipogardzaj─ů.W algierskiejkoloniifrancuzkiej wiele jestteraz chrze┼Ťcian. –
    5 OŚWIECENIE. Nauki i sztuki wielce w tych krajach
    podupad┼éy. S─ů wprawdzie w miastach szko┼éy publiczne,w kt├│ rych ucz─ů czyta─ç, pisa─ç, rachunk├│w i religii s─ů ksi─Ögozbiory i uczeni, ale przedmiotem ich nauki jest tylko koran; astronomia, znajomo┼Ť─çkalendarzaisztukalekarskaw bardzociasnych zamy kaj─ůsi─Ögranicach.ÔÇô W wy┼╝szejszkolew Fezucz─ůprofessorowie grammiatyki,teologii,loiki,wymowy,poezyi,arytmetyki,geometryi, astronomiiiSztukilekarskiejiudzielaj─ůrozmaite stopnie,jako ÔÇô 328 ÔÇô –
    to: talib (student czyli licencyat), f’kik (doktor), a’lem (m─Ödrzec, w liczbie mnogiej o’I’ama, wymawiane zwykle ulema).
    6.RZ─äD TripoliiTuniss─ůarystokratycznerzeczypospo lite, w kt├│rych na czele rz─ůdu s─ů Dejowie (Bejowie) i nad kt├│remi su┼étan turecki ma pewny rodzaj zwierzchnictwa. Dej
    ma swoj dywan zarz─ůd pa┼ästwajest w r─Öku wielu ministr├│w, hogia basza. Nad prowincyami prze┼éo┼╝eni s─ů bejowie. Tripoli teraz zamienione zosta┼éo na zwyczajny baszalik turecki i o d d a ne pod zarz─ůd baszy. Algier, niegdy┼Ť podobnajak TunisiTri poli rzeczpospolita, jest teraz posiad┼éo┼Ťci─ů francuzk─ů, rz─ůdzon─ů przez gubernatora,podzielon─ů na prowincye Algieru, Konstaty ny i cz─Ö┼Ť─ç prowincyi Oranu. Atoli Francuzi ci─ůg┼é─ů prowadzi─ç
    jeszcze musz─ů walk─Ö z mieszka┼äcami, a mianowicie z Emirem Abd-cl-Kaderem, kt├│remu, wed┼éug traktatu z1837 r.Francya przyzna┼éa cz─Ö┼Ť─ç prowincyi algierski├ęj, tudzie┼╝ prowincye Oran iTittery,akt├│ryodr.1839 zni─ůwojn─Öprowadzi. W Ma rokko panuje su┼étan (cesarz) znieograniczon─ů w┼éadz─ů. Nie ma tu anizgromadzenia ulem├│w, ani dywanu, ani ministeryalnych wydzia┼é├│w,wszystkodziejesi─Öwed┼éug osobistychrozkaz├│wpa nuj─ůcego kt├│ry cz─Östokro─ç nie ma ┼╝adnego ministra, bywa tylko radanazywaj─ůca si─Öemd┼╝eli,kt├│rejcz┼éonk├│w samcesarzwybiera. D w a razy na tydzie┼ä daje cesarz publiczne pos┼éuchanie i od razu wtedy wszelkie sprawy na miejscu rozstrzyga. Jeden zpomi─Ö dzy cz┼éonk├│w rady na pewny czas mianowany bywa wezyrem czylipierwszymministrem,albo raczejpisarzemrozkaz├│wcesar skich (Kateb-el-auwamir); on to po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci za┼éatwia spra wy z zagranicznymi konsulami. Dwa inne znaczniejsze urz─Ödy s─ů piecz─Ötarza i podczaszego, czyli kredencerza kt├│ry podaje her bat─Ö. Za┼Ť28prefekturami,nakt├│repodzielonejestca┼éepa┼ästwo, zarz─ůdzaj─ů r├│┼╝ni urz─Ödnicy, a ┼╝aden nie ma wyznaczon├ęj sobie p┼éacy. Pierwsz─ů mi─Ödzy niemi zajmuj─ů godno┼Ť─ç kadowie, a ci w niekt├│rych prefekturach tytu┼éuj─ů si─Ö basza czyli wielkorz─ůdzca. Rz─ůdzca Tafiletunazywa si─Ömula-l-biled, tojestpankraju.Wiele tak┼╝e jest nadwornych urz─Ödnik├│w, a mi─Ödzy nimi jeden do trzymaniaparasola,jeden do op─Ödzaniamuch, it.d. ÔÇô 329 —
  3. D O C H O D Y , sk┼éadaj─ů si─Ö z op┼éat od p┼éod├│w, z haraczu od – Arab├│wi┼╗yd├│w,zcel:w Marokkotak┼╝ezrozmaitychmonopol├│w, z podarunk├│w od poddanych i cudzoziemc├│w, jakote┼╝ z pieni─Ö ┼╝nych kar. Szacuj─ů je w Tripoli na 2 miliony frank├│w (pod┼éug Balbiego) w Tunis na 7 mil. fr.: w Algierze dawniej wynosi┼éy milion piastr├│w; w Maroko, 1822 r. podawano je na 2,600,000 piastr├│w.
  4. SI┼üA ZBROJNA. W Tripoli jest do 4000 regularnego wojska w czasie pokoju, a w razie wojny do 15,000 mo┼╝e by─ç pomno┼╝one: si┼éa morska sk┼éada si─Ö z 1 fregaty, 12 innych mniej szych statk├│w i 16 szalup kanonierskich w Tunis, si┼éa l─ůdowa liczy┼éa(1833)9,600ludzi,mi─Ödzykt├│remiby┼éo3000 tureckiego wojska, a podczas wojny, arabskie pokolenia dostarczaj─ů 40,000: si┼é─Ö morsk─ů, .1833 r. stanowi┼éy 1 fregata, 1 korweta, 3 brygi, 3 szoneryi30 ┼éodzikanonierskich;Algierdawniej mia┼é 16,000, a do wojny 100,000 ludzi, zbrojna marynarka, pr├│cz szalup k a nonierskich, liczy┼éa 14 okr─Öt├│w; teraz Francuzi utrzymuj─ů, zprzy czyny nieustannej wojny z Abd-el-Kaderem, przesz┼éo 60000
    wojska. W Marokko, tera┼║niejsza si┼éa zbrojna wynosi 16,000 ludzi, w cz├ęm 8,000 Murzyn├│w, podczas wojny ┼éatwo tu jest w y stawi─ç 100,000 ludzi. Si┼é─Ö morsk─ů zmniejszono w ostatnich czasach do 3 bryg├│w i13 ┼éodzi kanonierskich.
    ÔÇôÔÇóQÔÇó
    v. PUSTYNIA SAHARA IJHJ0AZY.
    A. & R A 3.
    Po┼éo┼╝enie: 1ÔÇô48″ wsch. d┼éug. a okolo 15ÔÇŁÔÇô31″ p├│┼én. szer.; otoczona Barbary─ů, Egiptem, Nubi─ů, Nigrycy─ů czyli Sudanem, S e negambi─ů ioceanem atlantyckim. Grunt: obszerne, do 500 mil
    d┼éugie a do 150 szerokie, bezwodne, piaskowe r├│wniny: cz─Ö┼Ť─ç Tom II. – 42 ÔÇô 330 –
    wschodni─ůnazywaj─ůpustyniamiLibii.W takogromnejprzestrzeni gruntys─ůbardzor├│┼╝ne. Lubo,jaksi─Özdaje,pustyniatacorazbar dzi├ęjrozszerza si─Ö,inawet zagra┼╝a nilow├ęj dolinie,g┼é├│wny prze cie┼╝ kierunek wiatr├│w, a zat├ęm i post─Öpu piask├│w, szczeg├│lniej idziekuzachodowi ju┼╝wschodnieokolicepustynimocnos─ůogo ┼éocone zpiasku igrunt ich po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci sk┼éada si─Ö z w a piennychkamieniinizkichska┼é;┼éatwotam w ma┼éejg┼é─Öboko┼Ťci, znale┼║─ç mo┼╝na ┼╝r├│d┼éa. Przeciwnie w cz─Ö┼Ťci zachodniej sam tylko mia┼éki piasek, kt├│ry wiatry ci─ůgle poruszaj─ů za ka┼╝dym uraganem w jednych miejscach nikn─ů a tworz─ů si─Ö w drugich piaskowe p a g├│rki;niema ┼║r├│de┼éw tychokolicach,aje┼╝elidokopa─çsi─Özdarzy wodywznacznejg┼é─Öboko┼Ťci,tedytab─Ödziegorzkais┼éona.ÔÇô We wszystkich cz─Ö┼Ťciach pustyni s─ů tu iowdzie miejsca zas┼éonione ska┼éami stanowi─ůce mniej wi─Öcej obszerne doliny zwane oazami. Zapewniaj─ů ┼╝e ichjest og├│┼éem 36, ale ztych 17 tylko, ite wszystkie w stroniewschodniejiw┼Ťrodku,s─ůzamieszka┼ée. Kuzachodowi
    za┼Ť oazami s─ů nizkie grunty w kt├│rych zbiera si─Ö woda, i gdzie pokopano studnie. Czy to przybywa si─Ö od p├│┼énocy czy od p o ┼éudnia zawsze trzeba spuszcza─ç si─Ö z g├│ry, chc─ůc si─Ö dosta─ç na pustyni─ů. Okropne dokuczaj─ů upa┼éy we dnie na tych spiek┼éych piaskach, a stwardzia┼éa tylko izahartowana noga tamtejszego m i e szka┼äca o┼Ťmieli─ç si─Ö mo┼╝e je depta─ç w nocy za┼Ť mocne przejmuje zimno.- Pobyt na tej pustyni nabawia trwogi, a szczeg├│lniej gdy si─Ö zrywaj─ů straszne uragany lub zab├│jczy samum mia┼éki
    piaskowy py┼é nape┼éniaj─ůcy wtedy powietrze, grozi uduszeniem
    człowieka, albo też lękać się on musi żeby go żywcem nie p o
    grzebały tumany piasków. Inne jeszcze dręczy tu podróżnego zjawisko, które u Arabów nazywa się serab, a które Francuzi
    nazwali mirage. Jestto optyczne z┼éudzenie kt├│re gdzie┼Ť tam w odleg┼éo┼Ťci pokazuje wody rzek lub jezior oddalaj─ůcych si─Ö w miar─Ö jak si─Ö do nich przybli┼╝amy. Widowisko to zwi─Öksza w podr├│┼╝nym dr─Öcz─ůce pragnienie w og├│lno┼Ťci pokazuje zdala wszystkieprzedmioty wi─Ökszeni┼╝elis─ůrzeczywi┼Ťcie. Rzadkobar dzo padaj─ů deszcze w zachodniej cz─Ö┼Ťci pustyni, gdzie i najmniejsza ÔÇô 331 –
    chmurkaupa┼é├│wniezmniejsza g┼éuchepanujetumilczenie,iwi─Ö ksz─ů przera┼╝a trwog─ů ni┼╝ wzburzone na oceanie fale Atoli, p o
    mimo tak wielkie niebezpiecze┼ästwa, kupieckie karawany prze bywaj─ů regularnie i w r├│┼╝nych kierunkach te morza piask├│w. Niema tuanidrogiani┼Ťcieszki,┼Ťladyprzechodz─ůcejkarawany zasypuj─ů natychmiast niesione wiatrem piaski, nie wida─ç ┼╝adnych przedmiot├│w pod┼éug kt├│rych mo┼╝naby kierowa─ç sw─ů drog─Ö jak
    na morzu tak i tu gwiazdy jedynie znakami s─ů kierunku dla p o dr├│┼╝nych, kt├│rzy te┼╝ nie id─ů prosto, ale zmierzaj─ů od oazy do oazy, dla nabrania wody, ┼╝ywno┼Ťci, i dla znalezienia jakich takich napasz─Ödlawielb┼é─ůd├│wro┼Ťlin. Podr├│┼╝zMarokko,TunislubTri
    poli do Tombuktu, w g┼é─ůb Afryki, potrzebuje najmniej dwa a cz─Ö stokro─ç cztery do sze┼Ťciu miesi─Öcy czasu.
    Przyl─ůdki:BajadoriBlank –
    Wody małoinieznacznychrzeknapobrzeżach,jakotoS.Cy
    pryan,┼Ü.Jan,iRiodoOuro(rzekaz┼éota wpo┼Ťr├│dpustyni kilka rzek stepowych gin─ůcych w piaskach.
    Płody bardzowielekopalnejsoli(wokolicachTegazzaiTu
    dejni),z┼éotypiasek,gumma, pastewnero┼Ťliny,osty,kilkagatun
    k├│w palm, a mianowicie palmy daktylowe, nieco ry┼╝u izbo┼╝a:
    wielb┼é─ůdy, owce, kozy, strusie, psy, dzikie zwierz─Öta, ma┼épy, g a
    zelle, szarańcza; wszystko to w oazach lub na granicach pustyni,
    bo w g┼é─ůb jej zapuszczaj─ů si─Ö tylko z dzikich zwierz─ůt antylopy istrusie.
    ÔÇó*
    Pochodzenie: Maurowie, ju┼╝ czystej krwi, ju┼╝ pomieszani (jak np. Trarzas, Braknas it.d.), Arabowie, Tuaryki iTibbus; M a u rowie szczeg├│lniej zamieszkuj─ů cz─Ö┼Ť─ç zachodni─ů, Tuaryki ┼Ťrodko w─ů aTybbusowie cz─Ö┼Ť─ç wschodni─ů. Jest te┼╝pewna cz─Ö┼Ť─çBarba ryjczyk├│w iMurzyn├│w niewolnik├│w. Zatrudnienie: koczownicze, pasterskie ┼╝ycie; trzody powierzane bywaj─ů stra┼╝y niewolnik├│w, ÔÇô 332 ÔÇô
    kobiety zajmuj─ů si─Ö d o m o w ├¬ m gospodarstwem, m─Ö┼╝czyzni za┼Ť id─ů na polowanie i rozboje. Prawie nieznane tu s─ů rzemios┼éa. H a n del ma tu pewne zasi┼éki; Arab ci─ůgnie bardzo daleko i w r├│┼╝ne strony do pogranicznych narod├│w, iza s├│l,gumm─Ö, strusie pi├│ra, z┼éoty piasek, wielb┼é─ůdy, sk├│ry iniewolnik├│w dostaje w zamian wszelkiego rodzaju r─Ökodzie┼éa, a szczeg├│lniej tkaniny, bro┼ä paln─ů, proch, o┼é├│w. Ludy koczuj─ůce dziel─ů si─Ö na pokolenia, a te na hordy, kt├│re si─Ö sk┼éadaj─ů ze 120ÔÇô150 rodzin. G┼é├│w─ů ka┼╝dej rodziny bywa najstarszy m─Ö┼╝czyzna, szejk, a ka┼╝de pokolenie ma swego naczelnika rej. Religia, mahometa┼äska, r├│┼╝nemi zabobona mi poprzekrzywiana. O┼Ťwiecenia nie wida─ç ani ┼Ťladu; a lubo M a rabuci (kap┼éani) ucz─ů czyta─ç ipisa─ç, ma┼éo jednak wida─ç t├ęj nauki skutk├│w. Niekt├│re oazy,we wschodniejcz─Ö┼Ťci pustyni, nale┼╝─ů do baszy egipskiego. –
    ÔÇôÔÇóQÔÇó
    v. SUDAM czyli W┼éa┼Ťciwa Nigrycya.
    4A. Słłi!,

Po┼éo┼╝enie: Od 8″ÔÇô 18 p├│┼én. szer. a od 14┬░ÔÇô44ÔÇŁ wsch. d┼éu go┼Ťci; mi─Ödzy Darfur, Sahara, Senegambi─ů, wy┼╝sz─ů Gwine─ů inie znan─ů ┼Ťrodkow─ů Afryk─ů; jak si─Ö zdaje od po┼éudnia kraj ten gra niczy zKongo ig├│rami ksi─Ö┼╝ycowemi. Rozleg┼éo┼Ť─ç 60,000 mil kw. Grunt: cz─Ö┼Ť─ç po┼éudniowa bardzo g├│rzysta, wewn─ůtrz ┼╝yzna ziemia, na p├│┼énocy piaskowe stepy, dalszy ci─ůg pustyni Sahara. G├│ry w cz─Ö┼Ťci po┼éudniowo-zachodni├ęj nale┼╝─ů do kr├│lestwa Kongo, za┼Ť w cz─Ö┼Ťci po┼éudniowo wschodniej zdaj─ů si─Ö by─ç cz─Ö┼Ťci─ů g├│rksi─Ö ┼╝ycowych. Wody Joliba(to┼╝samo coNiger),akuuj┼Ťciuzwana

ÔÇô 333 ÔÇô
Kworra, powi─Ökszona rzekami Kudonia iCzadda, wielu odnogami wpada do zatoki gwinejski├ęj: Yeu i Szary uchodz─ů do wielkiego jezioraCzad,przezjezioroDibbie czyliDhiebu przep┼éywaJoliba. Klimat: dwie pory roku; burze (tornados) rozpoczynaj─ů i ko┼äcz─ů por─Ö d┼╝d┼╝yst─ů; po nadzwyczajnie d┼╝d┼╝yst├ęj nast─Öpuje pora nies┼éy chanie sucha, podczas kt├│rej wieje dusz─ůcy upa┼éami wiatr har matan; suche wapory nape┼éniaj─ů powietrze, przez kt├│re przebija si─Öczerwone,ognistes┼éo┼äce.ÔÇô Podzia┼ékrajtenzawierawiele kr├│lestw, kt├│rych kilka tylko nieco jestznanych. Najpot─Ö┼╝niejsze jest teraz kr├│lestwo Fellat├│w (Fellach├│w); Fellatowie podbili
powol├ęj wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─çkr├│lestwSudanu. Ichsultantytu┼éujesi─Ö SzejkiemKoranu,rezydency─ůjegojestmiastoSakatu. Dojego pa┼ästwa nale┼╝─ů: Haussa czyli Sudan, Zegzeg, Zamfra, Kabi, Juri, cz─Ö┼Ť─çNyffeit.d. InneodFellat├│wzale┼╝─ůcepa┼ästwas─ů:Bagermi, Bornu, Kanem, Tombuktu, Diriman, Banan, Masina, Bambarra, Borguit.d.ÔÇô P┼éody:z┼éoto,┼╝elazo,ry┼╝,kukuruza,proso,bawe┼éna,- daktyle, po┼éudniowe owoce, kalebassy (tykwy), drzewo mas┼éowe, palmy, manna, mastyks, indygo, drzewo hebanowe, kassya, li┼Ťcie
senesowe, wielb┼é─ůdy, byd┼éo, konie, owce, kozy; os┼éy, s┼éonie, lwy, zybety, w domach cz─Östokro─ç chowane dla zbioru pi┼╝ma, i inne dzikie zwierz─Öta: w─Ö┼╝e, krokodyle, hyppopotamy, strusie, kolibry iwieleinnychgatunk├│wptak├│w;mi├│d,wosk. Muskityiinnepo
dobne owady udr─Öczeniem dla mieszka┼äc├│w b─Öd─ůce: wielki brak soli.
Q

  1. ┬ž$2$A$$Y,
    Pochodzenie:Murzyni,Maurowie,Tuarykii┼╗ydzi. Ludnosci do 20 milion├│w. Zatrudnieniem ich: ch├│w byd┼éa, polowanie, rybo ┼é├│wstwo zapomoc─ůwirszyibawe┼énianychsieci),uprawaroli, prz─Ödzeniebawe┼ény, tkactwo, farbierstwo, garbarstwo, plecionki,
    wyrabianie ┼╝elaza. Handel czynny prowadz─ů zEuropejczykami, zSenegambi─ů i Egiptem; za┼Ť bierny zbarbaryjskiemi karawana ÔÇô 334 ÔÇô
    mi, Sprzedaj─ůz┼éoto,s┼éoniow─ůko┼Ť─çiniewolnik├│w,akupuj─ůr├│┼╝ne wyroby is├│l. Zamiast zdawkow├ęj monety u┼╝ywaj─ů muszli kauris a┼╝dopobrze┼╝├│wMozambiku. Religiamuzu┼éma┼äskaicze┼Ť─çfety szom. O┼Ťwiecenia ani znaku; rolnictwo bardzo ograniczone, lud po cz─Ö┼Ťci dziki,ludo┼╝erczy; w ┼Ťpiewie, muzyce ita┼äcu najwi─Öksze ma upodobanie. Najwi─Öcejzdaj─ůsi─Öby─çucywilizowaniBurnuesi. Kr├│lowierz─ůdz─ůici─ůg┼éeprowadz─ůwojny dladostanianiewolni k├│w. Poddani dziel─ů si─Ö na wolnych i niewolnik├│w,
    ÔÇôÔÇó┬ęca
    ÔÇó SNEAIIA czyli Zachodnia Nigrycya.
    a. s * * *
    Po┼éo┼╝enie:06’ÔÇô15 wsch.d┼éugo┼Ťci,a10ÔÇô18szer.:otoczo na pustyni─ů Sahara, Gwine─ů i oceanem atlantyckim. Rozleg┼éo┼Ť─ç 16,000 mil kwadr. Grunt na granicy po┼éudniowej g├│ry Kongo,
    z kt├│rych rzeki krajowe wyp┼éywaj─ů, ponad morzem piasczyste r ├│ wniny wewn─ůtrznaprzemian doliny,wzg├│rzaig├│ryzdosy─ç┼╝y znemi okolicamiidzikiemistepami. Osobliwsz─ůjestpustyniaJal lonka, wysoka, wielkiemi lasami okryta r├│wnina, kt├│r─ů przebywa j─ůc Mungo Park, w ci─ůgu pi─Öciodniowej podr├│┼╝y anijednego nie napotka┼é cz┼éowieka. Przyl─ůdki: Zielony i Czerwony (Kap Roxo). Rzeki. Senegal, bior─ůcy pocz─ůtek w trzech dolinach w kr├│lestwie Futa d’Jallon, u Mandyng├│w nazywa si─ÖBafing, a u Pul├│w Baleo; doniegowpadaj─ůKokoroiFalema uj┼Ťciejegodoatlantyckiego morza zamkni─Öte jest ┼éawic─ů piaskow─ů; do t├ęj tak┼╝e rzeki ust─Ö puj─ů wody z jezior Kajo i Paniful czyli N’her w Senegalu; inne rzeki s─ů Gambia z uj┼Ťciem cztery mile szerokiem, Casamanza, S” Domingo czyliCachao, Geba, Rio-grande, w g├│rze zwana Kamba, ÔÇô 335 ÔÇô
    Nunez, wszystkie wpadaj─ů do atlantyckiego morza. Tu ma pocz─ů tek Joliba, pod nazw─ů Tembie izabrawszy Tankisso, p┼éynie do Nigrycyi.ÔÇô Klimatwp├│┼énocnejpo┼éowieniezmierneupa┼éy,kt├│re powi─Öksza wiej─ůcy wiatr wschodni. Dwie pory roku, od czerwca do wrze┼Ťnia mocne deszcze, tak i┼╝ rzeki do 15 st├│p nad zwyk┼é─ů wysoko┼Ť─ç wzbieraj─ů. Podzia┼é przesz┼éo 30 murzy┼äskich kr├│lestw z kt├│rych nad Senegalem le┼╝─ů: Howal czyli Ualo, Futatoro, K a jaaga czyli Galam, Kasson, Kaarta, Ludamar, Bondu, Bambuk; mi─Ödzy Senegalem iGambi─ů: Kajor, Ualof, Baol, Sin, Salum, B a rah, Badibu, Jani, Wally, Wulli; na po┼éudniowym brzegu G a m bii: Kombo, Foini, Kaen, Jagra, Yamina, Eropina, Jemarr├│w, Tomany, Kantore; nad po┼éudniowemi granicami kraj Felup├│w, Papel├│w,tudzie┼╝kr├│lestwaBissaoiKabo. Ku┼Ťrodkowis─ů:Futa d’Jallon, Kuranko, Kissi, Sulimana, Baleja, Amana, Bure, Kankan, – Sangaran, Wassulo it. d. Mi─Ödzy temi kr├│lestwami maj─ů kolonie Anglicy, FrancuziiPortugalczycy,amianowiciedoAnglik├│wna le┼╝─ů: wyspy James iS.Marya zmiastem Bathurst; do Francuz├│w: wyspy S. Ludwika iGorea, tudzie┼╝ wiele osad wewn─ůtrz Sene gambii,jaknp.S.Karol,Bakel doPortugalczyk├│w: BissaoiKa chao. P┼éody b─Öd─ůce przedmiotami handlu z┼éoty piasek, s┼éoniowa ko┼Ť─ç, drzewo hebanowe, gumma, indygo, bawe┼éna, niewolnicy: tudzie┼╝: s├│l, ze s┼éonych jezior nadmorskich kalebasy, morwy, bawe┼éna, r├│┼╝ne gatunki palm, pomara┼äcze, cytryny, tamaryndy, granaty, maniok, pisang, trzcina cukrowa, kassya, pataty, yam, k a wa, ry┼╝, tytu┼ä, drzewo farbierskie z pomi─Ödzy zwierz─ůt: wyborne konie, os┼éy, wielb┼é─ůdy, byd┼éo, owce, kozy, psy; s┼éonie, girafy, ┼Ť w i nie, lwy, pantery, hyeny, rysie, zaj─ůce, jelenie, antylopy: h y p p o potamy, krokodyle, w─Ö┼╝e, wieloryby, foki,szylkrety, strusie, pa wie, indyki, kuropatwy, perlice, papugi, szara┼äcza i t. d.
    *2sa┼čex.
    Pochodzenie: Murzyni dziel─ůcysi─Ö na Kafir├│w (czcicieli fety sz├│w)iBuszryn├│w(mahometan├│w). G┼é├│wniejszeludymurzy┼äskie ÔÇô 336 ÔÇô
    s─ů: Mandyngowie, Jalofowie, Pulowie, czyli Fulowie (Fellaty), tudzie┼╝ Felupowie mniejsze za┼Ť: Serewullis, Serreres i Papels. Przybysze: Maurowie iEuropejczycy. Niedawno poznani Timan
    nas, Korankas iSoolimas. Ludno┼Ť─ç wynosi─ç ma do 10,000,000. Zatrudnieniem ich rolnictwo, ch├│w zwierz─ůt, polowanie na s┼éonie, prz─Ödzenie bawe┼ény, tkactwo, farbierstwo, wytapianie i kucie ┼╝elaza, p┼é├│kanie z┼éota; najwi─Öc├ęj odznaczaj─ů si─Ö przemys┼éem M a n
    dyngowie iJalofowie. Handlem trudni─ů si─Ö szczeg├│lniej M a n dyngowie iMaurowie: Slatih(handluj─ůcyniewolnikami)zwiedzaj─ů r├│┼╝ne handlowe miejsca idostarczaj─ů do handlu zagranicznego gumm─Ö, wosk, sk├│ry, strusie pi├│ra, pieprz, bawe┼én─Ö, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, z┼éoto i niewolnik├│w, a za to bior─ů: ┼╝elazo sztabowe, szklanne
    towary, bro┼ä paln─ů, o┼é├│w, no┼╝e, no┼╝yczki, pa┼éasze, zwierciad┼éa, parasole,wszelkiegorodzajutkaniny,r├│┼╝nesprz─Öty,gorza┼ék─Öit.d. Anglicy iinne ludy europejskie usi┼éuj─ů przeszkodzi─ç handlowi nie wolnikami, ale go dot─ůd nie wykorzenili. Z pomi─Ödzy Europej czyk├│w szczeg├│lniej prowadz─ů z temi krajami handel Anglicy, Francuzi,Du┼äczycyip├│┼énocniAmerykanie. W og├│lno┼Ťcio┼Ťwie cenie mi─Ödzy Murzynami na bardzo nizkim jest stopniu, u M a n dyng├│w jednak iJalof├│w s─ů szko┼éy czytania i pisania: ludy te okazuj─ů upodobanie w ┼Ťpiewie ipoezyi;j─ÖzykMandyng├│w nader rozszerzony jest w Afryce. Rz─ůd w r─Öku wielu kr├│l├│w, rozmaicie si─Ö tytu┼éuj─ůcych, jako to: Almamy, Brak, Burb, Damel, Lamp, Bur,Tyn it.p. Niekt├│re miejsca maj─ůw┼éa┼Ťciwe urz─Ödy, alkady,
    s─ůdy. Og├│┼é ludu dzieli si─Ö na wolnych i niewolnik├│w.
    ÔÇó-ÔÇó-ÔÇó O ÔÇó ÔÇô 337 ÔÇô
    $\RRI\ P)}|}|}WA, —>+3Q 4 % tec–
  2. K R A J E
    NAD WSCHODNIEMI BRZEGAMI.
  3. Kr├│lestwo Adel (portugalskie Zeila) czyli kraj Somaulis├│w, rozci─ůga si─Ö od cie┼Ťniny Bab-el-Mandeb a┼╝ do przyl─ůdka G u a r dafui. Grunt: po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci piasczyste stepy. Rzeki Hanazo i Hawasz. Klimat bardzo gor─ůcy. P┼éody: z┼éoto, zbo┼╝e, rozmaite owoce, byd┼éo, owce, kozy, kury, s┼éoniowa ko┼Ť─ç. Mieszka┼äcy:
    Arabowie i Maurowie; ju┼╝to osiedli ju┼╝ koczuj─ůcy, w bardzo prostym stanie. Religia mahometa┼äska. Podlegaj─ů wielu naczel nikom iczynnie zajmuj─ů si─Ö handlem i ┼╝eglug─ů. Do kraju Barbar czyli Berbera w Adel, zamieszka┼éego przez Somaulis├│w, naprze ciwko miasta Aden zaj─Ötego przez Anglik├│w, zawija rocznie do 100 okr─Öt├│w zr├│┼╝nych okolic wschodnich Indyj dla handlu, a
    wtedy Somaulisowie przybywaj─ů w to miejsce na wielb┼é─ůdach ze ┼Ťrodkowych cz─Ö┼Ťci kraju iformalny tworz─ů jarmark. Za kaw─Ö, gumm─Ö i piastry, kt├│re przywo┼╝─ů z Hurur, bior─ů szczeg├│lniej wszelkiego rodzaju tkaniny.
  4. Pobrze┼╝a Ajan czyli Sowaulis, od Adel ci─ůgn─ů si─Öa┼╝ do rze ki Magadaszo, czyli raczej a┼╝ do Kwilimanci. Nad morzem grunt p┼éonny, piasczysty; cz─Ö┼Ťci ┼Ťrodkowe nieznane. P┼éody takie┼╝jak w Adel. Sowaulisi nie s─ů rodowit├ęm krajowem plemieniem, ale powsta─ç oni mieli zpomi─Öszania si─Önadmorskich Arab├│w zGalla
    sami w g┼é─Öbi kraju zamieszka┼éemi. Zajmuj─ů obszern─ů prze Tom II. 43 ÔÇô 338 ÔÇô
    strzeń, od równika aż do pobrzeżów Zanguebar, a nawet aż do Mozambiku.
  5. Pobrze┼╝a Zanguebar t├ęm imieniem obejmujemy kraje od 3┬░ szer. p├│┼én. a┼╝ do 10┬░ szer. po┼éud. od Magadaszo czyli raczej od Kwilimancy a┼╝ do przyl─ůdka Delgado g├│ry Lupat zdaj─ů si─Ö
    stanowi─ç zachodni─ů granic─Ö. Grunt: pobrze┼╝a te prawie mniej
    jeszcze od poprzednich znane, zdaj─ů si─Ö by─ç wewn─ůtrz g├│rzyste,
    nad morzem s─ů ju┼╝ skaliste,ju┼╝ piasczyste, ju┼╝ wreszcie bagniste i
    ┼╝yzne. RzekiKwilimancy,Kwelif,Mombaza,Wotundo,Mut-er
    Fine,Lufej,Koawo,Kwazymajuzo,Lindy,Mongallo. Klimatbar dzo gor─ůcy,wilgotny. P┼éody:z┼éoto,s┼éoniowako┼Ť─ç,heban,ambra,
    ry┼╝, zbo┼╝e, proso, wszelkiego rodzaju po┼éudniowe owoce, wiel b┼é─ůdy, konie, owce, lwy, tygrysy, jelenie, gazelle, strusie i r├│┼╝ne inne ptaki, w─Ö┼╝e, ryby. Mieszka┼äcy nad morzem i na wyspach arabskiego rodu, wewn─ůtrz Murzyni. Mi─Ödzy 150,000 mieszka┼ä c├│w na wyspie Zanguebar czyli Zanzibar, wiele jest Sowaulis├│w, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci w stanie niewolniczym. Wed┼éug doniesie┼ä z nowych podr├│┼╝y, wewn─ůtrz ┼╝yj─ů dwa wielkie pokolenia Wanikas iMerremengos,kt├│remaj─ůwsieiuprawiaj─ůkassaw─Ö. Zatrudnie niem mieszka┼äc├│w w og├│lno┼Ťci s─ů uprawa roli, ch├│w byd┼éa, ry bo┼é├│wstwo. W niekt├│rych miejscach prowadz─ů handel z przyby waj─ůcemi okr─Ötami, a mianowicie miasto Zanzibar na wyspie tego┼╝ imienia, gdzie zawija wiele okr─Öt├│w, szczeg├│lniejp├│┼énocno-ame ryka┼äskich. Zabieraj─ů st─ůd gumm─Ö, kopal, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç i sk├│ry,
    zacodaj─ůwyrobybawe┼énianelubp┼éac─ůgot├│wk─ů. Religiama hometa┼äskalubfetysz├│w. Niewida─çnatychmieszka┼äcach┼╝adne go o┼Ťwiecenia. Rz─ůdz─ů ludem r├│┼╝ni naczelnicy drobnych pa┼ästw podlegaj─ůcy Imamowi Maskaty.
  6. Pobrze┼╝a Mozambiku, zajmuj─ů przestrze┼ä od przyl─ůdkaDel gadoa┼╝doZambeze. Gruntichjestnizki,bagnisty,wewn─ůtrz pi─Ökniejszei┼╝yzniejszeokolice RzekiZambeze(maj─ůca4wielkie uj┼Ťcia: Luaboel, Luabo, Kuama iKwilimane, kt├│re tworz─ů wyspy Luabo, Chingoma iLinde), Lorongo, Likungo, Monia, Angoxa,
    Mokambo, Fernando, Welozo, Pinda, Pemba, Ganga, Kwerymba, * it.d. Klimat: dwie pory roku: sucha, od wrze┼Ťnia a┼╝ do kwie tnia,wkt├│rejpanuj─ůwielkieupa┼éy. Podzia┼éwielema┼éychpa┼ästw a mi─Ödzy temi kr├│lestwa Mongallo, Makuas, Angoxa. P┼éody n a turalne takie┼╝ jak w Zanguebar. Mieszka┼äcy pochodzenia arab skiego: Murzyni, szczeg├│lniej Makuas, Europejczycy, Mulaci s─ů tu tak┼╝e Banianie, najwi─Öcej handlem si─Ö zajmuj─ůcy. Arabowie prowadz─ůhandelnadmorski, zaz┼éotois┼éoniow─ů ko┼Ť─ç bior─ůw za mianbawe┼énianeijedwabnetkaniny. Innihandluj─ůcyszczeg├│lniej s┼éoniow─ůko┼Ťci─ůiniewolnikami,najwi─Öcejzbieraj─ůsi─Öw portu galski├ęm mie┼Ťcie Mozambiku. Wiele tam przywo┼╝─ů towar├│w z przyleg┼éych wysp francuzkich, mianowicie sukna, szk┼éa, cukru ikorzeni. Mieszka┼äcy tych pobrze┼╝├│w ju┼╝to s─ů malhometanie, ju┼╝ poganie; Portugalczycy zaprowadzili tak┼╝e religi─ů chrze┼Ťcia┼äst─ů. Gubernator portugalski rezyduje w Mozambiku. Atoli w┼éadza portugalska nie rozci─ůga si─Ö do ┼Ťrodkowych cz─Ö┼Ťci kraju, a nawet z pobrze┼╝nych pokole┼ä afryka┼äskich i arabskich cz─Ö┼Ť─ç j─ů tylko uznaje.ÔÇô
  7. Pobrze┼╝e od kraj├│w Mozambiku a┼╝ do Lagoa, znane pod
    imieniemSenalubSofala. Grunt,zacz─ůwszyodoceanua┼╝dog├│r
    Lupata wznosz─ůcych si─Ö na zachodzie, jest ┼╝yzny i wielu rzekami
    przerzni─Öty. Przystanie:AsukaiLagoaczyliDuchS.zwanatak┼╝e
    przystani─ů Markeza. G┼é├│wn─ů rzek─ů jest: Zambeze Mniejsze rzeki,
    z prawej strony Manzora, z lewej Aroanga, Reizigo, Mangaza, czyliChire. Rzeki nadmorskie:Tendankulo, Sofala, Sabia, Inham
    bane iManisza czyli Markez. Klimat: deszcze od listopada a┼╝ do marca pot├ęm ci─ůgle suche powietrze, gor─ůce dni a ch┼éodne nocy, Podzia┼é: Monomotapa, niegdy┼Ť znakomite cesarstwo, kt├│re si─Ö daleko w g┼é─ůb rozci─ůga┼éo, teraz na wiele drobnych pa┼ästw p o dzielone, szczeg├│lniej podzielili si─Ö ni─çm Marawi, Kasemba, M e ropuaiBoraros,pr├│cztychs─ůnadbrzegami Sofala,Manisa,we wn─ůtrz Sabia iInhambane. P┼éody: z┼éoto, mied┼║, s├│l morska, a m bra, ry┼╝, kukuruza, bawe┼éna, trzcina cukrowa, po┼éudniowe owoce, wieledomowego byd┼éa,wszelkiegorodzajudzikiezwierz─Öta,kro kodyle, mn├│ztwo ryb. Mieszka┼äcy Kafrowie, p├│┼ékoczuj─ůce poko lenia. Zatrudnienie: ch├│w byd┼éa, nieco rolnictwa, wyroby z┼éote, robotaw┼éa┼Ťciwychtutejszychinstrument├│wmuzycznych. Religia fetyszoska. Rz─ůd: Monomotap─ů rz─ůdzi┼é niegdy┼Ť cesarz, inne p a ┼ä
    stwa maj─ů kr├│l├│w nazywaj─ůcych si─Ö: Kwitewe, Sedanda, Czykanga.
    W tejcz─Ö┼ŤciAfrykiPortugalczycymaj─ůposiad┼éo┼Ťciiosadysk┼éa daj─ůcewielkorz─ůdztwoSena,dokt├│regonale┼╝─ůmiastaSena iTete
    nad Zambez─ů, iinne.
  8. Pobrze┼╝a Kafr├│w, od 25┬░30’ÔÇô33ÔÇŁ po┼é. szer. ci─ůgn─ůce si─Ö
    od przystani Markeza a┼╝ do Keiskama.ÔÇô Cz─Ö┼Ťci ich s─ů: pobrze┼╝a Natal czyli kraj Narodzenia.ÔÇô Grunt nad morzem p┼éaski, dalej ku ┼Ťrodkowi g├│rzysty ilesisty a┼╝ do Ingale czyli g├│r ┼Ťnie┼╝nych, kt├│re s─ů przed┼éu┼╝eniem ku p├│┼énocy g├│r Przyl─ůdka, i na swym wierzcho┼ékuprzedstawiaj─ůwysok─ů,bezle┼Ťn─ů,aleobfit─ůw pastwi skap┼éaszczyzn─Ö.W og├│lno┼Ťcigruntmapodostatkiemwody,wnie kt├│rych tylko okolicach s─ů wysokie, podobnie jak Karos na Przy l─ůdku, suche r├│wniny. Rzeki: Mafumo, Pongola, S. ┼üucya czyli Omwalucya, Omlongola czyli rzeka Rybak├│w, Omzimrubu (St. Johns-River), najwi─Öksza z rzek w tych krajach, Om-Baszy, Kei, KonkayiKejskamaczyliKeissi.ÔÇô Klimat:dwieporyroku,zna czneupa┼éywednie,ach┼é├│dwnocy.ÔÇô P┼éody;mied┼║,┼╝elazo,cyna, ry┼╝, pataty, kukuruza, tytu┼ä, trzcina cukrowa, cytryny, pisang, byd┼éo, owce, wiele dzikich pszcz├│┼é, s┼éonie, nosoro┼╝ce, lwy, tygry sy, zebry i t. d.
    Mieszka┼äcy: Kafrowie podzieleni s─ůna wiele lud├│w pod w┼éasne mi naczelnikami czyli kr├│lami, mi─Ödzy kt├│remi missyonarze usi ┼éuj─ůrozszerzy─çchrze┼Ťcia┼ästwo dlategowieletujeststacyjmis syonarskich. Wygnani niegdy┼Ť przez Europejczyk├│w ze swych siedlisk zachodnich zapami─Öta┼éymi stali si─Ö ich nieprzyjacio┼émi
    Jest to szczeg├│lna rasa ludzi. Pr├│cz czarnego koloru cia┼éa nie maj─ů nic wsp├│lnego z Murzynami. Ich wzrost jest wysoki, w y smuk┼éy, budowa silna kobiety s─ů pi─Ökne inader skromne. Zdaje
    si─Ö ┼╝e nienawi┼Ť─ç ku Europejczykom uchowa┼éa ich od wad tych┼╝e. Uczciwi, szczerzy, waleczni, nigdy nie napadaj─ů z zasadzek ani u ┼╝ y waj─ů strza┼é zatrutych. Chodz─ů niemal nadzy, kobiety tylko okry ÔÇô 341 ÔÇô
    waj─ů si─Ö sukniami lub p┼éaszczami. Nie lubi─ůrolnictwa kobiety uprawiaj─ů nieco tytuniu, konopi, kukuruzy, prosa, ale maj─ů pi─Ö kne trzody byd┼éa kt├│remi handluj─ů zkolonistami. Mowi─ů ┼╝e ich j─Özyk jest mi┼éy i dzwi─Öczny. Chrze┼Ťcia┼ästwo znaczne czyni m i ─Ö dzyniemipost─Öpy. W ostatnichczasachprzyw─Ödrowa┼éotu5-6000 hollenderskich ch┼éop├│wzPrzyl─ůdkaiw Port-Natalza┼éo┼╝ylikwi tn─ůc─ů koloni─ů zwan─ů Port-Holland. Poniewa┼╝ za┼Ť nie chc─ů uznawa─ç nad sob─ů angielskiej zwierzchno┼Ťci, przeto wynik┼éy st─ůd spory nie
    raz ju┼╝ or─Ö┼╝em rozstrzygane, ale jeszcze nie za┼éatwione. ÔÇôroQ<>-
    ÔÇ× KRAJE
    NAD ZACHODNIEMI BRZEGAMI
  9. Wy┼╝sza Gwinea. Od 1″ szer. po┼éud. do 10 szer. p├│┼én. a mi─Ödzy 4ÔÇô27ÔÇŁ wschodniej d┼éugo┼Ťci, otoczona Senegambi─ů, ┼Ťrod kow─ů Nigrycy─ů, ni┼╝sz─ů Gwine─ů izachodnim oceanem zwielk─ů zatok─ů gwinejsk─ů.ÔÇô Grunt pobrze┼╝a p┼éaskie, nadzwyczaj ┼╝yzne, miejscamipiasczyste. Ku┼Ťrodkowikrajecorazwy┼╝szeg├│rySierra Leona (lwie g├│ry) s─ů cz─Ö┼Ťci─ů g├│r Kongo ci─ůgn─ůcych si─Ö przez cz─Ö┼Ť─ç kraju p├│┼énocn─ů. Wiele tu jest rzek nadmorskich, a miano wicie: Scarcies, Sierra Leona czyli Rokelle, Camaranka, Sherbro, Mesurado,Sestos,SwejrodaCosta(Issini)WoltaiLagos na st─Öpuj─ůce za┼Ť rzeki: Benin czyli Formoza, dos Escardos, dos For cados czyliWarri, Ramos, Dodo, Nun (kt├│rym podr├│┼╝nyLander zwiedzaj─ůc Jolib─Ö czyli Kworr─Ö, do morza przyp┼éyn─ů┼é), Santa Barbara, San Bartolomeo, Sombrero, New-Calabar, Bonny, A n don├ęj i Old-Colabar, wed┼éug najnowszych odkry─ç uwa┼╝a─ç nale┼╝y za odnogi uj┼Ťcia Kworry, czyli Joliby (Nigru), kt├│ry tu wielk─ů delt─Ö tworzy. Podzia┼é: 1) pobrze┼╝a Sierra Leone zkrajami Ful lach├│w, Mandyng├│w, Susuer├│w, Bogoer├│w, Tymman├│w iBullo mer├│w; 2) pobrze┼╝e Ziarnowe zpa┼ästwami Mitombo, Kwoja, Manu, Folja, Sanguin; 3) pobrze┼╝e Z─Öb├│w czyli S┼éoniowej ko┼Ťci; 4) p o brze┼╝a Z┼éote, z pa┼ästwami Aszant├│w, Axim, Hanta, Jabba, K o m many, Fetu, Sabu, Fantie, Akron, Agwonna, Akra, Ningo; 5) pobrze┼╝a Niewolnik├│w z pa┼ästwami Dahomeh, Ardra, Yarriba, Lagos, Benin, Owere isiedliskami Kalbongos. Klimat: niezno┼Ťne upa┼éy, dusz─ůcy wiatr harmattan, tudzie┼╝ wielkie burze podczas zmianyp├│rroku.W wielumiejscachpowietrzedlaEuropejczy k├│w takniezdrowei┼╝rzadkosi─Özdarzyabykt├│ryznichprze┼╝y┼é tam wiek 50 lat, a z nowo przybywaj─ůcych, po up┼éywie trzech
    lat,ledwosi─Öpozostajetrzeciacz─Ö┼Ť─ç przeciwniemurzynis─ůtam zdrowi ip├│┼║nego dochodz─ů wieku. P┼éody: z┼éoto, srebro, ┼╝elazo, s├│l, ambra, ry┼╝, pieprz, imbir, gumma, wiele gatunk├│w palm, po┼éudniowe, owoce, kassawa, papayas, bawe┼éna, tytu┼ä, byd┼éo, bawo┼éy, kozy, ┼Ťwinie, konie, os┼éy, owce sierci─ů pokryte, wiele dzikich zwierz─ůt, mn├│ztwo rozmaitych gatunk├│w ma┼ép, pszczo┼éy, szara┼äcza,termity.
    Mieszka┼äcy Murzyni pod r├│┼╝nemi nazwiskami, p├│┼énocni A m e rykanie w kolonii Liberya na pobrze┼╝ach Ziarnowych Europej czycy, a mianowicie Holendrzy, Du┼äczycy, Anglicy, kt├│rzy tu dla handlu pozak┼éadaliosady;Mallysmauryta┼äscykupcyzBarbaryi. Z pomi─Ödzy angielskich osad najznaczniejsze s─ů Freetown stolica koloniidlawolnychMurzyn├│wnapobrze┼╝u SierraLeona,tudzie┼╝ Kap Koast na z┼éotych pobrze┼╝ach: Christiansborg, kolonia d u ┼ä ska tam┼╝e. Zatrudnienie rolnictwo, ch├│w byd┼éa, rybo┼é├│wstwo, p┼é├│kanie z┼éota, zbi├│r soli, polowanie, tkactwo, farbierstwo, m y dlarstwo, wyrabianie ┼╝elaza, roboty z┼éote, roboty dziane z r├│┼╝nej prz─Ödzy, budowa statk├│w. Wszak┼╝e cywilizacya lud├│w tutejszych na bardzo nizkim jest stopniu europejski handel izaprowadzone mi─Ödzy Murzyn├│w u┼╝ywanie gorza┼éki bardziejjeszcze zepsu┼éo ich obyczaje. Jest to lud ba┼éwochwalczy, pe┼éen grubych zabobon├│w, okrutny iwiaro┼éomny. Europejczycy dostarczaj─ů im broni palnej, kt├│r├ęj oni bardzo dobrze u┼╝ywa─ç umiej─ů. Wielu tam by┼éo dawniej ÔÇô 343 ÔÇô
    Portugalczyk├│w, kt├│rzy najpierwej te pobrze┼╝a zaj─ůwszy wielki zniemi handel prowadzili ich te┼╝j─Özykiem w wielu miejscach dot─ůdjeszczem├│wi─ůMurzyni. Jednak┼╝ew┼éadzaosiadaj─ůcychtu Europejczyk├│wnigdysi─Öw g┼é─ůb krajunierozci─ůga┼éa. Na pobrze ┼╝u Z┼éot├ęm wiele jest dot─ůd osad europejskich: s─ů to zwykle c z w o roboczne zamki zbudowane w kszta┼écie wie┼╝y, otoczone magazy nami i mieszkaniami Murzyn├│w. Pomi─Ödzy Murzynami na t├ęm pobrze┼╝u szczeg├│lniej zas┼éuguj─ů na uwag─Ö Fantysi i Aszantysi. Pierwsi byli tu niegdy┼Ť najpot─Ö┼╝niejszym ludem i mieli u siebie pewny rodzaj republika┼äskiej ustawy, ale od 1806 roku zostali przezAszant├│wzwyci─Ö┼╝eniiprawieca┼ékiemwyniszczeni. Ostatni, nar├│d bitny, do takiej w kr├│tkim czasie przyszli pot─Ögi i┼╝ nawet gro┼║nis─ůdlaEuropejczyk├│w. Aszantowiepodlegaj─ůkr├│lowikt├│ rymanadniemiw┼éadz─Öbezgranic.Roku1824pobilioniAn glik├│winawet oblegliichwarowni─ů. M├│wi─ů┼╝ewystawi─çmog─ů do boju 100,000 wojska. Ich obyczaje, r├│wnie jak religia krwi─ů tylko tchn─ů ci─ůgle w zwyczaju u nich s─ů ofiary ludzi. W czasie uroczysto┼Ťci lub pogrzebu swego wodza do stu ludzi zabijaj─ů, i jeszcze pomna┼╝aj─ů t─Öliczb─Öje┼╝eliw├│dz pochodzi┼ézrodzinykr├│ lewskiej. Gdy za┼Ť kr├│l umrze, wi─Öc├ęj jak stu jego s┼éug, a nie r├│wnie wi─Öc├ęj ┼╝on obowi─ůzani s─ů i┼Ť─ç z nim do grobu. Odnios┼észy zwyci─Öztwo nad Fantysami, przesz┼éo 3000 ludzi na ofiar─Ö zabili, mi─Ödzy kt├│remi by┼éo przesz┼éo 2000 je┼äc├│w. Pomimo usi┼éowania r├│┼╝nych mocarstw chrze┼Ťcia┼äskich, a mianowicie Anglii, Zjedno czonych Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki, Francyi iinnych, nie prze staj─ů wywozi─ç st─ůd okr─Öty kupieckie mn├│ztwa niewolnik├│w M u rzyn├│w, tak i┼╝ wed┼éug pewnego obrachowania wywieziono tych nieszcz─Ö┼Ťliwych ofiar, w jednym z ostatnich lat, do 80,000 a to najwi─Öcej na wysp─Ö Kub─Ö, do Brezylii i Buenos-Ayres. Opr├│cz niewolnik├│w, wywo┼╝─ů st─ůd obcy: z┼éoty piasek, pieprz, s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, drzewo farbierskie, gumm─Ö, futra, ma┼épy. Religia fe tyszoska.
  10. Ni┼╝szaGwineaczyliKongo,zajmujeprzestrze┼äod1-17┬░po ┼éud. szer. a od 2 6 ÔÇô 3 7 ÔÇŁ d┼éug. Granicami jej s─ů na zach├│d ocean ÔÇô 344 –
    atlantycki(nazywany tu morzem etyopejski├ęm); na wsch├│d: nie znanew┼Ťr├│dAfrykipa┼ästwamurzy┼äskie nap├│┼énocwy┼╝szaGwi nea, a na po┼éudnie puste pobrze┼╝a. Na tych pobrze┼╝ach, od przy l─ůdka Lopez iS├ęjKatarzynya┼╝doprzyl─ůdkaNegro,s─ůkr├│lestwa Loango, Kakongo, N’Gojo, Kongo, Angola, Matamba iBenguela. Krajenadsam├ęmmorzem s─ůpospolicienizkie,po cz─Ö┼Ťcipiasczyste, ku┼Ťrodkowil─ůdu┼╝yzniejsze w stroniepo┼éudniowej brzegiwyso kie,skaliste. Rzeki Kongo czyliZaira,AmbrizczyliLoga,Danda, Zenza czyli Bengo, Koanza, Kuwo, Katumbela, Gubororo czyli Sgo Franciszka, Kobal. Klimat: deszcze od listopada a┼╝ do marca: pokryte chmurami niebo ir├│wne dniom nocy zmniejszaj─ů upa┼é; powietrze parne, niezdrowe w kwietniu zaczyna si─Ö czas suchy, mni├ęj gor─ůcy. P┼éody: z┼éoto, srebro, mied┼║, ┼╝elazo, saletra, siarka, smo┼éa skalna, s├│l; kongo, matoba, kokos, daktyle i inne palmy, baobab, tamaryndy, kassya i r├│┼╝ne inne drzew gatunki, pisang, sanda┼é, trzcina cukrowa, maniok, tytu┼ä, kawa, ananasy, pataty, grochowe drzewo, luno (gatunek zbo┼╝a), fluwo (gatunek prosa), kukuruza, ry┼╝; konic, os┼éy, mu┼éy, owce, kozy, ┼Ťwinie, byd┼éo, s┼éo
    nie,nosoro┼╝ce,pantery,ma┼épy,hypopotamy, dzikie┼Ťwinieibawo ┼éy, antylopy, w─Ö┼╝e, krokodyle, termity, szara┼äcza, pszczo┼éy, p ┼é o m i e niaki; pawie, strusie, ba┼╝anty, perlice, kuny domowe, go┼é─Öbie,
    g─Ösi, kaczki, ryby. ÔÇô
    Mieszkańcy Murzyni, łagodniejsi i dla obcych uprzejmiejsi
    ni┼╝wwy┼╝szejGwinei,aler├│wnieprzezgo┼Ťcieuropejskich ze
    psucijakote┼╝Europejczycyaszczeg├│lniejPortugalczycy. Trudni─ů si─Ö: rolnictwem, rybo┼éowstwem, polowaniem, robot─ů gark├│w, plecionkami, dzianiem sieci it.p. wyrabianiem ┼╝elaza. Hande prowadz─ů wewn─ůtrz kraju, karawanami a┼╝ do wschodnich brze g├│wawi─ÖcejjeszczezEuropejczykami,kt├│rzypr├│cz niewolnik├│w kupuj─ů od nich s┼éoniow─ů ko┼Ť─ç, drzewo farbierskie,olej palmowy, papugi, mi├│d, wosk, a za to im sprzedaj─ů w├│dk─Ö, cukier, p┼é├│tno,
    r├│┼╝ne tkaniny, paln─ů bro┼ä iamunicy─ů, szklane paci├│rki.ÔÇô Ich religiafetyszoskacz─Östopo┼é─ůczonazofiaramizludzi. Zdarzaj─ůsi─Ö

tak┼╝echrze┼Ťcianie. Rz─ůdw r─Ökukr├│l├│wzw┼éadz─ůnieograniczon─ů,

ÔÇô 345 ÔÇô
lud sk┼éada si─Ö z wolnych iniewolnik├│w (ju┼╝ urodzonych, ju┼╝ zabranych lub zamienionych). Jedne pa┼ästwa Murzyn├│w s─ů nie podleg┼ée a drugie poddane Portugalczykom, kt├│rzy tu wiele maj─ů posiad┼éo┼Ťci sk┼éadaj─ůcych wielko-rz─ůdztwo Angola iBenguela.

  1. Pobrze┼╝a po┼éudniowo-zachodnie, bardzo ma┼éo zamieszkane i znane, ci─ůgn─ů si─Ö od 17ÔÇô28″ po┼éud. szer. zprzystaniami: A n grafria, Angra S. Antonio, Angra pekwena, Wielorybia. Cz─Ö┼Ť─ç po┼éudniowa nazywa si─Ö pust├ęm pobrze┼╝em. Mieszka┼äcy, trudni─ů si─Öchowem byd┼éainazywaj─ůsi─Ö:Zimbebas(Murzyni);ma┼éoznani.
    –>@<>ÔÇó
    m. AFRYKA POŁUDNIOWO-ŚRODKOWA.
    Po┼éo┼╝enie: od 15 p├│┼én. a┼╝ do 28″ po┼éudniowej szeroko┼Ťci. Cz─Ö┼Ťcijej s─ů:opr├│cz r├│┼╝nych pa┼ästw murzy┼äskich, krajSzagga s├│w,Gallas├│w,Kafr├│wikrajwolnychIIottentot├│w. G├│ry:ksi─Ö ┼╝ycowe na wschodzie, Lupata na p├│┼énocy rozci─ůgaj─ůce si─Ö do g├│r ┼Ťnie┼╝nych na po┼éudniu. Pod┼éug Douvilla, wewn─ůtrz g├│ry Zambi, kt├│rych najwi─Öksza wysoko┼Ť─ç, wed┼éug tego┼╝, dochodzi─ç ma 14,000′. Grunt bardzo ┼╝yzny, stanowi─ůcy wysokie p┼éaszczyzny, kt├│re si─Ö, jakby pi─Ötrami, jedna na drugiej wznosz─ů. Jeziora: M a rawi i wed┼éug Douvilla, Kwiflua czyli Kuflua, podobne morzu martwemu, otoczone wulkanicznemi g├│rami i50 mil obwodu m a
    j─ůce. Rzeki: Zaira, Koanza, Zambeze, rzeka Pomara┼äczowa, p o czynaj─ů si─Ö w tym wysokim kraju. Klimat, zprzyczyny po┼éo┼╝enia pod r├│wnikiem, dwie pory roku, ale przy wysoki─çm po┼éo┼╝eniu
    niebardzogor─ůcepowietrze. P┼éody:z┼éotoiinnemetale,s┼éoniowa
    ko┼Ť─ç kosztownegatunkidrzew,ajaksi─Özdajeiinnep┼éody,jak
    w krajach przyleg┼éych. Mieszka┼äcy pokolenia Kafr├│w, a miano wicie w┼éa┼Ťciwi Kafrowie, wolni Hottentoci, Szaggas, Gallas i i n n e
    ludy.Religia,mahometa┼äskaisrogieobrz─ůdkifetyszoskie.O ro Tom II. 44 ÔÇô 346 ÔÇô
    dzaju zatrudnie┼ä tych mieszka┼äc├│w ma┼éo jestdot─ůd wiadomo┼Ťci,
    zdaje si─Ö┼╝e zajmowa─ç si─Ö musz─ů upraw─ů ziemi ichowem byd┼éa. Mi─Ödzy Kaframi i Hottentotami rozszerzaj─ů angielscy i francuzcy missyonarze chrze┼Ťcia┼ästwo. Rz─ůd sprawuj─ů w┼éa┼Ťciwi w┼éadzcy czyli kr├│lowie.
    Iv. KRAJ PRZYL─äDKOWY.
    A. &RAJ.
    1.PO┼üO┼╗ENIEIROZLEG┼üO┼Ü─ć. Od29┬░55’ÔÇô 34’17”
    po┼éud. szer. a 3 4 ÔÇô 4 6 ” d┼éugo┼Ťci, otoczony od po┼éudnia-zachodu oceanem atlantyckim, od po┼éudnia indyjskim, od p├│┼énocy krajami zamieszka┼éemi przez wolnych Hottentot├│w, a od p├│┼énocy-wschodu krajem Kafr├│w. Od r. 1835 kolonia rozszerzy┼éa si─Öa┼╝ do rzeki Kaiipowi─Ökszy┼éao400milkw.Og├│┼éemzajmuje6400m.kw.
  2. GRUNT. W og├│lno┼Ťci miernie ┼╝yzny, a nawet piasczysty
    ikamienisty; we ┼Ťrodku obszerne pustynie piasczyste,nazywane
    krajowym j─Özykiem Karroo, suche pastwiska igo┼ée g├│ry, ale s─ů
    tak┼╝e okolice bardzo ┼╝yzne. Ciep┼éo iobfite wody wielce sprzyja j─ů wegetacyi. Zacz─ůwszy od po┼éudniowego ko┼äca grunt coraz
    wy┼╝ej pi─Ötrowany, ku p├│┼énocy jest najwznioslejszy. Z nadmorskiej r├│wniny przybywa si─Ö przez Zwarty czyli czarne g├│ry, na Karroo, wielk─ů, go┼é─ů wysok─ů p┼éaszczyzn─Ö, a st─ůd na wy┼╝sze g├│ry do kt├│ rych nale┼╝─ů g├│ry Khamis, Roggeweld, Niuweld i g├│ry ┼Ťnie┼╝ne (najwy┼╝szy szczyt ma 6500) kt├│re jednak nie zawsze ┼Ťniegiem okryte. Nie daleko morza wznosz─ů si─Ö oddzielne g├│ry, Sto┼éowa, Djabla i Lwia Przyl─ůdki: Dobrej Nadziei, Cabofalso, Iglany. Przystanie S├ęj Heleny, Saldanha, Sto┼éowa, Fa┼észywa (Bayfals), Bawola, Szymonowska, Strusia, Sebastya┼äska, Muszlowa, Platten berg, Camtuhs, Algoa, ÔÇô 347 ÔÇô
    Rzeki, p┼éyn─ůce ku zachodowi: rz. Pomara┼äczowa, w┼éa┼Ťciwie nie nale┼╝y do Przyl─ůdka, gdy┼╝ p┼éynie krajem niepodleg┼éych Hotten tot├│w, jest to najwi─Öksza rzeka w tej stronie Afryki, Koussy czyli rzeka piaskowa,rzekaS┼éoniowa,rz.G├│rna.Ku po┼éudnio-wscho dowi p┼éyn─ů: Brede, (rzeka szeroka), Gauritz, Camtuhs, Sonntag, rzeka Rybna(Kamtik)iKeiskamma. –
    3.PODZIAŁ 1)Prowincyazachodnia,podzielonanacztery okręgi.
    2). Prowincya wschodnia dziel─ůca si─Ö na 5 okr─Ög├│w.
  3. KLIMAT. Pomimo po┼éo┼╝enia w po┼éudniowym umiarkowa nym pasie, niewyra┼╝ne przecie┼╝ cztery pory roku, ale raczej pora wilgotna idruga sucha; pierwsza trwa od wrze┼Ťnia a┼╝ do maja, . i pod ten czas wieje po┼éudniowo-wschodni monsun; w drugiej b y
    w a ciep┼éo na 29″ R. wiatry po┼éudniowo-wschodnie s─ů ch┼éodne, silne, piasek podrywaj─ůce, ito w┼éa┼Ťnie bywa najgorsza pora przyl─ůdka. ┼╗niwo przypada w listopadzie igrudniu, a winobranie w marcu.
  4. PŁODY NATURALNE, Ciałakopalne:miedź,żelazo,ołów,
    s├│l, krzemie┼ä, bia┼éa i siwa glina, rubryka, spat gipsowy, mika, tuf, piaskowiec, ┼éupek, wapno, smo┼éa ziemna, wody m i neralne, ciep┼ée k─ůpiele.
    Ro┼Ťliny: zbo┼╝e, szczeg├│lniej pszenica, ro┼Ťliny str─ůczkowe, w a r z y wo!wino(zaprowadzonezEuropyiPersyi ami─Ödzyinnemiszcze g├│lni├ęj przedni gatunek Konstancya, wszelkiego rodzaju owoce (jednak┼╝e nie udaj─ů si─Ö ┼Ťliwki iwi┼Ťnie), owoce po┼éudniowe, drzewo bobkowe, palmy daktylowe, drzewa chlebowe, woskowe, kamforo we, gummowe, akacya, oliwa, drzewo hebanowe, wiele gatunk├│w irodzaj├│w ro┼Ťlin temu krajowi w┼éa┼Ťciwych.
    Zwierz─Öta: s┼éonie, lwy, hyeny, pantery, szakale, girafy, nosoro┼╝ce, ma┼épy, bawo┼éy (dzikie); antylopy, gazelle, gnu, dzikie ┼Ťwinie, dzikieos┼éy,hyppopotamy,foki,wieloryby, ┼╝├│┼éwie,wielegatun k├│w ryb i mi─Öczak├│w; or┼éy, s─Öpy, soko┼éy, strusie, p┼éomieniaki, pelikany, t┼éu┼Ťciele, kuropatwy, przepi├│rki, dropie, perlice, papu gi, m i o d o w i o d y , i. w . i. Z p o m i ─Ö d z y d o m o w y c h z w i e r z ─ů t n a j w a ┼╝ n i e j sze, byd┼éo, owce ikonie.
  • 348 ÔÇô
    o 22a*.
  1. POCHODZENIE. 1) Hottentoci, kt├│rzy nazywaj─ů si─Ö sami
    Kwaikwaj a mi─Ödzy kt├│remi chrze┼Ťcia┼ästwo i cywilizacya, dzi─Öki
    usi┼éowaniom missyonarzy, coraz wi─Ökszy czyni─ů post─Öp. Lud ten,
    kt├│regolicz─ůdo32000 wca┼éejkolonii,prawiewszystekws┼éu
    ┼╝biejestu kolonist├│w, kt├│rzy mu szczeg├│lniej poruczaj─ů doz├│r
    dzieci blizko trzecia cz─Ö┼Ť─ç tych Hottentot├│w ┼╝yje w stolicy ( K a p
    stad); do ┼╝yj─ůcych niepodlegle za obwodem kolonii Hottentot├│w, nale┼╝─ů Koranas, Namakwas, Gonaalas, Damaras mi─Ödzy kt├│remi
    r├│wnie┼╝ upowszechnia si─Ö chrze┼Ťcia┼ästwo. 2) Buszmanie czyli Boszymanie (Saab) dzikie, ┼Ťcigane plemi─Ö Hottentot├│w, b┼é─ůka j─ůce si─Ö po dzikich zaro┼Ťlach na p├│┼énocy, za granicami kolonii. 3) Obcy: Europejczycy, Chi┼äczycy, Malajczycy, 4) Mestysy p o chodz─ůcy z pomieszania si─Ö obcych z Hottentotami. 5) Murzyni, w niewoli, pochodz─ůcy ze wschodnich brzeg├│w Afryki i zAzyi. Og├│┼éem 120,000mieszka┼äc├│w(1830),tojest.84,500wolnych, a35,500niewolnik├│w. Obecnieludno┼Ť─çwynosi130ÔÇô140,000
    2.ZATRUDNIENIE Hottentocizajmuj─ůsi─Öchowembyd┼éa, a obecnie i rolnictwem: jakkolwiek lud ten jest nieudolny i n i e schludny, w dzikim stanie, wszelako ci kt├│rych missyonarze okrzesaliiw gminy po┼é─ůczyli odznaczaj─ů si─Ö czysto┼Ťci─ů, dobremi
    obyczajami i pracowito┼Ťci─ů, a przytem dobrzy s─ů z nich ┼╝o┼énierze Buszmanie b┼é─ůkaj─ůcy si─Ö po zaro┼Ťlach i g├│rach ┼╝yj─ů z polowania irabunku. Koloni┼Ťcieuropejscytaksamotrudni─ůsi─Örolnictwem, chowem byd┼éa iogrodnictwem jak w Europie, ale mniej dbale oko┼éo wszystkiego chodz─ů: s─ů to po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci Hollendrzy. Choduj─ůcy wino, prawie wszyscy francuzkiego s─ů rodu, ale dawno ju┼╝ zapomnieli swego j─Özyka: odznaczaj─ů si─Öjednak ┼╝ywo┼Ťci─ů t e m
    peramentu, i wszyscy dobrze si─Ö maj─ů. Pr├│cz tych jest niemal oddzielna, samym chowem byd┼éa zajmuj─ůca si─Ö klassa ludzi z┼éo ┼╝onazezbieg├│w,winowajc├│w,zr├│┼╝nych cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata;ciprze ÔÇô 349 ÔÇô
    biegaj─ů krajpastewny ze swemi trzodami nie maj─ůc ani wsi, ani jakich takich chat, ┼╝yj─ů w zaniedbaniu, lenistwie izwykle zepsutych
    obyczajach. Oni to przezswoje okrucie┼ästwainiesprawiedliw─ů napa┼Ť─ç uczynili Hottentot├│w iKafr├│w tak zajad┼éymi nieprzyjacio┼é miEuropejczyk├│w. Ma┼éotujestfabrykirzemios┼é,ostatniepra wie wszystkie w sam├ęm tylko znajduj─ů si─Östo┼éecznem mie┼Ťcie, a
    fabrykat├│w handel im dostarcza.
    Handel wewn─Ötrzny ogranicza si─Ö na zbywaniu do miasta p ┼é o d├│w kolonialnych, jako to: zbo┼╝a, mas┼éa, ┼éoju, byd┼éa i mi─Ösa, sk├│r, s┼éoniowej ko┼Ťci it.p. Zawijaj─ůce tu okr─Öty opatruj─ů si─Ö w mi─Öso, ogrodowiny, m─ůk─Ö, suchary, owoce, wino, zbo┼╝e, za co zbywaj─ů wszelkiego rodzaju wyroby fabryczne, korzenie,kaw─Ö, ry┼╝it.d. Roku 1831 przyw├│z morski mia┼é warto┼Ť─ç 332,527, a za┼Ť wyw├│z 176,618 funt├│w szterling├│w. Mi─Ödzy wywiezionemi p┼éodami by┼éo 6108 okseft├│w wina. Roku 1833 zawin─Ö┼éo do wszystkich port├│w 298 okr─Öt├│w.
  2. Religia. Hottentoci, niegdy┼Ť byli wszyscy poganie, teraz w znacznej cz─Ö┼Ťcis─ů chrze┼Ťcianie,albowiem angielscyiinnimis syonarze usilnie pracuj─ů nad rozszerzeniem religii mi─Ödzy Hotten totamiiKaframi,iodpo┼éudniacorazdalejkup├│┼énocystacyeswoje posuwaj─ů Morawczycytak┼╝emaj─ůtuswojestacyemissyjne.Mi─Ö dzy kolonistami panuj─ůcy jest ko┼Ťci├│┼é reformowany; atoli s─ů i lutrzy ikatolicy. Malajczycy s─ů religii mahometa┼äski├ęj.
    4.STANO┼ÜWIECENIA. Buszmaniewzupe┼énej┼╝yj─ůdzi ko┼Ťci; Hottentoci w kolonii, ci kt├│rzy przyj─Öli religi─ů chrze┼Ťci a┼äsk─ů,zaczynaj─ůby─ç obyczajniejszemi,maj─ůdomy,ko┼Ťcio┼éyiszko
    ┼éy, odziewaj─ů si─Ö przyzwoicie, sami sobie wyrabiaj─ů potrzebne do domowego gospodarstwa i rolnictwa sprz─Öty inarz─Ödzia. Wielu s┼éu┼╝y u kolonist├│w. Mi─Ödzy kolonistami rozmaite wida─ç stopnie europejskiego wykszta┼écenia, atoli nie znamy dot─ůd z Przyl─ůdka znakomitego artysty ani uczonego m─Ö┼╝a. Obecnie wi─Öcej tu za czynaj─ů stara─ç si─Ö o o┼Ťwiecenie. Od r. 1829 istnieje w Kapstad szko┼éa uczona zwana po┼éudniowo-afryka┼äski├ęm kollegium. ÔÇô 350 ÔÇô
    5.RZ─äD. Hottentoci┼╝yj─ůwr├│wno┼Ťcirepublika┼äskiej,bo gactwo tylkostanowi mi─Ödzy niemi pewne odr├│┼╝nienie. U niepo dleg┼éych Hottentot├│w najwy┼╝sza w┼éadza i ostateczny s─ůd jest przy zgromadzeniu ludu; ka┼╝d├ęm pokoleniem zarz─ůdza najstarszy wie. kiem naczelnik. Hottentoci, jako koloni┼Ťci podlegli rz─ůdowi k r a
    jowemu,wka┼╝dejwsiobieraj─ůsobiezpomi─Ödzy Europejczyk├│w w┼éa┼Ťciwych zwierzchnik├│w. Hollenderska wschodnio- indyjska kompania, za┼éo┼╝ywszy koloni─ů na przyl─ůdku, odda┼éa j├ęj zarz─ůd namiestnikowi p├│┼║niejrz─ůdzi┼égubernator zdodanemi sobie o┼Ťmi─ů kollegiami,ateby┼éy wielkarada,wielkieima┼éekollegiumspra wiedliwo┼Ťci,s─ůdmatrymonialny izbaopieki,kollegiumduchowne, s─ůd obywatelski, rada wojenna. Anglicy za┼Ť obj─ůwszy Przyl─ůdek w posiadanie od roku 1814, ustanowiligubernatora kt├│ry rz─ůdzi z w┼éadz─ů prawie nieograniczon─ů. W┼éadza wykonawcza niemal wy┼é─ůczniejestw r─Ökusekretarzakolonialnej kancellaryi. Nad ka ┼╝dym okr─Ögiem prze┼éo┼╝ony jest kommissarz kt├│remu dodany jest do pomocy urz─Ödnik mianowany przez gubernatora z pomi─Ödzy najznakomitszych obywateli, tudzie┼╝ okr─Ögowy sekretarz irada obywatelska. Jest tak┼╝e s─ůd najwy┼╝szy kt├│rego s─Ödziowie s─ů nie zawi┼Ťli i takie┼╝ maj─ů prerogatywy jak urz─Ödnicy angielscy. W og├│lno┼Ťcirz─ůdzonajestterazkoloniawed┼éugprawangielskich, iniedawnozniesionohollenderskispos├│bzarz─ůdu. Dochodysk┼éa daj─ů si─Ö z dzier┼╝awy wyszynku wina, piwa i w├│dki, z op┼éaty od p┼éod├│w naturalnych,zesprzeda┼╝ygrunt├│w,zpodatk├│w grunto wych,zczynsz├│wdzier┼╝awnych, zop┼éatykotficzn├ęj, ce┼éit.d. ir. 1828 wynosi┼éy 116,968 fun. szter. Si┼éa zbrojna sk┼éadasi─Ö
    z jednej kompanii artyleryi i trzech pułków piechoty.
    -ÔÇóOÔÇó
  • 351 –
    v. WYSPY AFRYKAŃSKIE.
    a) Wyspy zachodnie.
    1)Wyspyazorskie.Od346ÔÇô352┬░d┼éugo┼Ťci,ami─Ödzy37ÔÇô
    40′ p├│┼én. szeroko┼Ťci. Jestich dziewi─Ö─ç, jako to: Tercejra, San Miguel, Piko, Santa Maria, ┼Ü. Jerzy, Gracyoza, Fayal, Flores i
    Korwo. Wszystkichrozleg┼éo┼Ť─çwynosi53milekwadr.agruntna nich wulkaniczny, ┼╝yzny, wiele g├│r i urwistych ska┼é; klimat u m i a r kowany,zdrowy rodzisi─Özbo┼╝e,len,konopie,trzcinacukrowa, gumma, pomara┼äcze, cytryny, wyborne gatunki wina, wosk, mi├│d. Prawie wszyscy portugalscy ihiszpa┼äscy do Indyj wschodnich p o dr├│┼╝ni zawijaj─ů do nich dla wypoczynku i nabrania wody i┼╝y
    wno┼Ťci. Rocznie zawija do tych wysp oko┼éo 700 okr─Öt├│w;ÔÇô 250,000 mieszka┼äc├│w, katolik├│w, zostaj─ů pod zarz─ůdem portu galskiego gubernatora, kt├│rego rezydency─ů jest miasto Angra na wyspie Tercejrze.
    2) Madejra iPorto Santo tudzie┼╝ kilka wysp pustych. Tele ┼╝─ů pod 32┬░30′ po┼én. szer. a pod 1″ d┼éug; obszerno┼Ť─ç ich 20 mil kw.ÔÇô Grunt:brzegiskaliste,we ┼Ťrodku wielenaprzemiandolin i g├│r, z ostatnich wiele go┼éych; wsz─Ödzie ┼Ťlady przygas┼éych w u l kan├│w: dolinyir├│wniny┼╝yzneistarannieuprawiane.ÔÇôKlimat: powietrze czyste, zdrowe, nieustanne zmiany p├│r wiosennej il e tni├ęj. Ciep┼éo niebywa nigdy ni┼╝sze od 64’ani w y ┼╝ s z e n a d 7 5 ┬░ F a h renhejta P┼éodami naturalnemis─ů:wino(g┼é├│wnyprzedmiothandlu,
    zbieraj─ůgorocznie20-30000 oksef├│w:1836r.zebranogo
    35,569a1837r.23070 oksef├│w),orselia(mechfarbierski) po┼éudniowe owoce, drzewo r├│┼╝ane, zbo┼╝e, kawa kt├│r├ęj upraw─Ö
    niedawno zaprowadzono, mi├│d, wosk, zwierz─Öta domowe, dr├│b, dzikie┼ŤwinieÔÇô Mieszka┼äcyPortugalczycyiMurzyni,Roku1836, by┼éo ich 115.446. Zatrudnieniem ich rolnictwo, ogrodnictwo ÔÇô 352 ÔÇô
    iuprawawina,zbieranie orselii,tkaniegrubychsukienip┼é├│cien, plecenie s┼éomkowych kapelusz├│w, kobia┼éek itrzewik├│w, kt├│rych wielew ostatnichczasachwywiezionodozachodnichIndyj. Han del po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci w r─Öku Anglik├│w, kt├│rzy za wymienione wy┼╝├ęjp┼éodydostarczaj─ůr├│┼╝nychwyrob├│wfabrycznych.ÔÇô Religia katolicka pod naczelnictwem biskupa. Zarz─ůdza portugalski n a miestnik maj─ůcy rezydency─ů w Funchal. Dochody czyste wynosi─ç maj─ů do 20,000 f szter.
    3) Wyspykanaryjskie,od27┬░39’ÔÇô29┬░26’p├│┼én.szer.a359′ ÔÇô4’ÔÇô30′ wsch. d┼éugo┼Ťci. Cz─Ö┼Ťci: 12 wysp pomi─Ödzy kt├│remi Kanarya iTeneryfa najznaczniejsze. Inne wyspy s─ů: Ferro, Pal ma, Gomero, Fortesentura, Lancerota, Lobos, Rokweta, Alle granza, Montanaklara iGracyoza. Pi─Ö─çostatnich nies─ů zamiesz ka┼ée, na pierwszych za┼Ť siedmiu ┼╝yje, na 150 milach, 230,000 mieszka┼äc├│w. Grunt wulkaniczny ze znanego wierzcho┼éka (Pik:) Teneryfy, kt├│ry jest na 11,400 st├│p wysoki, kurzy si─Ö bezu stannie. Wszystkie wyspy s─ů nader g├│rzyste, malownicze, ale nie wsz─Ödzie uprawne. Klimat:temperaturabardzo┼éagodna,najwi─Ö ksze upa┼éy na pobrze┼╝ach, w wy┼╝szych okolicach ciep┼éo umiarko wane; zima bywa tylko na najwy┼╝szych g├│rach, kt├│re ┼Ťniegiem s─ů pokryte. Kl─Öski temu krajowi zadaj─ů cz─Östokro─ç straszne or kany, a niekiedy d┼éugotrwa┼éa susza i szara┼äcza. P┼éody naturalne: wieleiwybornych gatunk├│w wina, najprzedniejsza orselia,smo cza krew (┼╝ywica) trzcina cukrowa, mi├│d, wosk, sk├│ry, sma┼╝one isuszone owoce, smo┼éa. A wreszcie pi─Ökne zbo┼╝e, proso, ro┼Ťliny str─ůczkowe, kartofle, ogrodowiny, przednie owoce, len, bawe┼éna,
    oliwa, mastyks, banany, daktyle, soda (rocznie 150000, a w e d┼éug najnowszych poda┼ä, 330,000 cent.); niemniej konie, byd┼éo, os┼éy, wielb┼é─ůdy, owce, kozy, jelenie, sarny, dr├│pie, ba┼╝anty, g o ┼é─Öbie,kanarki. Mieszka┼äcy: potomkowie Hiszpan├│w, Guanch├│w iMaur├│w. Guanchowie ca┼ékiem ju┼╝ wymarli, tuiowdzie tylko w jaskiniach znajduj─ů ich mumie obwini─Öte w kozie sk├│ry, szcze g├│lniej w g├│rach Teneryfy. Zatrudnienie rolnictwo iuprawa w i na, ch├│w byd┼éa, rybo┼é├│wstwo, rzemios┼éa, fabrykacya materyj ÔÇô 353 ÔÇô
    we┼énianych, jedwabnych i lnianych. Handel tych wysp nader jest wa┼╝ny, wszystkie bowiem na po┼éudnie lub zach├│d p┼éy n─ůce okr─Öty do ich port├│w zawijaj─ů: Teneryfa jest ┼Ťrodkowym punktem handlu. Wywo┼╝─ů st─ůd: wino, w├│dk─Ö, cukier, smo┼é─Ö, przednie owoce, mi├│d, wosk, kozie sk├│ry, sod─Ö, zbo┼╝e, we┼én─Ö, ogrodowiny, mi─Öso. Przywo┼╝─ů: kolonialne towary, wyroby fa bryczne, len olej, s├│l, proch najwi─Öcej handluj─ů z temi w y spami Anglicy. ÔÇô Religia katolicka pod zarz─ůdem biskupa na wyspie Kanaryi.ÔÇô O┼Ťwiecenie, ma┼éo ma oko┼éo siebie starania: najwi─Öc─çjmnisitrudni─ů si─Önauczaniem.ÔÇôRz─ůd wszystkichwysp zale┼╝y od Hiszpan├│w, kt├│rych namiestnik mieszka w Santa Cruz na Teneryfie. Dochody szacuj─ů na 3,600,000 z┼ép. ale wi─Öksze s─ů od nich wydatki.
    4) Wyspy zielonego przyl─ůdka. 14 30’ÔÇô17┬░45′ p├│┼én. szer.;
    a 430/ÔÇô7″30″ zachodniej d┼éugo┼Ťci, og├│┼éem do 80 mil kw.
    obszerne. Cz─Ö┼Ťci: dziesi─Ö─ç wysp: San Jago, Ilha do Fuego,
    Brava, Mayo, Bonavista, do Sale, San Nicolo, San Lucia, St.
    Antonio,St.VincenteÔÇô Gruntgorzysty,wulkaniczny(naFuego
    czynny wulkan), kamienisty, ubogi w wod─Ö, ma┼éo ┼╝yzny.ÔÇô Kli
    mat: naprzemian suche i wilgotne pory niezmiernie dokuczli
    we upa┼éy,niezdrowe powietrze.ÔÇô P┼éody: s├│l,cukier, bawe┼éna,
    indygo, orselia, szylkrety, kozie sk├│ry (towar najg┼é├│wniejszy), a nadto: byd┼éo, konie, os┼éy, ┼Ťwinie, du┼╝o drobiu, wino, kukuru
    za, banany, kokos, tamaryndy, pomara┼äcze. ÔÇô Mieszka┼äcy p o tomkowie Portugalczyk├│w iMurzyn├│w.ÔÇô Zatrudnienie rybo┼éo wstwo, ch├│w byd┼éa, rolnictwo, prz─Ödzenie we┼ény, tkactwo, gar barstwo, handel z zawijaj─ůcemi okr─Ötami.ÔÇô Religia katolicka. Rz─ůd w osobie portugalskiego namiestnika mieszkaj─ůcego w Porto Praya. W ostatnichjednak czasach rz─ůd mia┼é by─ç przeniesiony na wysp─Ö Sgo Wincentego i tam nowe miasto pod imieniem Mindello za┼éo┼╝one by─ç mia┼éo. Roku 1831 ludno┼Ť─ç wynosi─ç mia ┼éa 88,460, z czego jednak, w ci─ůgu trzech lat, dla nieprzer wanej suszy, a st─ůd nieurodzaju ig┼éodu wymar┼éo do 1833 r.
    przeszło 30,000 osób.
    Tom II 45 ÔÇô 354 ÔÇô
    5) Wyspy gwinejskie. Od 1┬░20’ÔÇôpo┼éud. do4″ po┼én. szer.
    a od 2 3 3 0 ÔÇô 25’40ÔÇÖ wsch. d┼éug. Cztery wyspy: Fernando del Po, wyspa Ksi─ů┼╝─Öca, ┼Ü. Tomasza i Anno-Bon. S─ů to wychylone
    z oceanu massy gór i skał, a przecież bardzo żyzne, podostatkiem
    maj─ůce wody. Wydaj─ů wszelkiego rodzaju owoce, kukuruz─Ö, m a
    niok, ry┼╝, yams, banany, proso, trzcin─Ö cukrow─ů, kaw─Ö, bawe┼én─Ö:
    ┼╝yje tu byd┼éo, owce, drob.ÔÇô Mieszka┼äcy: Biali, Murzyni iMulaci.
    Znaczny prowadz─ů handel z p┼éyn─ůcemi do Gwinei okr─Ötami, kt├│re si─Ötuopatruj─ůw┼Ťwie┼╝─ůwod─ůiinnerozmaitepotrzeby.ÔÇô Religia
    katolicka.Wyspy tenale┼╝─ůdoPortugalczyk├│w,kt├│rzy1778trzy z nich odst─ůpili Hiszpanom, a tylko zatrzymali sobie ┼Ü. Tomasza Nigdy przecie┼╝ Hiszpanie odst─ůpionych sobie wysp w posiadanie nieobejmowali,anawetjedn─Ö(FernandodelPo 1827r.An glikom odst─ůpili dlatego uwa┼╝a─çjejeszczemo┼╝najakoportu
    galskie posiad┼éo┼Ťci. Anglicy za┼éo┼╝yli byli na Fernando Po osad─Ö, ale j─ů znie┼Ťli zprzyczyny niezdrowego klimatu.
    6) Wyspy┼Ü.MateuszaiWniebowst─ůpienia,pierwszapod15
    wsch. dług. a 1 połud. szer. niezamieszkała, iwreszcie nie ma
    o niej pewnych wiadomo┼Ťci; druga pod 3┬░19′ wsch. d┼éug. a 8┬░
    po┼éud. szer. bardzo suchy, wygas┼éy wulkan, dot─ůd prawie bez
    ro┼Ťlin, ledwo nieco dzikich k├│z wy┼╝ywi─ç mog─ůca, ale mn├│ztwo
    ma ┼╝├│┼éwi├│w,adlaswych wybornych przystanicz─Östobywaod wiedzana niedawnoosadzilij─ů(batalionem)ipot─Ö┼╝nieobwarowali
    Anglicy. Od tego czasu pokopano studnie, pozak┼éadano wodo ci─ůgi, magazyny, pobudowano koszary, domy, zasadzono r├│┼╝ne drzewa i zasiano rozmaite ro┼Ťliny, a tak nie tylko udaj─ů si─Ö w y bornie wszelkie europejskie, ale nawet podr├│wnikowe ro┼Ťliny a szczeg├│lniej s┼éodkie kartofle. Wyspa tajest teraz nader dla Anglik├│w wa┼╝na, jako stacya ┼╝eglugi do Indyj wschodnich ija ko ogniwo wielkiego ┼éa┼äcucha kommunikacyj kt├│ry oni po ca┼éej kuli ziemski├ęj rozci─ůgn─Öli. Tu oni sk┼éadaj─ů towary i opatruj─ů okr─Öty nie tylko w ┼╝ywno┼Ť─ç, ale i w amunicy─ů do dalszej ┼╝eglugi
    7) Wyspa ┼Ü. Heleny. Le┼╝y pod 16┬░ po┼éud. szer. a 11┬░3′ wsch. d┼éug. Jest to 3; mil kwadr, powierzchni maj─ůca, bazaltowa, na ÔÇô 355 ÔÇô
    obszernymoceanie,o 180 milodafryka┼äskiegol─ůdurzuconaska ┼éa,kt├│ra ca┼é─ůsw─ů s┼éaw─Ö winna d┼éugiejniewoli i┼Ťmierci Napoleona.
    Ca┼éa powierzchnia tej wyspy naje┼╝ona jest go┼éemi ska ┼éami, z pomi─Ödzy kt├│rych najwy┼╝sza zwana cyplem Dyany wznosi si─Ö na 2,700 st├│p nad powierzchni─ů morza. Miejsca ziemi─ů p o kryte s─ů nader ┼╝yzne, maj─ů bardzo bogat─ů wegetacy─ů i ir├│d┼éa
    najczy┼Ťciejsz├ęj wody. Brzegi w oko┼éo na 800 do 1200 st├│p wysokie, w jedn├ęm tylko miejscu, w zatoce Jamestown, s─ů przy st─Öpne. Klimat zdrowy, niebo prawie zawsze pogodne; nieznane
    tu s─ů orkany ani trz─Ösienia ziemi, ale cz─Östokro─ç up┼éynie dwa i trzy lata a kropla deszczu nie upadnie. Ta okoliczno┼Ť─ç a razem nies┼éychane mn├│ztwo szczur├│w na ca┼éej wyspie, prawie niepo dobn─ů czyni─ů nadziej─Ö jakiejkolwiek korzy┼Ťci zuprawy zbo┼╝a; ale za to najprzedniejsze europejskie, afryka┼äskie iindyjskie owoce wybornie si─Ö tu udaj─ů. Najwy┼╝sze miejsca pi─Ökn─ů okryte s─ů w e getacy─ů, kiedy przeciwnie p┼éonne s─ů niziny i doliny. Zaprowa dzono tu wszystkie europejskie zwierz─Öta domowe pr├│cz tego s─ů kuropatwyiniekt├│re┼Ťpiewaj─ůceptaki. Mieszka┼äc├│wlicz─ůteraz ÔÇô 356 ÔÇô
    3000, dawniej wraz zgarnizonem cesarza strzeg─ůcym by┼éo ich do6000. Wysp─Öt─Öodkryli,1502r.Portugalczycywdzie┼ä┼Ü. Heleny, iprobowali na niej uprawy ziemi. Roku 1600 zdobyli
    j─ů Hollendrzy, a 1650 Anglicy, kt├│rzy uczynili z ni├ęj stacy─ů na
    drodzedoIndyjwschodnich. JedynemiastoJomestownleżyw głę
    bi pi─Öknej zatoki, w dolinie bronion├ęj warowni─ů o siedmiu b a
    teryach. Miasto to, dosy─çdobrze zabudowane, ma teatr i obser
    watoryum. Hotelgubernatoraodznaczasi─Öwytworno┼Ťci─ůipi─Ö
    knym ogrodem. Wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çmieszka┼äc├│w┼╝yjerozproszonapo wyspie,adomiastaschodz─ůsi─ůtylkow zarcuikwietniu,kiedy
    przybywaj─ů z Indyj okr─Öty.
    Na całej wyspie jedna tylko jest równina Longwood, blizko
    p├│┼é mili obwodu maj─ůca, do 2000 st├│p wysoka jedna tylko, bardzo w─ůzka, przykra i spadzista prowadzi do ni├ęj ┼Ťcie┼╝ka. Na tejto r├│wninie stoi dom w kt├│rym mieszka┼é Napoleon. Prosty kamie┼ä ocieniony kilk─ů wierzbami oznacza gr├│b w kt├│rym do 1840 r. spoczywa┼éyjego zw┼éoki.
    8) Tristand’Acunha,pod37″6″po┼éud.szer.a5┬░d┼éug.:trzy skaliste wyspy Isleofrefreshment(wyspaodpoczynku), IslePin tades i Isle Lowell. W y s p tych d┼éugo nie dostrze┼╝ono, a┼╝ nareszcie podr├│┼╝nyimieniem Lombart,zp├│┼énocnejAmeryki,obj─ů┼éjew po siad┼éo┼Ť─ç 1810, za┼éo┼╝y┼é na nich osad─Ö i wkr├│tce j─ů pot├ęm opu┼Ťci┼é. Od niedawnego czasu utworzy┼éa si─Ö tam znowu ma┼éa osada z Anglik├│w. Przedziwnie udaje si─Ö im uprawa cukru i kawy. Wiele tak┼╝e znajduje si─Ö na wyspie dzikich k├│z i ┼Ťwini. W o d a iprzystanie bardzo dobre. Wyspy te s─ů nader dogodne dla okr─Ö t├│w p┼éyn─ůcych do Australii.
    -o$$ $o-
    b) Wyspy wschodnie. ÔÇÜ
    1) Sokotora 12┬░10′ p├│┼én. szer. imi─Ödzy 71┬░40’ÔÇô72┬░41′ wsch. d┼éug, na wsch├│d od przyl─ůdka Guardafui oko┼éo 5 0 ÔÇô 6 0 mil kw. ÔÇô 357 ÔÇô
    obszerna, tworzy ostry tr├│jk─ůt, wewn─ůtrz jest g├│rzysta. Wiele g├│r jest na 5000″ wysokich. Ca┼éa wyspa opasana dzikiemi, p┼éon nemi brzegami, wewn─ůtrz przedstawia si─Ö jak zielone b┼éonie, na kt├│r├ęm wznosz─ů si─Ö lasami zaros┼ée g├│ry, rozpo┼Ťcieraj─ů ┼╝yzne d o linyiwytryskuj─ů┼║r├│d┼éa. P┼éodamij├ęjs─ůaloes,smoczakrew(drze wo) iinne drzewa gummowe, pomara┼äcze, tamaryndy, daktyle it. d. Z pomi─Ödzy czworono┼╝nych zwierz─ůt s─ů: wielb┼é─ůdy, owce, wo┼éy,os┼éy,kozy,zybety. Mieszka┼äc├│w4ÔÇô5000, kt├│rzyju┼╝to mieszkaj─ů w g├│rach, i ci zdaj─ů si─Ö by─ç tam rodowici, ju┼╝ mie sza┼äcy pochodz─ůcy od Portugalczyk├│w, Arab├│w iafryka┼äskich niewolnik├│w, ju┼╝ wreszcie mieszka┼äcy pobrze┼╝├│w stanowi─ůcy 3 cz─Ö┼Ťci og├│┼éu mieszka┼äc├│w, zajmuj─ůcy si─Ö chowem byd┼éa. Ma┼éo oddaj─ů si─Ö tu rolnictwu, uprawiaj─ů tylko nieco prosa i tytuniu. Ale du┼╝o zbieraj─ů aloesu i smoczej krwi (gummy). Roku 1835 Anglicy kupili t─Ö wysp─Ö od Imama Moskaty, kt├│rego uwa┼╝ano za j├ęj pana, iz┼éo┼╝ono zapasy wszelkich potrzeb dla parow├ęj ┼╝eglugi mi─Ödzy Indyami wschodniemi a Suez nad morzem czerwon├ęm.
    2) Sechelle. Mi─Ödzy 4 i5┬░po┼éudn. szer., a 72ÔÇô74″ wschod.
    d┼éug. Jestto archipelag sk┼éadaj─ůcy si─Ö ze 3 0 wysp, z kt├│rych l e
    dwo 15 zas┼éuguj─ů na uwag─Ö wielko┼Ťci─ů iproduktami. Tylko n a
    st─Öpuj─ůcetrzys─ůzamieszka┼ée:Mahe czyliSechella,PrasliniLa
    Digue, które 1819 r.liczyłyogółem 6500 mieszkańców,zajmu
    j─ůcych si─Ö upraw─ů kawy, bawe┼ény, trzciny cukrowej, korzeni i
    chowem byd┼éa. A przyt├ęmbogates─ůwyspy w palmy kokosowe,
    ┼╝├│┼éwie, mi─Ödzy kt├│remi znajduj─ů si─Ö tu pi─Ökne szylkrety, stano
    wi─ůce wa┼╝ny przedmiot handlu na brzegach morskich po┼éawiaj─ů
    si─Ö r├│┼╝ne gatunki ryb izwierz─ůt morskich. Wyspy tedopierood 1780r.s─ůzamieszka┼ée,kiedy*jwyjeFrancuzi korzeniena
    nich uprawia─ç zacz─Öli; teraz nale┼╝─ů do Anglik├│w.
    3) Admiranty. Mi─Ödzy 4 i 6┬░ po┼éud. szer. a 6 9 ÔÇô 7 3 ┬░ d┼éug.
    bogate w palmy, ryby idzikie go┼é─Öbie, tudzie┼╝ obfite w zdrow─ů wod─Ö; obecnie maj─ů by─ç zamieszka┼ée przez lud zajmuj─ůcy si─Ö upraw─ůkukuruzy,kassawyiry┼╝u,tudzie┼╝chowem byd┼éaiowiec. Jest to r├│wnie┼╝ posiad┼éo┼Ť─ç angielska. ÔÇô 358 ÔÇô
  1. Madagaskar. Od 12ÔÇô26″ po┼éud. szer. a60ÔÇô70┬░ d┼éug.
    oddzielona od Afryki kanałem mozambickim; powierzchnia jej
    wynosi 10,500 mil kw. jest wi─Öc najwi─Öksz─ů z wysp afryka┼äskich.
    Grunt:wielki11ÔÇô12,000 wysoki┼éa┼äcuchg├│rci─ůgniesi─Öprzez
    wyspę od południa ku północy, najwyższejego szczyty w stronie
    p├│┼énocnejWigagora,druginapo┼éudniuBostimeni.W og├│lno┼Ťci
    powierzchni─ů kraju sk┼éadaj─ů na przemian ┼╝yzne doliny i lesiste g├│ry. Przyl─ůdki: Natal i ┼Ü. Sebastyan na p├│┼énocy; ┼Ü. Andrzej i
    Wincenty na zachodzie, S. Marya na południu iwschodzie. Z a toki Idzi, Ś. Augustyn, Mansiatre, Bombetoo i Passandawah.
    Rzeki: Manangury, Mananzary, Mandrery, Mansiatra. Klimat:
    pomimo pas gor─ůcy, z przyczyny wysokich g├│r iwiatr├│w morskich
    ciep┼éo dosy─ç umiarkowane, wyj─ůwszy pobrze┼╝a; powietrze przy najmniej dla krajowc├│w zdrowe, Europejczykom za┼Ť nie s┼éu┼╝y┼éo.
    P┼éody: z┼éoto, srebro, cyna, ┼╝elazo, stal, mied┼║, drogie kamienie, saletra, s├│l kopalna, ambra, kryszta┼é g├│rny (bardzo pi─Ökny), r ├│ ┼╝ne wody mineralne i ciep┼ée k─ůpiele, pomara┼äcze, cytryny im e lony, kokos, ananasy, areka, betel, indygo, ignamy, banany, i m bir, szafran, trzcina cukrowa, kawa, bia┼éy pieprz, wiele gatunk├│w gummy, tytu┼ä,bawe┼éna,len,oliwa,ry┼╝irozmaitegatunkizbo┼╝a, kosztowne gatunki drzew i wiele w┼éa┼Ťciwych t├ęj wyspie ro┼Ťlin, jako to: rawendzara, froraha, harama, sandraha, rawena czyli indyjska trzcina kwiatowa, kt├│rej u┼╝yteczne s─ů wszystkie cz─Ö┼Ťci, wakwoa, rafia i t. d.; byd┼éo, bawo┼éy, kozy, mn├│ztwo owiec, ┼Ťwinie, borsuki, zybety, ma┼épy, mn├│ztwo gatunk├│w ptak├│w, g─Ösi, kaczki, kury, perlice, ba┼╝anty, go┼é─Öbie, wieloryby i inne morskie zwierz─Öta: ryby i raki morskie; w rzekach pe┼éno krokodyl├│w: l─ůdoweimorskie┼╝├│┼éwie,pszczo┼éy,jedwabniki. Mieszka┼äcy,na zywaj─ůcy si─Öu siebie Madekassy czyliMalgasze,ju┼╝ mahometa nie,ju┼╝ po cz─Ö┼Ťci jeszcze poganie zdaj─ů si─Ö by─ç mi─Öszanin─ů r├│ ┼╝nych narod├│w, mi─Ödzy kt├│remi ┼éatwo rozezna─ç mo┼╝na rasy Ara b├│w, Malaj├│w i Murzyn├│w. Ta r├│┼╝nica pochodzenia sta┼éa si─Ö powodem podzielenia mieszka┼äc├│w na pewne kasty, jako to: na Woadziry (szlacht─Ö), Lohawohit (pochodz─ůcy ze szlachty), Oncoa, ÔÇô 359 ÔÇô
    (poddani),Ondeweniewolnicy. Nie-czarnidziel─ůsi─Önapotomk├│w arabskichimalajskich Arabowienapokolenia:ZafieRamini(pa nuj─ůce) iinne. Pokolenie panuj─ůce dzieli si─Ö znowu na Rhoar drian, wy┼╝sz─ů, Anakandrian, ni┼╝sz─ů szlacht─Ö i Oncacy gmin. Madekasi, s─ů ba┼éwochwalcy i zabobonni, a j─Özyk ich zdaje si─Ö by─ç mi─Öszanin─ů arabskiego i malajskiego. Lud ten w og├│lno┼Ťci jest przystojny,go┼Ťcinny,┼éagodnegocharakteru. Handluniewolnika mi nauczyli si─Ö od Europejczyk├│w. Podzielony na ma┼ée pa┼ästwa ┼╝yje bardzo swobodnie, pod rz─ůdami naczelnik├│w, kt├│rych w ┼é a
    dza nader jest ograniczona. O d niedawnego czasu wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç wyspy podbi┼é sobie jeden zjej lud├│w zwany Owas, kt├│rego n a czelnik imieniem Radama za┼éo┼╝y┼é kr├│lestwo madagaskarskie Nadzwyczajny ten cz┼éowiek zagarn─ůwszy wi─Öksz─ů cz─Ö┼Ť─ç wyspy, postanowi┼é ucywilizowa─ç swych poddanych. Wszed┼é w zwi─ůzki z wielu europejskiemi narodami, a szczeg├│lniej z Anglikami i Francuzami, wys┼éa┼é m┼éodych ludzi do Londynu i Pary┼╝a, aby si─Ö tam nauczyli sztuki nauk europejskich, a tymczasem w kraju z a rz─ůdzi┼é wykonanie wielu dzie┼é wa┼╝nych. Od 1816 roku przyj─ů┼é w sw├ęmpa┼ästwieangielskichmissyonarzy,kt├│rzyza┼éo┼╝ylibardzo wiele szk├│┼é, a nawet otworzyli jedn─Ö wy┼╝sz─ů szko┼é─Ö. Zawartym
    traktatem zgubernatoremangielskimwyspy Islede France,obo wi─ůza┼é si─Ö znie┼Ť─ç handel niewolnik├│w w swych krajach. Nieszcz─Ö ┼Ťciem, m┼éody ten monarcha nie ┼╝y┼é tak d┼éugo jak ┼╝yczy─ç nale┼╝a┼éo dlawykonaniachwalebnychjegoplan├│w w┼éasnajego┼╝onapo zbawi┼éa go ┼╝ycia 1828 itron sobie przyw┼éaszczy┼éa. Wynik┼ée ztakgwa┼étownego kroku zaburzenia izami─Öszania niedozwalaj─ů przewidzie─ç jaki dalej czeka los pa┼ästwo Radama. Rozmaite s─ů zdania o ludno┼Ťci Madagaskaru, jedni podaj─ů j─ů na 800,000, a drudzylicz─ůa┼╝do4 milion├│w.Tananastolicapa┼ästwaOwaszawie ra─çma 50ÔÇô80.000 mieszka┼äc├│w. Zatrudnieniem mieszkanc├│w tej
    wyspy jest rolnictwo, ch├│w byd┼éa, rybo┼é├│wstwo, polowanie, far bierstwo, wyrabianie z┼éota i ┼╝elaza, robota wszelkiego rodzaju rogowychidrewnianych sprz─Öt├│w,gark├│w, lin,sieci,plecionek. Handel prowadz─ů ze wschodni─ů Afryk─ů i Europejczykami a m i a ÔÇô 360 ÔÇô
    nowiciezAnglikamiiFrancuzami. Sprzedaj─ů: ambr─Ö, szylkret, ry┼╝, benzoes, deski, byd┼éo, niewolnik├│w; kupuj─ů: tkaniny, ple cionki, bro┼ä paln─ů, proch, w├│dk─Ö. Rozszerzanie chrze┼Ťcia┼ästwa mia┼éo by─ç w ostatnich czasach surowo wzbronione.
    Najpierwsi Portugalczycy 1506 r.odkryli t─Ö wysp─Ö p├│┼║niej odwiedzali j─ů cz─Östo Hollendrzy, ale ani pierwsi ani drudzy nie osiadali na niej. O d r. 1665. Francuzi za┼éo┼╝yli tam kilka osad, i pomimo dokuczliwo┼Ťcize strony mieszka┼äc├│w iklimatu, wytrwa le si─Ö utrzymywali.
    5) Wyspy Komory mi─Ödzy 11 a 14┬░ po┼éud. szer.i60ÔÇô63′ wsch. d┼éug. Jest ich czt├ęry: An┼╝uan (Joanna), wielka Komora, Majotto iMohilla. Grunt wiele wzg├│rz ig├│r w cz─Ö┼Ťci znacznie wysokich, w og├│lno┼Ťci jednak ziemia bardzo ┼╝yzna. Klimat nader przyjemny. P┼éody: drogie owoce, ry┼╝, trzcina cukrowa, kokos, areka, pisang, byd┼éo, kozy, dr├│b, ryby. Mieszka┼äcy arabskiego pochodzenia, mahometa┼äskiej religii, zatrudnieni rolnictwem, ogrodnictwem, rybo┼é├│wstwem, chowem byd┼éa ibudowaniem m a ┼éych wodnych statk├│w. Handel prowadz─ů z zawijaj─ůcemi do nich ┼╝eglarzami kt├│rym zbywaj─ů owoce, ┼╝ywno┼Ť─ç, kauris, za paln─ů bro┼ä,
    amunicy─ů, sukna,r├│┼╝netkaninyit.d.Ka┼╝dawyspazostajepod rz─ůdem w┼éasnego kr├│la: w┼éadzca na An┼╝uan jest najpot─Ö┼╝niejszy, przemieszkiwa w mie┼ŤcieMaczadu.
    6) WyspyMaskareny,mi─Ödzykt├│remidwie,s─ůBourboniFran cuzka (┼Ü.Maurycego). Wszystkie le┼╝─ů pod 2 0 ÔÇô 2 2 ┬░ po┼éud. szer. a 73┬░ÔÇô75’30ÔÇÖ wsch. d┼éug. izawieraj─ů 132 mil kw. przestrze ni.ÔÇô Grunt: wulkaniczny. Wyspa Francuzka otoczona ┼éawami korali przedstawia od morza wysok─ů i coraz ku ┼Ťrodkowi wy┼╝sz─ů, wybornie uprawion─ů, a szczeg├│lniej trzcin─ů cukrow─ů zasadzon─ů p┼éaszczyzn─Ö uprawat├ęjtrzcinytakdalecebogatydajetamplon i┼╝ 1833 r.wywieziono z tejwyspy 79 mil. funt├│w cukru. Naj wy┼╝sza2500st├│p wysokag├│raPieterbothko┼äczysi─Öw kszta┼écie obeliska,ir.1832pierwszyrazzwiedzonazosta┼éa Burbontak┼╝e ma podobie┼ästwo g├│ry zacz─ůwszy od brzeg├│w ku ┼Ťrodkowi co razwy┼╝szej,najwy┼╝szyzwieluszczyt├│wjestwielkaMoena9-10,000 ÔÇô 361 ÔÇô
    st├│p wysoka, a trzy Salassy, wygas┼éy wulkan, wznosz─ů si─Ö do 9 6 0 0 st├│p. ┼Ürodek wyspy nie jest uprawny, kiedy przeciwnie na pobrze┼╝ach najpi─Ökniejsze wida─ç zasiewy iplantacye. Klimat na wyspie Bourbon rozkoszny, na Francuzki├ęj za gor─ůcy, tylko po┼éudniowo-wschodniewiatryniecogomiarkuj─ů.ÔÇô P┼éody:┼╝ela zo, ambra, ry┼╝, zbo┼╝e, gwo┼║dziki, muszkatowe ga┼éki, indygo, b a we┼éna, kawa, pieprz, cukier, cynamon, sago, wszelkiego rodzaju owoce, kosztowne gatunki drzewa, gumma; byd┼éo, kozy, ┼Ťwinie, zwierzyna, dr├│b, ryby, szylkrety.ÔÇô Mieszka┼äc├│w og├│┼éem do 205,000. sk┼éadaj─ůsi─Özbia┼éychkolonist├│w,Murzyn├│w, Kreol├│w. G ┼é ├│ w n ├ę m ich zatrudnieniem plantacye ihandel produktami. W p r o wadzaj─ů tam wino, oliw─Ö, myd┼éo, wyroby fabryczne ir─Ökodziel niane. Wyspa Bourbon,(podczasrewolucyiIledeR├ęunion,potem Buonapartezwana)nale┼╝ydoFrancuz├│w, aza┼ŤWyspafrancuzka (Ilede France)jest teraz posiad┼éo┼Ťci─ů angielsk─ů. Roku 1831 sza cowano przyw├│z do wyspy Bourbon na 7,315,700 a wyw├│z na 9,910,900 frank├│w. W y w ├│ z z Anglii do wyspy francuzkiej wart by┼é 280,900, a wyw├│z 724,280 fun. szterl.
    ÔÇó$$$ÔÇó
    H I S T 0 R Y A.
  2. ┼Ürednie wieki Afryki mniej wa┼╝n─ů jeszcze przedstawiaj─ů
    history─ů ni┼╝ dzieje w tych┼╝e czasach Azyi. Wi─Öksza bowiem cz─Ö┼Ť─ç
    Afryki, zamieszkała przez ludy dzikie i prawie niedostępna, nie
    mate┼╝┼╝adn├ęjhistoryi. Nawetlepiejznanenampa┼ästwatejcz─Ö┼Ťci
    ┼Ťwiata swemi obecnemi kszta┼étami prze┼╝y┼éy epok─Ö towarzyskiego
    ipolitycznegoznaczenia. UpustyjezioraMerys,obeliski,piramidy odnosz─ů si─Ö do czas├│w poprzedzaj─ůcych wojn─Ö troja┼äsk─ů (1200
    latprzedNar. Chr.) lubwkrótce sięponiejwzniosły. Zapano wania Faraonów Egipcyanie opłynęli Afrykę. Na kilka w i e k ó w
    Tom II. 46 ÔÇô 362 ÔÇô
    przeder─ůchrze┼Ťcia┼äsk─ů(525ÔÇô332) Egiptuleg┼éprzemocyPer s├│w. Aleksander W . zdoby┼é kr├│lestwo Faraon├│w, a po podziale wielkiej monarchyi macedo┼äskiej Egipt, pod Ptolomeuszami s┼éy n─ů┼é jako g┼é├│wne siedlisko nauk, sztuk ihandlu. Nieszcz─Ösna p o lityka Kleopatry c├│rki Ptolomeusza Auletesa, wystawi┼éa ten kraj na ┼éup Rzymian, kt├│rzy ju┼╝ wprz├│dy zniszczyli byli kwitn─ůce handlem pa┼ästwo kartagi┼äskie w Afryce. –
  3. Z rzymskiej prowincyi w Afryce powsta┼ée (429ÔÇô442 po
    Nar. Chr.) państwo Wandalów, do wielkiej przyszło potęgi pod Genzerykiem; wkrótce jednak upadać zaczęło; Belizaryusz Z : l W 0
    jowaniem p├│┼énocnych pobrze┼╝├│w Afryki dla greckiego cesarstwa (534) pot─Ög─Ö Wandal├│w zniszczy┼é. –
  4. Z podzia┼éu rzymskiego pa┼ästwa mi─Ödzy syn├│w Teodozyusza Egipt tak┼╝e do wschodniego cesarstwa przy┼é─ůczony zosta┼é. Pod niedo┼é─Ö┼╝nemi rz─ůdami kraj ten coraz bardziej upada┼é w barba rzy┼ästwo, a nieustanne rozterki z powodu spor├│w religijnych , u┼éatwi┼éy fanatycznym Arabom podbicie go przez Amru, wodza kalifa Omara (640). –
  5. Prędko już posuwali się Arabowie przez inne kraje pół
    nocnej Afryki a┼╝ do g├│r Atlasu izawojowane prowincye nazwali
    (około800r.)Mogreb (tojestkrajzachodni),zczegopowstało
    Marokko. RozmaiteatolidynastyezabierałyAbassydomjednępo
    drugiej północne prowincye Afryki, które znowu, lubo na krótki
    czas(do979)po┼é─ůczyliFatymidowie. ZejrydowieopanowaliBar
    bary─ů, ale ledwo utrzymawszy si─Ö przy wschodniej cz─Ö┼Ťci, ust─ůpi─ç
    musieli reszt─Ö Almorawidom, kt├│rzy wybudowali Marokko idzier
    ┼╝ylijedo 1146 r. kiedy Almohadowie pod wodzem Abdolmumen
    zdobywszy miasto, pa┼ästwo (1152ÔÇô1159) powi─Ökszyli jeszcze
    innemi posiad┼éo┼Ťciami Zejryd├│w, za┼Ť Tripoli wprz├│d jeszcze zaj─ů┼é by┼é Roger sycylijski. Od morza czerwonego, Arabowie (od 932)
    zagarn─Öli pobrze┼╝a Afryki, Zangwebaru iMozambiku, a┼╝ do Kwiloa iza┼éo┼╝yli pa┼ästwa Mozambik, Melind─Ö, Brawa, Guiloa i Sofala (1002ÔÇô1036): anadtoodkryliizdobyli(1069)Nigrycy─ů. Ale ich posiad┼éo┼Ťci z czasem rozsypa┼éy si─Ö na wiele pa┼ästw. ÔÇô 363 ÔÇô
  6. Ksi─ů┼╝─Öta Murzy┼äscy, z pokolenia Abuchof za┼éo┼╝yli (1206) pa┼ästwo w Tunis, Merymidowie za┼Ť byli panami Fezu iMarokko iutrzymywali si─Ö a┼╝ do r. 1550, kiedy Szeryfowie zpokolenia Hassan, pa┼ästwo to podbili. Podzieli┼éo si─Ö ono pot─çm na wiele drobnychcz─Ö┼Ťci,kt├│rechciwykrwiMulejIsmaelznowu razem po┼é─ůczy┼é(1676ÔÇô1678). Algierprzezjaki┼Ťczasby┼éprowincy─ů maroka┼äskiego pa┼ästwa inareszcie dosta┼é si─Ö jako wyposa┼╝enie
    jednemu z ksi─ů┼╝─ůt panuj─ůcego domu.
  7. Egipt oddawna już wydarli Arabom osmańscy Turcy: ode
    bra┼égoSaladynarabskimFatymidom(1171).W o┼Ťmdziesi─ůtlat pot├ęm, kiedy kr├│l francuzki Ludwik IX, zaj─ů┼é cz─Ö┼Ť─ç Egiptu, o p a nowali ten kraj Mamelucy, tatarskie, zaci─Ö┼╝ne wojsko Turk├│w. Atoli ich su┼étana zwyci─Ö┼╝y┼é (1517) cesarz turecki Selim II iz a mieni┼é Egipt na prowincy─ů tureck─ů. Od owego to czasu puszcza ┼éa Porta Egipt w dzier┼╝aw─Ö jako najbogatsze wielkorz─ůdztwo, tak i┼╝ haracz z tego kraju, za su┼étana Sulejmana Ranuni (prawo dawcy) wynosi┼é 1,200,000 dukat├│w, p├│┼║niej spad┼é na 800,000 anareszciena600,000. Krajtenrzadkokiedykosztowa┼épokoju, trapi┼éy go zawsze bunty izawichrzenia Mameluk├│w, a przy ko┼äcu
    XVIII wieku naszedł go Napoleon Bonaparte (1798. Przybycie
    Francuz├│w przed Aleksandryq (1 lipca); Marmont bierze Rozett─Ö;
    ilota odpływa pod Abukir (6 lipca : bitwa pod piramidami z M u radbejem:zdobycieKairu(22lipca;bitwamorska(o63w wie
    cz├│r 1 sierpnia, zniszczenie loty francuzki─çj przez admira┼éa Nel– sona, przez co Bonaparte od Francyi odci─Öty zosta┼é Egipt og┼éo szony prowincy─ů francuzk─ů, otrzymuje zarz─ůd na spos├│b francuzki (27 lutego 1799), bitwa l─ůdowa pod Abukir, po powrocie B o napartegozwyprawy syryjskiejMustafabaszapobityidonie woli pojmany (26 lipca : Bonaparte opuszcza Egipt (26 sierpnia); Kleberginiezr─Ökimordercy(14czerwca1800: Anglicypoka zuj─ů si─Ö pod Aleksandry─ů (1 marca 1801), a Francuzi, po bezko rzystnym oporze przymuszeni zostaj─ů ust─ůpi─ç z Egiptu (17 sier pnia). Mehmed Ali basza (od 1806) namiestnik Egiptu dokona┼é w tym kraju nadzwyczujnych rzeczy dla dobra handlu, ┼╝eglugi, z a ÔÇô 364 ÔÇô
    lew├│w, rolnictwa i przemys┼éu. Jego dwuznaczne post─Öpowanie po krwawej bitwie pod Nawarynem (20 pa┼║dziernika 1827) gdzie sama flota egipska drogo op┼éaci─ç sobie kaza┼éa odniesione przez europejskie mocarstwa nad ni─ů zwyci─Öztwo, ┼Ťci─ůgn─Ö┼éo na┼ä po zbawiaj─ůcy go jego dostojno┼Ťci wyrok su┼étana. Mehmed Ali nie tylko potrafi┼é odwr├│ci─ç z┼ée skutki su┼éta┼äskiego firmanu, ale nadto zdoby┼é Akr─Ö w Syryi (27 maja 1832), wygra┼é stanowcz─ů bitw─Ö przeciwko wielkiemu wezyrowi w Azyi mniejszej, zagrozi┼é nawet Konstantynopolowi, i tylko zbrojn├ęm wyst─ůpieniem Rossyi do odwrotu zmuszony zosta┼é. Traktat w Kutahia (1833) potwierdzi┼é by┼éjego w┼éadz─Öw Azyi,azwyci─ÖztwopodNizyb(1839)ir├│wno czesne oddanie si─Ö m u w r─Öce floty tureckiej, bardziej go jeszcze wzmocni┼éo (ob. Azy─ů 22, iTurcy─ů europejsk─ů 21)
  8. Od 1500 r. Portugalczycycorazbardziejszerzyliswepa nowanienapobrzeżachafrykańskich. WprzódnimopłynęliAfry kę,już na brzegach barbaryjskich zajęlibylikilka miast. Między
    1418a1429r.odkryliPortoSantoiMadeir─Ö. HenryksynJanaI,
    maj─ůc sobie zlecony zarz─ůd wszystkich odkry─ç portugalskich, sta
    n─ů┼é na przyl─ůdku Bia┼éym (1440), na wyspie Arguin (1444), na
    przyl─ůdku Zielonym (1446), na wyspach Azorskich (1448) id o
    tarłażdoSierraLeone(1463). Od 1471-1484r.odkrytezostały
    Ś.Tomasz,Anno-BoniKongo. Gwinejskietowarzystwo han
    dlowe przyw┼éaszczy┼éo sobie wy┼é─ůcznie handel z┼éota. Bart┼éomiej
    Diaz posun─ů┼é sw─ů morsk─ů podr├│┼╝ a┼╝ do ostatniego, po┼éudniowego ko┼äca Afryki (1486), kt├│ry nazwa┼é przyl─ůdkiem burzy (cabo d o s
    todos los tormentos), jego za┼Ť kr├│l, Jan II, uwa┼╝aj─ůc to odkrycie zaznak szcz─Ö┼Ťliwej wr├│┼╝by, zmieni┼é ow─ů nazw─Ö na Przyl─ůdek Dobrej Nadziei. Tymczasem Hiszpanie opanowali wysp─Ö K a
    nary─ů (1491)
  9. Nazw─Ö Przyl─ůdka Dobrej Nadziei usprawiedliwi┼éa nowa

droga do Indyj wschodnich, kt├│r─ů ten przyl─ůdek obje┼╝ono. W a sko de Gama odkrywszy po drodze wysp─Ö ┼Ü. Heleny (1497) zaj─ůwszy na portugalsk─ů posiad┼éo┼Ť─ç Mozambik, Monbaz─Ö, Melind─Ö zap─Ödzi┼é si─Ö (1498) a┼╝ do wschodnioindyjskiego p├│┼éwyspu.

ÔÇô 365 ÔÇô
W owych toczasachpanowaniePortugalczyk├│wrozci─ůga┼éosi─Öna
afryka┼äskich brzegach od Ceuty iTangeru w ko┼éo a┼╝ do morza arabskiego. Z t├ęmto panowaniem zaczyna si─Ö europejski handel
niewolnikami. Poniewa┼╝wysy┼éanizPortugaliidoAfrykikoloni┼Ťci i urz─Ödnicy byli zwykle ludzie nikczemni lub zepsuci, nie dziw wi─Öc ┼╝e wsz─Ödzie w zdobytych krajach ┼Ťci─ůgn─Öli obrzydzenie i nienawi┼Ť─ç dla portugalskiego imienia i wiele pa┼ästw murzy┼ä skich usi┼éowa┼éo uchyli─ç si─Ö z pod ich wp┼éywu ipanowania. Dla tego kr├│l Sebastyan wys┼éa┼é wielk─ů flot─Ö, kt├│ra zmusi┼éa w┼éa dz─Ö pa┼ästwa Kongo do odst─ůpienia dla Portugalii kraju Angola Szaggas tak┼╝e, lud zamieszka┼éy w g┼é─Öbi Afryki, obowi─ůza─ç si─Ö musia┼é do p┼éacenia haraczu.

  1. Tak ┼Ťwietny stan Portugalczyk├│w trwa┼é a┼╝ do panowania hiszpa┼äskiego: Oran, Algier, Tunis i Tripoli wynios┼éy si─Ö do rz─Ödu niezawis┼éych pa┼ästw, iprzyj─ůwszy do siebiewyp─Ödzonych z Hiszpanii Maur├│w i┼╗yd├│w, rozpocz─Ö┼éy morskie rozboje. Kr├│l wi─Öc kastylijski przyj─ů┼é od papie┼╝a (1494) darowizn─Ö ca┼é├ęj p├│┼é nocnej Afryki. Ximenez minister Ferdynanda I, wystawiwszy wielk─ů si┼é─Ö zbrojn─ů zdoby┼é (1506) Oran iwiele innych miast, zaj─ů┼é (1509) Tripoli izmusi┼é Tunis, Tremccen iAlgier do p┼éa cenia haraczu na wyspie przed ostatni─çm miastem wybudowa┼é warowny zamek. Atoli po ┼Ťmierci Ferdynanda Algierczycy przy

zwali na pomoc tureckiego korsarza Horuk Barbarossa, kt├│ry natychmiast emira Selima Eutemi udusi─ç a siebie kr├│lem og┼éosi─ç kaza┼é. Wtedy to Algier dozna┼é tureckiej tyranii i sam b┼éaga┼é o pomoc Hiszpanii atoliburzarozproszy┼éaflot─Öhiszpa┼äsk─ů,Horuk podbi┼éznowuArab├│wizdoby┼éTunisiTremecen. Wkr├│tceje dnak pobity zosta┼é i ┼╝ycie utraci┼é pod Oranem. Brat jego i n a st─Öpca Chajreddyn, nie widz─ůc sposobu opierania si─Öchrze┼Ťcianom iniech─Ötnym sobie Algierczykom, ust─ůpi┼é (1519) swego kr├│lestwa su┼étanowi Sulejmanowi, kt├│ry go odzia┼é godno┼Ťci─ů Baszy iwoj ka posi┼ékowe przys┼éa┼é. Wtedy Chajreddyn wyp─Ödzi┼é Hiszpan├│w z warown├ęj wyspy, po┼é─ůczy┼é j─ů tam─ů z miastem iprzez to dogodny port pozyska┼é. Nast─Öpnie pochwyci┼é zdradziecko Tunis, zniewo

ÔÇô 366 ÔÇô
lony by┼é jednak (1535) ust─ůpi─ç go Kar├│lowi V, kt├│ry wygnanego kr├│la przywr├│ci┼é. Lecz mniej szcz─Ö┼Ťliw─ů by┼éa druga wyprawa Karola (1541) przeciwko nast─Öpcy Chajreddyna, sardy┼äskiemu renegatowi Hassanowi, gdy┼╝ wszystkie jego usi┼éowania rozbi┼éy si─Ö o pot─Ög─Ö ┼╝ywio┼é├│w. –

  1. Algier podni├│s┼é bunt przeciwko baszom, io┼Ťwiadczy┼é Porcie (1710)┼╝e┼╝adnegowi─Öcejnieprzyjmie. Odtegote┼╝czasupa┼ästwo toprzybra┼éoform─Örepublika┼äsk─ů. Su┼étanpoprzesta┼énat├ęm┼╝e ka┼╝dego Deja, naczelnika republika┼äskiego rz─ůdu w Algierze, mianowa┼é basz─ů, i┼╝e czasami posy┼éa┼é tam swego czausza (urz─Ö dnika stanu) kt├│rego Algierczycy z wszelki├ęm poszanowaniem przyjmowali, raczyli ipot├ęm jak najpr─Ödzej do Konstantynopola odsy┼éali. Algiernieprzestawa┼éstawia─çsi─Özuchwaleeuropejskim mocarstwom, pomimo ukaranie go w 1816 r. przez Anglik├│w i Hollendr├│w, tak i┼╝ Francuzi wyprawiwszy si─Ö z wielk─ů si┼é─ů w czerwcu 1830 r, wyl─ůdowali ipanowanie Deja Hussejna za ko┼äczyli. Hussejn uda┼é si─Önajprz├│ddo W┼éoch ast─ůddo Egiptu, gdzie, po odprawionej pielgrzymce do Mekki, ┼╝y─ç przesta┼é. Lubo Francya wiele ju┼╝ uczyni┼éa dla ustalenia sw├ęj kolonii w Algierze, wiele jednak ponosi─ç jeszcze musi ofiar, gdy┼╝ hordy Kabyl├│w za mieszkuj─ůcych podg├│rza Atlasu opieraj─ů si─Ö wszelkim usi┼éowa niom cywilizacyi, a praw te┼╝ Francyi do sta┼éego posiadania A l gieru Anglia dot─ůd wyra┼║nie nie uzna┼éa. Wi─Öksza ju┼╝ wprawdzie cz─Ö┼Ť─ç bitnych pokole┼ä Beduin├│w podda┼éa si─Ö rz─ůdowi francuz kiemu, atoliwytrwa┼éo┼Ť─çiprzezorno┼Ť─çAbd-el-Kadera, g┼é├│wnego ich naczelnika, w ci─ůg┼éem stawianiu oporu Francuzom, nie raz ju┼╝ zdo┼éa┼éa zachwia─ç wierno┼Ť─ç tych lud├│w i obudzi─ç ch─Ö─ç do niepodleg┼éego koczowniczego ┼╝ycia. Zburzenie Maskary rezyden cyi Abd-el-Kadera (6 grud. 1835), zdobycie szturmem Konstan tyny (13 pa┼║dz. 1837), zaj─Öcie Blidah przez marsza┼éka Wal├ęe (17 maja 1840,Miliany(8czerwca),zburzenieTekedemtu,no w├ęj twierdzy i rezydencyi Abd-el-Kadera (25 maja 1841) przez Francuz├│w (ob. Francy─ů 27).
  2. Od roku 1574, Tunis znowu p┼éaci─ç zacz─ů┼é haracz Turcyi. ÔÇô 367 ÔÇô
  • Atoli Bejowie przyw┼éaszczyli sobie najwy┼╝sz─ů w┼éadz─Ö (1600), a ÔÇó
    w *
    1*
    }} ┬ž ||
    w\: I:0 |┬ę
  • ├Ś
    \:*
    :||| Wł!
    pod Muradem I ijego synami państwo znacznie zostało rozsze
    rzoneizgodno┼Ťci─ůBejatytu┼éBaszypo┼é─ůczony. Od r.1705Tu
    niszacz─ů┼éby─çlennictwemAlgieru su┼étanowiza┼Ť,jakozwierzch
    nikowi,corok podarunkiposyłaćpowinien. GdyFrancuzizajmo
    wali Algier, Tunetanie bynajmni├ęj im nie przeszkadzali, owszem
    po zupełnem tego państwa podbiciu zawarli z nimi przyjaciel skie stosunki.
  1. Tripolis, zdobyte przez Ximeneza dla Hiszpanii, ust─ůpi┼é Kar├│l W (1535) kawalerom malta┼äskim; atoli rozb├│jnik morski Dragut, zdobywszy je podda┼é (1551) Turcyi. Miejsce baszy, po niejakim czasie (1672) zaj─ů┼é Dej, kt├│remu znowu dodany zosta┼é basza, zw┼éadz─ů wszelako nader ograniczon─ů. Zdobycie Algieru przez Francuz├│w wielkie sprawi┼éo na t├ęm pa┼ästwie wra┼╝enie, a najwa┼╝niejsze wynik┼ée st─ůd skutki by┼éy: odmowienie wszelkiego haraczu, wypuszczenie na wolno┼Ť─ç niewolnik├│w, zaprzestanie w y sy┼éania kapr├│w przeciwko europejskim okr─Ötom, wynagrodzenie Francyi800,000frank├│w(wsierpniu1830ob.hist. kr├│lesoboj.
    Sycyl. 13). –
  2. Rozbojem morskimtrudni─ůcesi─Öafryka┼äskiepa┼ästwa,tu dzie┼╝ cesarstwo Fezi Marokko, prawie zupe┼énie wyrugowa┼éy zAfry
    kiw┼éadz─Öhiszpa┼äsk─ů. O sporachMarokkozAustry─ůobaczhisto ry─ůAustryi.). Ten sam los spotka┼é Portugalczyk├│w, mianowicie odczasugdy krajichsk┼éada─çzacz─ů┼éprowincy─ů hiszpa┼äsk─ů.Hol lendrzy, pod├│wczas ich nieprzyjaciele, wyp─Ödzili (1630) ich z G w i nei, Angola iwysp Arguin i Gorei, aby sami korzysta─ç mogli z handlu niewolnikami. Potem oddali Portugalczykom samo tylko kr├│lestwoAngola(1661). Francuziodebrali wprawdzieHollen
    drom wyspy Arguin i Gore─ů (1677 i1678): ale pozosta┼éy im jeszcze na pobrze┼╝ach Gwinei liczne osady i faktorye. Opanowali tak┼╝e
    przyl─ůdek Dobrej Nadziei (1652), na kt├│rym ich okr─Öty do Indyj wschodnich p┼éyn─ůce ju┼╝ od pi─Ö─çdziesi─Öciu lat bra┼éy ┼╝ywno┼Ť─ç na drog─Ö. Za┼éo┼╝yli tam swoje koloni─ů. Marokko przeszkadza┼éo kolo nizacyi Francuz├│w w Algierze, a nawet schwytano maroka┼äskie ÔÇô 368 ÔÇô
    go emiszaryuszaw Tremecenktórypobudzałluddowojnyprze ciwkoFrancuzom(paźdz. 1831).
  3. Opr├│czFrancuz├│wmielitak┼╝eHolendrzyczynnychsp├│┼é zawodnik├│w w Anglikach. Pierwej jeszcze od Portugalczyk├│w (1364), osiedliju┼╝ bylikupcy zNormandyi na zachodnich brze gachAfryki;wszelakoFrancuzom nareszciepozosta┼éatylkopo siad┼éo┼Ť─ç w Senegalu. Towarzystwo handlowe, w┼éa┼Ťciwie wscho dnio-indyjskie, maj─ůce (1664) przywilej wy┼é─ůcznego handlu od przyl─ůdka bia┼éego a┼╝ do przyl─ůdka Dobrej Nadziei, kr├│tko trwa
    j─ůc (1672) rozwi─ůza┼éo si─Ö. A za to usadowili si─Ö Francuzi na Gorei, w Senegalu, na Arguin i w Portendyku (na brzegach Sahary)
  4. Anglicy pokazali si─Ö byli pierwszy raz na zachodnich brzegach Afryki 1550 r. izacz─Öli dzieli─ç si─Ö z Portugalczykami handlem z┼éotego piasku, gummy is┼éoniowej ko┼Ťci. Ju┼╝ za pano wania Elzbiety utworzy┼éa si─Ö kompania senegalska. Posiad┼éo┼Ťci na wschodnio-indyjskich wyspach spowodowa┼éy Anglik├│w (1642) do rozpocz─Öcia handlu niewolnikami. Kar├│l II, da┼é (1672) przy wil├ęj handlowemu towarzystwu na prowadzenie wy┼é─ůcznego h a n dlu na zachodnich brzegach Afryki, zacz─ůwszy od miasta Salee (wFez)a┼╝doprzyl─ůdka DobrejNadziei. Od Portugalczyk├│wdo staliAnglicywysp─Ö┼Ü.Heleny(1673). WilhelmI,zaci─Öt─ůwojn─ů
    z Francuzami przymuszony by┼é (1697) nada─ç zupe┼én─ů wolno┼Ť─ç handlowi niewolnikami, i od tego czasu kwitn─ů─ç zacz─ů┼é angiel ski handel na pobrze┼╝ach Gwinei. Od czasu pokoju w Fontaine bleau(1762)Anglicypanuj─ůw Senegambiiinaz┼éotychpobrze┼╝ach. Oni to zniweczyli Bonapartego plan otworzenia Europie przez Egiptbli┼╝szychzwi─ůzk├│wzIndyamiwschodniemi. Utworzoneprzez nichprywatne towarzystwo,odniejakiegoczasu,wielesi─Öprzy czyni┼éo do lepszego poznania ┼Ťrodkowej Afryki. O d r. 1 8 1 4 A n glicy weszli w posiadanie przyl─ůdka Dobrej Nadziei; zaj─Öli tak┼╝e p├│┼║niej wiele, na wschodnich izachodnich brzegach afryka┼äskich wysp, jako to: San Fernando, Sechelle, Admiranty, S. Maury cego. Kolonia na przyl─ůdku zagro┼╝ona by┼éa (1830) wojn─ů przez Ghaika, kr├│la Kafr├│w; wprawdzie Ghaika wkr├│tce umar┼é, atoli ÔÇô 369 ÔÇô
    nieusta┼éy, nawet w ostatnich czasach, krwawe napady ze strony Buszman├│w (Hottentot├│w) iKafr├│w. Roku 1834 znowu wszcz─Ö ┼éa si─Ö wojna z Kaframi, i coraz stawa┼éa si─Ö niebezpieczniejsz─ů dla Anglik├│w, gdy┼╝ nieprzyjaciele nie wyst─Öpowali do boju massami, kt├│reby taktyka europejska ┼éatwo pokona─ç mog┼éa, ale napadali zr├│┼╝nychstronjakopartyzanci,inierazzadawaliim kl─Öski.
  5. Dor├│┼╝nychnarod├│weuropejskichprowadz─ůcychhandel na bogatych pobrze┼╝ach Gwinei, przy┼é─ůczyli si─Ö tak┼╝e (od 1657) Du┼äczycy. Szczeg├│lne towarzystwo handlowe umocni┼éo ich po siad┼éo┼Ťcina Z┼éotych iNiewolniczych pobrze┼╝ach w wy┼╝szej Gwinei wybudowaniem Christiansborgaitrzechinnychwarownychzam k├│w. Atoli rz─ůd ich w ko┼äcu nada┼é powszechn─ů wolno┼Ť─ç handlo wi w Afryce, iod r. 1803 zabroni┼é handlowa─ç niewolnikami.
  6. Uczuciamiludzko┼ŤcipowodowaniP├│┼énocniAmerykanie, za┼éo┼╝yli (1821) koloni─ů Liberya, z wolnych Murzyn├│w, w Gwinei, na pobrze┼╝ach Ziarnowych, nad rzek─ů Mesurado. Z pocz─ůtku, dzicy mieszka┼äcyzagra┼╝aliLiberyizniszczeniem p├│┼║niejzawi─ůzanoprzy jacielskie stosunki, teraz Liberyajestw kwitn─ůcym stanie. Tylko najwy┼╝sz─ů w┼éadz─Ö piastuj─ůce osoby i duchowni s─ů biali, a zreszt─ů od osiadania w tej kolonii biali zupe┼énie s─ů wy┼é─ůczeni.
    -ÔÇóOÔÇóÔÇô
    Tom II.
    47 Nazwisko pa┼ästwa –
    wxsa2 Pastory2
  • LUDNO┼Ť─ç Rozleg┼éo┼Ť─ç – – „

ÔÇó

C
Nubia:
12-15000. |1,000,000|66.93
10ÔÇô11,000 | 4,300,000 | 391
Tripoli8000|1,500000| 187

Tunis 4000 | 2,000 000 | 500


Egipt 9U0U
146.
2,000,000| 22?
lub kraju.
= |Habesz cz | 1 Habesz w┼éa┼Ťciwy. – – ÔÇóy3Prowincye:
Abissynia al-
ÔÇô |bo Etvonia. y pl
A m h a r a ,
Tigre,
Efat (SzoaY.

  1. Wschodnie kraje nadmorskie
    1.TripoliiBarka.

2. Tunis i Bilcdulgerid.

-#

  • ,
    3.Algierdziel─ůcysi─ÖnaKolonia Algier9000|3,500,000 399 francuzk─ů icz─Ö┼Ť─ç niepodleg┼é─ů
    Mała
    Barbarya.
    PODZIAŁ POLITYCZNY.
    w mil kwadr.
    geograf
    Na mi
    Og├│l
    goln* |likw
    Turcyaafry-*;;
    ÔÇó ÔÇó – 1Egiptwy┼╝szy,
    kańska, czyli 2 Egipt niższy
    krajeegip- Obadwa na pi─Ö─ç gubernij po- – `., dzielone. –
    skiegobaszy. 11. Nubia.
    17kraj├│w:
    Nubia w┼éa┼Ťciwa, Sukkot, Mahas,
    Dongola, liubbabisz kraj ÔÇórab├│w,
    zejgyas, Mograd czyli Ra-ba Tab,
    Berber, Damer, Ras-el-Wady, S z e n
    dy Halfai, Sennaar (Sudan , Bedjo i Taka, Suakim, Ababdu, Bishorya.
    21-24000 |3,000,000|125do $ |
    370
  • | Cesarstwo S 3G┼é├│wnecz─Ö┼Ťci:Marokko,Fezi| 14,000 |8,500,000|* – %s1;,,Sed┼╝elmessa czyli Tafilet z prowin
  • Maroka┼äskiecyami Daraa, Guzulla iSus-ul-Aksa |(FeziMa
    rokko). Dochody. Siła zbrojna
    Religia R Z ─ä D.
    88 milion├│w
    127,000 ludzi
    Mahometanic, W Egipcie rz─ůdzi, pod zwierzchnic chrzescianie kato twemsu┼étana,baszaztytu┼éemvice-kr├│la, licy, ormianie i obecnie i w Nubii panuj─ů :y, rzeczywiscie koptowie. zupe┼énie niepod┼éeg┼éy, imiennie tylko od
    frank├│w.
    Czynszezziem!Niewiadoma.
    Chrze┼Ťcia┼ästwo Monarchazw┼éadz─ůnieograniczon─ůty (monofizyci , isla tu┼éuj─ůcy si─Ö cesarzem kr├│lem kr├│l├│w mizm, fetyszostwo Dawniej podlegali mu inni naczelnicy,
    daniny w na turze
    1,800,000 ta lar├│w.
    w razie wojny 50.000 i 35
    32 ┼╝agle.
    100,000talar|wczasiewoj Prawiewszyscy
    Tripolis,baszaliktureckipodrz─ůdem baszy,wTunisrz─ůdziBej zw┼éadz─ůnie ograniczon─ů, pod opiek─ů tureck─ů.
    ny 13,000 lu.
    mahometanie.
    dzi, w pokoju 1000 i 27 m a
    Algier, niemal cały składa kolonie
    łych statków. 9600 ludzi,

francuzk─ů.

małych stat ków
W Algierze
utrzymuj─ů te raz Francuzi
przeszło 60000 ludzi.
*^00,000twar- 16,000ludzi, Sami mahometa.
samow┼éadnierz─ůdz─ůcysu┼étanzdynastyi Mahometa.
dychpiastr├│wz|w czasie woj
nie.
monopoli├│w |uy100,000lu *─ůdowych, tu |dzi i 16 stat |
*ie┼╝ z podat-
k├│w. |
„w ipodarun- k├│w od podda-
|
nych.
| |
sułtana zawisły.
teraz wielki nieład.

Nazwisko państwa
Rozleg┼éo┼Ť─ç, w mil. kwadr.
geograf.
LUDNo┼Ť─ç

|Nami Og*├│lna. u w


hara ij├ęj tylkotuiowdziema┼ée,maj─ůce┼║r├│- d┼éa miejsca zamieszka┼ée kt├│re Oa-
Oazy. zami nazywaj─ů licz─ů ich 32)
czePokole- – nia.
20 milion. | 333
10 milion.? 625?
33,000 410
lub kraiu. J
PODZIA┼ü POLITYCZNY. –
PustyniaSa- Natejsuchejpustynipiask├│ws─ů 80,000 |Koczowni

  • |Sudan czyli|Wiele pa┼ästw ioddzielnych po-
    60,000
    16,000
    80 28
    l5

Q ÔÇó

ÔÇó C

  • – : – – |kole┼ä, znaczniejsze s─ů: Darfur, Bor:
    w┼éa┼Ťciwa ÔÇó Tombuktu ÔÇÜKryjFelietow zna
    Nigrycya. jomsze z mniejszych pa┼ästw s─ů: ├ Haussa, Borgo. Kaszna. Sego, Kano,
    Bergamia, Nyfe, Bambarra
    ÔÇóÔÇó- Senegambia 1. oko┼éo 30 udzielnych pa┼ästw ÔÇó ÔÇó murzy┼äskieh, a z tych znajomsze
    czyli panstwa Fullów, Jałofów, Suzus * | zachodnia czyli Felupów; państwa Bambuk,

P – ┬╗

ÔÇó

<

Nigrycya.
F u t a d ÔÇÜ J a l l o n , L u d a m a r i t. d . ” 2 Kolonie Europejczyk├│w.
a) Anglik├│w:
:
C


  • 2- ÔÇô
    2 ÔÇó
    C 2-
    nadmorskie| 3R$
    ; %;. JAIry
    :
    b) ┼×
    Sierra Leona i przyległe wyspy.
    11,000
    400
    Senegal, Gorea i St Louis. c).Portugalczyk├│w:
    Wyspa Bissaoimiasto Kaszno.
    8000 530
    ┬ž yspy
    ÔÇó Kraje #┼× $ ze┼éch Ai ┼ü─ůcznie┼× ┼Ťrodko.| 115 – – TMT*|C |A |0|”ZCZA | . We] AII’Wkl.
    Il%
    wschodnie. * kraje na pobrze┼╝ach Mozam- 235,000 28 milion. ||\UI.
    Kraj raje
    5Monomotapa.
    6 Kraje na pobrze┼╝ach Kafr├│w (Sena i Natal).
    1.- Gwineawy┼╝sza-
    a) Państwa krajowców ua brze
    50,}000 I50 mIilli|0|. 300
    . gachSierraLeone,Malakwetaczyli nadmorskie Ziarnowych, Słoniowych, Złotych
    i Niewolniczych.
    zachodnie ||b) Kolonie Anglików, Holen drów, Francuzów, Duńczyków, Por
    |tugalczykówiPółn.Amerykanówna
    brzegach Złotych i Ziarnowych. | 2. Gwinea niższa:
    | a Państwa: Kongo, Loango, Ka
    |kongo, Benguela, Angola, Matam [ba i t- d. –
    373
    Dochody Siłazbrojna Religia. R Z Ą D.
    Ka┼╝de pokolenie ma swego naczelnika
    Z rolnictwa, Wszyscy wol Islamizm icz─Ö┼Ť─ç Rz─ůd w r─Öku wielu w┼éadzc├│w, kt├│rzy chowu byd┼éa, ni s─ů ┼╝o┼énie fetysz├│w, nieco gotowi s─ů zawsze podbija─ç swych s─ůsia handlu ilu- rzami ┼╝yd├│w. d├│w i zamienia─ç ich na niewolnik├│w
    pieztwa. Sułtan Fellatów najpotężniejszy.
    Sk┼éadaj─ů si─Öz Krajowcy |Prawiewsz─Ödzie Kr├│lowiezwani Almany,Burb,Damel,
    p┼éod├│w rolni- | wszyscy s─ů najzabobonniejsze|Brak, Lamp, Bur, i naczelnicy pokole┼ä czych,chowui┼╝o┼énierzami. fetyszostwo;ma┼éokt├│rychw┼éadzacz─Östokro─çdojednejtyl
    bydła,polowa- nia i zaborów.
    Krajowcy le- | dwo znaj─ů pie-
    ni─ůdze. Naj- wi─Öcej handlu j─ů zamieniaj─ůc
    płody. | |
    Europejczycy prowadz─ů zy skowny handel wyrobami.
    mahometan├│w |korozci─ůgasi─Öosady. Europejczycy
    wszyscy chrze┼Ťci *Il16.
    Kr├│lowie lub naczelnicy pokole┼ä Pa nuj─ů z w┼éadz─ů nieograniczon─ů
    Po najwi─Ökszejcz─Ö┼Ťcimalisamow┼éadz cy.NaZ┼éotychpobrze┼╝achjestkilkare |publika┼äskich zjednoczen. Posiad┼éo┼Ťcia
    mi europejskiemi zarz─ůdzaj─ů w┼éa┼Ťciwi gubernatorowie.
    | Nazwisko państwa
    Rozleg┼éo┼Ť─ç
    $
    w mil.kwadr.
    geograf.
    LUDNo┼Ť─ç:
    Na mi Og├│lna. likw.
    ÔÇó
    $
    ┬ę

– –

935,000
6,400
48 milion.
140,000 22
ÔÇó
5,400,000 | 470 |
lub kraju.
% Srodkowa
Afryka.
Kraj
PODZIAŁ POLITYCZNY.

  1. KraiJ Szag{gaas, 2, Kraj Gallas,
  2. Kraj Kafr├│w,
  3. Kraj wolnych Hottentot├│w.
  4. Prowincya zachodnia dziel─ůca si─Ö na czt├ęry okr─Ögi.

Z kraJjami na pobrze┼╝acCh| 115 wschodnich.

W
! 2. Prowincya wschodnia podzie przyl─ůdkowylona na pi─Ö─ç okr─Ög├│w; obieuwie
ÔÇó
-[ÔÇôÔÇôÔÇô
nale┼╝─ů do Anglik├│w.

  1. Wyspy Azorskie
  2. Madejra i Porto Santo.
  3. Wyspy Kanaryjskie
  4. Wyspy Zielonego Przyl─ůdka.
    5 Wyspy Gwinejskie.
    6 Wyspy S. Mateusza iWniebo wst─ůpienia. .
    C
    C
    Wyspy yspy
    hodni ZdCI100|Il10,
    wraz zwyspdaomi wschodniwemogi├│l | no┼Ťci
    7 Wyspa S. Heleny.
    -* 8.Wyspy |
    |
    ÔÇó
    <
    wschodnie | | ├Ś ┼× ,
  5. wyspy Komoryny,
  6. Bourbon, | 7. S. Maurycy (Isle de ÔÇó
    —- Wy5py
    l. SokotaraÔÇó 2 Sech lle,
  7. Admiranty, |

Wwyspy wschodnie i zachodnie –

|dnia 11,300 |5,400,000| 40
|
ÔÇô 374 ÔÇô
Ko┼äcz─ůc opis Afryki nie od rzeczy b─Ödzie wspomnie─ç o fety szyzmie. Fetyszyzm, jest religi─ů wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci lud├│w Afryki i prawie ca┼é├ęjAustralii,ma tak┼╝eswychwyznawc├│w w Azyi, mia nowicie na wyspach indyjskich inawet w Ameryce, pokazuje on
11,300
| razem około | src

r
Dochody.
Siła zbrojna.
Religia
R Z ,A D.
Utrzymuj─ů si─Ö zchowu byd┼éa polowania ira bunk├│w.
Po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťcigrubezcza rami po┼é─ůczone[e- tyszostwo. Chrze scianstwo tu i o w dzie nauczane przez missyonarzy
375
oloni┼Ťci mia
nowiciewliapAngielskaza Europejczycyi Gubernatorzarz─ůdzaca┼é─ůkoloni─ů. tad,prowadz─ů┼éogaikrajowawiele rodzin hot
tyskowny han lel z zawijaj─ů emi okr─Ötami a
milicya.
tentockich chrze ┼Ťcianie.
┼╝yj─ůcy w ich ko onii Hottento
iju┼╝to s┼éu┼╝─ů u olonist├│w, ju┼╝ rudni─ů si─Ö rol
ic: icho: bydła
Zewzględu na Załogi macie Krajowcy po wię
Europejskie kolonie: Portugalskie, Portugalskie, Hiszpanskie.
1andel i plan tacye wyspy dla Europej
rzystych ksz├ęj cz─Ö┼Ťci poga |Portugalskie i Angielskie. ditto ditto
tzyk├│w s─ů na der wa┼╝ne.
Europejczycy chrze┼Ťcianie.
Na wyspie Madagaskar i Komorynach krajowcy maj─ů w┼éasne kr├│lestwa. Inne wyspy s─ů europejskiemi koloniami.
pa┼ästw euro nie, po cz─Ö┼Ťci tak . Angielskie. Angielskie.
pejskich.
┼╝e mahometanie.
jak nieszcz─Ö┼Ťliwy i n─Ödzny jest cz┼éowiek bez ┼Ťwiat┼éa prawdziwej religii! Fetysz (fetisso) jest u Murzyn├│w na zachodnich pobrze ┼╝ach Afryki nazwiskiem ┼╝ywego lub nie┼╝ywego przedmiotu na tury, kt├│remu oni ju┼╝to z boja┼║ni, ju┼╝ przez wdzi─Öczno┼Ť─ç lub inne
Portugalskie.ÔÇŁ

  1. Angielska.
  2. Angielskie
    3 Angielskie.
  3. Niepodległa, ale Francuzi i Anglicy
    maj─ů tam mie─ç osady. 5. Niepodleg┼ée.
  4. Francuzka.
  5. Angielska. ÔÇô 376 ÔÇô
    szczeg├│lne uczucie oddaj─ů pewn─ů cze┼Ť─ç religijn─ů. A zatem wszyst ko co ich otacza bywa przedmiotem czci religijnej. Ludy te w najwi─Ökszej pogr─ů┼╝one ciemnocie, zdaj─ů si─Ö przypuszcza─ç dobry iz┼éypierwiastek maj─ůszcz─Ö┼Ťliweinieszcz─Ö┼Ťliwedni;as┼éudzyich religii s─ů zr─Öcznemi kuglarzami kt├│rzy udaj─ů ┼╝e mog─ů zabezpie czy─ç ludziizwierz─Öta od wp┼éywu z┼éych duch├│w. Niekt├│re z tych lud├│w maj─ů swoje w┼éasne, narodowe fetysze, np. Widachowie czcz─ů w─Ö┼╝a i karmi─ů go do zbytku w niejakiej ┼Ťwi─ůtyni. Dzicy
    Bissagowie czcz─ů koguta: u mieszka┼äc├│w w Benin, fetyszem jest w┼éasny cie┼ä a g┼é├│wnym ┼╝yj─ůcym jego obrazem kr├│l, mniejszym jaszczurka. Najwy┼╝szym fetyszem Aszant├│w jest rzeka Tondo, au Dankas├│w rzeka Cobi. W Akkra fetyszem jest hyena, w Ussui szakal,uinnychrekin,panterait.p. Murzynimieszkaj─ůcyw oko licach katarakty Buzempra, czcz─ů kaskad─Ö, a Agowsowie od nie pami─Ötnychczas├│wczyni─ůofiaryduchowirzekiNilu. W okolicach przyl─ůdka Mesurado w Gwinei oddaj─ů cze┼Ť─ç s┼éo┼äcu. Gallasowie
    czcz─ůdrzewa,kamienie,ksi─Ö┼╝yciniekt├│regwiazdy. Niekt├│rzymu rzyni wyrabiaj─ů sobie bo┼╝yszcze z twarz─ů ludzk─ů. W Dagomba w ┼Ťrodkowej Gwinei, jest bardzo s┼éawna wyrocznia. U wyznaw c├│w to fetyszyzmu, s─ů po wielu miejscach, ofiary z ludzi a przy t├ęm ludo┼╝erstwo, cz─Östokro─ç nawet prawem nakazywane. U lu d├│w w Kongo, za ┼Ťwiadectwem Douvilla, ofiary z ludzi czynione bywaj─ů wrazie wyniesienia na urz─ůd jakiego w┼éadzcy lub w czasie morow├ęj choroby. Wybieraj─ů zwykle ofiar─Ö za granicami kraju i najdalej jak mo┼╝na od miejsca gdzie ma by─ç ofiarowan─ů; musi to by─ç koniecznie m┼éodzieniec lub dziewica i niepowinni wiedzie─ç o losie kt├│ry ich czeka.
    *-r>@ÔÇó- AmtvIIe | < |- Hiszpanskie ÔÇó Francuskie,
    ÔÇô J . * – riderlandzkie ÔÇô] Damskie, ÔÇó ÔÇókie.
    | |
    *ÔÇô ÔÇôÔÇô
    AMI─śRYKA PO┼üAN┬«(ÔÇÜN 3ÔÇó
    |

|

- --Fr**

-ÔÇôÔÇô

ÔÇô
1xDYE zAtAu├čDxIE.
; ÔÇóA

  • ÔÇôÔÇôÔćĺ ÔÇóÔÇó—0-9
    ÔÇóZzz zz:/ /** ├░ÔÇó
    Tom II.
  • 48 -┬ž ┼×
    A WI | | W | A, ÔÇôÔÇóÔÇóÔÇóQ4Q40-eee
    A. KSR A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIEiG┼ü├ôWNECZ─ś┼ÜCI. Od56┬░po┼éud.szer. (zZiemi─ůOgnist─ů)a┼╝do80 p├│┼én.szer.(zeSzpicbergiem),aod 210 360’wsch.dlug.Je┼╝elizajmiemywobr─ÖbAmerykiwy spy przy po┼éudniowym biegunie, l─ůd ten zachodzi─ç b─Ödzie a┼╝ do 70┬░ po┼éud. szer. Sta┼éy l─ůd Ameryki ograniczaj─ů od p├│┼énocy m o rze lodowate, od wschodu morze lodowateiameryka┼äskie (atlan tyckie i etyopejskie) morza, od zachodu wielki ocean, a od po┼éu dniacie┼Ťninamagella┼äska Wyspypo┼éudniowoÔÇôbiegunowele┼╝─ů na morzu lodowat├ęm po┼éudniow├ęm. Koniec p├│┼énocno-zachodni oddziela od Azyi cie┼Ťnina Behrynga tylko 12 mil szeroka. Po┼éo wa sta┼éego l─ůdu le┼╝─ůca ku p├│┼énocy nazywa si─ÖAmeryk─ů p├│┼énoc n─ů,┼é─ůczyj─ůzAmeryk─ůpo┼éudniow─ůmi─ÖdzymorzePanama Wyspy –
    Ameryki p├│┼énocnej (z Grenlandy─ů i Szpic
    bergiem). . . . . . 372,500 milkw.
    *
    *
    po┼éudniowej (zZiemi─ů Ognist─ů, zwyspami Sokolemi, Szetlanda
    mi i innemi na oceanie połu
    dniowym)ÔÇŽÔÇŽ324,000 ÔÇ× ÔÇ× Indjzachodnich . . . . 4,700 ÔÇ× 1%
    Ogółem 702,100 mil kw.
    ÔÇô 380 ÔÇô
    znajduj─ůcesi─Öw odnodzemeksyka┼äskiej,mi─Ödzyp├│┼énoc apo┼éudn: Ameryk─ů nazywaj─ů si─Ö og├│ln├ęm imieniem Indye zachodnie, W y spy Szpicberga, le┼╝─ůce na p├│┼énocn├ęm morzu biegunowem, o 30┬░ na wsch├│d wzgl─Ödem ameryka┼äskiego l─ůdu, licz─ů si─Ö tak┼╝e do Ameryki. Przy ostatnim po┼éudniowym ko┼äcu Ameryki znajduje si─Ö wyspa zwana krajem ognistym. Pr├│cz tego nale┼╝y jeszcze do Ameryki wiele wysp le┼╝─ůcych ku po┼éudniowemu biegunowi.
    2.ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Przydotychczasowem,niedo┼Ť─çjeszcze pewn├ęm rozgraniczeniu przyj─ů─ç mo┼╝na rozleg┼éo┼Ť─ç:
    3.GRUNT. Ogromnepasmog├│rnajd┼éu┼╝szenakuliziem ski├ęj, natury wulkanicznej,rozci─ůga si─Ö przez ca┼é─ů Ameryk─Ö od po┼éudnia ku p├│┼énocy; ┼éa┼äcuch tych g├│r zaczyna si─Ö od przyl─ůdka Froward nad cie┼Ťnin─ů magella┼äsk─ů, a nawet ju┼╝ od przyl─ůdka Horn na Ziemi Ognist├ęj, idzie wzd┼éu┼╝ pobrze┼╝├│w zachodnich po sta┼éym l─ůdzie a┼╝do mi─Ödzymorza Panama; tu, w miejscu gdzie ten przesmyk jest najw─Ö┼╝szy, w ci─ůgu kilku mil g├│ry zdaj─ů si─Ö zupe┼énie nikn─ů─ç, aleza t─ů przerw─ůcorazwy┼╝ejznowu si─Öwzno
    ÔÇ×sz─ů, w Meksyku tworz─ů niezmiernie wysokie szczyty Anahuak, i odt─ůd, pod r├│┼╝nemi nazwiskami id─ůc kierunkiem ci─ůgle po┼éudnio wym, wreszcie pod imieniem g├│r skalistych dosi─Ögaj─ů p├│┼énocnego morza lodowatego. Cz─Ö┼Ť─ç tych g├│r, od ostatniego ko┼äca po┼éu dniowego Ameryki, a┼╝ do mi─Ödzymorza Panama nazywa si─Ö K o r
    dyliery da los Andes, ita jest najwy┼╝sza; najwznio┼Ťlejsze jej szczyty s─ů: Sora (23,640′), Illimani (22,700′), Chimborasso (20,148), Kajambe-Urku (18330), Antisana (18,120′), Kotopaksy ÔÇô 381 ÔÇô
    (17,712′)Tunkuragua(15,180′),Pichinga(14988). W cz─Ö┼Ťci p├│┼énocnej, od Panama a┼╝ do lodowatego morza, najwy┼╝sze g├│ry s─ů:┼Ü.Eliasz(17,300′),Popokatepetl(16,780), Cittaltepetlczyli Orizaba(16,330′). Wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çtychg├│rs─ůrazemwulkanami, kt├│re ju┼╝to pumeks, bazalt izuzlowaty porfir, ju┼╝ mu┼é z rybami is┼éodk─ůwod─Öwyrzucaj─ů. Niejestte┼╝bezg├│riwschodniastrona Ameryki; opr├│cz wschodniej ga┼é─Özi And, rozci─ůgaj─ůcej si─Ö przez p├│┼énocn─ů Kolumbi─ů, s─ů w po┼éudniowej Ameryce g├│ry brazylijskie ig├│ry Gujany, w Ameryce p├│┼énocnej Alleghany czyli Apalachy, kt├│re jednak nie ┼é─ůcz─ů si─Ö z innemi, nie s─ů wulkaniczne i daleko ni┼╝sze. ┼Ürodkowekrajepo┼éudniowejapocz─Ö┼Ťciip├│┼énocnejAme ryki okrywaj─ů niezmierne, prawie nieprzebyte lasy iznajduj─ů si─Ö obszerne ro┼Ťlinami okryte b┼éonia, kt├│re nazywaj─ů w p├│┼énocnej Ameryce Sawany, a w po┼éudniowej Llanos i Pampas. W og├│l no┼Ťci w blizko┼Ťci imi─Ödzy g├│rami s─ů najpi─Ökniejsze, niezmiernemi rzekami przerzni─Öte r├│wniny. Dlatego te┼╝ Ameryka jest krajem nadzwyczaj ┼╝yznym i wcale niema w┼éa┼Ťciwych pusty┼ä.
    Morza. 1)Oceanatlantyckizodnogami Baffin,Hudson,kt├│re
    nie tak za odnogi jak raczejza ┼Ťr├│dziemne morza uwa┼╝a─ç nale┼╝y
    idlategojeterazmorzamiBaffiniHudson nazywaj─ů dopowy┼╝
    szego także oceanu należy odnoga meksykańska. Przy odnodze
    Baffins─ůznakomitecie┼ŤninyDavisiBaffin.Do odnogiHudson
    nale┼╝─ů cie┼Ťniny: Kumberland, Farbis i Hudson. Odnoga meksy
    ka┼äska ma cie┼Ťnin─Ö Bahama, odnogi: Kampesz, Hondura i morze
    karaibskie. 2) Cie┼Ťnina magella┼äska mi─Ödzy po┼éudniowym ko┼äcem
    Ameryki i Ziemi─ů Ognist─ů. 3) Ocean wielki z odnogami Panama
    imorzem purpurowem czyli odnog─ů kalifornijsk─ů. 4) Cie┼Ťnina
    Behrynga mi─Ödzy ksi─Öztwem Walii a wschodnim kapem Azyi. 5) Morzelodowatep├│┼énocne,zcie┼Ťnin─ůKotzebue,zzatok─ůMaken
    zie, odnogami Franklin i kr├│l Jerzy IV.
    Przyl─ůdki. Na wschodniej stronie: Farewell, Karol, S. Roch.
    Na po┼éudniu Froward, Horn. Na zachodzie: Blanco, ┼Ü.┼üukasz, Corrientes, Ksi─ů┼╝─Ö Walii. Na p├│┼énocy:Przyl─ůdeklodowaty,Bar r├│w, najdalej ku p├│┼énocy posuniony, znany koniec sta┼éego l─ůdu ÔÇô 382 ÔÇô
    Ameryki, Bathurst iTurnagain (punkt zawrotny), od kt├│rego wr├│ci┼é si─Ö Franklin w swej podr├│┼╝y do bieguna p├│┼énocnego; przyl─ůdek Pelly, punkt zachodnio-p├│┼énocny, do kt├│rego si─Ö dosta┼é Simpson w swej wyprawie 1838 r.
    Jeziora.W Amerycep├│┼énocnej,odp├│┼énocy-zachodukupo┼éu dnio-wschodowi: jezioro nied┼║wiedzie (65ÔÇô67┬░) 250 mil kw. Niewolnicze(61ÔÇô63) 750milkw.Athapesk├│w(59%),Winipeg (51ÔÇô54′), 450 mil kw. Dalej pi─Ö─ç wielkich jezior: jezioro Wy┼╝sze (1400 m.kw.), Erie (300 m. kw.), Ontario (280 m. kw.), Timpanagos(41┬░),Nikaragua(12ÔÇŁ)190m.kw. W Amerycepo ┼éudniowej: Marakaibo (10%) 380 m. kw. iTytykaka (16ÔÇŁ po┼éud. szer.) 340 mil kwadratowych.
    zeki. Wpadaj─ůce do Wielkiego Oceanu: Kolumbia, Kolorado. Do morza lodowatego p├│┼énocnego Makenzie, dawniej zwana
    Ungigah (Unijah), rzeka Miedziana i Tluitczo.
    Do oceanu atlantyckiego w południowej Ameryce Orenoko,
    Essekwebo, Maranhon, czyli rzeka Amazonka, Tokantyn, ku uj ┼Ťciu zwana Para, Parnaiba, S. Franciszek, Rio de la Plata, N e gro, Santa Cruz. –
    Do oceanu atlantyckiego w północnej Ameryce: Ś. Wawrzy niec, Konnektykut, Mizyssypi i Missury, Rio del Norte, rzeka S. Magdaleny.
    Do odnogiHudson ChurchilczyliMissynipi,Nelson,przedtem
    Saskaczawan, Sewern, Albany.
    4.PO┼üO┼╗ENIEKRAJ├ôW. a)Wed┼éuggeogr.szeroko┼Ťci:
    O d 8 0 ÔÇô 7 0 ┬░ p├│┼én. szer. Grenlandya; kraje przybiegunowe. ÔÇ×70ÔÇô50┬░ ÔÇ× ÔÇ×Ziemia-nowa(New-Foundland),Labra dor, Nowa po┼éudniowaWallia, kraj
    wolnych Indyan, północno-zachodnie pobrzeża.
    ÔÇ×50ÔÇô40┬░ ÔÇ× ÔÇ× Amerykaangielska,krajwolnychIn dyan, p├│┼énocne Stany-Zjednoczone
    ÔÇ× 40ÔÇô30┬░
    ÔÇ× ÔÇ× Meksyk,p├│┼énocneStany-Ziednoczone, Kalifornia. – ÔÇô 383 ÔÇô
    ÔÇ×30ÔÇô20ÔÇŁ ÔÇ× ÔÇ× Kalifornia,Meksyk,Floryda,Antylle. ÔÇ× 20ÔÇô 7ÔÇŁ ÔÇ× ÔÇ× Meksyk, ┼Ťrodkowe wolne pa┼ästwa,
  • Antylle, Kolumbia. ÔÇ× 7ÔÇô 0┬░ ÔÇ× ÔÇ× Kolumbia,Gujana.
    Od 0ÔÇô10┬░polud.szer.Kolumbia,Gujana,Peru,Brazylia. ÔÇ× 10ÔÇô20┬░ ÔÇ× ÔÇ× Peru,Boliwia,Brazylia.
  1. 20ÔÇô30┬░ ÔÇ× ÔÇ× Boliwia,Chili,pa┼ästwaLaPlata,Pa ragwaj, Brazylia.
    ÔÇ×30ÔÇô40┬░ ÔÇ× ÔÇ× Chili,Araukaniapa┼ästwaLaPlata, Urugwaj czyli Montewideo.
    ÔÇ× 40ÔÇô50┬░ ÔÇ× ÔÇ× Patagonia.

ÔÇ× 50ÔÇô60 ÔÇ× ÔÇ× Patagonia,ZiemiaOgnista,wyspySo

kole, południowa Georgia i wyspy Sandwich.
ÔÇ×60ÔÇô70┬░ ÔÇ× ÔÇ× Wyspypo┼éudniowo-biegunowe. b) Pod┼éug m├│rz irzek:

  1. Mi─Ödzy oceanem lodowatym, morzem Baffiniatlantycki├ęm: Grenlandya, na zach├│d cie┼Ťnina Dawis.
  2. Nad morzem Hudson: na wsch├│d Labrador, na zach├│d N o
    wa południowa Wallia.
  3. Między Wielkiemi Jeziorami a Ś. Wawrzyńcem: angielska
    Ameryka (Kanada).
  4. Po prawej stronie uj┼Ťcia ┼Ü. Wawrzy┼äca: angielska A m e
    ryka (Nowa Szkocya).
  5. Na północ nowej Szkocyi dwie wyspy Kap-Breton iZie
    mia Nowa (New-Foundland).
  6. Na południowej stronie Ś. Wawrzyńca i Wielkich Jeziór:
    północne Stany-Ziednoczone.
  7. Nad odnog─ů meksyka┼äsk─ů: p├│┼énocne Stany-Zjednoczone,
    Meksyk
  8. Mi─Ödzy Wielkim Oceanem, Wielkiemi Jeziorami, odnog─ů
    Hudson imorzem lodowat├ęm: kraj wolnych Indyan, rossyjsko angielskie p├│┼énocno-zachodnie pobrze┼╝a.
  9. Nad morzem antylski├ęm ┼Ťrodkowe ameryka┼äskie wolne p a ┼ä stwa czyli Gwatemala, Kalifornia, Antyle
  • – ÔÇô 384 ÔÇô
  1. Na zachodnich brzegach południowej Ameryki, Kolumbia, Peru, Boliwia, Chili iAraukania.
  2. Nad cie┼Ťnin─ů magello┼äsk─ů: Patagonia i Ziemia Ognista, podzielone powy┼╝sz─ů cie┼Ťnin─ů.
  3. Na morzu lodowat├ęm po┼éudniow├ęm: po┼éudniowa Georgia, wyspy Sandwich, Nowa po┼éudniowa Szkocya iinne wyspy przy biegunowe.
  4. Nad rzek─ů Plata pa┼ästwa laPlata.
  5. Mi─Ödzy Maranonem a morzem etyopejski├ęm: Brazylia. 15. Po lewej stronie Maranonu: Brazylia i Gujana.
  6. Po obu brzegach Orenoki: Kolumbia.
  7. Nad morzem meksyka┼äski├ęm, mi─Ödzy 10ÔÇô25┬░ p├│┼én. szer.
    wielkie imałe Antylle.
  8. Na p├│┼énoc Antyll├│w, od 25ÔÇô30┬░ p├│┼én. szer.: wyspy Ba hama czyli lukajskie.
  9. Na morzu atlantycki├ęm, pod 32″ p├│┼én. szer.: wyspy ber mudyjskie.
  10. KLIMAT. Ameryka, rozci─ůgaj─ůc si─Ö od jednego do dru giegobieguna,naturalnie zawiera w sobie wszystkie klimaty,za
    cz─ůwszy od r├│wnikowych upa┼é├│w a┼╝ do przybiegunowych mroz├│w. Wszak┼╝e jej klimat w og├│lno┼Ťci zimniejszyjest od klimatu Euro py lub Afryki, to jest, pod temi samemi stopniami szeroko┼Ťci termometr w Ameryce opada ni┼╝ej ni┼╝ w innych cz─Ö┼Ťciach ┼Ťwiata. Uprawa zbo┼╝a rozci─ůga si─Ö w Europie a┼╝ za 60┬░ szeroko┼Ťci p├│┼é nocn├ęj, kiedy w Ameryce za 50┬░ nieprzechodzi, w po┼éowie po┼éu
    dniowejniesi─Ögaza40┬░.KrajeAmerykip├│┼énocnejle┼╝─ůcew takiej jak po┼éudniowe Niemcy iwi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Francyi szeroko┼Ťci, to jestmi─Ödzy45 a50″,maj─ůnier├│wnieostrzejsz─ůzim─ů;wprawdzie lato bywa tam bardzo gor─ůce, lecz zmiany temperatury letniej na zimow─ů iodwrotnie, bywaj─ů bardzo nag┼ée. Przyczynami tych zjawisk klimatowych by─ç mog─ů mniejsza w szerz rozleg┼éo┼Ť─ç l─ůd├│w ameryka┼äskich, ogromne g├│ryilasy, wiele bagieniw├│d stoj─ůcych, g┼é─Öboko w l─ůdy zachodz─ůce odnogi i zatoki mor skie, tudzie┼╝ przyleg┼ée obszerne morze lodowate i zimne od ÔÇô 385 ÔÇô
    niego wiej─ůce wiatry. Strona zachodnia zas┼éoniona wysokiemi g├│rami, ma klimat nier├│wnie ┼éagodniejszy ni┼╝ strona wschodnia otwarta na zimne wiatry. Kraje po┼éo┼╝one mi─Ödzy zwrotnikami, ┼éubociep┼ée,niemaj─ů przecie┼╝ow├ęjspiekiafryka┼äskiego s┼éo┼äca, bo nie szeroko si─Ö rozci─ůgaj─ůc w wielkiej przestrzeni oblane s─ů oceanem, przyt├ęm wysoko wznosz─ů si─Ö nad poziom morza, a wresz cie okryte s─ů niezmiernemi lasami i zraszane najwi─Ökszemi w ┼Ťwiecie rzekami. Wielka obfito┼Ť─ç w├│d, bogata, od tych┼╝e w├│d zale┼╝─ůca i przez nie utrzymywana wegetacya zdaje si─Ö sta nowi─ç w┼éa┼Ťciwe temu Nowemu ┼Üwiatu pi─Ötno. W og├│lno┼Ťci grunty Ameryki s─ů nader ┼╝yzne: nie ma tam ani jednej wielkiej pustyni piaskowej, a niezmierne r├│wniny okrywa najbujniejsza ro┼Ťlinno┼Ť─ç. Mni├ęj uposa┼╝ona jest ta cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata co do zwie
    rz─Öcego kr├│lestwa; rodowite tutejszym krajom zwierz─Öta zdaj─ů si─Öby─ç wyrodzonemirasamidzielnychgatunk├│w dawnego┼Ťwia ta.Same tylkochybaowadyczyni─ůwyj─ůtek,dlakt├│rych,r├│wnie jak dla ro┼Ťlin, tutejsze wilgotne ciep┼éo wielce jest dogodne, dla tego i zwierz─ůt ziemnowodnych nies┼éychane mn├│ztwo.
  11. P┼üODY NATURALNE a) Cia┼éa kopalne. Z┼éoto: w Ko lumbii, Brazylii, Meksyku, Chili, Peru, Boliwii, Gwatymali a teraz tak┼╝e w Stanach Zjednoczonych p├│┼énocnej Ameryki (na pocz─ůtku
    19 wieku wydawa┼éa Ameryka, pr├│cz pi─Öciu pa┼ästw p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci, rocznie 57,650 grzywien z┼éota i3,250.000 grzywien sre bra).Od 1811r.kiedy,zprzyczynydomowychwojen,znacznie podupad┼éo g├│rnictwo, wydatek powy┼╝szych metal├│w wielce si─Ö zmniejszy┼é, tak i┼╝ w przeci─ůgu lat siedmiu, od 1 8 2 4 ÔÇô 1 8 3 0
    w przeci─Öciu nie wi─Öcej zyskiwano rocznie nad 33,870 grzywien z┼éota a 838,857 grzywien srebra (licz─ůc ju┼╝ w to 4411 grzy wien z┼éota otrzymywanego w Stanach Zjednoczonych p├│┼énocnej Ameryki). Od czasu odkrycia Ameryki a┼╝ do 1803 r. czyli w ci─ůgu 311 latwyda┼éy, wed┼éug Humboldta, hiszpa┼äskie ipor
    tugalskie posiad┼éo┼Ťci w Ameryce 3,625,000 grzywien z┼éota,
    a 512,700,000 grzywien srebra. Srebro: w Meksyku, Kolumbii,
    Peru, la Plata, Gwatymali, Chili, a teraz i w Stanach Zjedno Tom II. 49 ÔÇô 386 ÔÇô
    czonych p├│┼énocnej Ameryki.ÔÇô Mied┼║, ┼╝elazo, o┼é├│w: w Chili, Peru, Meksyku, Kolumbii, Gwatymali, Stanach Zjednoczonych p├│┼énocnej Ameryki, w posiad┼éo┼Ťciach angielskich, w la Plata, Brazylii, Kubie.ÔÇô ┼╗ywe srebro w Meksyku, Peru, Brazylii.ÔÇô Drogie kamienie w Meksyku (szmaragdy, turkusy), w Brazylii (dyamenty).ÔÇô Marmur w Meksyku, w angielskiej Ameryce.ÔÇô Ziemia porcelanowa, labrador w kraju wolnych Indyan, w a n gielski├ęjAmeryce.ÔÇô W─Ögle kamienne w StanachZjednoczonych p├│┼énocnych, w angielskiej Ameryce, w Chili.ÔÇô S├│l w Stanach
    Zjednoczonych północnych, w państwachla Plata, Brazylii, G w a tymali, Kolumbii, Meksyku, Boliwii, w zachodnich Indyach.
    b) Ro┼Ťliny:w┼éa┼ŤciweAmeryce:kakao,wanilla,tytu┼ä,kartofle,
    china, ipekakuana, kwassya, sassafras, sassaparylla, gwajak, ruku,
    fernambuk, kopal, balsam peruwiański, kosztowne gatunki drzewa,
    ananasy, sosna wejmucka, klon cukrowy, herbata paragwajska,
    kaktus it.d. Wsp├│lne innym cz─Ö┼Ťciom ┼Ťwiata: palmy, akacye,
    dęby. sosny,jodły, cedry, brzozy, buki, pataty, kukuruza, aloes,
    indygo,len,konopie,cytryny,pomarańcze. Wprowadzone wino
    ro┼Ťl, maniok, trzcina cukrowa, groch, kawa, europejskie gatunki zb├│┼╝iw.i.
    c) Zwierz─Öta: W┼éa┼Ťciwie ameryka┼äskie: lamy, paka (pi┼╝mo ┼Ťwi┼ä), guanako, ┼╝ubr, w├│┼é pi┼╝mowy, wigo┼ä, zmrocznik, kaguar, ┼Ťwinki, aguty, pancernik, mr├│wkojad, nied┼║wied┼║ z bia┼éem czo ┼éem, tapir, jaguar, kotoma┼épy z chwytnemi ogonami, w┼éa┼Ťciwy gatunek leniwc├│w, pies nieszczekaj─ůcy, ┼Ťmierdziel, w─ů┼╝ grzecho tnik,kondor,koszenilla,it.d.ÔÇô Wsp├│lneinnymcz─Ö┼Ťciom┼Ťwiata zwierz─Öta: lis, wilk, jele┼ä, daniel, ┼éo┼Ť, renifer, nied┼║wiedzie, b o bry, wydry morskie, zaj─ůce, ┼╝├│┼éwie, wieloryby, psy morskie, per ┼éop┼éawy, wielorakich gatunk├│w ryby, ba┼╝anty, kuropatwy, g─Ösi, kaczki,indyki,p┼éomieniaki,papugi.ÔÇô Wprowadzone owce,ko
    zy, ┼Ťwinie, os┼éy, konie, byd┼éo. –
    Główne płody naturalne handlowe: cukier, kawa, bawełna, in
    dygo, pieprz turecki, kampesz (drzewo), fernambuk, kora chiny, kakao, wanilla, ruku (orlean), tytu┼ä, z┼éoto, srebro, dyamenty, f u ÔÇ× Indyach zachodnich
    3,300,000 j y
    ÔÇô 387 ÔÇô
    tra,sztokfisz,koszenilla.ÔÇô Mniejszejwagi ry┼╝,sassafras,ipe kakuana, jalappa, imbir, gumilastyka, kopal (┼╝ywica), balsam peruwia┼äski, drogie gatunki drzewa, we┼éna wigoniowa, sk├│ry, mied┼║, platyna.ÔÇô
    ÔÇó *2saster.
    1.LUDNO┼Ü─ć:
    W Ameryce p├│┼énocnej oko┼éo 28,500,000 mieszka┼äc├│w * ┬╗ ÔÇ× po┼éudniowej 14,500,000 Ôćĺ
    Og├│┼éem 46,300,000 mieszka┼äc├│w. 2.POCHODZENIE. a)RodowiciAmerykanie,kt├│rychpierwsi wynalazcy t├ęjcz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata nazwali og├│lnie Indyanie, dziel─ůcy si─Ö na
    bardzo rozmaite plemiona, o kt├│rych ni┼╝ej powiemy. b) Europejczy
    cy, mianowicie: Hiszpanie, Portugalczycy, Francuzi, Holendrzy, Anglicy, Du┼äczycy, Szwedzi, Niemcy. c)Murzyni,ju┼╝ toniewol nicy,ju┼╝okupienilubudarowaniwolno┼Ťci─ů. d)Kreole,potomko wie Europejczyk├│w iMurzyn├│w zrodzeni w Ameryce. e) Potom kowie pochodz─ůcy zpomi─Öszania krajowc├│w zobcymi lub osta tnich mi─Ödzy sob─ů, a mianowicie Mulaci, potomkowie zrodzeni zEuropejczykaiMurzynki:Metysi,zrodzenizEuropejczyka iIn dyanki; Tercerony, dzieci Europejczyka iMulatki; Kwarterony p o tomstwo EuropejczykaiTerceronki lub Metysy; Oktuwony, po chodz─ůcyzEuropejczykaiKwarteronki. Mulaci,Metysi,Tercero ni, Kwarteroni sk┼éadaj─ů tak zwan─ů kolorow─ů ludno┼Ť─ç.
    Pod┼éugj─Özyk├│w mo┼╝na(wed┼éugHumboldta,kt├│ryjednakliczy tylko 34 miliony ludno┼Ťci) wszystkich mieszka┼äc├│w Ameryki p o dzieli─çw nast─Öpuj─ůcy spos├│b:
    J─Özykiem angielskim m├│wi ÔÇ× hiszpa┼äskim
    ÔÇ× indyjskim
    11,300,000 mieszk. 10,200,000 ÔÇ× 8000000 . ÔÇô 388 ÔÇô
    J─Özykiem portugalskim – 3,800,000 mieszk.
    ÔÇ× francuzkim 1,060000 ÔÇ× hollenderskim,du┼äskim, szwedz
    J9
    kim, rossyjskim iniemieckim 220,000 ÔÇ×
    Według pochodzenia liczy Humboldt 13,162,000 białych, 8,610,000 Indyan, 6,223,000 Murzynów, i 6,289,000 ras mieszanych.
    3.URODAISPOS├ôB┼╗YCIAMIESZKA┼âC├ôW. P├│┼énocno ameryka┼äscyrodowicimieszka┼äcys─ůpo wi─Ökszejcz─Ö┼Ťci┼Ťrednie go wzrostu imiedzianego koloru cia┼éa,mi─Ödzy Eskimami, w oko icachp├│┼énocnegobieguna,s─ůkar┼éowacimieszka┼äcy, Tehuelchy
    czyli Patagonie, nie s─ů wprawdzie olbrzymami, jak ich niekt├│rzy podr├│┼╝ni opisywali, ale bardzo pi─Öknego sk┼éadu cia┼éa i silni l u dzie.Peszerys─ůchudzi,niekszta┼étni,powi─Ökszejcz─Ö┼Ťciw najn─Ödz niejszymstanie najwi─Öcejmieszkaichw ZiemiOgnistej. Indyanie
    p├│┼énocni maj─ů szczeg├│lniej g┼éadk─ů sk├│r─Ö, Arkansasi ja┼Ťniejszego s─ůkoloruimniejszegowzrostu. KolorNadowesz├│wjestbrudno
    bia┼éy. Szerokezi s─ů ro┼Ťli, silni, cery oliwkowej. Czyczymekowie
    utatuowani czyli okryci malowidłami, rysunkami, nakałaniami,
    szczeg├│lniej odznaczaj─ů si─Ö pi─Öknym sk┼éadem cia┼éa. Indyanie k o
    lumbijscy s─ů niemal ┼╝├│┼éto-pomara┼äczowego koloru, okryci malo
    wid┼éami rozmaityth zwierz─ůt, czarnego, olejem napuszczonego, p o ┼éyskownego na g┼éowie w┼éosa. Karaibowie ┼Ťredniego wzrostu, s─ů
    cynamonowo ┼╝├│┼éci, dobrze zbudowani, g┼éow─Ö ich okrywa w┼éos czarny, d┼éugi, g─Östy, ale broda ich wcale nie porasta. U miesz ka┼äc├│w Gujany p┼éaskie jest czo┼éo ity┼é g┼éowy, a ten kszta┼ét nadaj─ů g┼éowie swych dzieci rodzice ┼Ťciskaj─ůcj─ů od male┼äka mi─Ödzy dwie ma deskami. Butukudowie w Brazylii imieszka┼äcy Paragwaju dziurawi─ůsobiewargiiuszyizak┼éadaj─ůw niedrewienka,kamyki iw uszy zatykaj─ů ptasie pi├│ra: Pajaguas farbuj─ů sobie w┼éosy na kolor krwawo-czerwony. Ottomaki osobliwsi s─ů t├ęm, ┼╝e jedz─ů ziemi─Ö.ÔÇô –
    Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Indyan wyrywa sobie w┼éosy z brody i innych cz─Ö┼Ťci cia┼éa, i rozmaitemi sposobami wyrabiaj─ů sobie r├│┼╝ne figury ÔÇô 389 ÔÇô
    na czole. Jedni, jak naprzyk┼éad Knistowie maluj─ů si─Ö cynobrem iziemnemifarbami. Eskimowie nosz─ůw lecieodzie┼╝lnian─ůawzi miesk├│rzan─ů. Nadoweszowieszpec─ůsi─Östrasznemimaskami. Ka lifornianie zarzucaj─ů sobie na ramiona sk├│ry zwierz─ůt lub wielkich ptak├│w; g┼éow─Ö stroj─ů wie┼äcem pi├│r, owoc├│w imuszli. Niekt├│ rzy po┼éudniowi Amerykanie zatykaj─ů sobie zapoliczki papuzie piora, inni ci─ůgn─ů od ucha do ucha czarne linie i farbuj─ů si─Ö orleanem. Indyanieparagwajscyprzystrajaj─ůszyj─Ö,r─Öceinogi sznurkami du┼╝ych szklanych paciorek. Brazylianie odziewaj─ů si─Ö p┼éaszczami zpierzy lub oklejaj─ů cia┼éo piorami. Czyczymekowie
    okrywaj─ů si─Ö w zimie wydrzemi futrami; Patago┼äczycy nosz─ů p┼éaszcze ze sk├│r r├│┼╝nych zwierz─ůt.
    Huronowie czyli Irokiezi nad rzek─ů Mohawk, obejmuj─ůcy m n ├│ ztwo plemion Indyan (ju┼╝ bowiem nie ma w┼éa┼Ťciwych Huron├│w) mieszkaj─ů w pobudowanych z drzewa, kor─ů pokrytych domach. Szerokiezi (w┼éa┼Ťciwie,Cherokiezi), Kreeki iChaktawy, buduj─ů
    w czworobok pod┼éu┼╝ne, na pi─Ötro wysokie domy ze stawianych jeden przy drugim s┼éup├│w: maj─ů oni ogrodzone p┼éotami ogrody, miastaiwsi. Chatypo┼éudniowychAmerykan├│w stoj─ůnagrubych palach, a ┼Ťciany ich s─ů z ┼╝erdzi i chr├│stu, glin─ů wylepione i okryte
    li┼Ťciami. Niekiedy chaty te bywaj─ů zbudowane na s┼éupach tak w y soko i┼╝ chodzi─ç pod niemi mo┼╝na. Mieszkaniem Abigo┼äczyk├│w jestdaszekzsitowianadw├│ch┼╝erdziachumocowany. Kalifornia nie w lecie przemieszkuj─ů pod drzewami, w zimie za┼Ť w jamach. Chaty Szykit├│w w Paragwaju maj─ů kszta┼ét chlebowego pieca, a za┼Ť mieszka┼äcy Ziemi Ognistej przebywaj─ů w chatach podobnych do ul├│w pszczelnych.
    4.ZATRUDNIENIE. WielerodowitychAmerykan├│w,jesz cze w bardzo dzikim stanie,┼╝yj─ů z rybo┼é├│wstwa ipolowania: pod tym wzgl─Ödem na najni┼╝szym s─ů stopniu mieszka┼äcy Ziemi O g n i st├ęjiEskimowie. Jedni,pr├│czpolowania,trudni─ůsi─Öju┼╝pocz─Ö┼Ťci upraw─ůziemi. Dalejju┼╝post─ůpiliinni,mianowicieIrokiezi,Kre
    eki, Cherokiezy iChaktawy, kt├│rzyju┼╝ porz─ůdniej uprawiaj─ů ziemi─Ö p┼éugiem, maj─ů wozy, sprz─Ö┼╝aj, chowaj─ů byd┼éo, zajmuj─ů si─Ö r z e m i o ÔÇô 390 ÔÇô
    s┼éami,sztukamiitakdaleceju┼╝post─ůpiliw uobyczajeniu,i┼╝u niekt├│rych istniej─ů porz─ůdne szk├│┼éki a nawet drukarnie (u C h e rokiez├│w). G┼é├│wn├¬m zatrudnieniem Europejczyk├│w jest rolni ctwo,g├│rnictwo,rybo┼é├│wstwo,ch├│w byd┼éa,aszczeg├│lniejuprawa kolonialnychro┼Ťlinhandlowych,ihandel. Fabrykiwkrajachko lonialnych na nizkim dot─ůd utrzymywa┼éy si─Ö stopniu, wysoko za┼Ť podnios┼éy si─Ö w Stanach Zjednoczonych p├│┼énocnej Ameryki.
    5.RELIGIA. Mniejszacz─Ö┼Ť─çrodowitychczylipierwotnych lud├│w Ameryki, ┼╝yje jeszcze w rozmaitych stopniach poga┼ästwa. Europejczycyw posiad┼éo┼Ťciachhiszpa┼äskich,angielskichiinnych,
    jakote┼╝ pa┼ästwa niepodleg┼ée, Brazylia i Hajty, niemniej wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç pierwotnych mieszka┼äc├│w (czyli Indyan), tudzie┼╝ Murzyni s─ů chrze┼Ťcianie icoraz bardziej szerzy si─Ö chrze┼Ťcia┼ästwo. H u m boldt podaje liczb─Ö chrze┼Ťcian na 33,464,000 (22,177,000 k a tolik├│w, a 11,287,000 protestant├│w) pogan├│w za┼Ť 820000; ┼╝yd├│w liczba jest bardzo ma┼éa.
    6.RZ─äD. Wi─Ökszacz─Ö┼Ť─çpierwotnychlud├│w,┼╝yjewdzi kim, niepodleg┼éym stanie, pokoleniami, pod w┼éasnymi naczelni kami i wodzami, kt├│rych sobie obieraj─ů dobrze si─Ö wprz├│d o ich zdolno┼Ťciachprzekonawszy. Lecztemnogieludywszystkieju┼╝ zeswych siedzib wyp─Ödzone zosta┼éy wewn─Ötrzne mi─Ödzy niemi lub z Europejczykami wojny, ospa i gorza┼éka tak je wyniszczy┼éy, i┼╝ wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tych plemion ledwo po kilkaset a najwi─Öcej po tysi─ůc g┼é├│w liczy. O rz─ůdach pa┼ästw utworzonych przez Euro pejczyk├│w, mi─Ödzy kt├│remi ┼╝yje wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Indyan, powiemy zos├│bna przy ka┼╝dem pa┼ästwie.
    ÔÇóQÔÇó ÔÇô 391 ÔÇô
    MIRRIMA PJMDMA, ÔÇôÔÇó┬«<>-
    , KRAJE PRZYBIEGUNOWE a) Grenlandya.
    PO┼üO┼╗ENIE. Od60ÔÇô80┬░p├│┼én.szer.Otoczonajestodpo ┼éudnia oceanem atlantyckim, od wschodu morzem lodowat├ęm, od zachodu morzem Baffin, od p├│┼énocy, za 80′ rozleg┼éo┼Ť─çigranice nieznane. Rozleg┼éo┼Ť─ç oko┼éo 20,000 mil.kw. ale topodaniejest nader niepewne.ÔÇô Grunt:po wi─Ökszejcz─Ö┼Ťcinawa┼éy g├│riska┼é, prawiew odwiecznychlodachzagrzebane,strasznestanowi─ůlodo winy, kt├│re ca┼ée okolice m├│rz zawalaj─ů. Najosobliwsz├ęm tych mass lodowych zjawiskiem jest ┼Ťwietny odblask, kt├│ry podobnie jak od zorzy p├│┼énocnej, od ska┼é lodowych na kilka mil, na morze rozrzuca ra┼╝─ůce ┼Ťwiat┼éo. Nieprzerwany ┼éa┼äcuch g├│r ci─ůgn─ůc si─Ö przez znane w tejstronie kraje, oddziela Grenlandy─ů zachodni─ů odwschodniej,ipe┼ényjestska┼éiprzepa┼Ťcistychrozpadlin. Mi─Ödzy g├│rami Roskoe znalaz┼é Scoresby jedn─Ö do 3700 st├│p wysok─ů. Brzegi tych kraj├│w s─ů skaliste, strome, w g┼é─Öbokie zatoki p o w y rywane,mn├│ztwem wyspiska┼énaje┼╝one. Brzegizachodnie┼éago dniejsze s─ů od wschodnich iwida─ç na nich nieco ro┼Ťlin. W s c h o dnia cz─Ö┼Ť─ç tego kraju (wed┼éug ostatnich bada┼ä,zdaj─ůca si─Ö by─ç, zwielki├ęm do prawdy podobie┼ästwem, grup─ů wysp), przez na gromadzone od 15 wieku massy lodu zatkana, sta┼éa si─Ö zupe┼énie niedost─Öpn─ů; jednak┼╝e roku 1829 uda┼éo si─Ö Du┼äczykowi Graah z Nenortalik na po┼éudniow├ęm pobrze┼╝u przedrz├ę─ç na grenlandz ki├ęj┼é├│dcea┼╝do65┬░18′ nawschodniebrzegi,aledalejju┼╝zna laz┼ézatkan─ůdrog─Önieprzebytemimassamilodu. Przyl─ůdki:Utra pienie, Brill, Kamford: przyl─ůdek Czterech wysp: Blac Huk, Palec diabelski,Melville,Farewell,StatenhukiHerjosseNos. Wody: cie┼Ťnina Davis, Scoresby, Eriksfiord, Omenaksfiord, zatoki Disko, Melville,cie┼ŤninyWolstonholme,Wielorybia,Smita. Podzia┼é:
    1) Grenlandya du┼äska z du┼äskiemi posiad┼éo┼Ťciami na po┼éudniowo zachodnich pobrze┼╝ach, podzielona na inspektoryaty po┼éudniowy i p├│┼énocny. 2) Grenlandya niepodleg┼éa jako to: wy┼╝sza przybie gunowadopiero 1818r.odkryta,w p├│┼énocno-wschodniejstronie morza Baffin pod 76ÔÇô77″ p├│┼én. szer. Kraj Jamefon pod 71″, odkryty przez Scoresby. Klimat: kr├│tkie lato, podczas kt├│rego powietrze na sta┼éym l─ůdzie bywa bardzo czyste, na wyspach za┼Ť zamglone. Cz─Öste kurzawy lodowe, rzadkie deszcze, ma┼éo ┼Ťniegu, t─Ögie mrozy; ciemno┼Ť─ç przybiegunowej nocy zmniejsza zorza p├│┼é nocna. P┼éody:kryszta┼é,siarka,asbest,serpentyn,stalaktyty,ruda miedziana, w─Ögle kamienne, ciep┼ée ┼║r├│d┼éa, mech, warz─Öcha le karska (ro┼Ťlina), dzi─Ögiel, ja┼éowiec, porzeczki, bor├│wki, je┼╝yny, w po┼éudniowychstronachniekt├│regatunkijarzynikartofle ma┼éo drzew krzewnych, zaj─ůce, polarne nied┼║wiedzie, psy morskie, wieloryby, z─Öboroice, renifery, psy, lisy, or┼éy, kruki, soko┼éy, w r ├│ ble,mi─Ökkopi├│ry,dzikieg─Ösi,byd┼éoiowcetylkow po┼éudniowych okolicach,sprowadzonezEuropy. Mieszka┼äcy.Pierwotnimiesz ka┼äcy Eskimowiem├│wi─ůcyw┼éasnymj─Özykiem:┼éagodni,dobro duszni, nadzwyczaj oboj─Ötni Przybysze Du┼äczycy i Niemcy, p o jedynczemi rodzinami. Ludno┼Ť─ç w du┼äskich koloniach 5800, zkt├│rych1100wkoloniachbracimorawczyk├│w. LiczbyEski
    m├│w ┼╝yj─ůcychniepodleglezpewno┼Ťci─ůoznaczy─çniemo┼╝naÔÇô Zatrudnienie polowanie, rybo┼é├│wstwo, handelzkolonistamii przybywaj─ůcemiokr─Ötami. Towarydozbycia:rybitran,rybysu szone, puch mi─Ökkopi├│r├│w, fiszbin, sk├│ry zaj─Öcze, ps├│w morskich, nied┼║wiedzi, renifer├│w, rocznie za 1,200,000 z┼ép. za to kupuj─ů: m─ůk─Ö, budulec i drzewo opa┼éowe, we┼én─Ö, tkaniny, sukno, tytu┼ä,
  • ÔÇô 393 ÔÇô
    wódkę, korzenie, flinty, proch blizko za 450000 złp. Religia:
    poga┼äska, pomy┼Ťlnie jednak udaj─ů si─Ö starania o rozszerzenie
    chrze┼Ťcia┼ästwaiwi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç Eskim├│w pod rz─ůdem du┼äskim s─ů ju┼╝ chrze┼Ťcianie. Rz─ůd. Kolonia du┼äska. Jest przecie┼╝ ZI]{lCZI]{l
    liczba Eskim├│w ┼╝yj─ůcych bez ┼╝adnych zwi─ůzk├│w towarzyskich. Na wsch├│d Grenlandyi le┼╝y niezamieszka┼éa wyspa Jan Mayen, na kt├│r├ęj g├│ra Nied┼║wiedzia do 6800 st├│p wysoka, a na niejwul kany najdalej na p├│┼énocy ze znanych w Ameryce.
    b) Szpicberg.
    Po┼éo┼╝enie, Od26’34’ÔÇô39’35’wsch.d┼éug.aod76┬░30’ÔÇô 80┬░40′ p├│┼én. szer. Jest to archipelag sk┼éadaj─ůcy si─Ö z 3 wi─Ö kszych iwielu mniejszych wysp, zkt├│rych 3 wi─Öksze nazywaj─ů si─ÖSzpicbergw┼éa┼ŤciwyczyliNowa Fryzya,wyspap├│┼énocno-wscho dniaiwyspapo┼éudniowo-wschodniaczyliwyspaEdge, zpomi─Ö dzy mniejszych wyspa Siedmiu Siostr t├ęm osobliwa ┼╝e najdal
    szymjestpunktemzieminap├│┼énocy. Rozleg┼éo┼Ť─ç:wed┼éugobliczenia zmapdo1400mil.kw.ÔÇô Grunt sk┼éadasi─Özg├│r,lodowiniwzg├│ rz├│w,ju┼╝le┼╝─ůcych┼éa┼äcuchami,ju┼╝oddzielnemigrupami najzna czniejszes─ůg├│raHorn isiedm g├│rlodowych wzd┼éu┼╝zatokiWej de.ÔÇô-Wody Sardam,rzekazes┼éon├ęmuj┼Ťciemnawschodzieiin n a z n a c z n a r z e k a n a p ├│ ┼é n o c y ; k i l k a j e z i o r , z a t o k i t. d . ÔÇô P r z y
    l─ůdki: Barkam, Gall, kap po┼éudniowy na wyspie p├│┼énocno-wscho dni├ęji Disko na po┼éudniowo-wschodniej.ÔÇô Klimat: bardzo mocna, przezsiedm miesi─Öcyzima,taki┼╝spirytusi┼╝ywesrebromarznie, a ┼╝elazo kruch├ęm si─Ö staje: blizko trzy miesi─ůce trwa nieprzer wana noc, a w lecie prawie tak d┼éugi, ci─ůg┼éy dzie┼ä. Okropny jest widok tego kraju, w kt├│rym wznosz─ů si─Ö 3ÔÇô4000 st├│p
    wysokie g├│ry lodowe odwiecznym pokryte ┼Ťniegiem, a mi─Ödzy niemi na dolinach, nawet w posr├│d lata gdzie niegdzie tylko p o kazuj─ů si─Ö kar┼éowate ro┼Ťliny. Nieustanna mg┼éa okrywa ziemi─Ö a brzegi morskie, w cz─Ö┼Ťci tylko uwolnione od lod├│w, w lecie
    tylko odwiedzaj─ů wielorybacy. P┼éody rokicina, wysoka trzcina Tom II. 50
  • 394 ÔÇô –
    kilka gatunk├│w mchu; morsy, lwy morskie, polarne nied┼║wie dzie, psy morskie, wieloryby, z─Öboro┼╝ce, ┼Ťwinie morskie, rozmaite
    ptastwo iniektóregatunki owadów; granit,gnejs,kwarc,łupek, szacowne granaty, węgle kamienne i brunatne, marmur. Do
    brzeg├│w wiele przyp┼éywa drzewa.ÔÇô Mieszka┼äcy kraj niezdatny na sta┼ée siedlisko dla ludzi, czasami tylko odwiedzaj─ů go rybacy i ┼éowcy szczeg├│lniej rossyjscy. Po┼é├│w letni trwa od czerwca do wrze┼Ťnia,azimowya┼╝doczerwcanast─Öpnegoroku. Stacya┼éo wiecka na zachodnim brzegu w┼éa┼Ťciwego Szpicberga w Smeeren
    burgu przez Rossyan utrzymywana, jest najdalsz├ęm ku po┼énocy siedliskiem ludzki├ęm na ziemi. Roku 1825 mia┼é tu tak┼╝e kupiec angielskiza┼éo┼╝y─ç ma┼é─ů koloni─ů ┼éowieck─ů. Roku 1827 Parry usi
    ┼éowa┼é ze Szpicberga dosta─ç si─Ö do bieguna p├│┼énocnego ┼é├│dkami na sankach, aleposun─ůwszy si─Ö do 82┬░45′ p├│┼énocnej szeroko┼Ťci, wr├│ci─ç si─Ö musia┼é
    c) Pobrzeża północno-zachodnie.
    Po┼éo┼╝enie. 48ÔÇô71┬░23′ p├│┼én. szer.: na p├│┼énocy morze lodo wate nawschodziekrajIndyan,napo┼éudniuStanyZjednoczone, nazachodziewielkiocean.ÔÇôGrunt brzegiostro-buchtowate, powyrywane, a st─ůd mn├│ztwem ma┼éych, skalistych wysp otoczo ne wielejestzatokipi─Öknychprzystani. Bujn─ů wegetacy─ůokry te pobrze┼╝a pi─Ökny przedstawiaj─ů widok; niedaleko po nad m o rzem ci─ůgn─ů si─Ö wielokrotne g├│r ┼éa┼äcuchy; szczyty ich s─ů bardzo wysokie mianowicie: S. Eliasz 17,302 st├│p, Pi─Ökna Pogoda (Fair weather) 14,275′, taki┼╝ San Jacinto; wszystkie ┼Ťniegami pokryte. Z pomi─Ödzy wielu wulkan├│w siedm otacza zatok─Ö Buka
    relli. ÔÇô Przyl─ůdki: Newenham, Stephens, Rodney, Ksi─ů┼╝─Ö Walii, Lisburn, prz. Lodowy (71┬░23′ p├│┼én. szer.), najdalej ku p├│┼énocy le┼╝─ůcy, 1825 r. odkryty punkt sta┼éego l─ůdu Ameryki.ÔÇô Wody: morze kamczackie najdalsza na p├│┼énocy cz─Ö┼Ť─ç wielkiego oceanu, ┼é─ůcz─ůcasi─Öcie┼Ťnin─ůBehringazmorzem lodowat├ęm. Zatoki(wy brze┼╝a); cie┼Ťniny Kotzebue iNorton, odnogi: Bristol, Cook, ÔÇô 395 ÔÇô
    William, Admiralicka, Behring, Port Fran├žois, Cross, cie┼Ťnina Mackenzie,Kr├│lowa-Karolina,NotkaÔÇô RzekiKauweren,Igtia gik, Nuszegak, rzeka miedziana, Frazer czyli Takuczatesa, K a l e d o nia.ÔÇô Jeziora: Szelokofi, Stuart.ÔÇô Klimat: temperatura daleko wy┼╝sza ni┼╝ pod t─ů sam─ů szeroko┼Ťci─ů na wschodnich pobrze┼╝ach
    Ameryki, a nawet wy┼╝sza ni┼╝ w Kamczatce kt├│ra le┼╝y dalejku po┼éudniowiwAzyi. Dlategote┼╝pi─Ökniejszatujestwegetacya. Pod 60┬░ szer. jeszcze si─Ö tu dobrze udaj─ů kartofle i wszelkie gatunkizbo┼╝a.ÔÇô P┼éody:mied┼║,┼╝elazo,sosny,olsze,d─Öby,jod┼éy, cyprysy, r├│┼╝e, je┼╝yny, maliny, nawet po┼éudniowe gatunki zbo┼╝a ijarzyn: wieloryby, morsy, psy morskie, lisy, wilki, nied┼║wiedzie, rysie,gronostaje, kuny,bobry(rzadkie),daniele,argali,psy(sta dami), r├│┼╝nego gatunku mi─Öczaki, kraby, rozmaite ryby, w─Ö┼╝e,
    jaszczurki, or┼éy bia┼éog┼éowe, dzi─Öcio┼éy, kolibry, i t. d. Kraje te dziel─ů si─Ö na rossyjskie i angielskie posiad┼éo┼Ťci; pierwsze znowu dziel─ů si─Ö na p├│┼énocne ipo┼éudniowe osady podzia┼é angielskich posiad┼éo┼ŤcijestNowy-Norfolk,Nowa Kornwaliazarchipelagiem Pitta, Nowy-Hannower z wyspami kr├│lowej Karoliny i wysp─ů Nutka i po cz─Ö┼Ťci Nowa-Georgia: po┼Ťrednie kraje mi─Ödzy pobrze ┼╝ami a skalist├ęmi g├│rami nazwali Anglicy Zachodni─ů Kaledoni─ů.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç posiad┼éo┼Ťci rossyjskie zajmuj─ů do 24,000: angielskie oko┼éo8000 milkw.ÔÇô Mieszka┼äcy:RossyanieiAnglicys─ůprzy byszami w r├│┼╝nych osadach. Pierwotnych mieszka┼äc├│w rozmaite s─ůpokolenia nap├│┼énocnozachodnichbrzegachrossyjskichKi teguanie, nale┼╝─ůcy do rodu Eskim├│w, Kenaizy, Konegi, Kalusze, Ugataszminty czyli Ugalakmuty, Atniakmiuty, Czugacze i t. d. z kt├│rych wiele pokole┼ä pochodz─ů od Czukcz├│w; w cz─Ö┼Ťciach a n gielskich Wakasza, Slud-Kus, Nanskud, Nagaile, Atnahy, w ┼Ťrod kowychkrajachTakuleit.d.ÔÇô Zatrudnienierybo┼é├│wstwo,polo wanie, robota ┼éodzi ibroni, tudzie┼╝ gatunek tkaniny z ┼éyka, niekt├│ rzytak┼╝e Indyanie wyprawiaj─ůsk├│ryanawettrudni─ůsi─Öpewnym rodzajem malarstwa isnycerstwa. Handluj─ů w osadach szczeg├│l ni├ęj futrami zwierz─ůt morskich i l─ůdowych.
    ÔÇóe-9$@*- ÔÇô 396 ÔÇô
    d) Zachodnie kraje przybiegunowe.
    Po┼éo┼╝enie. Mi─Ödzy 65ÔÇô78ÔÇŁ p├│┼én. szer. a255ÔÇô315ÔÇŁ wsch. d┼éug. Granicami ich s─ů od wschodu morze Baffin, od po┼éudnia morzeHudsonikrajeIndyanaodzachoduip├│┼énocymorzelo dowate.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç:zpewno┼Ťci─ůoznaczy─çjejniemo┼╝na,gdy┼╝ okolicetema┼éos─ůznane.ÔÇô Cz─Ö┼Ťci:1)wyspyp├│┼énocnejGeorgii, mi─Ödzy niemi najosobliwsza Melville ze swym zimowym portem, w kt├│rym Parry 1819ÔÇô1820 przezimowa┼é. 2) Ziemia Banksa. 3)Devonp├│┼én. 4)Somersetp├│┼én. 5) Wyspy Baffin.ÔÇô Grunt:
    do u┼╝ytku zdatniejszy ni┼╝ w Grenlandyi lub Szpicbergu, a szcze g├│lni├ęj w cz─Ö┼Ťciach po┼éudniowych; w og├│lno┼Ťci jednak jest to zi mna wewn─ůtrz ma┼éo znana pustynia, kt├│rej brzegi po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťciwysokie,awewn─ůtrzznacznewznosz─ůsi─Ög├│ry.ÔÇô Wody: rzekaClydeibardzowielezatokiprzystani.ÔÇô Przyl─ůdki:Cla rence, Kater, York, Crawfurd, Franklin, Castlereagh, Hay, Liver pool it.d. Zreszt─ů s─ů to kraje otoczone morzami po kt├│rych
    p┼éywaj─ů lodowe cz─Östokro─ç 5-600 st├│p wysokie ska┼éy, gdzie marznie alkohol i ┼╝ywe srebro; gdzie brak zwierz─ůt i ro┼Ťlin nie tylko trudnym czyni pobyt ludzi, ale nawet nale┼╝yte zbadanie tych okolic. Ma┼éa liczba gatunk├│w zwierz─ůt l─ůdowych,jakoto renifery, psy, lisy, zaj─ůce i t. d. tudzie┼╝ morskich, i ptastwa s─ů te┼╝ same co w Grenlandyi. Eskimowie,mieszka┼äcytychsmutnychokolic,nie udolni, mali, tak s─ů do swej ojczyzny przywi─ůzani, i┼╝ wed┼éug ich przekonania nie ma nic milszego nad ich kraj na ┼Ťwiecie, dla tego z wielkim opuszczaj─ů go ┼╝alem i wkr├│tce umieraj─ů przepro wadzeni b─Öd─ůc w inne dogodniejsze ku po┼éudniowi okolice: kiedy w swym kraju ledwo maj─ů mech (islandzki)iniecobrzeziny naj wi─Öc├ęj 18 st├│p wysokiej. Pies jedynym jest towarzyszem ich n ─Ö
    dzy, a ┼╝e nie umiej─ů nawet przyswoi─ç sobie renifer├│w, z samego wi─Öc┼╝yj─ůrybo┼é├│wstwa,kt├│reim obficiedostarcza┼é├│wwieloryb├│w, fok, ps├│w morskich it. p. tudzie┼╝ rozmaitego gatunku ryb, kt├│re jedyn├ęm s─ů dla nich po┼╝ywieniem. Eskimowie ci mieszkaj─ů ÔÇô 397 –
    w okolicach nadmorskich, napotykano ich nawet a┼╝ pod 77 sto pniem szeroko┼Ťci.
    e) Kraje wolnych Indyan.
    Po┼éo┼╝enie zajmuj─ů ┼Ťrodkowe cz─Ö┼Ťci p├│┼énocnej Ameryki, gra nicz─ůnap├│┼énoczmorzem lodowat├ęm,nawsch├│dzmorzemHud sonijegoodnogami,zNow─ů Walli─ů iKanad─ů,napo┼éudniez5ciu pa┼ästwami p├│┼énocnej Ameryki, na zach├│d z angielskiemi i ros syjskiemip├│┼énocno-zachodniemiposiad┼éo┼Ťciami. Rozleg┼éo┼Ť─çwy nosido50,000milkw. Grunt:wcz─Ö┼Ťcip├│┼énocn├ęjnadmorzami p┼éaski i bardzo p┼éonny, a w stronach po┼éudniowych ┼╝yzny. G├│ry: Skaliste (Rocky-Mountains), a┼╝ do morza dochodz─ů i ko┼äcz─ů wielki ┼éa┼äcuch g├│r ameryka┼äskich. Jezior wielkie mn├│ztwo, a mianowicie jezioro Nied┼║wiedzie, Niewolnicze 750 mil kwadr. obszerne,Athapesk├│w,Winipeg(450milkw.). Rzeki:Macken zie, miedziana, Hood Thluiczo, Saskaczawan, rzeka pokoju, rzeka czerwona. P┼éody wieleipi─Öknychgatunk├│wdrzewa,kloncukro wy, owoce, indygo, bawe┼éna, tytu┼ä, ry┼╝, kukuruza, byd┼éo, konie, renifery, ┼éosie, nied┼║wiedzie, wszelkiego rodzaju dzikie zwie rz─Öta futra daj─ůce, ba┼╝anty, kury, g─Ösi, wiele gatunk├│w ptastwa; ┼╝elazo, mied┼║, o┼é├│w, s├│l. G┼é├│wn├ęm jednak bogactwem krajowem s─ůfutrakt├│restanowi─ůprzedmiotznacznegohandlu. Mieszka┼äcy: Indyanie prowadz─ůcy ┼╝ycie koczownicze pokoleniami pod rz─ů dem kacyk├│w lub innych naczelnik├│w po cz─Ö┼Ťci ju┼╝ przez missyonarzynareligi─ůchrze┼Ťcia┼äsk─ůnawr├│ceni; zreszt─ůpoganie. Liczby ich z pewno┼Ťci─ů oznaczy─ç nie mo┼╝na. Na p├│┼énocy miesz kaj─ů Eskimowie, w stronie po┼éudniowej Indyanie, jako to Czypi naje, Nadowessy czyli Syuksowie zwani tak┼╝e Dakotas, Knite nowie, Missuryanie i t. d. Mieszka tu r├│wnie┼╝ pewna liczba Europejczyk├│w, Anglik├│w, kt├│rzy si─Ö tu utrzymuj─ů dla handlu futrami i pozak┼éadali warownie i faktorye, a to wszystko pod z a rz─ůdem generalnego gubernatora ni┼╝szej Kanady.
    ÔÇó<>0<>- ÔÇô 398 ÔÇô
    I. ANGIELSKIE K0I0NIE.
    a) K anada.
    A. SRA!,
    Po┼éo┼╝enie. Od42ÔÇô52┬░p├│┼én.szer.aod289ÔÇô312ÔÇŁwsch. d┼éug.; otaczaj─ů go Nowy Bru┼äswik, Labrador, Nowa Wallia, kraj Indyan i Zjednoczone Stany. Rozleg┼éo┼Ť─ç do 12,000 mil kw. w y nosi. Grunt:g├│ry,doliny,obszernelasy,tozn├│wr├│wniny:wielkie rzeki ijeziora, wszystko to mile jedno podrugi├ęm nast─Öpuj─ůc czyni Kanad─Ö krajem bardzo malowniczym, kt├│ry w og├│le jest nader ┼╝yzny. W wy┼╝sz├ęj Kanadzie s─ů tylko wzg├│rza, a zreszt─ů r├│wniny,ni┼╝sz─ůza┼Ťwieleznacznychg├│rprzerzyna. Jeziora:Wy┼╝ sze jezioro, Erie, Ontario, Nipissing, Simkoe, St. Clair i wiele mniejszych. Rzeki S. Wawrzyniec, do kt├│rego wpada Ontario, Niagara, odp┼éyw jeziora Erie, ze s┼éawnym 142 st├│p wysokim, a 600 s─ů┼╝ni szerokim wodospadem: Utawas (odp┼éyw jeziora Atti tibbe) i Sorella, tak┼╝e odp┼éyw jeziora Champlain z okaza┼éemi w o dospadami; Saguenay, odp┼éyw jeziora St. John, Bustard it.d. K a na┼éy: Rideau, Welland, China iGranville. Podzia┼é wy┼╝sza ini┼╝sza Kanada. Wy┼╝sza Kanada, nazywana tak┼╝e guberni─ů Kork, dzielisi─Ö na12powiat├│wi25 counties(hrabstwa);wt├ęjKanadzieju┼╝jest przesz┼éo 1 milion morg├│w uprawnych, a przesz┼éo 4 miliony m o r g├│wzdatnychjeszczedouprawygrunt├│w. Ni┼╝szaKanadaczyli gubernia Kleebek dzieli si─Ö na 4 powiaty i 40 counties. Klimat: w ni┼╝szej Kanadzie r├│wnie bywaj─ů wielkie upa┼éy jak i mrozy. Zima zaczyna si─Ö wielkiemi ┼Ťniegami, po kt├│rych zaraz nast─Öpuj─ů t─Ögie mrozy. Po wio┼Ťnie nieznacznie nast─Öpuje lato, pr─Ödkowznawiaj─ůsi─Öupa┼éy,silnieibujniewzmaga si─Öwegetacya ÔÇô 399 ÔÇô
    tak i┼╝ w kilku dniach pola ilasy okrywaj─ů si─Ö pi─Ökn─ů zielono ┼Ťci─ů;przeciwniew wy┼╝szejKanadzieklimatjestdaleko┼éagodniej szy,ituzimaodwamiesi─ůcejestkr├│tsza.ÔÇô P┼éody.Cia┼éakopalne: ┼╝elazo, o┼é├│w, mied┼║, siarka, w─Ögle kamienne, pszenica, kukuruza iinne gatunki zbo┼╝a, jarzyny, len, konopie, tytu┼ä, owoce, wiele drzewa, a szczeg├│lniej sosna, jod┼éa, d─ůb, cedr, klon cukrowy, j e sion, cis, dzika winoro┼Ťl, ginseng jako w┼éa┼Ťciwe temu krajowi ro┼Ťliny wodna ryzawa (ktor├ęj ziarno do ry┼╝u podobne), sosna kanadyjska ibia┼éy cedr, kanadyjskie drzewo ┼╝elazne Zwierz─Öta: jele┼ä, ┼éo┼Ť, daniel, nied┼║wiedzie, zmroczniaki, rysie, kuny, ┼╝biki, ┼éasice,popielice,zaj─ůce,kr├│liki,w├│┼é pi┼╝mowy,kozy,sarny,wilki, wieloryby, morsy i t. d.; byd┼éo, owce, konie, wiele gatunk├│w przednichryb,aleprzyt├ęm kajmanyigrzechotniki. Pomi─Ödzy ptastwem dzikiem idomowem kolibry, indyki, kanadyjskie g─Ö si,go┼é─Öbie.
    ÔÇó 2a*.
    LUDNO┼Ü─ć: wy┼╝sza Kanada (1835) 336,461 a teraz p e w n o do 600,000, blizko drugie tyle w ni┼╝szej Kanadzie, w og├│lno┼Ťci ludno┼Ť─ç ta pomna┼╝a si─Ö z ka┼╝dym dniem przybyszami z Anglii, i obecnieliczy─çjejmo┼╝nado1,600,000. Pochodzenie:koloni┼Ťci, Francuzi (szczeg├│lniej w wy┼╝szej Kanadzie), Anglicy i wreszcie K a nadyjczycy od obydw├│ch pierwszych pochodz─ůcy. Co do pierwot nych mieszka┼äc├│w: r├│┼╝ne indyjskie plemiona, kt├│rych liczba tak dalece si─Ö zmniejszy┼éa, i┼╝ ledwo naliczy─ç ich mo┼╝na w ni┼╝szej K a nadzie 3500 a w wy┼╝szej 13,700 g┼é├│w, Huronowie prawie do
    szcz─Ötuju┼╝wymarli. Zatrudnienie:Indyanie,niemaldziko┼╝yj─ůcy, trudni─ů si─Ö polowaniem irybo┼é├│wstwem; atoliznaczna ichliczba osiad┼éa ju┼╝ w e wsiach. Niekt├│rzy zaczynaj─ů si─Ö o┼Ťwieca─ç. K o l o ni┼Ťcizajmuj─ů si─Ö rolnictwem (w ni┼╝szejKanadzie jest do 3 mi lion├│w morg├│w (acre) uprawnych grunt├│w), chowem byd┼éa, ry bo┼é├│stwem ihandlem. Licz─ů tu do 96,000 koni, 540,000 sztuk ÔÇô 400 ÔÇô
    byd┼éa,620,000 owieci550,000 ┼Ťwini.Wielukolonist├│wwy rabiaj─ůsobiesamirzeczyniezb─Ödni├ęjpotrzebne.W ni┼╝sz├ęjKa nadzie jestdo 13,000 tkackich warstat├│w. Najwi─Öksze miasta s─ů: Kwebek30,000iMontreal40,000ludno┼Ťci. Handelwielcesi─Ö
    podniósł w ostatnich czasach: roku 1831 wart był przywóz 1 , 7 0 5 , 6 0 0 a w y w ó z 1 , 1 9 5 , 5 0 0 f. s z t e r . P o j e z i o r z e E r i e c h o d z i ł o
    ju┼╝ 1833 r. 30 parowych i 150 innych statk├│w, a p├│┼║niej liczba ich znacznie si─Ö powi─Ökszy┼éa. Przedmiotami wywozu s─ů surowe p┼éody krajowe i zyskane przez zamian─Ö od Indyan futra, a przyw├│z sk┼éadasi─Önajwi─Öc├ęjzwyrob├│w angielskich. Krajower─Ökodzie┼éa ma┼é├ęjs─ůwagi. Religiami─Ödzykolonistamikatolicka,anglika┼äska, i t. d.; niekt├│rzy tak┼╝e Indyanie przyj─Öli religi─ů chrze┼Ťcia┼äsk─ů, r e sztapoganie.O┼Ťwiecenie wielewtymwzgl─Ödziewidzi├ę─çsi─Ödaje usi┼éowania, s─ů seminarya duchowne, s─ů szko┼éy pocz─ůtkowe ina
  • ukowe.Wni┼╝sz├ęjKanadzie,wka┼╝dejniemalwsijestszko┼éapo cz─ůtkowa. Wychodzi rocznie do 50 pism peryodycznych, 20 w ni┼╝szej, a 30 w wy┼╝szej Kanadzie. Rz─ůd: w ka┼╝dej ze dw├│ch gubernij(prowincyj jest, pod prezydency─ů gubernatora rada p r a wodawcza (izbawy┼╝sza)iizbareprezentant├│w(ni┼╝sza). Izbypo dawa─ç mog─ů projekta do praw, a przyj─Öte przez nie kr├│l mo┼╝e odrzuci─ç. Gubernator ma sobie dodan─ů rad─Ö wykonawcz─ů. W ni┼╝ sz├ęj Kanadzie sk┼éada si─Ö teraz i┼╝ba wy┼╝sza ze 34 (do┼╝ywotnie przez kr├│la mianowanych) a izba ni┼╝sza z 88 (na 4 lataprzez obywateliobranych)cz┼éonk├│w.W wy┼╝szejKanadziepierwszych est30adrugich 50. Dochodyisi┼éazbrojna:dochodywynosi┼éy
    jz obydw├│ch prowincyj rocznie 300,000 a zwyczajne wydatki 280,000 f. szt. w co jednak niepoliczono wydatk├│w na stoj─ůce tam wojsko, kt├│re si─Ö sk┼éadaz3 pu┼ék├│w piechoty i4 kompanij artyleryi i in┼╝ynieryi; atoli g┼é├│wn─ů si┼é─ů zbrojn─ů krajow─ů stanowi liczna,dobrze uorganizowana iwy─çwiczona milicya.
    b) Nowa Wallia.
    Po┼éo┼╝enie. 272ÔÇô303ÔÇŁ wsch. d┼éug a 47┬░30’ÔÇô64┬░ p├│┼én. szer ograniczenie bardzo jeszcze niepewne mi─Ödzy Kanad─ů, wolnemi ÔÇô 401 ÔÇô
    Indyanami,odnogamiChesterfield,HudsoniLabradorem. Po wierzchnia wynosi─ç mo┼╝e do 28,000 mil kw. S─ů to po najwi─Ö ksz├ęj cz─Ö┼Ťci pustynie maj─ůce w stronie zachodniej wiele bagien ijezior,w po┼éudniowo-wschodniejokrytelasamiimniejszemig├│ rami. Z pomi─Ödzy w├│d znaczniejsze s─ů: morze Hudson, odnoga Jamesw stroniepo┼éudniowo-wschodniejiChesterfieldnap├│lno cy, a nadto jeziora: Jelenie, Granville, Etawn├ęj, Sandy, Swan, Kat i t. d. Wszystkie tamtejsze jeziora ┼é─ůcz─ů si─Ö z sob─ů tak, i┼╝ ┼é├│dk─ů op┼éyn─ů─ç mo┼╝na ca┼éy ten iwolnych Indyan kraj, a┼╝ do g├│r skalistych miejscamino┼Ťneminazywaj─ůsi─Öte,gdziedlama┼éej g┼é─Öboko┼Ťci wody, jej bystro┼Ťci lub bagien ┼éodzi─ů przep┼éyn─ů─ç nie mo┼╝na i towary i┼éodzie l─ůdem przeprowadza─ç trzeba. Wi─Öksze rzeki s─ů: Nelson, Churchil czyli Missinipi, Sewern, Albany i A b b i tibbe. Rzeka Churchil dzieli ca┼éy kraj na Nowo-p├│┼énocn─ů iN o wo po┼éudniow─ů Walli─ů. Klimat: niezmiernie zimny, szczeg├│lniej w p├│┼énocn├ęjWallii,mni├ęjza┼Ťw po┼éudniowej,gdziet├ę┼╝miejscami ┼╝yzne s─ů grunty. P┼éody: o┼é├│w, ┼╝elazo, mied┼║, w─Ögle, marmur, kryszta┼é g├│rny, asbest, drzewa, krzewy, jadalne jagody, tu io w dzie u osiad┼éych Europejczyk├│w jarzyny; wiele dzikich zwierz─ůt z wybornemi futrami, bobry, pi┼╝moszczury, nied┼║wiedzie, i t. p. zwierzyna, ptastwo, ryby. Mieszka┼äc├│w ledwo 20,000, ma┼éo Europejczyk├│w, wi─Öc├ęj Indyan nale┼╝─ůcych do wielkiego pokolenia Knistyn├│w.Jestte┼╝niecoEskim├│w. Powszechn├ęmichzatru dnieniem polowanie, rybo┼é├│wstwo i handel futrami, nale┼╝─ůcy do angielskiego towarzystwa futrzanego. Indyanio ┼╝yj─ů niepodlegle, faktorye za┼Ť iwarownie angielskie nale┼╝─ů wraz z ca┼é─ů Walli─ů, pod zarz─ůdgubernatora w Kwebek.
    c) Nowa Szkocya.
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enie.311┬░40’ÔÇô316┬░45’wschodniejd┼éug.a 43’23’ÔÇô46′ p├│┼én. szer. p├│┼éwysep otoczony oceanem atlantyc kim,a┼é─ůcz─ůcysi─ÖprzesmykiemzNowym Brunszwikiem. Rozle
    g┼éo┼Ťcinaznaczaj─ůmu675mil.kw.ÔÇô G┼é─Öbokowci─Öteskaliska Tom II. 51 ÔÇô 402 ÔÇô
    lubpiasczystepobrze┼╝a,maj─ůwielewybornych port├│wiprzystani. Nie ma tu wysokich g├│r, podostatkiem jest w├│d, pe┼éno jezior, las├│w mn├│ztwo, na dolinach ┼╝yzne pastwiska. Przyl─ůdki: S. M a ria,Sable,Canso. Zatoki:Fundy,S.Wawrzy┼äca,Antygon,Che dabukto, Prospekt, S. Mary i Chignekto. Rzeki Szubenakady, Annapolis,Pigakwid,Liverpool,S.Marys.ÔÇô Krajdzielisi─Öna5 powiat├│watena10countiesÔÇô Klimat:mrozywzimieaupa┼éy w lecie umiarkowa┼äsze ni┼╝ w Kwebeku; jesie┼ä bardzo przyjemna
    irzadko nast─Öpuj─ů mrozy przed ko┼äcem grudnia. W og├│lno┼Ťci powietrze zdrowe i z przyczyny szerz─ůcej si─Ö uprawy ┼éagodniejsze ni┼╝dawniej.ÔÇô P┼éody:jarzyny,owoce,nawetbrzoskwinie,zbo┼╝e, len, konopie, d─Öby, sosny, jod┼éy, cedry, klon cukrowy, smo┼éa, ter pentyna; zwierzyna, zwierz─Öta z przedni─çm futrem, wieloryby, sztokfisz, ┼éososie, ┼Ťledzie, mied┼║, ┼╝elazo, wapno, gips, w─Ögle,
  1. MIESZKA┼âCY. Ludno┼Ť─ç (nielicz─ůc Kap-Breton) 150,000, znacznie si─Ö w─Ödrowcami z Europy pomna┼╝a. S─ů to niemal wszystko koloni┼Ťci,szczeg├│lniejAnglicy,ma┼éo Francuz├│w iNiem c├│w. Indyan, Mikmak, ledwo do 1000 g┼é├│w. Trudni─ů si─Ö wszyscy rolnictwem, chowem byd┼éa, rybo┼é├│wstwem, wydobywa niemw─Ögli,budow─ůokr─Öt├│wihandlem. Sprzedaj─ůzagranice ryby (mianowicie sztokfisz), tran, drzewo, w─Ögle, m─ůk─Ö, toczyd┼éa, gips. Kupuj─ů najwi─Öc├ęj angielskie wyroby i kolonialne towary. Roku 1833 warto┼Ť─ç wywozu wynosi┼éa 887,300, aza┼Ťprzywozu 1,035,600 f szt. Prawie wszyscy a nawet Indyanie wyznaj─ů re ligi─ů chrze┼Ťcia┼äsk─ů. Rz─ůd w r─Öku angielskiego gubernatora ire prezentacyisk┼éadaj─ůcejsi─Özdw├│chizb.W Halifaxs─ůdadmira licyjny na ca┼é─ů p├│┼énocn─ů angielsk─ů Ameryk─Ö; port w Halifax naj wyborniejszym jest w t├ęj stronie wojennym portem.
    d) Ziemia nowa (Neufoundland).
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enieod47ÔÇô51:20 p├│┼én.szer.aod318 13ÔÇô325″ wsch d┼éug. Jest to wyspa oddzielona cie┼Ťnin─ů Belle IsleodLabradoru,obszerna1667m.kw.ÔÇô Gruntbrzegiska ÔÇô 403 ÔÇô
    liste, wewn─ůtrz g├│rzysty, le┼Ťny, w cz─Ö┼Ťci bagnisty, p┼éonny, nad rzekamitylkouprawiany Przyl─ůdki:Race,BonawistaiRay. Po mi─Ödzy ┼éawicami piasku na morzu tak nazwana wielka ┼éawica zajmuje 135 mil kw. geogr. d┼éugo┼Ťci. Przystanie: Fortun, Pla centia, Maria, Trinity Conception, Bonavista. Ca┼éa wyspa dzieli si─Öna3czyt├ę┼╝4powiaty Klimat:zimny,wilgotny,zimyd┼éugie,
    mro┼║ne, ┼Ťnie┼╝ne, cz─Östo g─Öste mg┼éy, lato kr├│tkie, i wtedy m n ├│
    two muskitów dokucza mieszkańcom. Płody: niezmierna moc
    sztokfiszu, wielorybów, psów morskich, łososiów, ostrzyg,mię
    czaków, wydry, bobry, niedźwiedzie, wilki, sławne psyzjedwa bistym włosem, zwierzyna, bydło, zboże, kartofle, jarzyny, wiele
    drzewa zdatnego do budowy okr─Öt├│w.
    2.MIESZKA┼âCY. Ludno┼Ť─ç:80000,ma┼éopierwotnychMik
    maks├│w, a zreszt─ů koloni┼Ťci, Anglicy i Francuzi, trudni─ůcy si─Ö rolnictwem, chowem byd┼éa, po┼éowem fok iryb: handluj─ů futra mi irybami: wyspa ta s┼éawna jest po┼éowem sztokfiszu, do kt├│rego wskutek traktatu, maj─ů prawo Anglicy, Francuzi i p├│┼énocni A m e rykanie. Roku 1833 wyprowadzili st─ůd Anglicy 633,700 cent. sztokfiszui10,500 beczek tranu. Francya wywioz┼éa do 400,000 cnt.sztokfiszu,ap├│┼énocniAmerykaniezyskuj─ůroczniedo 1}mi liona cnt. sztokfiszu i 50,000 beczek tranu. Roczny tych trzech pa┼ästw przych├│d sztokfiszu szacowa─ç mo┼╝na blizko na 12 mil. talar├│w. Wa┼╝nym jest tak┼╝e po┼é├│w fok. Roku 1834 u┼éowiliich
    Anglicyprzesz┼éo400,000sztuk.ÔÇô Rz─ůdwr─Ökuangielskiegogu bernatora, do kt├│rego tak┼╝e nale┼╝─ů: wyspa Anticosti 124 mil kwadr. obszerna, ma┼ée wyspy magdale┼äskie w zatoce S. Wawrzy┼äca, ma┼éa wyspa Belleisle i obszerny kraj Labrador.
    e) Labrador iwschodnia Majna.
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enie:od298ÔÇô322ÔÇŁwsch.d┼éug.aod51ÔÇô 63″ p├│┼én. szer. Graniczy na po┼éudnie z Kanad─ů izatok─ů S. W a wrzy┼äca, na wsch├│d z oceanem, na p├│┼énoc z cie┼Ťnin─ů Hudson, na zachodznow─ůWalli─ůimorzemHudson. Rozleg┼éyjestdo24,000
    milkw. Grunt g├│rzysty,wysoki,zimny. ┼Ürodek,ilewiadomo, ÔÇô 404 ÔÇô
    zajmuj─ů wysokie, zawsze ┼Ťniegiem okryte g├│ry, lodowinami za walone dolinylubtorfistebagna. Wielejestjezi├│rirzek zosta tnich znaczniejsze s─ů na pobrze┼╝ach wschodnich, Kangartluksoak, nazachodnichwielkaima┼éarzekawielorybia,Eastmain. Brzegi
    p├│┼énocne ca┼ékiem prawie nieznane. Zatok jest mn├│stwo, z kt├│ rychIruktokedo23milwl─ůdzachodzi. Klimatw cz─Ö┼Ťciachp├│┼é
    nocnych taki jak w Grenlandyi Płody tylko na dolinach karło watejodły,sosny,brzozy,jadalnymech, niektóregatunkijagód, renifery, czarne i białe niedźwiedzie, wilki, orły, psy morskie, mika, asbest, żelazo, miedź, kryształ, kamień labradorski.
  2. MIESZKA┼âCY. Po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci Eskimowie (do 6000) a pr├│cz nich Anglicy, Niemcy (Hernhuci, maj─ůcy tu kilka missyonarskich osad). Zarz─ůd cz─Ö┼Ťci angielskiej nale┼╝y do guber natora w Ziemi now├ęj. –
    f) Nowy Brun┼Ťwik.
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enie:od310ÔÇô313┬░40’wsch.d┼éug.aod 44┬░52’ÔÇô48’50ÔÇÖ p├│┼én. szer.; otoczony ni┼╝sz─ů Kanad─ů, zatokami Chaleur iS. Wawrzy┼äca, jeziorem Czerwonem, Now─ů Szkocy─ů,
    zatok─ů Fundy i Zjednoczonemi Stanami, z kt├│remi jednak granice s─ů niepewne i dla tego dot─ůd sporne. Rozleg┼éo┼Ť─ç: do 1350 mil kw. Grunt wewn─ůtrz wiele pasm g├│r inaprzemian g├│ry, wzg├│rza ilasy; brzegi wysokie, skaliste s─ů przecie┼╝ doliny i r├│wniny na kt├│rychuprawa dobrzesi─Öudaje. G├│ry do 3000st├│pwysokie, s─ů przed┼éu┼╝eniem g├│r Albany Zjednoczonych Stan├│w. Przyl─ůdki: Lievre,Misko Point, Kap Martin, Ekumenak, Herring, Torment, Kap Rage, Mispek i Pointle. Jeziora: Freneu (6 mil d┼éugie).ÔÇô Rzeki St.John,Schudiak,czyliPassamakwoddy,S.Krzy┼╝, Peti codiak, Memcankook,Tintamare,Miskwasz,Gaspereau,Szediak, Cocagne, Richibukto,Miramichi,Butesak,Nipisiki,Ristigusze.ÔÇô Podzia┼é 10 hrabstw.ÔÇô Klimat: niemal przez p├│┼é roku trwa zi ma; lato bardzo gor─ůce, dla tego wegetacya post─Öpuje nader pr─Ödko: wiosna nieznana; jesie┼ä d┼éuga i bardzo przyjemna. Na wykonawczego.

  • ÔÇô 405 ÔÇô
    pobrze┼╝ach prawie ci─ůgle mgliste jest powietrze. W og├│lno┼Ťci klimatzdrowy. P┼éody:zbo┼╝ejarzyny,niecoowoc├│w,drzewobu dulcowe i opa┼éowe (st─ůd bior─ů najlepsze maszty), konie, byd┼éo, owce,┼Ťwiniedr├│b,ryby,szczeg├│lniejsztokfisz,┼Ťledzie,foki ┼éo sie,nied┼║wiedzie,rysie; ruda ┼╝elazna,miedziana,o┼éowiana,braun sztyn, w─Ögle, gips, ┼╝r├│d┼éa s┼éone.
    2.MIESZKA┼âCY. Ludno┼Ť─ç(1825r.)72900,terazdo 110,000 mieszka┼äc├│w, jako to: Anglo-Amerykan├│w, Anglik├│w, Irlandczyk├│w, nieco Niemc├│w iFrancuz├│w; krajowc├│wzpoko lenia Lenap, liczono 1826 r. do 700 g┼é├│w. Zatrudnienie: szcze g├│lni├ęj ch├│w byd┼éa,tudzie┼╝ rolnictwo, rybo┼é├│wstwo, po┼é├│w wie loryb├│w, fok, wyrabianie las├│w idosy─ç ┼╝ywy handel, mianowicie doKwebeku,zachodnichIndyjidoAnglii. Wywo┼╝─ů:ryby,drze wo isk├│ry. Ze Stan├│w Zjednoczonych, handlem ukradkowym, dostaj─ů tytu┼ä, ┼╝elazne ikolonialne towary. Warto┼Ť─ç wywozu p o dawano 1831 r. na 427,300, a przywozu 603,800 f. sz. Religia: chrze┼Ťcia┼äska kt├│r─ů ipierwotni wyznaj─ů mieszka┼äcy. O┼Ťwiecenie przedmiotemjeststarannegozaj─Öcia w Frederikstownjestwy┼╝sza dobrze uposa┼╝ona szko┼éa po parafiach s─ů szko┼éy pocz─ůtkowe, a w dolinieSusexszko┼éadla40Indyan. Rz─ůdysprawujekr├│lewski gubernator na czele dw├│ch izb prawodawczych i zgromadzenia
    g) Wyspa ksi─Öcia Edwarda St. John).
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enie:mi─Ödzy3138ÔÇô315┬░30’wsch.d┼éug. a4546″-47″10″p├│┼énszer.wzatoceS.Wawrzy┼äca. Rozle g┼éo┼Ťci100milkw. Grunt┼╝yzny,wewn─ůtrzma┼éewzg├│rza,lekkie dolinyiobszerne r├│wniny, brzegi wysokie, skaliste. Przyl─ůdki: Wschodni, Nied┼║wiedzi, Egmont, P├│┼énocny. Zatoki: Colville, Rollo, Hawe, Boughton, Kardigan, Harbour,it.d.ÔÇô Rzeki: Hillsborough iJohnston, York, Ellot, Orwel, Pownel, Ellisit.d.
    Klimat: prawie jak w Nowej Szkocyi, zima nieco d┼éu┼╝sza im o cniejsza,latogor─Ötsze,alebardzozdrowe. P┼éody:zbo┼╝e,jarzy ÔÇô 406 ÔÇô
    ny, kartofle, len, konopie, lasy: konie, byd┼éo, owce, ┼Ťwinie, za j─ůce,kuropatwy,dzikieg─Ösi,kaczkiiinneptastwo;mn├│ztwo ryb, sztokfisz, ┼Ťledzie, ostrzygi. Cia┼é kopalnych u┼╝ytkowych ma┼éo.
    2.MIESZKA┼âCY. Ludno┼Ť─ç(1825):28,757,teraz35,000 g┼é├│w,atowszystkoprzybysze,FrancuziiAnglicy. Zatrudnieniem ich w kwitn─ůcym stanie rolnictwo, ch├│w byd┼éa, u┼╝ytkowanie z la s├│w, rybo┼é├│wstwo, budowa okr─Öt├│w ihandel. Wywo┼╝─ů: psze
    nic─Ö,m─ůk─Ö,sk├│ry,soloneryby,drzewo. Przywo┼╝─ů:r─Ökodzie┼éai towary kolonialne, tytu┼ä, s├│l,naczyniaisprz─Öty┼╝elazne. Roku 1833 szacowano przyw├│z na 70,066 a wyw├│z na 31,738 fun. szt. Religiaju┼╝ katolicka, ju┼╝ anglika┼äska. Rz─ůd przy guberna torzeizgromadzeniuprawodawczem. Ca┼éawyspadzielisi─Öna
    trzy hrabstwa.
    Na przyległych wyspach S. Piotr, Miguelon i Langley (6} mil
    kw. i 1000 mieszka┼äc├│w) maj─ů Francuzi posiad┼éo┼Ťci, szczeg├│lniej wa┼╝ne dla przyrz─ůdzenia tam ryb u┼éowionych w s─ůsiednich m o rzach. NawyspieS.Piotrajesttego┼╝imieniaosadagdziemieszka kommendantwyspy. Roku1826zawin─Ö┼éotu350okr─Öt├│wzpor t├│w francuzkich zosad─ů 10,200 ludzi na po┼é├│w sztokfiszu, kt├│ rego wywie┼║li za 7 i p├│┼é milion├│w fr. do Francyi.
    h) Kap Breton.
    1.KRAJ. Po┼éo┼╝enie:pod315┬░20ÔÇô317┬░54’d┼éug a45┬░372ÔÇô 47″3″p├│┼én.szer.;w zatoce┼Ü.Wawrzy┼äca, na po┼éudnio-wsch├│d wzgl─Ödem Ziemi Nowej. Rozleg┼éo┼Ť─ç 112 mil kw. Grunt nieco kamienisty ibagnisty alew og├│le urodzajny. Brzegi mocno buch towate, otoczone wielu wyspami i ska┼éami, od p├│┼énocy prawie nieprzyst─Öpne.┼Ürodek wyspy g├│rzysty. Przyl─ůdki P├│┼énocny, W a wrzyniec, Breton. Zatoki: Brader, Miray, Delfin, Murgain, H i szpa┼äska,GabarusiMadam.ÔÇô Rzeki:HabitansiMastigaona.ÔÇô Podzia┼é zatoka Brador dzieli wysp─Ö na dwie cz─Ö┼Ťci zachodni─ů i wschodni─ů.ÔÇô Klimat:ostry,alegor─ůcelato,cz─Östemg┼éy,kt├│re
    jednak niedaleko si─Ö na l─ůd rozci─ůgaj─ů, w og├│lno┼Ťci powietrze ÔÇô 407 ÔÇô
    zdrowe. P┼éody szczeg├│lniej sztokfisz, dorsz, ┼Ťledzie, makrele morskie ciel─Öta, zwierzyna, lisy, kuropatwy, byd┼éo, konie, zbo┼╝e, drzewo, wielkie pok┼éady kamiennych w─Ögli, mied┼║, ┼╝elaza wielka ilo┼Ť─ç, o┼é├│w, gips, ┼║r├│d┼éa s┼éone.
    2.MIESZKA┼âCY. Ludno┼Ť─ç:36000g┼é├│w,Francuz├│w,Ir
    landczyk├│w i Szkot├│w, do 300 Mikmak├│w, kt├│rzy ju┼╝ religi─ů
    chrze┼Ťcia┼äsk─ů przyj─Öli. Zajmuj─ů si─Ö rolnictwem, chowem byd┼éa,
    rybo┼é├│wstwem, polowaniem i dobywaniem w─Ögli potrzebnych im przedmiot├│wdostaj─ůzaswojep┼éodyju┼╝tozwyspyEdwarda,
    ju┼╝ z Anglii. Sztokfisz i w─Ögle g┼é├│wnemi s─ů przedmiotami w y w o zu, a pr├│cz tego drzewo, byd┼éo, mas┼éo, s├ęry, owies, kartofle, gips. Wyw├│z r├│wnie jak iprzyw├│z wynosi rocznie po 80,000 f. szt. Wysp─ů t─ů zarz─ůdza gubernator Nowej Szkocyi.
    —>Q<>-
    m. PÓŁNOCNO-AMERYKAŃSKIE
    ZJEDNOCZONE STANY.
    4A- S ÔÇÜRA $J,
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Od253ÔÇô311ÔÇŁwsch.d┼éug.aod24┬░54ÔÇô 52┬░20′ p├│┼én. szer. Granicami ich na wsch├│d Nowy Brun┼Ťwik, morze atlantyckie i kana┼é Bahama, na po┼éudnie odnoga m e k s y k a ┼ä ska, na po┼éudni─Ö-zach├│d Meksyk, na zach├│d jezioro po┼éudniowe, na p├│┼énocangielskiepobrze┼╝ap├│┼énocno-zachodnie,krajewolnych Indyan i angielska p├│┼énocna Ameryka.
    2.PODZIAŁ. a)Dawneprowincye.
    1) Massachuset; 1 4 o b w o d ├│ w (Counties, czyli Kantony), stolic─ů
    Boston; naprzeciw przyl─ůdka Kod wyspy Nantuket iMarty W i n nagora. ÔÇô 408 ÔÇô
    2) New-Hampshire; 8 obwod├│w, stolica Konkord.
    3) Rhode-Island 5 obwod├│w; stolice Providence iNewport. 4) Connecticut; 8 obwod├│w; stolice HartfordiNewhawen. 5) New-York: 56 obwod├│w; stolic─ůAlbany,najwi─Öksz├ęmato
    li m i a s t e m j e s t N e w – Y o r k : w y s p y : L o n g – I s l a n d i W y s p y S t a n ├│ w . 6) New-Jersej 14 obwod├│w; stolica Trenton.
    7) Pensylwania: 53 obwody; stolica Harrisburg, najwi─Öksze
    za┼Ť w prowincyi i w ca┼éych Stanach po Nowym Yorku miasto, dawniej siedlisko kongressu, Filadelfia.
    8) Delaware: 3 obwody; 26 hundret czyli powiat├│w; stolic─ů Dower. –
    9)Maryland 20obwod├│w;stolicaAnnapolis,alemiastoBal
    timore wi─Öksze iludniejsze.
    10) Wirginia; 110 obwod├│w; stolica Richmond.
    11) Północna-Karolina; 64 obwody; teraźniejsza stolica R a
    leigh, dawniejsza Edenton.
    12) Południowa Karolina; 29 obwodów, stolica Kolumbia;
    najwi─Ökszemiasto Charlestown.
    13) Georgia (1830) 136 obwod├│w; stolica Milledgeville.
    b) Nowe Prowincye:
    14) Majna: 10 obwod├│w, 894 osad; od roku 1831 stolic─ů Augusta, dawniej Portland. –
    15) Vermont; 13 obwod├│w; stolica Montpellier.
    16) Kentucky;84 obwody; stolic─ůFrankfort:najwi─Ökszemia sto Louisville.
    17) Tenessee 62 obwody; stolic─ů Nashville.
    18) Ohio: 74 obwody; stolic─ů Kolumb; najwi─Öksze miasto Cincinnati.
    19) Louisiana 34 parafijikanton├│w; stolic─ůNowy Orlean. 20) Missysypi; 26 obwod├│w; stolic─ů Jakson.
    21) Indyana: 64 obwody; stolic─ů Indianopolis.
    22) Illinois; 52 obwody; stolic─ů Wandalia.
    23) Alabama; 37 obwod├│w; stolic─ů Tuskaloosa. ÔÇô 409 ÔÇô
    24) Missuri;33obwody;stolic─ůiJefferson;najwi─Öksze mia sto St. Louis.
    25) Arkansas; (1830) 23 obwody; stolic─ů Litle Rock czyli Arkopolis.
    26) Michigan (1833) 33 obwody: stolic─ů Detroit.
    27) Florida; dopiero od 1839 roku do zwi─ůzku, jako Stan przyj─Öta; stolic─ů Tallahassee.
    c) Powiat Kolumbia, otoczona Marylandem i Wirgini─ů, pod bezpo┼Ťredniemi prawami kongressu, 2 okr─Ögi. W ni├ęj stolica i miastozwi─ůzkoweca┼é├ęjrzeczy-pospolitejWashington; innemia sta: Georgetown iAleksandrya.
    d) Szczeg├│lne kraje (kt├│re dopiero po odpowiedniem zaludnie niu do rz─Ödu w┼éa┼Ťciwych Stan├│w podniesione b─Öd─ů):
    1) WisconsinczyliKwiskonsin(dawniejkrajHuron├│w), 13ob wod├│w; stolic─ů Greenbaj.
    2) Jowa (niedawno od kraju Wisconsin oddzielona), 17 o b wod├│w; stolic─ů Burlington.
    3) Zachodniepowiaty.Jesttoobszernykraj,uwa┼╝anywpraw dzie za cz─Ö┼Ť─ç Zjednoczonych Stan├│w, ale dot─ůd prawie ca┼éy w posiadaniu b┼é─ůkaj─ůcych si─Ö tam pokole┼ä Indyan├│w; podzielic go mo┼╝na na powiaty Syuks├│w, Ozark├│w, Osag├│w iOregon├│w, zostaj─ůcychpodzarz─ůdemza┼éo┼╝onych tamosadwojskowych Zje dnoczonych Stan├│w.
    Nakoniec Zjednoczone Stany północno-amerykańskie posia
    daj─ů na zachodnich brzegach Afryki koloni─ů wolnych Murzyn├│w
    zwan─ů Liberya, kt├│ra coraz bardziej wzrasta iju┼╝ 25,000 liczy ludno┼Ťci.
    3, ROZLEG┼üO┼Ü─ć. KrajeZjednoczonych Stan├│w maj─ů d┼éugo ┼Ťci od zachodu na wsch├│d przesz┼éo mil geograficznych 600 a szeroko┼Ťci od po┼éudnia ku p├│┼énocy takich┼╝e mi! 380. P o wierzchni licz─ů og├│┼éem 108,000 lub (wed┼éug Tannera) 97,000 m. k. (2037,165 kwadratowych mil angielskich). –
    Przestrzeń ta rozdzielona jest, według mappy Tannera, na
    szczeg├│lne stany w nast─Öpuj─ůcy spos├│b: Tom II.
    52 1Massachuset ÔÇó ÔÇó milkw. 417 19Louisiana . . . milkw 2348 2NewHampshire . ÔÇ× ÔÇ× 438 20 Mizyzypi. . . . ÔÇ× ÔÇ× 2278 3RhodeIslan..,.,, 62 21IndyanaÔÇŽ.ÔÇ×ÔÇ× l738 4Connecticut..,,,, 24322IllinoisÔÇŽ.ÔÇ×ÔÇ× 757 5NewYorkÔÇŽÔÇ× ÔÇ× 2333 23Alabama. . . . .. . 2519 6New-jersjÔÇó ÔÇó ÔÇó ┬╗┬╗ ┬╗┬╗ 357 24MissuriÔÇŽ.,,,, 3119 7 Pensylwania ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó 2262 25Arkansas ÔÇó ÔÇó ÔÇó ┬╗┬╗ ┬╗┬╗ 2800 8Delaware ÔÇŽ,,,, 105 26MichiganÔÇŽÔÇ×ÔÇ× 1810
    9MarylandÔÇŽÔÇŽ 531 27FlorydaÔÇŽ.,,,, 2651
    10WirginiaÔÇŽ.┬╗┬╗┬╗┬╗ 3173 PowiatKolumbia..ÔÇ× 3┬╗ 43 11 Po┼énocna Karolina, ,, ,, 2357 – – – – ÔÇó
    %Po┼éudniowa Karolina,, ,, 1512 Kraje X; }ÔÇó ,, ,, 5761 – 13 Georgia . . . . . ┬╗ 2939 Zachodnie Powiaty . ,, ,, 44,398 14 Majna. . . . . ┬╗┬╗ ┬╗┬╗ 1821 mianowiciepow. Mandan├│w 14,057
    15 Wermont. . . . ┬╗┬╗ ┬╗┬╗ 457 16 Kentucky. . . . ┬╗┬╗ ┬╗┬╗ 1929 17Tenessee. . . . , ., 1914 18Ohio . . . . . , , 1893
    ,, Syuks├│w ,, 7733 ,, Ozark├│w ÔÇ× 3969 ÔÇó Osag├│w ,, 4380 ┬╗,Oregonow,, 14,259
  1. GRUNT. Rozdzieli─ç go mo┼╝na na cztery r├│┼╝ne obszary: wschodni mi─Ödzy oceanem ig├│rami Alleghany, pasmo tych┼╝e g├│r, ip├│┼énocno-zachodni obszar mi─Ödzy Alleghanami iMizyzypi. Te trzy okolicenajlepiejs─ůznaneiuprawione,ztychwschodni─ůcz─Ö┼Ť─ç stanowi─ů prawie same r├│wniny, druga (obszar g├│ry) sk┼éada si─Ö z r├│┼╝nych ┼éa┼äcuch├│w g├│r ┼Ťredniej wysoko┼Ťci i z ┼╝yznych dolin; zachodnia za┼Ť mi─Ödzy g├│rami Alleghany i Mizyzypi obszerniejsza od pierwszych, przedstawia niezmierne p┼éaszczyzny okryte wysok─ů traw─ů i chr├│stem jest to pewny rodzaj step├│w (Sawanny). C z w a r ty czylizachodni obszar zajmuje ogromn─ů przestrze┼ä od rzeki Mizyzypi a┼╝ do spokojnego czyli wielkiego oceanu, podzieli─ç j─ů znowu mo┼╝na na dwie cz─Ö┼Ťci, to jest jedn─Ö od Mizyzypi a┼╝ do g├│r Skalistych, a drug─ů od tych┼╝e g├│r a┼╝ do oceanu. Dwie te cz─Ö┼Ťci, a szczeg├│lniej ostatnia najmniej jest znana iuprawiana.
    Co do g├│r, Apalachy czyli g├│ry allega┼äskie le┼╝─ů najdal├ęj ku wschodowi izbiegaj─ů swoj─ů wschodni─ů pochy┼éo┼Ťci─ů ku morzu atlantyckiemuaza┼Ťzachodni─ůzni┼╝aj─ůsi─Öw obszernedolinyrzek Ohio i Mizyzypi. Dziel─ů si─Ö na dwa g┼é├│wne ┼éa┼äcuchy, wscho
    dninazywa si─Ög├│rami b┼é─Ökitnemi(Blue-Mountains)kt├│rychzno wu cz─Ö┼Ťcis─ůg├│ryzielone(Green-Mountains)ig├│rybia┼ée(White ÔÇô 411 ÔÇô
    Mountains), kt├│re w swym najwy┼╝szym punkcie Washington si─Ö
    gaj─ů 6000 st├│p wysoko┼Ťci. G┼é├│wny ┼éa┼äcuch zachodni mni├ęj jest
    wysoki po┼éudniowajegocz─Ö┼Ť─çnazywasi─ÖKumberlandap├│┼éno
    cnaAlleghamy Dalekowy┼╝szeidzikszes─ůdrugieg┼é├│wneg├│ry w Stanach Zjednoczonych, zwane G├│ry skaliste (Rocky-Moun
    tains) dalszy ci─ůg Kordylier├│w ze wschodniej ich strony wyp┼éywa ogromna rzekaMissurywpadaj─ůcadoogromniejszejjeszczeMizy zypi, a za┼Ť z zachodniej Kolumbia czyli Oregon. Najwy┼╝sze g├│ry tego, ma┼éo jeszcze poznanego ┼éa┼äcucha s─ů: Long Pik, James Pik,Bighorny,wznosz─ůsi─Ödo11000 st├│p,wed┼éugnajnowszych, ale potwierdzenia jeszcze wymagaj─ůcych poda┼ä wysoko┼Ť─ç ich dochodzi─ç ma 23,000 st├│p. Wiele okolic Stan├│w Zjednoczonych okryte s─ů jeszcze nieprzebytemi lasami, otaczaj─ůcemi uprawne okolice.W Wirginii,obuKarolinachiGeorgiis─ůlasyiglaste: wi─Öc├ęjatolijestlas├│wli┼Ťciastychnajrozmaitszego gatunkudrzew. W dawniejszychzwi─ůzkowychprowincyachuprawagrunt├│wwy soko ju┼╝ post─ůpi┼éa i coraz bardziej zmniejszaj─ů si─Ö w nich lasy.
    Odnogi izatoki nale┼╝─ůce do morza atlantyckiego: 1) Passa makwody: 2) Penobskot; 3) Kod: 4)Buzzard; 5) Long-Island Sund: 6) Delaware 7) Chesapeak; 8) Sund Pamlico; 9) O d noga meksyka┼äskazzatokamiApalache,PensacolaiMobil.
    Przyl─ůdki: Kod (w Massachuset, Maj (w New-Jersey), Kar├│l iHenryk (nadodnog─ů Chesapeak), Hatteras i Fear (w p├│┼énocnej Karolinie), Tancha (we Florydzie. Nad wielkim oceanem przy l─ůdki: Oxford, Lookuut i Flattery.
    Jeziora: szczeg├│lniej w po┼éowie wschodniej, gdzie wody zaj maj─ů 51 milion├│w akr├│w (morg├│w) gruntu. Najznaczniejszes─ů: Wy┼╝sze-Jezioro (1400 mil kw.), Huron (980 mil kw.), Erie (300)ontario(280),alecz─Ö┼Ť─çtylkotych4*jeziortunale┼╝y tudzie┼╝ Michigan (780), Moosehead, Champlain, Jerzy, Onejda, Seneka. W cz─Ö┼Ťci najdalej na zach├│d posunionej (w obwodzie Oregon) Oczenankane, Earbobs, Flattb├│w s─ů najwi─Öksze do nich tak┼╝e
    nale┼╝yp├│┼énocnacz─Ö┼Ť─çogromnegoTimpanagosBagna Dismal ÔÇô 412 ÔÇô
    Swamp , w wschodniej Wirginii i północnej Karolinie, Great Alligator, Okefenoke, bagna cyprysowe it.d.
    Rzeki: a)uchodz─ůcedoatlantyckiegomorza,zp├│┼énocykupo
    łudniowi, oprócz S. Wawrzyńca, który granicy dotyka: 1) St. John, do zatoki Fundy; 2) Penobscot; 3) Kennebek;4) Sagadahok;
    5) Sako; 6) Merrimak; 7) Connecticut; 8) Hudson, z M o h a w k na praw├ęj stronie: 9) Delaware; 10) Sukweshanna dziel─ůca si─Ö na dwie odnogikt├│re zabieraj─ůjednaChenango adrugaJuniat─Ö: 11) Potomak z kt├│rym si─Ö┼é─ůcz─ů Wappacomo iShenandoah; 12) Jork: 13) James; 14) Roanoke; 15 Tar: 16)Newse; 17) Cape Fear; 18) Pedee; 19) Santee; 20) Sawannah; 21) Ogahee: 22) Alatamaha;23) St.John.ÔÇô b)Uchodz─ůcedoodnogiMeksy ka┼äskiej, od zachodu na wsch├│d. 1) Sabina; 2) Mizyzypi (po czynaj─ůcy si─Ö wed┼éug najnowszych bada┼ä z jeziora Itaska pod 48┬░ szeroko┼Ťci) przebiega 650 mil geogr. i ma na sobie wiele wodospad├│w, z kt├│rych Antoni najbardziej jest malowniczy; 3) P e zarl;4) Mobile 5)Apalachicola.ÔÇô c)Do Wy┼╝szegojeziora:Tenau gon, Iron, Karp, Preskil, Black, Montreal, Mauvais, Raspherry, Sandy,Sezkawmawbekaw, Kranberry, Bullrush, Little Iron; Brul├ę, Goddard, S. Louis.ÔÇô d) Do jeziora Erie: Chenaille, Thamas, aux Canard, Grand, Huron de S. Clair, Rouge, Huron du D├ętroit, aux Ecorces, Raisin, Maum├ęe, Portage, Sandusky, Huronofth, Lake, Vermillion, Rocky, Cayahoga, Chagrine, Grang, Ashtabula,
    Conneough,CattaragusiBullalo.ÔÇô c)DoOntarioNiagara, po┼é─ůczenie zjeziorem Erie dal├ęj Trent, Chippeway, Genessee, Oswego,ChenangoiBlak.ÔÇô f)DoMichiganKarp,Assiette, Betsies, Monistik, Markwet, S. Miko┼éaj, Beauvais, Rock, M a s t i
    gon, Grand,Raisin,Barbue,Maramec,Black,S.J├│zef Kalumet, M├ęnomonie,Fox.ÔÇô q)DorzekiS.Wawrzy┼äca;Sorel.ÔÇô h)Do Mizysypi; S. Piotr, S, Krzy┼╝, Chippeway, Kwisconsin, Rock czyli Stony, Moins czyli Moingona. Illinois, Missuri, Kaskaskia, Ohio, S. Francis, White, Arkansas, Yazoo, Big Black, Red River (rzeka czerwona) ÔÇô i)Do Ohio: Muskingum, Hokhoking, Scioto, wi─Ökszy imniejszy Miami, Wabasch, Tenessee, Kumberland, K e n ÔÇô 413 ÔÇô
    tuky,Liking,SandyKenhawa.ÔÇô k)DoMissurykt├│r─ů,trzyrze kiJefferson,MadisoniGallatinpoczynaj─ů Dearborn,Smith,Mede cine, Maria, Stom Wal, Turtle, Windsor, North Mountain, T a
    apat,Wiser,Bratton,Gibson,Pine,Warner, Milk,Argalia,Por cupine, Martha, Iber, Yellow Stone, White Earth, Warreconne, Jak├│b, Syuks, Kwikure, White Chayenne, Teton, Sarwarcarna, Knife, Litle Missury, La Plata, Torkio, Nodawa, Independence, Wolf,wielkiima┼éyNemehaw, WeepingWater,Kansas,Grand, Charlton,GoodWoman, Cedar,Osaga,Gaskonada,Charetta,Otter. ÔÇô l)Dospokojnegooceanu:Kolumbia(zwp┼éywaj─ůcemidoni├ęj rzekami Clark, Lewis, Multonmah), Koledonia.
    Kana┼éy: ca┼éewschodniebrzegikrajuoblewaj─ůcyoceanatlan tycki, wielka tego┼╝ odnoga (meksyka┼äska) na po┼éudniu, a ┼Ťrodek tego┼╝ kraju przerzynaj─ůcaodp├│┼énocy ku po┼éudniowijednaznaj wi─Ökszych rzek na kuli ziemskiej Mizyzypi uchodz─ůca do p o w y ┼╝ sz├ęjodnogi,tudzie┼╝wielejeziorw stroniep├│┼énocn├ęjpoda┼éymy┼Ťl dowielkiegosystemukanalizacyi,kt├│ryju┼╝zuko┼äczonemiw 1835
    roku kana┼éami d┼éugi by┼é na mil600 icoraz dal├ęj gojeszcze pro
    wadz─ů. Ju┼╝ po┼é─ůczony jest ocean z jeziorem Erie kana┼éem tego┼╝
    imienia 78 mil długim, na którym tak ożywiona odbywa się ż e
    gluga,iż dochody z niego wynosiły 1838 r. 1,415,000 dolarów.
    System kana┼éu pensylwa┼äskiego w robocie b─Öd─ůcy po┼é─ůczy rzek─Ö Suskwehannahzrzek─ůOhiozapo┼Ťrednictwem Alleghany.Kana┼é
    Ohio-Chesapeak idzie od Potomaku po Ohio a┼╝ do Pitsburga. Wielki kana┼é Ohio zaczyna si─Ö przy uj┼Ťciu rzeki Cayahoga do
    jeziora Erie, idzie do po┼é─ůczenia si─Ö rzek Scioto z Ohio i ┼é─ůczy jeziora Kanady z Miryzypi. Inne kana┼éy s─ů: Midlesex kt├│ry ┼é─ůczy Bostonzrzek─ůMerrimak; kana┼éChamplain stanowi─ůcy, zapo┼Ťre
    dnictwem rzeki Sorel, zwi─ůzek mi─Ödzy Nowym-Yorkiem a K w e bekiem; kana┼éHudson-Delaware┼é─ůcz─ůcyHudsonzDelawar─ů ka
    na┼éOswego, wi─ů┼╝─ůcyjezioraErieiOntario;kana┼éSenekakt├│ry ┼é─ůczyjezioraSeneka,Cayugazwielkim kana┼éemErieit.d.
    Nadto wielka cz─Ö┼Ť─ç kraju okrytajest sieci─ů ┼╝elaznych kolei. Ju┼╝ roku 1835 by┼éo 345 mil uko┼äczonych kolei ┼╝elaznych, a od owego ÔÇô 414 ÔÇô
    czasu budowy ich niezmiernie si─Ö pomno┼╝y┼éy, najwi─Öksza z istnie j─ůcych dot─ůd na kuli ziemskiej kolei prowadzi z Bostonu a┼╝ do Greensborough w Georgii jestto 290 mild┼éuga liniakt├│r├ęj 184 mil przebywa si─Ö po kolei a 76 mil parowemi statkami. Z Green borough rozpocz─Öto roboty kolei a┼╝ do Montgomery w Alaba ma ita wkr├│tce ma by─ç uko┼äczona: st─ůd p┼éynie si─Ö po rzece Alabama parowemi statkami a┼╝ do Mobile ipodobnie┼╝ dal├ęj a┼╝ do Nowego-Orleanu odby─ç mo┼╝na ogromn─ů w 8 dniach prze strze┼ä.Roku1837by┼éow StanachZjednoczonych350parowo
    z├│w kolejowych zsi┼é─ů 6980 koni.
    5.KLIMAT. Nadzwyczajniepr─Ödkiezmianypowietrza:cz─Ö
    sto si─Ö zdarza ┼╝e w jednym dniu zmieni si─Ö temperatura powie trzao10┬░Reaumura:w og├│lno┼Ťcicz─Östebywaj─ůzmianymrozu wprost na upa┼é, wilgoci na susz─Ö. Z nad lod├│w przybywaj─ůcy wiatr p├│┼énocny sprowadza suche zimno na pobrze┼╝ach wiatr po┼éudniowo-wschodni, a na r├│wninach po wschodniej stronie g├│r Apalach wiatr po┼éudniowo-zachodni roznosz─ů skwarne upa┼éy. Jak zimna taki ciep┼éa pora roku nast─Öpuj─ů p├│┼║niej imocniejsze ni┼╝ podt─ů┼╝sam─ůszeroko┼Ťci─ůw Europie.Zimnewiatry,ju┼╝w dru giej po┼éowie wrze┼Ťnia czu─ç si─Ö daj─ůce w p├│┼énocnych okolicach a┼╝ do Baltimore, zrywaj─ů si─Ö znowu oko┼éo 15 pa┼║dziernika i za nosz─ů mrozy a┼╝ do Karoliny: raz jeszcze zjawia si─Ö ┼éagodne p o wietrze, atoli przy ko┼äcu listopada li┼Ť─ç z drzew opada, a oko┼éo 15 grudniaw NowejAnglii,w Vermontiw Nowym Yorku le┼╝─ů ┼Ťniegi,kt├│rychnajwi─Öcejbywawlutym.W tymte┼╝miesi─ůcunaj mocniejszew ca┼éychZjednoczonychStanachpanuj─ůmrozy.Rzadko
    kiedy rozwija─ç si─Ö zaczynaj─ů ro┼Ťliny w kwietniu, lecz w maju ┼╝wawa nast─Öpujewegetacya,izamiastwiosnybezpo┼Ťrednioza czynaj─ůsi─Öletnieupa┼éy. Najwi─Ökszeza┼Ťbywaj─ůupa┼éywsierpniu iwrze┼Ťniu.W przyleg┼éychg├│rom,nawetpo┼éudniowychokoli cach powietrze jest zdrowe, szczeg├│lniej w Wirginii, Nowej A n glii i w ┼Ťrodkowych cz─Ö┼Ťciach Pensylwanii; za┼Ť w okolicach n a d morskich od Nowego Yorku a┼╝ w g┼é─ůb Florydy panuj─ů z┼éo┼Ťliwe febry. Najzgubniejsz─ů,mianowicienapo┼éudniuiw ┼Ťrodkowych ÔÇô 415 ÔÇô
    cz─Ö┼Ťciach wschodnich pobrze┼╝├│w bywa ┼╝├│┼éta febra W ca┼éych Zjednoczonych Stanach nag┼ée i ulewne bywaj─ů deszcze, wielkie rosy,mocneb┼éyskawice,grzmotyipioruny. Uwa┼╝ano┼╝ew og├│l no┼Ťci┼éagodniejszebywaciep┼éow okolicachnazachodniejstronie g├│r Alleghany, ani┼╝eli pod t─ů┼╝ sam─ů szeroko┼Ťci─ů w krajach na stronie wschodniej.
    6.P┼üODY NATURALNE. 1)Cia┼éakopalne:z┼éoto,od1824 r.w Wirginii,w p├│┼énocnejipo┼éudniowejKarolinie,Georgii,Ala bamaiTenessee,najwi─Öcejgojestw p├│┼énocnejKarolinie.Z5000 dollar├│w otrzymywanych w 1824 r.ilo┼Ť─çzyskiwanego corocznie z┼éota podnios┼éa si─Ö w roku 1834 a┼╝ do 1,500,000 dolar├│w. Ma┼é─ů ilo┼Ť─çsrebra wydobywaj─ů w New-York,Ohio ipo┼éudniowejKa
    rolinie. ┼╗elazo, mied┼║, o┼é├│w znajduje si─Ö zacz─ůwszy od Majny a┼╝ doGeorgii,anawetweFlorydzie. Mied┼║:najobfitszes─ůkopalnie wNowym Yorku,iLuizyanieiIndyanie.Wyborne┼╝elazowPen sylwanii, w po┼éudniowej Karolinie, w Nowym-Yorku, w Massa chuset,Connecticut,Missuri,it.d. taki┼╝r.1829by┼éoczynnych piec├│w ihamerni 600. O┼é├│w: w tych┼╝e co i┼╝elazo prowincyach, a nadto w Kentucky, g┼é├│wnie za┼Ť w Missuri i Illinois’gdzie 1828 r. wydobyto tego metalu 14 mil. fun.; wielkie pok┼éady o┼é├│wka w p├│┼énocnej Karolinie, kobalt, cynk, arszennik, braunsztyn. Soli wielk─ů maj─ů ilo┼Ť─ç,ju┼╝to kamionki, ju┼╝ ┼║r├│dlanej imorskiej (ro cznie do 2 mil. cnt.). Saletry obfite s─ů kopalnie w g├│rach K u m berland. W─Ögle kamienne znajduj─ů si─Öniemal we wszystkich pro wincyach, najwi─Öksze jednak pok┼éady w Pensylwanii. Marmur: w Vermond, Rhode-Island, New-York, Pensylwanii, Luizyanie. Drogiekamienie w WirginiiiLuizyanie. Azbest: w Masachusset. Krzemienie, magnezya, ziemia porcelanowa, pianka morska a m e
    rykańska, nafta, wody mineralneit.d.
    2) Rosliny, najwi─Öksze stanowi─ů bogactwo Stan├│w Zjednoczo

nych. Zbo┼╝e: we wszystkichprowincyach,szczeg├│lniejza┼Ťw p├│┼é nocno-wschodnich okolicachuprawajegodowysokiegoju┼╝przy sz┼éa doskona┼éo┼Ťci stopnia. Kukuruza, w wielu a szczeg├│lniej p o ┼éudniowychprowincyach. Ry┼╝ w po┼éudniowejKarolinie,Georgii,

ÔÇô 416 ÔÇô
Luizyanie, Mizyzypi (rocznie wywo┼╝─ů go do 100,000 beczek. Ro┼Ťliny str─ůczkowe iogrodowiny. Mn├│ztwo ro┼Ťlin pastewnych. Morwy w Georgii,Florydzie. Ginsengw New-Hampshire, w Maj nieiWermont. Herbata w Luizyanie. Bawe┼éna, g┼é├│wny ziemio p┼é├│d (r. 1837ÔÇô1838 wywieziono 1,801,477 bal, z czego do samej Anglii 1,165,000: najwi─Öcej uprawiaj─ů jej teraz w Mizyzypi, Alabamie, Georgii, po┼éudniowej Karolinie, Luizyanie iTenessee.
Tytu┼ä r├│wnie┼╝ wa┼╝ny ziemiop┼é├│d, tak i┼╝ wyprowadzaj─ů go rocznie oko┼éo 100,000 fas, mianowicie zPensylwanii, Wirginii, Mary landu, Georgii, obojej Karoliny, Luizyany i t. d. Drzewa farbier skie, maho┼ä, drzewo ┼╝elazne: w Luizyanie; inne przednie do morski├ęj il─ůdowej budowli gatunki drzewa, jako to: wi─ůzy, brzo zy, d─Öby, sosny (wejmuckie), drzewa orzechowe, czerwone cedry, iinne szpilkowe w wielkich lasach, w New-Hampshire, Rhode Island, Connecticut, it. d. Len i konopie w Nowym-Yorku, p├│┼énocnej Karolinie, Marylandzie, Nowym-Jersej, Luizyanie, M a s sachuset it.d. Wino w Kentukyiwi─Ökszejcz─Ö┼Ťcipo┼éudniowych prowincyj Indygo,sassaparylla,sassafras:wLuizyanie,Mizyzypi, p├│┼énocnejipo┼éudniowejKarolinie,Georgii. Kloncukrowyw p├│┼é nocnych prowincyach, trzcina cukrowa, w prowincyach po┼éudnio wych a szczeg├│lniej w Luizyanie. Dzikie drzewa owocowe, ju┼╝to krajowe ju┼╝ europejskie, jak niemniej r├│┼╝ne przednie owocowych
drzew gatunki. –
3) Zwierz─Öta:bogate s─ůw nieStanyZjednoczone. Wszelkiego
gatunku zwierz─Öta domowe: do 2 mil. koni, 6 mil. sztuk byd┼éa, 13 mil. owiec, a mi─Ödzy temi wiele merynos├│w; mn├│ztwo ┼Ťwi ni, drobiu, i t. d. wielkie stada dzikich wo┼é├│w, g├│rnych owiec (gat. antylop), ┼éosie, wieloraka zwierzyna, nied┼║wiedzie, wilki, rysie, lisy, szopy, w og├│lno┼Ťci wiele zwierz─ůt daj─ůcych przednie futra, tak i┼╝ od 1825ÔÇô1830 rzek─ů Mizyzypi i innemi do niej uchodz─ůcemi, mianowicie z okolic G├│r Skalistych, sp┼éawiono sk├│r wo┼éowych sztuk 390,000 wydrzych 60000, szop├│w 180,000
sarnich2,250,000,pi┼╝moszczur├│w562,000. S─ůtutak┼╝edydelfy, ┼Ťmierdziele, it.d, Alligatory w Luizyanie, Ryby jakoto: minogi,

ÔÇô 417 ÔÇô
jesiotry,łososie,sztokfiszit.d. tudzież ostrzygi, żółwie, węże, między innemi gatunkami także grzechotniki, wieloryby, foki,
delfinyit.d. Po┼é├│w sztokfiszuzatrudnia┼é1829w okolicachNo w├ęj Ziemi iLabradoru; 2332 statk├│w i15,000 ludzi, kt├│rzy go z┼éowili przesz┼éo 1,300,000 cnt.; po┼éowem wieloryb├│w trudni┼éo si─Ö 400 statk├│wi10,000 osady, w przeci─ůgu 40 miesi─Öcy uzyskano 228,000 beczek tranu. Jedwabniki, pszczo┼éy.
$
$$$$3$A$$$.

  1. POCHODZENIE. Mieszka┼äcy Zjednoczonych Stan├│w ameryka┼äskich s─ů: a) szcz─ůtki pierwotnych Amerykan├│w (Indy an├│w); b) przybysze: c)potomkowie przybysz├│w; d)ludzieko lorowi. Pierwotni mieszka┼äcy po najwi─Öksz├ęj ju┼╝ cz─Ö┼Ťci zostali wyparci ze swych siedlisk, ma┼éo ich pozosta┼éo i ci niemal wcale ju┼╝ zdziczeli; w ostatnich czasach zmuszeni zostali schroni─ç si─Ö w okolice Mizyzypi, tak i┼╝ rozmaitych pokole┼ä Indyan, kt├│rzy mieszkali na wschodniej stronie Mizyzypi, a kt├│rych by┼éo przesz┼éo
    100,000 dusz, roku 1838 przenies┼éo si─Ö ich na zachodni─ů stron─Ö Mizyzypi do 80,000: Stany Zjednoczone od pocz─ůtku zjednoczenia 1789 naby┼éy od nich 419,529,446 akr├│w gruntu, kt├│rych og├│ln─ů
    warto┼Ť─ç podaj─ů na 81,672,834 dollar├│w. Roku wi─Öc 1838 p o zosta┼éo by┼éo jeszcze na wschodnim brzegu t├ęj rzeki ze 20,000 I n dyan, z pomi─Ödzy kt├│rych Seminoci w e Florydzie uporczywy tocz─ů b├│j z p├│┼énocnymi Amerykanami i dotkliwe zadali im kl─Öski. Wkr├│tce jednak i ci na zachodni brzeg wyparci zostan─ů
    Do tychto wi─Öc Indyan kt├│rych og├│ln─ů liczb─Ö (z pokoleniami mieszkaj─ůcemi w obwodzie Oregon), Tanner podaje na 471,000, a bez nich 1838 r. tylko 332000, licz─ů si─Ö: Krecki (24000), Cherokiezi(24000),Miamis,Wyandot,Chippeway, Pottawa
    tomis, Ottawas, Winnebagos, Chikasaw (5600), Chootaw
    Tom II.
    53
    9 ÔÇô 418 –
    (15000); s─ů to szcz─ůtki 6 zwi─ůzkowych narod├│w znanych pod imieniem Irokez├│w i t. d.
    Pomi─Ödzy najpierwsz├ęmi przybyszami najwi─Öcej by┼éo Anglik├│w, Szwed├│w, Hollendr├│w i Francuz├│w. Do nich przybyli p├│┼║niej NiemcyiSzwajcarowie Potomkowie Holendr├│w iSzwed├│w s─ů w Nowym Yorku, w New-Jersej, Pensylwanii iDelaware Fran cuz├│w w Nowym-Jorku iLuizyanie:Niemc├│w szczeg├│lniejpo┼éu dniowych wielejest po r├│┼╝nych prowincyach. Reszta mieszka┼ä c├│w r├│dsw├│jwywodz─ůodAnglik├│w,Szkot├│w,Irlandczyk├│w.ÔÇô Znaczna jest liczba Mulat├│w i Mestys├│w; nier├│wnie za┼Ť wi─Öcej
    Murzyn├│w, kt├│rzy sprowadzeni byli do rob├│t w koloniach jako
    niewolnicy. Podczas spisu 1830 r. okazało się 10,505,202 bia
    łych czyli potomków plemion europejskich, 319,576 wolnych k o lorowych i2,009043 niewolników.
    Bezustannie jednak przybywaj─ů Europejczycy, niezmiernie szy bko pomna┼╝a si─Ö ludno┼Ť─ç, kt├│ra atoli zawsze zbyt jest ma┼éa w por├│wnaniu do obszerno┼Ťci kraj├│w. Od 1811 do 1820 przy by┼éo obcych 915,000, a w 1821ÔÇô1822 naliczono ich 16,232 os├│b.W ostatnichczasachszczeg├│lniejpomno┼╝y┼éasi─Öliczbawy chodzc├│w z Niemiec. Wprowadzania niewolnik├│w, od 1819 roku zakazanojednak┼╝ew owymrokuwprowadzonoichjeszcze14000
    2.LUDNO┼Ü─ć. Opr├│czIndyanwynosi┼éa:
    roku 1749 . . 1,045,000 mieszkańców.
    ÔÇ× 1783 . . 2,500,000 * ÔÇ× 1790 . . 3,929,827 + ÔÇ× 1800 ÔÇŽ 5,303925 39
    1830 . . 12,866,920 99
    W roku 1836 podawanoj─ůwrazzIndyanami na 16,203,000, a przy ko┼äcu 1838 r. mia┼éa ju┼╝ wynosi─ç 17,284,000.
    Pomimo jednak tak pr─Ödkiinieustannywzrost,StanyZje dnoczone nale┼╝─ůdos┼éabozaludnionychpa┼ästw. Przybytludno┼Ťci podaj─ů rocznie 3 na 100. Za┼Ťlubiny w stosunku do og├│┼éu ludno┼Ťci maj─ů si─Ö jak 1 do 10, narodzenia jak 1 do 20, przypadki ┼Ťmierci a) Pa┼ästwa zwi─ůzkowe w roku 1830.
    New Hampshire Massachuset Rhode-Island Connecticut New-York
    New-Jersey Pensylwania
    Delaware
    Maryland Wirginia
    Północna Karolina
    Południowa Karolina
    Georgia Wermont
    Majna Kentuky Tenessee O h i o Luizyana
    Mizyzypi Indyana Illinois Alabama Missuri
    b) Kraje Arkansas
    Michigan – Florida Kolumbia Wisconsin
    Jowa
    269328 g┼é├│w 6]0,408 – 97, 199 .
    ÔÇô 419 ÔÇô
    jak 1 do 40. ┼üatwo┼Ť─ç opatrzenia si─Ö w ┼╝ywno┼Ť─ç wielce sprzyja —ÔÇóÔÇóÔÇó
    temu pomna┼╝aniu si─Öludno┼Ťci. – Ludno┼Ť─ç pa┼ästw w szczeg├│lno┼Ťci:
    w roku 1836.
    300,000 g┼é├│w. 700,000 . 110,000 ÔÇó
    297,665 –
    1,918,608 – 2,400,000 |
    320,823 – 1,348,233 ÔÇó
    76,748 *
    447,000 – 1,211,400 ÔÇó 737,987 – 5S1,185 –
    516,823 . 280,652 ÔÇó
    399,955 ÔÇó 687,917 . 681,904 – 937,903 . 215,739 ÔÇó
    I36,621 . . 343,031 – 157,455 ÔÇó 309,527 *

140,445 –

360,000 – 1,600,000 –
80,00o –
500,000 – 1,360,000 | 800,000 –
650,000 ÔÇó
620,000 * 330,000 ÔÇó
555,000 ÔÇó 800,000 ÔÇó 900,000 –
1,300,000 ÔÇó 350,000 ÔÇó
150,000 – 550,000 ÔÇó 320,000 – 500,000 ÔÇó
350,000 –
terazpa┼ästwo 70,000g┼é├│w. – – l20,000 .
30,388 .
31,639 –
34,730 ÔÇó od 1839 pa┼ästwo 50,000 |
Zachodnie powiaty (pr├│cz Indyan

  • – (wed┼éugTannera,1829r.)
    Ludno┼Ť─ç g┼é├│wniejszych miast: mieszk.
    39,834 ÔÇó ÔÇó ÔÇó – 50,000 ÔÇó ÔÇóÔÇóÔÇó ÔÇó 20,000ÔÇó
    (wr.1838) 28,140 ÔÇó
    Nowy-York . . . . . 350,000 Nowy-Orlean . . . . . 60,000 Filadelfia ÔÇŽÔÇŽ210,000 ÔÇôwzimieÔÇŽ..100,000
    BaltimoreÔÇŽÔÇŽ 95,000 PittsburgÔÇŽÔÇŽ60,000 BostonÔÇŽÔÇŽ. 90,000 CincinnatiÔÇŽÔÇŽ 35,000
  • – – *
    22859 ÔÇó
    10,000 . 387,343 ÔÇó
    mieszk.
    298,000 – ÔÇô 420 ÔÇô
  • mieszk. mieszk.
    CharlestonÔÇŽÔÇŽ 35,000 BrooklynÔÇŽÔÇŽ 15,500 Albany ÔÇŽÔÇŽ. 30,000 Norfolk ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó 14,000
    LouisvilleÔÇŽÔÇŽ 25,000 Portland ÔÇŽÔÇŽ 14,000 RichmondÔÇŽÔÇŽ21,000 SalemÔÇŽÔÇŽ. 14,000 BuffaloÔÇŽÔÇŽ.20,000 KolumbiaÔÇŽÔÇŽ 13,000 Rochester. ÔÇŽ.. 20,000 St.LouisÔÇŽÔÇŽ 13,000 Providence . . ÔÇŽ . 20,000 Newport . . . . . . 12,000 WashingtonÔÇŽ..20,000 SavannahÔÇŽÔÇŽ11,000 TroyÔÇŽÔÇŽ.. 20,000 New-hafen. . . . ÔÇŽ 11,000 Lowell . . . . . 18,000 Aleksandrya . . . . . 11,000
    3.PRZEMYS┼ü. R─Ökodzielnieifabryki.Rolnictwoich├│wby d┼éa w wybornym utrzymuj─ůsi─Ötustanie. Od czasutak┼╝ejaksi─Ö tekraje oddzieli┼éyod macierzystego europejskiego pa┼ästwazna czniesi─Öwnichpodni├│s┼éprzemys┼ér─Ökodzielnyifabryczny. Nie braknie w ┼╝adnej prowincyi rzemie┼Ťlnik├│w, wsz─Ödzie wznosz─ů si─Ö nowe zak┼éady fabryczne,wsz─Ödzie pomna┼╝aj─ů si─Öi dziwnie udo skonalaj─ů machyny r─Öce ludzkie w robotach zast─Öpuj─ůce szcze g├│lni├ęj machyny parowe doprowadzono tu ju┼╝ do wysokiego sto
    pniadoskona┼éo┼Ťciju┼╝ichtuprzed trzemalatyliczonoprzesz┼éo 3000. Ju┼╝ 1820zatrudnia┼éyfabrykiirzemios┼éa340,247ludzi,a od owego czasu przemys┼é olbrzymi tam uczyni┼é post─Öp. Pomi─Ödzy zwi─ůzkowemi pa┼ästwami najwy┼╝ej kwitn─ůce przemys┼éem s─ů: N e w Hampshire, Massachuset, Rhode Island, Connecticut, Nowy York, Nowy-Jersej, Pensylwania, Delaware iOhio. Nader liczne s─ů r─Ökodzielnie ifabryki wyrob├│w ┼╝elaznych, gwo┼║dzi, prochu, folusze,tartaki,papiernie, fabrykitabaki,olejarnie,m┼éynyzkt├│
    rych najpi─Ökniejszapochodzim─ůka, hutyszklane,gancarnie,bro
    wary piwa, gorzelnie, fabryki cukru, warzelnie soli, garbarnie, topielnietranu,prz─Ödzalniewe┼ény ibawe┼ény it.d. Najwa┼╝niejsze wyrobys─ů:┼╝elazne,w Connecticut,New-York,New-Jers├ęj,Pen sylwanii,Wirginii,Ohio. Najwi─Ökszefabryki┼╝elaznew Pittsburgu (w Pensylwanii) iw Cincinnati, pierwsza przerabia rocznie 16 mil. funt ┼╝elaza, ostatnie w og├│lno┼Ťci najwa┼╝niejsz├ęm jest miastem fa bryczn├ęm w ca┼é├ęm pa┼ästwie, r. 1828 wyda┼éo ju┼╝ za 2,200,000 dol.wyrob├│w. Szk┼éo:w Nowym Yorku,wPensylwanii,wMaryland. ÔÇô 421 ÔÇô
    Fajki piankowe z nowo wynalezionej ziemi talkow├ęj (gatunek pianki). Zegary, matematyczne i optyczne narz─Ödzia: w Filadelfii, Bostonie,Nowym-Yorku, Baltimore. Naczyniagarcarskie w Be tleem i w Pensylwanii (w Filadelfii najwi─Öksza w ca┼éych Stanach fabrykaporcelany). Dzia┼éa w Pensylwanii. Fabryki broniszcze g├│lni├ęj w Springfield, w Massachuset i w Harpersferry w W i r g i nii. Powozy w Germantown iw Filadelfii. Okr─Öty w Pensylwa nii,New-Hampshire it.d. w og├│lno┼Ťci w budowie okr─Öt├│w A m e rykanie wyr├│wnywaj─ů a mo┼╝e nawet przewy┼╝szaj─ů Anglik├│w. Rum w Bostonie, Rhode-Island. Cukier, tam┼╝e iw Pensylwanii. Koronki: w Bostonie, Rhode-Island. Papier w Bostonie,Conne cticut, Pensylwanii. P┼é├│tno w Rhode-Island,Connecticutit.d. Tabaka: w Connecticut, Pensylwanii. Sukno w Northampton i Lowel w Massachuset. Po┼äczochy i kapelusze w Pensylwanii.
    Wyroby sk├│rzane (w mie┼ŤcieLynn najwi─Öksze s─ůfabrykitrzewi k├│w iwyrabiaj─ů tam rocznie 1} mil. par damskich trzewi:). W y robychemiczne:mianowiciew mie┼ŤcieNowym-Yorku iPittsburgu. Fabryki tkaninbawe┼énianych nale┼╝─ů do najwa┼╝niejszych iteraz
    ju┼╝ w ca┼éych Stanach licz─ů do 800 prz─Ödzalni bawe┼ény, zkapita ┼éem 40,716,000 dolar├│w, a zatrudniaj─ů 58,000 ludzi, kt├│rzy przerabiaj─ů rocznie 78 mil. fun. czyli 214,000 bal bawe┼ény w a r to┼Ť─ç rocznych wyrob├│w bawe┼énianych dochodzi 26 mil dollar├│w, a robotnikom p┼éac─ů rocznie 10,300,000 dolar├│w. Szczeg├│lniej s┼éyn─ů tego rodzaju wyrobami pa┼ästwa New-Hampshire, Massa chuset (gdzie miasto Lowell, ma┼éy Manchester, samo dostarcza rocznie27 mil.┼éokcitkaninbawe┼énianych,przerabia30000bal bawe┼ény, ma 19 wielkichprz─Ödzalniizajmuje 5000robotnik├│w), Rhode-Island,Connecticut,New-York,New-Jersej. Roku 1837 1838 spotrzebowa┼éy wszystkie w Stanach fabryki bawe┼éniane 246,063balbawe┼ény.W Filadelfiida┼éy,1830r.tamtejszefa bryki bawe┼ény wyrob├│w za 3,220,000 dolar├│w i zatrudnia┼éy 10,000 ludzi. Warto┼Ť─ç wszystkich wyrob├│w wynosi┼éa ju┼╝ 1810 r. 198,613,470dollar├│w,w cz├ęmby┼éozPensylwaniiza32089,130, zMassachuset za 17,516,423, zNowego Yorku za 14,569,136 ÔÇô 422 ÔÇô
    dollar├│w. Mi─Ödzytemiwyrobamiby┼éobawe┼énianych,we┼énianych lnianych, konopnych ijedwabnych za 47,693,642, wyrob├│w dre wnianych za 5,554.708, sk├│rzanych za 17,035,477, ┼╝elaznych za 14,364,526, w├│dki ilikier├│w za 16,528,207 dollar├│w. Przeko na─ç si─Ö mo┼╝na z publicznych corocznych wystaw w Wassyngtonie, ┼╝e p├│┼énocni Amerykanie w r├│┼╝nych wyrobach a szczeg├│lniej w we┼énianych, bawe┼énianych, jedwabnych i ┼╝elaznych tudzie┼╝ w domowych sprz─Ötach ubiegaj─ů si─Ö o pierwsze┼ästwo z najprze dniejszemi tego rodzaju wyrobami europejskiemi.
    2.Handel.W naderkwitn─ůcymjeststanieiprawiepoca┼éej rozci─ůgasi─Ökuliziemski├ęj. U┼éatwiaj─ůgoiwspieraj─ůwewn─ůtrz sztuczne drogi, ┼╝elazne koleje, sp┼éawne rzeki ikana┼éy, parostatki, bank narodowy i mn├│ztwo ju┼╝to uprzywilejowanych ju┼╝ bezprzy wilejowych bank├│w, tudzie┼╝ wybornie urz─ůdzone poczty. Nieza przestaj─ů tam usi┼éowa┼ä oko┼éo u┼éatwienia zwi─ůzk├│w. Roku 1838 by┼éo ju┼╝ 29,200 mil pocztowych trakt├│w i 12,553 pocztowych urz─Öd├│w. Dochody poczty wynosi┼éy 4,423,695 dollar├│w. Jak wa┼╝n─ů jest parowa ┼╝egluga pokazuje si─Ö z wielkiej liczby paro statk├│wkt├│rych1837r.liczonowca┼éychStanach700 z┼éadun kiem 143,473 beczek. Pod koniec kwietnia 1839 r. by┼éo dla ┼╝eglugi na zachodnich rzekach jako to: Ohio, Mizyzypi it.d. 378 parostatk├│w. Wielka sie─ç kolei ┼╝elaznych okrywa znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç kraju, w samej Pensylwanii jest 130 godzin drogi ┼╝elaznych k o lei. N a j z n a c z n i e j s z e i d ─ů z B o s t o n u d o A l b a n y 2 0 0 m i l a n g i e l s k i c h ,
    z Bostonu do Providence 43 mil angielskich z Filadelfii do Kolumbii 90 mil, podw├│jna kolej z Baltimore do Ohio 250 mil angielskich i t. d.; odleg┼éo┼Ť─ç za┼Ť mi─Ödzy Bostonem a Nowym Orleanem 1700 mil ang. wynosz─ůca, od zatoki do zatoki, od rze ki do rzeki, wkr├│tce, jake┼Ťmy ju┼╝ powiedzieli, ┼╝elaznemi kolejami
    okryt─ů zostanie.
    Roku 1836 liczono 558 bank├│w ze 146 filialnemi bankami,
    a puszczony przez nie w obieg kapita┼é w akcyach bankowych wynosi┼é przesz┼éo 300 mili├│n├│w dolar├│w; z pomi─Ödzy tych bankStan├│w Zjednoczonych w Filadelfii mia┼é 35 milion├│w ka pita┼éu; a pu┼Ťci┼é w obieg bilet├│w za 33 milion├│w. W og├│l
  • 423 ÔÇô
    no┼Ťci by┼éo w owym czasie w obiegu banknot za 120 milion├│w dollar├│w,agot├│wkikr─ů┼╝y┼éoza28 milion├│wdolar├│w;w sztabach le┼╝a┼éo w bankach za45 milion├│w, taki┼╝szacunek og├│ln├ęj summy obiegowejwynosi┼é193milion├│wdolar├│w.W tym┼╝erokumen nice Zjednoczonych Stan├│w wybi┼éy monety za 7,764,900 dolla r├│w. Roku 1837 podnios┼éa si─Ö liczba bank├│w do 788 a w n a st─Öpnymrokuby┼éoich829. Ilo┼Ť─çz┼éo┼╝onychwbankachkapita┼é├│w wynosi┼éa1837 r.przesz┼éo290a1838r.przesz┼éo317 mildolla r├│w. W skutek wielkiego przesilenia handlowego 1839 r. nie tylko bank ZjednoczonychStan├│w w Filadelfii,aleiwiele innych zawiesi┼éy swe wyp┼éaty; tylko banki w Nowym Yorku, w N o wymOrleanieiw pa┼ästwachNowejAngliiwytrzyma┼éyprzesilenie.
    Przedmiotami wywozus─ů:zbo┼╝eszczeg├│lniejpszenicaikuku
    ruza; ry┼╝, m─ůka, bawe┼éna (1836 r. za 71,248,925 dolar├│w),
    tytuń (1836 r. za 10,098,640 dollarów), lniane nasienie, smoła,
    terpentyna,masło, sery,szynkiiinnesolonemięsiwa,słonina,
    ┼éojowe ┼Ťwiece, kartun, wyroby sk├│rzane, sk├│ry,wyroby ┼╝elazne,
    futra, pota┼╝, maszty i inne drzewo do budowy okr─Öt├│w, w├│dka, rum,sztokfisziinneryby.ÔÇô Wprowadzaj─ůza┼Ť:suknoika┼║mi
    rek (r. 1836 za 8,926,382 dollarów) iinne wełniane ibaweł niane wyroby, tkaniny jedwabne (1836 r. za 20,331,896 dolla rów), płótno, herbatę, surowy cukier, sygara, księgi, żelazo w sztabach,jedwab,garki,indygo,syrup,szkło,zwierciadła,wy roby złoteisrebrne, galantarye, narzędzia, wino, kawę, kakao, korzenie, przednie wyroby stalowe iżelazne, blejwas.
    Co do handlu morskiego, Zjednoczone Stany drugi├ęm s─ů pa┼ä stwem na ┼Ťwiecie, ich bowiem marynarka od samej tylko a n gielski├ęjjest ni┼╝sza, zajmuje ona 50,000 majtk├│w, oraz 30,000 na ┼╝egludze pobrze┼╝nej a 4000 na parostatkach.
    Pod┼éug urz─Ödowych wykaz├│w, wyw├│z zZjednoczonych Stan├│w 1 8 3 5 ÔÇô 1 8 3 5 r. w y n o s i ┼é w a r t o ┼Ť ─ç 1 0 4 , 3 3 6 , 9 7 3 d o l l a r ├│ w , p r z y w ├│ z
    szacowanona126,521,332dollary.W roku 1835ÔÇô1839po dni├│s┼é si─Ö przyw├│z na 173,540,000 (wed┼éug innych poda┼ä na 189,980,035 dolar├│w) awyw├│z wartby┼é 121,789,000. Naj nast─Öpuj─ůce:

  • ÔÇô 424 ÔÇô
    wi─Ökszy handel prowadz─ů Zjed. Stany zAngli─ů, Francy─ů i Kub─ů. Przyw├│z z Anglii wynosi┼é 1836 r. 75,761.713, z Francyi 36,615,419, zKuby 12,734,875 dollar├│w; wywieziono za┼Ťdo Anglii za 53,302,483, a do Francyi za 20,939,100 dollar├│w.
    Najwi─Ökszy udzia┼é w handlu, szczeg├│lniej w wywozowym, maj─ů: Nowy York, Massachuset, Pensylwania, Maryland i Luizyana. Najznakomitsze porty handlowe ze wzgl─Ödu na ilo┼Ť─ç w y w o ┼╝ o
    nych i przywo┼╝onych towar├│w, s─ů (wed┼éug por├│wna┼ä w 1810 r.)
    Nowy-York. . . . 268,548 beczek -Boston . . . . .149,121 ÔÇ×
    Filadelfia . . . . 125,255
    Baltimore . . . . 103,444 ÔÇ×
    Charleston . . . . 52,888 ÔÇ×
    Norfolk. . . . . 47,643 ÔÇ×
    Salem . . . . . 41,462 ÔÇ×
    Newbury-Port. . . 39,100 ÔÇ× Portland . . . . 32,599
    Portsmouth. . . . 28,720
    Nowy-Bedford. . . 26,378 ÔÇ× PerthAmboy . . . 24867 ÔÇ×
    Do rz─Ödutychpierwszychport├│wpoliczy─çtak┼╝enale┼╝yNowy Orlean. Roku 1834og├│lny┼éaduneknale┼╝─ůcychdoNowego-Yor ku okr─Öt├│w wa┼╝y┼é359232 beczekczyliprzesz┼éoica┼éegomor skiego ┼éadunku Zjednoczonych Stan├│w. Przyw├│z do Nowego Yorku wart by┼é 1832 roku 52,855,929, a wyw├│z 10,941,488 dollar├│w. Roku 1835 warto┼Ť─ç wprowadzonych towar├│w do N o wego Yorku szacowano na 19,843,043 fun. szter, a za┼Ť wyw├│z ceniono 6,827,684f szt. Znaczniejsze handlowe miasta wewn─ůtrz s─ů: Albany, Troy, Utika, Rochester, Buffalo, Cleveland nad je ziorem Erie, gdzie roku 1838 zawin─Ö┼éo 3028 okr─Öt├│w, dalej Patterson, Pittsburg, Lankaster, Richmond, Cincinnati, Louis ville, St. Louis, i t. d. W a ┼╝ n y tak┼╝e prowadz─ů handel z Indyanami zamieszka┼éemi w obszernych zachodnich krajach, w nast─Öpuj─ůcy spos├│b:
    Wyw├│z, Przyw├│z.
    104,336,973 128,663,043 117,419,376
    .
    70,876,920 |– 126,521,332 – 189,980,035 . . 140,989,217 –
    ÔÇô 425 ÔÇô
    Ogółem zawinęło 1835 r.ładunku na amerykańskich okrętach 1,352,653, a wypłynęło 1,400,517 beczek na obcych okrętach wprowadzono 640,000 beczek. Roku 1839 utrzymywały Zje dnoczone Stany konsulów ihandlowych ajentów 164. Od roku 1821 zewnętrzny handel Zjednoczonych Stanów wzmagał się
    1821: 64,974,382 62,585,124 dollar├│w. 1822: 73,160,28l . 83,238,834 – 1823: 74,699,030 77,579,267 – 1824: 75,986,657 80,519,007 –
    1825: 1826: 1827: 1830: 1835: 1836: 1837:
    99,535,388 75,536,358 82,324,829 73,849,508
    96,340,075 – , 84,794,477 – 79,451,068 –
    1838 103,136,000 112,000,000 – Pieni─ůdze. W pa┼ästwach zwi─ůzkowych licz─ů na dollary po 10 dismes(dziesi─Öcin)i100cent(setek).Dollarr├│wnyjest8 z┼ép. i8 gr. Pieni─ůdze z┼éote s─ů ca┼ée Eagles (or┼éy, warto┼Ťci 10 dolla
    r├│w), p├│┼é i─çwier─ç or┼éy, srebrne: ca┼ée, p├│┼é i─çwier─ç dollary; ca┼ée ip├│┼é-dismy; miedziane: centy ip├│┼écenty. Wewn─Ötrzna warto┼Ť─ç z┼éotej monety r├│wna jest z┼éot├ęj angielskiej i portugalskiej m o necie, a srebrna na t─Ö┼╝ stop─Ö co dollary hiszpa┼äskie. Og├│┼é w y bit├ęj w Zjednoczonych Stanach monety od 1793 do 1832 roku szacuj─ů na 44 mil. dollar├│w. Roku 1831 wybito 3,933,000, a za┼Ť1832r.3,401,055. Opr├│czmetalowychpieni─Ödzys─ůw obie
    gubiletybankowe,itychog├│lnasumma owieleprzewy┼╝sza summ─Ö monety brz─Öcz─ůc├ęj.
    Miary i wagi, miar─ů d┼éugo┼Ťci jest Yard maj─ůcy 3 stopy, Pole, miara r├│wna 5! Yardom, Fourlong r├│wny 40 polom: mila dzieli si─Ö na 8 fourlong (2800 krok├│w). Miary powierzchni: Perche (pr─Öt)
    Tom II.
    54 ÔÇô 426 ÔÇô
    maj─ůcy 30} Ward├│w, Rood sk┼éadaj─ůcy si─Ö ze 40 Perche, Akr dzie
    l─ůcy si─Ö na 4 Rood. Miary sukna: Yard r├│wny 4 Nail czyli 9 cali. Miary do p┼éyn├│w: Kwarta r├│wna 2 Pintom, Gallon r├│wny 4 Kwartom, Hogshead zawieraj─ůcy 63 Gallony, Pipa r├│wna 2
    Hogshead, Tonne (beczka) na kt├│r─ů idzie 2 Pipy. Miary do cia┼é suchych: Peck r├│wny (8 kwartom, Bushel zawieraj─ůcy 4 Peck. Wagi handlowe: Tonne (beczka) 20 centnar├│w, centnar 112
    funt├│w, funt 16 uncyj, uncya 16 drahm.
  1. RELIGIA. Nie ma ┼╝adnego panuj─ůcego ko┼Ťcio┼éa, zosta
    wiona jest wolno┼Ť─ç wszelkim wyznaniom. Nast─Öpuj─ůce 6 w y zna┼ä najwi─Öcej licz─ů zwolennik├│w: bapty┼Ťci (kalwini), biskup scymetody┼Ťci,presbiteryanie, kongregacyonali┼Ťci(kt├│rzyrazem wynosz─ů 1% ludno┼Ťci Stan├│w Zjednoczonych), anglikanie, i rzymscy katolicy. Roku 1835 r├│┼╝ne wyznania mia┼éy ko┼Ťcio ┼é├│w lub dom├│w zbornych: bapty┼Ťci (kalwini i inni) 7130, kon gregacyonali┼Ťci 1300, wszelkiego rodzaju presbiteryanie 3744, episkopalni 850, a metody┼Ťci mieli duchownych 2467. ÔÇô Liczb─Ö og├│ln─ů baptyst├│w podaj─ů na 4,300,000, metodyst├│w 3,000,000, presbiteryan├│w 200000,
    kongregacyonalist├│w 1,200,000, rzymskich katolik├│w 1,000,000, anglikan├│w czyli episkopalnych 1,000,000, uniwersalist├│w 60,000, lutr├│w
    500,000, reformowanych400,000,chrystyan├│w300,000,kwa
    kr├│w 220,000, unitaryusz├│w 180,000, dunker├│w 30,000, it.d.
    Pr├│cz wymienionych s─ů jeszcze: socynianie, dr┼╝─ůcy-kwakrowie (Shaking-Quakers), herrnhuci, i mennonici, mormonici, szwe
    denborgianie, ucznie Chrystusa (Cambellici), wyznawcy nowo jerozolimskiego ko┼Ťcio┼éa, i ┼╝ydzi (15000). Ko┼Ťcio┼é rzymsko katolicki ma teraz 16 dyecezyj, 1 arcybiskupa, 13 biskup├│w, 418 ko┼Ťcio┼é├│w, 16 duchownych seminaryj i 16 kollegi├│w. Episkopalni maj─ů 17 biskup├│w. Niepodlegli Indyanie s─ů po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci poganie, maj─ů wyobra┼╝enie o wielkim duchu manittu, a ca┼é─ů natur─Ö uwa┼╝aj─ů za siedlisko ju┼╝ dobrych ju┼╝
    z┼éychduch├│w. Wieluju┼╝przyj─Ö┼éoreligi─ůchrze┼Ťcia┼äsk─ů. Wog├│le licz─ů w Stanach Zjednoczonych 28 rozmaitych sekt. Mn├│ztwo ÔÇô 427 ÔÇô
    te┼╝ jest towarzystw maj─ůcych ju┼╝to religijne ju┼╝ moralne cele, najliczniejsze s─ů towarzystwa dla pow┼Ťci─ůgnienia od pija┼ästwa.
    5 O┼ÜWIECENIE. Sztukiinaukiwolnympost─Öpuj─ůkro kiem przyczyn─ů tego s─ů trudne uposa┼╝enie i utrzymanie na uczycieli, cz─Öste w─Ödr├│wki mieszka┼äc├│w i ma┼éa liczba wielkich bibliotek. Z t├ęm wszystkiem post─Öpuje publiczna o┼Ťwiata ip o mna┼╝aj─ů si─Ö naukowe zak┼éady, a dla pocz─ůtkowej o┼Ťwiaty ludu uczyniono bardzo wiele, tak i┼╝pod tym wzgl─Ödem Zjednoczone Stany, nie ust─Öpuj─ů ┼╝adnemu z pa┼ästw europejskich. Roku 1833 liczono 33,000 szk├│┼é elementarnych do kt├│rych ucz─Öszcza┼éo
    2,590,000 dzieci. Ka┼╝de z pa┼ästw zwi─ůzkowych ma w┼éasny e d u k a c y j n y f u n d u s z k t ├│ r y w W i r g i n i i j u ┼╝ 1 8 1 8 r. w y n o s i ┼é 1 , 1 4 9 , 1 5 9 dollar├│w. Zakres iporz─ůdek nauk podobny jestjak w niemieckich liceach (akademiami w Ameryce zwanych), w kt├│rych ucz─ů j─Özy k├│w staro┼╝ytnych, angielskiego,geografiiielementarnych nauk matematycznych. Dla wy┼╝szych nauk, tu szczeg├│lniej do praktyki zastosowanych, s─ů uniwersytety ikollegia: pr├│cz tego s─ů oddzielne szko┼éy lekarskieiprawa. Teologii ucz─ůw szczeg├│lnych semina
    ryach. Najnowsze ameryka┼äskie pismo (Amerikan repository of useful Knowledge) podaje nast─Öpuj─ůcy wykaz wy┼╝szych nauko wychzak┼éad├│w w szczeg├│lnychzwi─ůzkowychpa┼ästwach: 1)Maj na 2kolegiawWatervilleiBrun┼Ťwiku,i2seminarya;2)New
    Hampshire, 25 akademij i2 kollegia; 3) Wermont, 1 kollegium i 1 uniwersytet (w Burlington); 4) Massachuset, 1 uniwersytet w Cambridge (uniwersytet Harvarda), najdawniejszyiw ca┼éych stanach najs┼éawniejszy,licz─ůcy 30 professor├│w, maj─ůcy bibliotek─Ö sk┼éadaj─ůc─ů si─Ö ze 40,000 tom├│w, obserwatoryum, muzeum, g a binetnaturalny,tam┼╝e2kollegiai2 seminarya,ztychw Andower
    najsłynniejsze w całych Stanach; 5) Rhode-Island, 1 uniwersytet w Providencei12akademij: 6)Connecticut,26 akademij 1uni wersytet, 2 kolegia, ztych Yalle-Kollegium liczy 26 nauczycieli imabibliotekęz8,500tomów,tamże1szkołaprawa; 7)Nowy
    Kork, 1 uniwersytet w Nowym Yorku, 5 kollegij, 3 seminarya i 2 szko┼éy lekarsko-chirurgiczne: w t├ęm┼╝e pa┼ästwie jest zwi─ůzkowa ÔÇô 428 ÔÇô
    szko┼éawojskowa w Westpointlicz─ůca 40 nauczycielii250 ka det├│w;8)New-Jersey,2 kollegiaw PrincetoniNowym Brun┼Ťwi ku, 1 seminaryum, 1 szko┼éa lekarska, 1 szko┼éa prawa; 9) Pensyl wania,55akademij,2uniwersytetyw FiladelfiiiPittsburgu,9 kollegiji 4 seminarya; 10) Delaware ┼╝adnego kollegium; 11) M a ryland, 1 uniwersytet w Baltimore, 3 kollegia, z tych kollegium w Baltimore liczy24 nauczycieli, 1 bibliotek─Ö z 10500 tom├│w, tam┼╝e 1 szko┼éa lekarska; 12) Wirginia, 1 uniwersytet w Char lotteville, 4 kolegia i5 seminaryj, 13) P├│┼énocna Karolina 1 uni wersytet w Chapel-Hill i 1 seminaryum: 14) Po┼éudniowa K a r o
    /ina, 40 akademij, 2 kollegia, 1 szkoła lekarskai3 seminarya; 15) Georgia, 1 uniwersytet, 1 szkoła lekarska i wiele akademij: 16) Alabama, 25 akademij, 1 uniwersytet i 2 kollegia; 17) Mizyzypi, prócz wielu akademij jedna szkoła wojskowa; 18) Luizyana, 2 kollegia; 19)Tenessee,1uniwersytet,2kollegiai1seminaryum:
    20) Kentucky, 1 uniwersytet i 5 kollegij: 21) Ohio, 1 5 ÔÇô 2 0 akademij, mi─Ödzy kt├│remi kilka bardzo znakomitych, 2 uniwer sytety w Atenach iw Oxford, 3 kollegia, 2 seminarya, 2 szko┼éy
    lekarskie, 1 szkoła prawa; 22) Indyana, 2 kollegia; 23) Illinois,
    1 kollegium, i1 seminaryum; 24) Missury, 1 uniwersytet, 1 kol
    legium,1seminaryumir├│┼╝neakademie 25)Kolumbiaczylipo
    wiat zwi─ůzkowy, 2 kollegia i 2 seminarya. O Arkansas, Michigan
    iFlorydzie nie ma podania. Teraz licz─ů og├│┼éem 95 wy┼╝szych szk├│┼é(kollegij)mi─Ödzykt├│remi17uniwersytet├│w 1839r.liczba
    ucz─ůcej si─Ö w nich m┼éodzie┼╝y wynosi┼éa 8318. Nareszcie jest 27 szk├│┼é lekarskich, 37 teologicznych i8 prawa, do kt├│rych 1839 r.ucz─Öszcza┼éo: 2629 lekarzy, 1117 teolog├│w, 304 prawnik├│w. Nie braknie tak┼╝e bibliotek, mi─Ödzy kt├│remi najwa┼╝niejsze by┼éy 1836 r. biblioteka miejska w Filadelfii44,000 tom├│w, uniwer sytecka w Cambridge 42,600 t. biblioteka atenaeum w Bostonie 2 9 , 1 0 0 t. r z ─ů d o w a b i b l i o t e k a w N o w y m – Y o r k u 2 5 , 0 0 0 t. k o n greska biblioteka w Washingtonie 24,000 t.it.d.
    Wiele ju┼╝ istnieje uczonych towarzystw, jako to: akademie nauki sztuk w Bostonie, FiladelfiiiNowym-Yorku, towarzystwo ÔÇô 429 ÔÇô
    filozoficznew Filadelfii;towarzystwo umiej─Ötno┼Ťciw Connecti
    cut, lekarskie w Pensylwanii, Connecticut, Massachuset i N o w y m Yorku, instytutwspieraj─ůcy sztuki inauki w Washingtonie, to warzystwo rolnicze w Albany, Filadelfii, Nowym-Yorku towa
    rzystwa lineuszowskie w Bostonie, Nowym Yorku iFiladelfii. W stosunku do państw europejskich mało tu jeszcze wystę puje pisarzy. Roku 1823 wyszło tylko 590 nowych dzieł. Ale wieleobcych,mianowicie angielskichbywa przedrukowywanych, a ikrajowych autorów liczba pomnażać się zaczyna. Roku 1833 liczono ich 486, aroku 1839 już ich było 776; w latach 1834
    i 1835 wyszło ogółem nowych dzieł 1012. Czytanie gazet wielce się upowszechnia.
    W e wszystkich pa┼ästwach zwi─ůzkowych wychodzi┼éo 1824 r.
    508 pism czasowych, a mianowicie w Pensylwanii 137, w N o
    wym-Yorku 110 w Ohio 48 w Connecticut 23; 1830 r.ju┼╝ liczono ich 817, w 1832 r. 1200. a w 1839, 1400. W 1700
    r. kraje te mia┼éy tylko 4 drukarnie, kiedy w 1830 by┼éo ich ju┼╝ czynnych 1200, pot├ęm liczba ta jeszczesi─Öpomno┼╝y┼éa. Handel ksi─Ögarski wielce tu jest czynny, a pisma peryodyczne pomna┼╝aj─ů si─Ö bardziej ni┼╝ w krajach europejskich. Roku 1801 rozchodzi┼éo si─Ö gazet w ca┼éych Stanach Zjednoczonych 12 do 13 milion├│w arkuszy, w 1810 r. przesz┼éo 22 milion├│w, a teraz rozchodzi si─Ö rocznie do 100 milion├│w.
    Najpowszechniejszy i razem urz─Ödowy j─Özyk jest angielski; pr├│cz tego u┼╝ywa┼äsze s─ů: niemiecki (do┼Ť─ç zepsuty) ifrancuzki (szcze g├│lniejw Nowym Orleanie).
    a. i33 A D.
    1.RZ─äD. Wolno-ameryka┼äskiep├│┼énocnepa┼ästwas─ůmi─Ö dzy sob─ů zjednoczone. Nale┼╝─ůce do zjednoczenia szczeg├│lne p a ┼ä stwa s─ů wprawdzie niezawis┼ée i rz─ůdz─ů si─Ö ka┼╝de za po┼Ťrednic twem w┼éa┼Ťciwego parlamentu, pod przewodnictwem guberna ÔÇô 430 ÔÇô
    tora, atoli wsp├│lnemi wszystkim sprawami kieruje i opiekuje si─Ö
    zwi─ůzekwkongressie. Przykongressiejestw┼éadzaprawodawcza
    na ca┼éy zwi─ůzek czylizjednoczenie; kongres zbiera si─Ö w W a
    shingtonieidzielisi─Öna dwie izby:na senatiizb─Öreprezentan
    tów. Senat składa się z 54 senatorów (po 2 z każdego państwa);
    izb─Ö reprezentant├│w sk┼éadaj─ů pos┼éowie od ka┼╝dego pa┼ästwa, w y bierani w stosunku do ludno┼Ťci; roku 1836 liczono ich 242,
    tak i┼╝ na 47,700 niepodleg┼éych mieszka┼äc├│w przypada┼é jeden pose┼é. Ka┼╝dy senator musi mie─ç sko┼äczonych 50 latwieku, iod 9 lat by─ç obywatelem, pose┼é za┼Ť nie mo┼╝e by─ç m┼éodszy nad 25 latwiekuinajmniejod7latu┼╝ywa─çprawobywatelskich. Kon gres obmy┼Ťla prawa dla ca┼éego zwi─ůzku, atoli bez nadwer─Ö┼╝enia udzielno┼Ťciszczeg├│lnychpa┼ästw,kt├│rychwewn─Ötrznym zarz─ůdem kieruje parlament. Kongres nie rozstrzyga spor├│w zachodz─ůcych mi─Ödzy cz┼éonkami zjednoczenia. W┼éadz─Ö wykonawcz─ů piastuje prezydentobierany na 4 lata, ten powinien mie─ç najmniej 55 lat
    w i e k u i b y ─ç o d 1 4 lat o b y w a t e l e m . O n m a p r a w o z w o ┼é y w a n i a generalnego kongressu, zawierania traktat├│w, z przyzwoleniem ? z liczby senator├│w, mianowania pos┼é├│w, do niego tak┼╝e nale┼╝y czuwa─ç nad wykonaniem praw, u┼éaskawia─ç, on jest naczelnym wodzem wojska, floty i milicyi i t. d. Po up┼éywie lat urz─Ödowa nia mo┼╝e by─ç powt├│rnie obranym. –
    Do zarz─ůdu ma ku pomocy wiceprezydenta i rad─Ö sk┼éadaj─ů c─ů si─Ö zsze┼Ťciu cz┼éonk├│w, jako to: sekretarza stanu do spraw zewn─Ötrznych, sekretarza stanu publicznego skarbu, sekretarza stanu wojny imarynarki, generalnego pocztmistrza igeneral nego prokuratora.
    Na ca┼ée zjednoczeniejeden jest wsp├│lny s─ůd najwy┼╝szy sk┼éa daj─ůcy si─Ö z najwy┼╝szego s─Ödziego i sze┼Ťciu s─Ödzi├│w (wybranych przezprezydentaisenat).W ka┼╝dymokr─Ögus─ůdowyms─ůszcze
    g├│lni s─Ödziowie. Zwi─ůzek nie ma dot─ůd w┼éasnego kodeksu praw i w braku krajowych ustaw u┼╝ywaj─ů pomocy praw angielskich.
    Opr├│cz 26 pojedynczych zwi─ůzek sk┼éadaj─ůcych pa┼ästw, zkt├│ rych ka┼╝de ma w┼éasny rz─ůd, prawa izarz─ůd, licz─ů jeszcze do ÔÇô 431 —
    zwi─ůzku kraje, kt├│re nie maj─ů oddzielnego, w┼éasnego rz─ůdu jak inne pa┼ästwa, ale nale┼╝─ů do wszystkich jako wsp├│lna w ┼é a sno┼Ť─ç, i zostaj─ů pod zarz─ůdem prezydenta zwi─ůzku, i kongre su, a to wed┼éug oddzielnych, im w┼éa┼Ťciwych przepis├│w. Naj
    wi─Ökszym z pomi─Ödzy tych kraj├│w zbli┼╝aj─ůcych si─Ö ludno┼Ťci─ů do rz─Ödu pa┼ästw, nadano ju┼╝ niekt├│re prawa a nawet przy znano prawo wysy┼éania pos┼é├│w na kongres, wszak┼╝e bezpra wa g┼éosowania. Skoro w kt├│rymkolwiek z tych kraj├│w doj dzie ludno┼Ť─ç 60000 wtedy ju┼╝ on stanowi oddzielne pa┼ästwo: jako takie wchodzi do zwi─ůzku i samo przez si─Ö rz─ůdzi─ç si─Ö zaczyna. Za szczeg├│ln─ů cz─Ö┼Ť─ç zwi─ůzku do ┼╝adnego pa┼ästwa ani kraju nie nale┼╝─ůc─ů uwa┼╝a si─Ö powiat Kolumbia, w kt├│rym jest stolica ca┼éego zjednoczenia Washington, gdzie odbywa posiedze nia kongres i gdzie rezyduje prezydent zjednoczenia.
    Herb Zjednoczonych Stanów składa się z niebieskiego p o
    la, na kt├│r├ęm wida─ç tyle bia┼éych gwiazd ile wchodzi do zwi─ů zku pa┼ästw. Flag─Östanowi─ů 13 poziomych czerwonych ibia ┼éych pas├│w.
    2.DOCHODY. Odr.1790dochodytegopa┼ästwazna czniesi─Öpomno┼╝y┼éy,jaksi─Öto pokazujeznast─Öpuj─ůcegowy kazu, wida─ç w nim r├│wnie┼╝, ┼╝e od 1815 r. (z przyczyny zmiejszonych podatk├│w) te┼╝ dochody zmniejsza─ç si─Ö zacz─Ö┼éy.
    Roku1791byłodochodów 4,771,312dolarów
    ÔÇ× 1801 ÔÇ× 1811 . 1815 ÔÇ× 1816 . ÔÇ× 1817 .
    ÔÇ× 1818 . 1819 ÔÇ× 1820 ÔÇ× ÔÇ×1821ÔÇ×
    ÔÇ× 12,945,455 ÔÇ× ÔÇ× 14,422,634 ÔÇ× ÔÇ× 49,555,642
    ÔÇ× 36,657,904
    ÔÇ× 24,365,227 ÔÇ× ÔÇ× 25,095,200 ÔÇ× ÔÇ× 25,827,824
    ÔÇ× 22,326,244
    $ + 21,012,137 Roku 1791 . 1801 ÔÇ× 1811 ÔÇ× 1821
    Wydatki |
    wynosiły 3,797,436 dollarów
    19 12,273,376 * 19 13,592,604 + ┬╗┬╗ 19,235,288 $*
    ÔÇô 432 ÔÇô
    Roku 1834 dochody publiczne (w raz pozostałemi 11,702,905
    dolar├│w z roku 1833) czyni┼éy 32,327,623 a wydatki 25,591,390 dollar├│w, a z tego 12,383,800, a zat├ęm bli
    zko połowy, użyto na opłacenie procentu i umorzenie publi
    cznego d┼éugu. Na pocz─ůtku 1837 r. w tak pomy┼Ťlnym by┼éy
    finanse tego państwa stanie iż 46 milionów dolarów znala
    zło się w kassie przewyżki. Oznaczono więc budżetem tylko
    23milion├│wdochod├│wa35milion├│wwydatk├│w,taki┼╝w1838
    r. okaza┼éo si─Ö znowu przewy┼╝ki 34 mil. dollar├│w. Z t├ęjjednak
    summy było tylko 1,085,498 dollarów gotowych do użycia,
    resztaza┼Ť z┼éo┼╝onaby┼éa w bankach. G┼é├│wnemi ┼╝rod┼éami docho
    d├│w s─ů: c┼éa, op┼éata od okr─Ötowego ┼éadunku, dochody z poczt
    tudzie┼╝ summy ze sprzeda┼╝y grunt├│w. Sprzeda┼╝ ta odbywa si─Ö
    działami po 640 akrów; w każdym powiecie jest oddzielne do
    tego biuro: wyp┼éata post─ůpion├ęj summy mo┼╝e by─ç uiszczon─ů
    w przeci─ůgu czterech lat, atolipierwsz─ů czwart─ů cz─Ö┼Ť─ç wnie┼Ť─ç
    trzeba koniecznie w ci─ůgu 40 dni od zawarcia kontraktu ku
    pna. Od dnia 1 lipca 1800 r.do tego┼╝ dnia 1810 r. rz─ůd
    ZjednoczonychStanówsprzedał 3,886,000akrów za7,062,000
    dolar├│w. Od 1 pa┼║dziernika 1812 do 30 wrze┼Ťnia 1817 r.
    sprzedano 5,947,074 akr├│w, za summ─Ö 8,563,546 dollar├│w.
    Roku 1826pozostawałojeszczenasprzedaż213,591,960akrów
    grunt├│w, a mianowicie w Missuri 35,522,350, w Arkansas
    31,441,309, we Florydzie 30,237,952, w Illinois 2,4161,662 akr├│w it. d.
    Temu m┼éodocianemu pa┼ästwu ci─ů┼╝y┼éy znaczne d┼éugi, my┼Ťlano wi─Öc o utworzeniu funduszu na ich umorzenie, na ten cel prze znaczono cz─Ö┼Ť─ç ce┼éibeczkowego, tudzie┼╝ przychod├│w zesprzeda ┼╝y rz─ůdowych grunt├│w. Rzeczony d┼éug publiczny wynosi┼é ÔÇô 433 ÔÇô
    123,055,026 dolla.:w 1821 r. umniejszono go do 93,686095,
    w 1828 r. do 50 mil. Wreszcie 1835 r. całkiem go umorzono, a nadto znajdowało się w kassie 6,736,232 dolarów. Przeto
    Zwi─ůzek Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki przedstawia rzadki widok pa┼ästwa bez d┼éug├│w; atoli szczeg├│lne jego pa┼ästwa s─ů mniej w i ─Ö cej d┼éu┼╝ne, i pod┼éug wykazu publicznych d┼éug├│w w 1839 roku d┼éug 18 zwi─ůzkowych pa┼ästw wynosi┼é 199 milion├│w, od kt├│rych niemal wszystkich 5 procent op┼éacano. –
  2. SI┼üA ZBROJNA. W ca┼éym zwi─ůzku og├│┼éem podzielona jest na 2 dywizye, zachodni─ů i wschodni─ů, obie za┼Ť dywizyc dziel─ů si─Ö na 7 departament├│w czyli okr─Ög├│w. Roku 1838 liczy┼éa armia
    12,539 ludzi, kt├│rzy, opr├│cz generalnego sztabu sk┼éadaj─ůcego si─Ö z 57 g┼é├│w, podzieleni byli na 2 pu┼éki dragon├│w, 4 pu┼éki artyl leryii8 pu┼ék├│w piechoty. Pr├│cz tego wszyscy zdolni do broni m─Ö┼╝czyzni, od 26 a┼╝ do 40 roku wieku nale┼╝─ů do milicyi, obo wi─ůzani s─ů uzbroi─ç si─Ö zupe┼énie w┼éasnym kosztem, i stan─ů─ç na pierwszewezwanie.W ka┼╝dejprowincyigubernatorjestdow├│dz c─ů milicyi, kt├│rej bardzo dobra jest organizacya, doskona┼éa ar tyllerya i kompanie celnych strzelc├│w, s┼éu┼╝─ůce wojsku za tyralie r├│w. Wed┼éug urz─Ödowego spisu liczy┼éa milicya 1,350085 ludzi.
    Si┼éa zbrojna morska sk┼éada┼éa si─Ö 1839 roku z 11 liniowych okr─Öt├│w, 15 fregat pierwszej idrugiej klassy,20 wojennych sza lupo16ÔÇô20dzia┼éach,4bryg├│wiz10szoner├│w,razemz62 okr─Öt├│w. Liczba marynarzy wszelkich stopni wynosi┼éa 6072 lu dzi,aurz─ůdzonywostatnichczasachkorpus ┼╝o┼énierzymorskich liczy┼é 1283 ludzi. –
    Rzutokanastantowarzyskiicywilizacy─ů lud├│w ameryka┼äskich.
    Przegl─ůd towarzyskiego stanu r├│┼╝nych pierwotnych lud├│w
    Ameryki, ipor├│wnanie ich pomnik├│w z pomnikami w Azyi iAfry
    ce, nie tylko podadz─ů kiedy┼Ť niezmierne pole do domys┼é├│w o ich Tom II. 55 ÔÇô 434 ÔÇô
    pocz─ůtku, ale ju┼╝ teraz zdaj─ů si─Ö wskazywa─ç filozofowi wiele p o dobne do prawdy zwi─ůzki mi─Ödzy r├│┼╝nemi cz─Ö┼Ťciami dw├│ch l─ůd├│w, wepokach,kt├│rychtrudnooznaczy─ç. Je┼╝elitoprawdajaknie kt├│rzy uczeni utrzymywali, ┼╝e ko┼Ťcio┼éy i piramidy M e k s y k a n ├│ w i innych lud├│w ┼Ťrodkowej Ameryki, ┼╝e polityczny ireligijny system tych┼╝e lud├│w, Peruwian├│w iMuyskas├│w; ┼╝e ich astronomiczne
    kalendarze i tak zawikłane almanachy astrologiczne: że n a d z w y czajne rozwinięcie się ich feodalnego systemu ipodział ludu na
    kasty; ┼╝e ich klasztory m─Özkie i┼╝e┼äskie, ich religijnezgromadze nia zachowuj─ůce mniej wi─Öc├ęj surow─ů karno┼Ť─ç, ┼╝e nakoniec ich
    podania i ich quipos czyli sznurowy spos├│b pisania, zdaj─ů si─Ö nosi─ç na sobie pi─Ötno dawnych zwi─ůzk├│w z r├│┼╝nemi okolicami Azyi:
    z innej znowu strony ci─Ö┼╝kie budowle imn├│ztwo kolosalnej rzez by zfigurycznemi legendami w Gwatymali iJukatanie, koniecznie przypominaj─ů nam pomniki staro┼╝ytnego Egiptu, kiedy tymcza sem odkryte w r├│┼╝nych cz─Ö┼Ťciach Ameryki mumie, zdaj─ů si─Ö chci├ę─ç nasodnosi─çjednedowyspSandwichanaweta┼╝doFid┼╝y,wpo ┼Ťr├│d Oceanii, a to tkaninami kt├│remi bywaj─ů obwini─Öte, inne o d sy┼éaj─ů nas do kanaryjskiego archipelagu, na brzegach Afryki sw├ęm osobliwem podobie┼ästwem do mumij Guanch├│w, znajdowanych na tych┼╝e wyspach zabytk├│w ludu ju┼╝ nieistniej─ůcego, ale nale ┼╝─ůcegodowielki├ęjfamiliiatlantycki├ęjdzi┼Ťjeszcze┼╝yj─ůcejw wy┼╝ szych dolinach Atlasu. Nadewszystko za┼Ť mumie Palenk├│w nie w─ůtpliwe zdaj─ů si─Ö pokazywa─ç ┼Ťlady zwi─ůzk├│w mi─Ödzy Gwatymal─ů iEgiptem. Takie jest przynajmniej zdanie w┼éa┼Ťciwego w tym przedmiocie s─Ödziego M. Jemard, kt├│ry opisa┼é na miejscu p o mniki Faraon├│w irozbiera┼é dok┼éadnie zabytkiTeb ameryka┼äskich.
    Lecz chc─ůc m├│wi─ç o ucywilizowanych dzisiejszych narodach ameryka┼äskich nie mo┼╝na nie wspomni├ę─ç o Europejczykach. Rasa ta od tylu wiek├│w przewodnicz─ůca cywilizacyi, nigdzie
    jeszcze nie wywar┼éa tak przewa┼╝nego politycznego i moralnego wp┼éywu jak na mieszka┼äc├│w Nowego ┼Üwiata. J─Özyki,religie, prawa, rz─ůdy, zwyczaje i obyczaje, nauki i sztuki, zwierz─Öta i r o ┼Ťliny, wszystko to wnie┼Ťli z sob─ů do Ameryki Europejczycy. Jest ÔÇô 435 ÔÇô
    to,i┼╝takpowiem,Nowa Europa,kt├│rawniespe┼énatrzechwie kach za oceanem atlantyckim wzros┼éa izakwit┼éa, ale zakwit┼éa w kolorach st├│sownych do fizycznego uk┼éadu gruntu, do jego pierwotnej uprawy ido zwyczaj├│w rodowitych zamieszkuj─ůcych go lud├│w. Wysoko po┼éo┼╝one okolice meksyka┼äskiego iGwaty mali zwi─ůzku, kraje rzeczy-pospolitych Kolumbii, Peru i Boli
    wii, maj─ůcych umiarkowany klimat, oddawna przedstawiaj─ů upraw─Ö, religi─ů, instytucye izwyczaje ucywilizowanych Euro pejczyk├│w, obok p┼éod├│w i reszty zwyczaj├│w dawn├ęj, krajowej cywilizacyi. Niezmierne r├│wniny Zjednoczonych Stan├│w, Rio de la Plata i Brezylii, zielono┼Ťci─ů okryte, zamieszka┼ée s─ů prawie s a memi pasterskiemi ludami; kolumbijskie pustynie zwane uanos przebiegaj─ů ze swemi trzodami ┼Ťmiali i czynni Zambos czyli dzie
    ci urodzone zma┼é┼╝e┼ästw sk┼éadaj─ůcych si─ÖzAmerykan├│w iM u rzyn├│w, kt├│re stawszy si─Ö prawdziwemi Beduinami, zdaj─ů si─Ö zagra┼╝a─ç spokojnym mieszka┼äcom miast, g├│rilas├│w. Ta m┼éoda Europa ubiega si─Ö ju┼╝ w przemy┼Ťle i pot─Ödze ze star─ů Europ─ů wsz─Ödzie,gdzie objawiaj─ůce si─Ö po usamowolnieniu zaburzenia, nie tamuj─ů biegu jej wzrostu. Po wszystkich jej punktach, po┼é─ůczone usi┼éowania cywilizacyi i rz─ůd├│w zjednej, a przedsi─Ö wzi─Öcia handlowe i missyonarze z drugiej strony, zmusi┼éy dzi kich do ust─ůpienia w lasy, w g├│ry, lub wypchn─Ö┼éy w odleg┼ée od swych siedzib okolice.
    Nigdziejednak w Ameryce nieprzedstawia si─Ö oczom filozofa
    r├│wnie godny uwagi widok, jak dziwnie wznosz─ůca si─Ö pomy┼Ťlno┼Ť─ç
    Stan├│wZjednoczonych.Jesttobezprzyk┼éadnyfenomen w dziejach narod├│w. Wielki i od swego ju┼╝ dzieci┼ästwa kwitn─ůcy, pot─Ö┼╝ny
    ten zwi─ůzek dowodzi co mo┼╝e stan swobodny, oparty na m─ůdrych ustawach, o┼╝ywiany duchem zgody, mi┼éo┼Ťci─ů kraju, uszanowaniem prawireligii,ipiln─ůzasilanyprac─ů. Ledwop├│┼éwiekuliczypo litycznego istnienia, a ju┼╝ bogate i ludne miasta wznosz─ů si─Ö na wszystkich niezmierzonych jego pobrze┼╝ach:ju┼╝ rozleg┼ée wewn─ůtrz pustynie o┼╝ywione s─ů kwitn─ůcemi miastami i mn├│ztwem wsi; miejsce odwiecznych las├│w zaj─Ö┼éy dobrze uprawne pola, zdobne ÔÇô 436 ÔÇô
    najpiękniejszemi darami natury, podsycane licznemi przemysło
    wemi zak┼éadami, warstatami w kt├│rych kuj─ů i obrabiaj─ů metale
    wydobyte z ┼éona ziemi. Wspania┼ée budowle, bogate ┼Ťwi─ůtynie,
    domy wytworne, wykwintne teatry, pyszne place ozdobione oka
    załemi pomnikami, kanały iolbrzymie koleje żelazne, niezmierne
    magazyny, mnogie fabryki, i wszelkiego rodzaju r─Ökodzielnie,
    wznosz─ů si─Ö w miejscu n─Ödznych chat dawnych mieszka┼äc├│w, a ty
    si─ůce okr─Öt├│w ob┼éadowanych rozmaitemi wyrobami przemys┼éu
    ip┼éodami wszelkich klimat├│w snuj─ů si─Ö po ogromnych rzekach,
    na kt├│rych przedt├ęm ledwo kiedy pokaza┼éa si─Ö ┼é├│d┼║ niezgrabna.
    Fulton nie┼Ťmiertelny, zaszczyt t├ęj kwitn─ůcej rzeczypospolitej,
    pierwszy u┼╝y┼é pary do ┼╝eglugi: odt─ůd kanadyjskie morze, cudo
    wny Mizyzypi, niezmierny Missury imn├│ztwo uchodz─ůcych do nich
    rzekunosz─ůparowe okr─Öty,kt├│rezbli┼╝aj─ůjednedodrugichnaj
    odleglejsze okolice, o┼╝ywiaj─ů za┼éo┼╝one od dawna nad temi rzeka
    mi omdla┼ée kolonie, zach─Öcaj─ů zak┼éadanie coraz nowych, i tak
    tworz─ůc nieprzerwany szereg stacyj mi─Ödzy Nowym Orleanem
    iKanad─ů, w kilku latach niegdy┼Ť bezludn─ů, pust─ů okohc─Ö zamie
    ni┼éy w kwitn─ůce pa┼ästwo. Wszystko si─Ö tu zmieni┼éo ibezustan
    nie jeszcze zmienia. Gdzie niegdy┼Ť zalega┼éo barbarzy┼ästwo, tam
    dzi┼Ť kwitnie cywilizacya miejsce dzikich ┼éowc├│w zaj─Ö┼éy narody rolnicze: gdzie przedt├ęm rabunek tam dzi┼Ť s┼éynie handel, miejsce
    dzikich gwa┼ét├│w zast─ůpi┼éa powaga m─ůdrych praw; a mnogie za k┼éady filantropii i pociechy religii pokoju, id─ů w pomoc ludzko ┼Ťci, tam, gdzie ona niegdy┼Ť tyle cierpia┼éa od barbarzy┼ästwa iza bobon├│w okrutnych mieszka┼äc├│w. Nie mo┼╝na si─Ö dosy─ç nadziwi─ç szybkim post─Öpom tejnowej Europy, bogatej we wszelk─ů nauk─Ö iczynno┼Ť─ç sw├ęj starej matki, a nawet przewy┼╝szy─çj─ů usi┼éuj─ůcej Ma┼éo jestna kuliziemskiejkraj├│w kt├│rebymia┼éy tylenaukowych zak┼éad├│w jak cz─Ö┼Ť─ç Ameryki, pa┼ästwo Nowego-Yorku, co przed stawi┼éo nieznane nawet w dziejach ucywilizowanego ┼Ťwiata zja wisko,tojest,┼╝ewi─Öc├ęjliczy┼éouczni├│wni┼╝mia┼éow swym okr─Ö gu dzieci. Uczone szko┼éy lekarskie w Filadelfii, w Nowym-Yorku,
    w Bostonie iBaltimore: akademie sztuk pi─Öknych w Filadelfii, ÔÇô 437 ÔÇô
    Nowym-Yorku i Bostonie: szko┼éa wojskowa w West-point, na wz├│r s┼éawnej szko┼éy politechnicznej w Pary┼╝u; uniwersytety w g┼é├│wniejszych pa┼ästwach i liczne wsz─Ödzie kolegia uzupe┼éniaj─ů elementarne nauki, kt├│re r├│wnie liczna jak zdolna m┼éodzie┼╝ p o biera w nader upowszechnionych ni┼╝szych szko┼éach. Liczne dla r├│┼╝nych ga┼é─Özi nauk, umiej─Ötno┼Ťci i sztuk towarzystwa w Fila delfii, Bostonie, Nowym-Yorku, Washingtonie, Albany i t. d. w uczonych rozprawach ubiegaj─ů si─Ö o pierwsze┼ästwo z towa rzystwami starej Europy. Ka┼╝dy tam obywatel chce si─Öo┼Ťwie ci─ç, chce si─Öobezna─ç zesprawami pa┼ästwa kt├│rego jest cz┼éon kiem przesz┼éo 800 pism peryodycznych, (liczba r├│wnaj─ůca si─Ö trzeciej cz─Ö┼Ťcitego rodzaju pism w ca┼éym ucywilizowanym ┼Ťwie cie), przeznaczonych jest dla dope┼énienia podw├│jnej dla miesz
    ka┼äc├│w pos┼éugi; s─ů one g┼é├│wn─ů cz─Ö┼Ťci─ů ksi─Ögarskiego handlu, kt├│rego warto┼Ť─ç r├│wna si─Ö niemal handlowi tego┼╝ rodzaju pismwca┼é├ęjpo┼éudniowejEuropie. Nakoniec,wniespe┼énapo┼éo wie wieku pomno┼╝y┼éa si─Ö w czw├│rnas├│b ludno┼Ť─ç Zjednoczonych Stan├│w, niemal podwoi┼éa liczba pa┼ästw zwi─ůzkowych irozleg┼éo┼Ť─ç kraj├│w; uzupe┼éniono opisanie pa┼ästwa pod wzgl─Ödem geogra ficznym przez bieg┼éych oficer├│w za po┼Ťrednictwem mn├│ztwa niezmiernych kana┼é├│w, po┼é─ůczono ocean antlantycki z morzem kanadyjski├ęm, otworzono zwi─ůzki mi─Ödzy wielu ogromnemi rze kami i wyci─ůgniono w r├│┼╝nych kierunkach ┼╝elazne koleje po
    obszernych tego pa┼ästwa cz─Ö┼Ťciach. Zwi─ůzek p├│┼énocno-amery ka┼äski usadowi┼é si─Ö ju┼╝ na brzegach wielkiego oceanu, ju┼╝ nie jedn─Ö ucywilizowa┼é hord─Öbarbarzy┼äc├│wizes┼éaw─ů umia┼ébroni─ç sw├ęj niezawis┼éo┼Ťci naprzeciwko kr├│lowej Oceanu; wystawi┼é zdoln─ů nakaza─ç sobie poszanowanie na wszystkich morzach si┼é─Ö zbrojn─ů morsk─ů, kt├│ra ukara─ç potrafi┼éa mocarstwo Barbaresk├│w co j─ů obrazi─ç powa┼╝y┼éy si─Ö; a bez odleg┼éych kolonij tak wiel kie nada┼éa swemu handlowi i marynarce znaczenie, i┼╝ kupcy jej stali si─Ö razem kupcami Dawnego i Nowego ┼Üwiata, jej
    rybacy zap─Ödzaj─ů si─Ö na morza lodowate obydw├│ch p├│┼ékul, aj├ęj handlowa marynarka samej tylko angielskiej w wielko┼Ťci ust─Ö ÔÇô 438 ÔÇô
    puj─ůca, przewy┼╝sza ju┼╝ marynark─Ö wszystkich innych narod├│w na kuli ziemski├ęj.
    Czarodziejskiego wzrostu cywilizacyi, pot─Ögiizamo┼╝no┼Ťci Zje dnoczonych Stan├│w, dowodem s─ů nowe iwkr├│tce po sw├ęm za ┼éo┼╝eniu ju┼╝ wielkie miasta:
    Nowy-York, le┼╝─ůce na po┼éudniowym ko┼äcu wyspy Manhattan, przy uj┼Ťciu rzeki Hudson, jest najhandlowniejsz├ęm inajludniej sz├ęm w ca┼éej Ameryce miastem, a razem najwi─Öksz├ęm ogniskiem angielsko-ameryka┼äskiego przemys┼éu. Jego ludno┼Ť─ç licz─ůca 1786 r. ledwo 23,000, a 1810 r. 96,000 dusz, dzi┼Ť ju┼╝ przechodzi 350,000mieszka┼äc├│w. Nowy-York,r├│wniejakprawiewszystkie miasta ameryka┼äskie bardzo porz─ůdnie jest zabudowane, ulice
    jego proste i szerokie. Tak zwana Broadway (ulica szeroka), najpi─Ökniejsza w ca┼éej Ameryce d┼éuga jest trzy mile angielskie a 80 st├│p szeroka. Szerokie chodniki, pi─Ökne domy, rozmaite ib o gate magazyny, mn├│ztwo ustawicznie w ruchu ludu, przedstawiaj─ů tu widok najpi─Ökniejszej przechadzki. Za d┼éugo by┼éoby wylicza─ç pi─Ökne w t├ęm mie┼Ťcie budynki, wymienimy tylko niekt├│re. N e w
    Kork-Exchange uwa┼╝any jest za najpi─Ökniejszy w Ameryce b u dynek,mie┼Ťcisi─Öw nimpoczta,gabinetliterackihandlowy,iinne zak┼éady; niemniej pyszny jest, z ciosowego kamienia i marmuru ratusz; licz─ůtu97 ko┼Ťcio┼é├│w, mi─Ödzykt├│remiwielebardzopi─Ö knych,4teatryit.d. Najwi─ÖkszemiastohandloweNowy-York ma wielkieokr─Ötowe, do prywatnych w┼éa┼Ťcicieli nale┼╝─ůce war staty, pot─Ö┼╝n─ů kupieck─ů marynark─Ö: 100 parostatk├│w wychodz─ůc st─ůd w r├│┼╝ne strony ┼Ťwiata, utrzymuj─ů nieustanne zwi─ůzki ze znaczniejszemimiastamiwEuropieiAmeryce. Niekt├│remog─ů zabra─ç 500 beczek ┼éadunku idaj─ů podr├│┼╝nym wszelkie jakich tylkownajlepszychober┼╝ach┼╝─ůda─çmo┼╝nawygody. Tutejszych 24 bank├│w maj─ů 15 milion├│w dolar├│w funduszu.
    Filadelfia,nap├│┼éwyspiemi─Ödzy Delawar─ůiSchuykill(wPen sylwanii) zabudowane najregularniej ze wszystkich miast Zwi─ůzku, s┼éynne jest najwi─Ökszym przemys┼éem i bogactwem, drugie co do ludno┼Ťci,atrzeciecodowielko┼Ťcimarynarki. Domyjegowog├│l ÔÇô 439 ÔÇô
    no┼Ťci s─ů pi─Ökne, trzypi─Ötrowe, schludne, ale bez ozd├│b, ulice d o skonalebrukowane,obszerne,czyste. Portobszernyibezpieczny. Jest tu bardzo wiele publicznych plac├│w, mi─Ödzy kt├│r├ęmi nosz─ůcy imi─Ö Washingtona ozdobiony jest pi─Öknym tego wielkiego m─Ö┼╝a pos─ůgiem na koniu. Pomi─Ödzy wiel─ů publicznemi budynkami c e luj─ů targ (Market), jeden z najpi─Ökniejszych w Ameryce; bank Stan├│w Zjednoczonych, gmach dziwnie pi─Ökny, zbudowany jest z bia┼éego marmuru na wz├│r ate┼äskiego Panteonu: bank Gerarda it.d. Ogromny zapis 16 milion├│w dolar├│w, przezStefanaGe rarda, czyni municypalno┼Ť─ç tego miasta najbogatsz─ů nie tylko w Stanach Zjednoczonych, ale podobno iw ca┼éym ┼Ťwiecie. B o gaty ten starzec zapisa┼é pr├│cz tego 2 miliony dolar├│w na za┼éo ┼╝enie wielkiej szko┼éy dla pa┼ästwa Pensylwanii.
    Washington, w hrabstwie tego┼╝ imienia, nad rzek─ů Potomak, jest sto┼éecznem miastem ca┼éego Zwi─ůzku i powiatu Kolumbii. Miasto to nazwane na pami─ůtk─Ö s┼éawnego m─Ö┼╝a, za┼éo┼╝one zosta┼éo pod┼éug bardzo regularnego planu. Wszystkie jego ulice 80-100 st├│p szerokie, przecinaj─ůc si─Ö pod k─ůtem prostym, tworz─ů obszer ne place nosz─ůce nazwy r├│┼╝nych pa┼ästw zwi─ůzkowych. Obszer
    nego planu cz─Ö┼Ť─ç dopiero zosta┼éa zabudowana. Roku 1820 li czono tu 13,000 mieszka┼äc├│w, teraz jest ich przesz┼éo 20,000 Ozdob─ů miasta s─ů liczne,pi─Ökne budowle publiczne, mi─Ödzy kt├│
    remi pierwszezajmuje miejsce kapitol, wystawiony ca┼éy zcioso wego kamieniana wzg├│rku;jesttogmachprawdziwiewspania┼éy, uwie┼äczony trzema kopu┼éami; ┼Ťrodkowa wznosz─ůca si─Ö nad sal─ů zwan─ů rotonda, ma 96 st├│p angielskich ┼Ťrednicy: senatorowie i pos┼éowie od r├│┼╝nych pa┼ästw zwi─ůzkowych odbywaj─ů tu posie dzenia w dw├│ch salach; tu tak┼╝e mi├ęwa przez dwa miesi─ůce p o siedzenia s─ůd najwy┼╝szy w jednej tak┼╝e z obszernych sal kapitolu mie┼Ťci si─Ö nowa biblioteka kongreska, sk┼éadaj─ůca si─Ö w wielkiej cz─Ö┼Ťci z darowanej biblioteki prezydenta Jefersona. Nie mniej okaza┼éym jest pa┼éac prezydenta, tak┼╝e zbudowany z ciosowego kamienia, odznaczaj─ůcy si─Ö r├│wnie wielko┼Ťci─ů jak architektur─ů i bogat├ęm umeblowaniem. W czterech wielkich, otaczaj─ůcych go ÔÇô 440 ÔÇô
    pa┼éacach mieszcz─ů si─Ö naczelne wydzia┼éy rz─ůdu. Pr├│cz wymienio nychwielejestwielkichipi─Öknychbudowlirz─ůdowych. Jakinne
    większe miasta Stanów Zjednoczonych tak i Washington liczy mnóztwo zakładów naukowych ifilantropijnych.
    –>┬«<>-
    wMEK
    A. ŚRAJ,
    Po┼éo┼╝enie: od 253 a┼╝ do 290┬░ wsh. d┼éug ami─Ödzy 16 i42 p├│┼én. szeroko┼Ťci. Graniczy na p├│┼énoc ze Stanami Zjednoczone mi, na wsch├│d ztemi┼╝ Stanami, mianowicie Luizyan─ů, tudzie┼╝ zodnog─ů meksyka┼äsk─ů na po┼éudnie zGwatymal─ů, a na zach├│d
    zmorzem spokojn├ęm.
    Cz─Ö┼Ťci a┼╝ do 1835 r. Meksyk tworzy┼é zwi─ůzek nast─Öpuj─ůcych
    19 stan├│w: Meksyk, Queretaro, Guanaxuato, Mechoakan, Xalisko,
    Zacatecas, Sonora-Cinaloa, Ghihuahua, Durango, Cohahuila Texas, Nowy – Leon, Tamaulipas, S. Luis-Potosi, Vera-Cruz,
    Tabasko, Puebla, Oaxaka, Chiapa, Yukatan, do czego jeszcze przyby┼éy kraje wy┼╝sz├ęj ini┼╝szej Kalifornii, Nowy-Meksyk, Tla scala, Kolima,ikraj Indyan├│w.
    Rozleg┼éo┼Ť─ç: 74,700 mil kw. z kt├│rych przypada po kilka tysi─Ö cy mi nar├│┼╝nepa┼ästwazwi─ůzkowe,asam krajIndyan├│wzaj muje 28,500 mil kw.
    Grunt, w jednej po┼éowie nizki, w drugiej wysoki pobrze┼╝a wschodnie nizkie,wystawione na cz─Östezalewy, niezdrowe oko licena pobrze┼╝ach zachodnich s─ůwy┼╝sze izdrowsze, cz─Ö┼Ťci┼Ťrod kowe przyjemne, ┼╝yzne. G├│ry ┼éa┼äcuch Kordylier├│w rozci─ůgaj─ů cy si─Ö tu z po┼éudniowej Ameryki znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç kraju zalega, ale si─Ö Andami nie nazywa tworzy on obszern─ů gdzie niegdzie
    SYK. ÔÇô 441 ÔÇô
    dolinami przerzni─Öt─ů, gorn─ů p┼éaszczyzn─Ö ┼Ťrednio od 6ÔÇô8400′ wysok─ů: najwy┼╝szejejpunkty(pod19″szer.)s─ů:Popocatepetl 16,744 Izaccihuatl 14,766: i t.d. S─ů to g├│ry wulkaniczne, do
    kt├│rych tak┼╝e nale┼╝─ů Jorullo i wulkan Kolima ogie┼ä ci─ůgle w y buchaj─ůce. Dopiero od 14,000 w g├│r─Ö ┼Ťniegitrwale le┼╝e─ç za czynaj─ů. G├│ry te w p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci Meksyku przybieraj─ů n a zw─ÖSierradeMadreidziel─ůsi─Önatrzy┼éa┼äcuchy ztych┼Ťrodkowy, g┼é├│wny, r├│┼╝ne m a nazwiska, jako to: Sierra de Mimbras, Sierra de las Grullas i Sierra Werde, i w ko┼äcu pod imieniem G├│r Skalistych wchodzi do Zjednoczonych Stan├│w. Wog├│lno┼Ťci upra wa grunt├│w ma┼éej jest wagi. Na wschodnich pobrze┼╝ach wsz─Ö dziemorzeosadzamu┼éipiasek.ÔÇô Przyl─ůdki:nawschodzieCa toche na zachodzie Corrientesi S. ┼üukaszÔÇôZatoki: Compeche, Honduras, zatoka S. Bernarda, na morzu meksyka┼äski├ęm, T e huantepec, odnoga Kalifornijska,g┼é─Öboko w l─ůd zachodz─ůca, za toka Magdaleny iMonterey na oceanie spokojnym.ÔÇôJeziora: Chapala (57 mil kwadr.), Tezcuco, Xochimilko, Pazucaro, M e xitlan, Parras; dwa wielkie jeziora w kraju wolnych Indyan, Timpanagos iTejugo ma┼éo s─ů znane.ÔÇôRzeki: uchodz─ůce do odnogi meksyka┼äski├ęj: g┼é├│wna rzeka Rio del Norte (wpadaj─ůce do ni├ęj Conchos, Puerco i Sabinas, ostatnia stanowi granic─Ö od Stan├│wZjednoczonych),RiodelosBrazos,ColoradodeTexas, Tampico czyli Panuco i Guazacualco. Na gruncie meksyka┼äskim
    poczynaj─ů si─Ö Mizyzypi, Arkansas irzeka Czerwona.ÔÇôP┼éyn─ůce do oceanu wielkiego: Sacramento (wielka, jak si─Ö zdaje zjeziora Timpanagos wyp┼éywaj─ůca rzeka); C9lorado (rozpoczyna si─Ö rze kami S. Rafa┼é iS. Xawery: przed uj┼Ťciem do odnogi Kalifornii zabieraznaczn─ůrzek─ÖGila),Jaqui,Fuerte,SanJago. W ostatnich czasach powzi─Öto my┼Ťl po┼é─ůczenia oceanu atlantyckiego ze spo kojnym za po┼Ťrednictwem kana┼é├│w na przesmyku Tehuantepec. ÔÇôKlimat: dwie trzecie cz─Ö┼Ťci kraj├│w le┼╝─ů za zwrotnikiem w pasie umiarkowanym, trzecia za┼Ť cz─Ö┼Ť─ç w pasie gor─ůcym, aleitu, z przyczyny wysokiego po┼éo┼╝enia, powietrze jest bardzo umiar
    kowane. Nizkie okolice mi─Ödzyzwrotnikowe s─ů gniazdem ┼╝o┼étej Tom II. 56 febryiindyjskiejchorobymatlazuatl.W stroniep├│┼énocnejcztery bywaj─ů pory roku: ostra zima, w maju jeszcze lody, a na g├│rach wczerwcujeszczele┼╝─ů┼Ťniegi.Od 28┬░szer.kupo┼éudniowidwie tylko panuj─ů pory roku; deszcze od czerwca do wrze┼Ťnia, czas suchy od pa┼║dziernika do ko┼äca maja czas ten szkodliwy bywa dla wegetacyi. Na obudwu pomorzach panuj─ů cz─Öste i wielkie wiatry. Cz─Östo si─Ö tak┼╝e zdarzaj─ů wielkie grzmoty itrz─Ösienia ziemi.
    P┼éody naturalne: cia┼éa kopalne z┼éoto, srebro; a┼╝ do pocz─ůtku meksyka┼äskiej rewolucyi wydobywano tych metal├│w rocznie za 24 mil piastr├│w, a mianowicie 7000 grzywien z┼éota i2,340,000 grzywien srebra, a do r. 1803 warto┼Ť─ç zyskanego w og├│le z┼éota i srebra szacuj─ů na 1400 mil piastr├│w. Podczas rewolucyi p o dupad┼éo g├│rnictwo izmniejszy┼éy si─Ö zniego dochody, tak i┼╝le dwo 11 mil. piastr├│w liczy─ç ich mo┼╝na by┼éo rocznie, atoli obce towarzystwa, mianowicie angielskie iniemieckie znowu je po d┼║wign─Ö┼éy, tak i┼╝ 1834 r. znowu wyw├│z z┼éota i srebra wyno si┼é26 milion├│w piastr├│w. Roku 1836 odkrytow odleg┼éo┼Ťci 18 dni drogi od Zacatecas nader bogate kopalnie srebra i z┼éota w g├│rach Sierra Madre, w okolicy prawie wcale nie zamieszka
    ┼é├ęj.W og├│lno┼Ťcikopalniedrogichkruszc├│wnies─ůnawyso kich wierzcho┼ékach g├│r jak w Peru, ale raczej nad r├│wninami w miejscach ledwo 5000 st├│p nad poziom morza wynios┼éych. S─ů tu r├│wnie┼╝ kopalnie miedzi, ┼╝elaza, ┼╝ywego srebra, m a r m u ru, szmaragd├│w, turkus├│w, soli, w─Ögli kamiennych wody m i neralne w de los Penion de Bennos; ┼║r├│d┼éa ciep┼ée w Kalifornii.
    Ro┼Ťliny bawe┼éna, cukier, tytu┼ä, indygo, ry┼╝, wanilla, kawa,
    pieprz indyjski. oliwa, banany, sassaparylla, jalapa, balsam p e
    ruwiański, kakao, wino, grenadylle, gumma kopal, konopie,
    len, gatunki zb├│┼╝ europejskich, kukuruza, maniok, yam, m a
    guai-aloes, drzewo orleańskie i kampesz, mahoń, cedry, sosny
    z pomi─Ödzy kt├│rych jeden gatunek w Kalifornii ogromnej wiel
    ko┼Ťcidorasta,taki┼╝pie┼äod26ÔÇô60 st├│pwobwodziegruby, od 150ÔÇô200 st├│p bywa wysoki. Zwierz─Öta: wo┼éy, konie, owce,

┼Ťwinie, mu┼éy, kury, indyki, jedwabniki, pszczo┼éy, koszenilla; wieloryby, ryby morskie i rzeczne, per┼éy.

Nowy-Leon . . . . . 113,419
ÔÇô 443 –
ÔÇó *2saster.
Pochodzenie: 1)Bialiju┼╝torodowiciEuropejczycy,ju┼╝Kre ole. 2) Indyanie, kt├│rych bardzo wiele jest pokole┼ä, a znacz niejsze nast─Öpuj─ůce Meksykanie czyli Asteki, Othomity, Taraski, s─ů to pierwotni ucywilizowani mieszka┼äcy: dal├ęj Indios bravos czyli dzicy Indyanie: Intes, Konchattas, Apaches, Mekos, Pimas, Kalifornianie it. d. 3) Murzyni. 4) Ludy mieszanego rodu M e styce, Mulaci, Zambos (dzieci murzyn├│w i Indyan, Zambos prietos (dzieci Murzyn├│w i Zamb├│w), Kwarteroni, Kwinteroni. O liczbie mieszka┼äc├│w dwojakie s─ů podania, to jest ministra wed┼éug kt├│rego w roku 1832, mia┼éo by─ç 6,382,264, drugie
pod┼éug almanacha Galwana na rok 1833, kt├│ry (tak┼╝e w 1832 r.)liczy7,741,314g┼é├│w. Ostatniepodaniezdajesi─Öby─çpraw dziwsz├ęm. W powy┼╝szej liczbie jest oko┼éo 1,200,000 bia┼éych,
do4,200,000czystejrasyindyjskiej,a2400000 Mestyc├│w, Mulat├│w,Zamb├│w iinnychrasmieszanych,anareszciedo 11,000 Murzyn├│w. Zamieszczamy tu ludno┼Ť─ç w pa┼ästwach iziemiach do zwi─ůzkunale┼╝─ůcych,wed┼éugwymienionego almanacha,zt─ůuwa g─ů ┼╝e pod┼éug najnowszego spisu tylko 7,017,140 dusz naliczono.
Państwa i ziemie
Ludno┼Ť─ç wed┼éug almanacha Galwaua na r. 1833.
Powiat zwi─ůzkowy (dawniej cz─Ö┼Ť─ç
prowincyi meksykańs.) . 350,000
ChiapaÔÇŽÔÇŽ. 96,000
ChihuahuaÔÇŽÔÇŽ166,000
Cohahuila iTexas . . . 127,000
Durango ÔÇŽÔÇŽ250,000 Tabasko ÔÇŽÔÇŽ 82,000 Guanaxuato . . . . . 643,000 Tamaulipas . . . . . 166,824 XaliskoÔÇŽÔÇŽ.680,000 Vera-CruzÔÇŽÔÇŽ194,000
Meksyk ÔÇŽÔÇŽ1,200,000. Yukatan ÔÇŽÔÇŽ630000 MechoakanÔÇŽÔÇŽ285,000 ZacatecasÔÇŽÔÇŽ206,066
OaxakaÔÇŽÔÇŽ.693,000
Puebla . . . . . . . 954,000 QueretaroÔÇŽÔÇŽ280,000 S.LuisPotosi ÔÇŽ.192,000 Sonora-Cinatoa . . . . 254,705

ÔÇô 444 –
Ziemie
Wy┼╝sza Kalifornia . . . 30,000 Kolima . . . . . . 40,000 Ni┼╝sza Kalifornia . . . 6,000 Tlascala . . . . . . . 66,244 Nowy Meksyk . . . . 52,300
Ludno┼Ť─ç wi─Ökszych miast, – mieszk.
mieszk.
MeksykÔÇŽÔÇŽ.180,000 Puebla . . . . 50,000ÔÇô70,000 GuapaxuatoÔÇŽÔÇŽ50.000 Guadalaxara ÔÇŽ..46,000 OaxakaÔÇŽÔÇŽ.40,000 Zacatecas . . . .25,000ÔÇô40,000 Chihuahua.-ÔÇŽ.30,000 Queretaro ÔÇŽÔÇŽ30,000 Durango.-ÔÇŽ..26,000 Toluka ÔÇŽÔÇŽ.22,000
Morelia ÔÇŽÔÇŽ.22,000 San Louis-Potosi . . . . 21,000 Merida . . . . . . . 20,000 CholutaÔÇŽÔÇŽ.16,000 Irapuato ÔÇŽÔÇŽ16,000 Kolima . . . . . . . 15,000 SalamancaÔÇŽÔÇŽ15,000 Orizaba,ÔÇŽÔÇŽ15,000 Monterey ÔÇŽÔÇŽ15.000
Zatrudnienie irzemios┼éa: Indyanie po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci osiedli, oddaj─ů si─Ö rolnictwu i niekt├│rym rzemios┼éom, mianowicie tkac twu i garbarstwu, wielu zajmuje si─Ö rzemios┼éami na spos├│b e u ropejski. Innimieszka┼äcytrudni─ůsi─Ög┼é├│wnierolnictwemig├│r nictwem dlatychjestg┼é├│wna szko┼éa g├│rnicza w stolicy,pr├│cz tejszko┼éyni┼╝szag├│rniczaioddzielnykodeksg├│rniczy. Codo chowu zwierz─ůt ten najwi─Öcej za przedmiot ma konie i mu┼éy, mniejwa┼╝nyjestch├│wowiec Fabrykiir─Ökodzielniedot─ůddo znawa┼éy przeszkody do wzrostu ze strony macierzystego pa┼ästwa; teraz fabryki tamtejsze daj─ů wyroby jedwabne, bawe┼éniane, w e ┼é niane, z┼éote, srebrne i sk├│rzane. Na wyroby tabaczne jest rz─ů
dowy monopol. Meksykjestjedyn├ęmnakuliziemski├ęjpa┼ästwem w kt├│rego mennicach, od 1733 do 1824 wybito: 446,327 grzy wien z┼éota, warto┼Ťci 60,761,359 piastr├│w; srebra 154,164,703 grzywien,czyli1,314,007,224piastr├│w.ÔÇô Handelzapa nowania Hiszpan├│w, wy┼é─ůcznie w ich by┼é r─Öku. Teraz wszyst
ko si─Özmieni┼éo ihandelznaczniesi─Öpodni├│s┼é,maj─ůw nimudzia┼é szczeg├│lniej Anglicy, P├│┼énocni Amerykanie, Francuzi a nawet Niemcy. Nawielk─ůte┼╝stop─Ödopuszczaj─ůsi─Ötuhandluprzemy canego. Handelwewn─Ötrzny,dlabrakudobrychdr├│g,jesttru dny. Wywo┼╝─ů:cukier,koszenill─Ö,jalap─Ö,indygo,kakao,pieprz

ÔÇô 445 ÔÇô
indyjski, stolarskie gatunki drzewa, (szczeg├│lniej maho┼ä), sassa paryll─Ö, bawe┼én─Ö, wanill─Ö, drzewo farbierskie, owoce, sk├│ry, ┼é├│j, wreszcie z┼éoto,srebro,w sztabachibitejmonecie. Najg┼é├│wniej szeportys─ů:Acapulco iSan Blas nad oceanem spokojnym, tudzie┼╝ Wera-Cruz, Alvarado iTampico de los Tamaulipas (terazzwana Santana de Tamaulipas) nad odnog─ů meksyka┼äsk─ů. Roku 1825 zawarty zosta┼é handlowy traktat zAngli─ů, 1827 zNiderlandami, a1829zPrusami. Roku1826zawin─Ö┼éodowszystkichpor t├│w og├│┼éem 1267 okr─Öt├│w, mi─Ödzy temi 620 krajowych, 399 p├│┼énocno-ameryka┼äskich,55angielskich.ÔÇô Stany mi─Ödzyucy wilizowanemi kastami, zachowa┼éy si─Ö jeszcze dziedziczne kasty ju┼╝ to od dawnych plebejusz├│w ju┼╝ od znakomitszych dawnych rodzinindyjskichpochodz─ůce. Pierwsiobowi─ůzanis─ůdop┼éace nia podatk├│w, drudzy za┼Ť, Kacykowie s─ů zwierzchnikami w e wsiach indyjskich. Bialiu┼╝ywaj─ůszczeg├│lnychprzywilej├│w.ÔÇô Religia: ko┼Ťci├│┼é katolicki jest niemal powszechny, gdy┼╝ bez ma┼éa wszyscy Indyanie s─ů katolikami, a to pod zwierzchnictwem jednego arcy biskupaio┼Ťmiubiskup├│w.ÔÇô O┼Ťwiecenieupodobaniewnaukach by┼éo dot─ůd wi─Öksze w Meksyku ni┼╝ w kt├│r├ęmkolwiek inn├ęm pa┼ä stwieameryka┼äski├ęm szczeg├│lniejoddawanosi─Öhistoryinatural
n├ęj,fizyce,chemii,mineralogii, matematyce iastronomii jestw M e ksyku nowo-urz─ůdzonyuniwersytet,akademiarze┼║biarstwaima larstwa, szko┼éa g├│rnictwa, ogr├│d botaniczny i t. d. Nauka tak ┼╝e luduznacznieulepszon─ůzosta┼éa,otworzonoju┼╝szko┼éyw miej scach gdzie ich dot─ůd nie by┼éo. W pa┼ästwie Meksyku jest te
raz 1059 szk├│┼é, do kt├│rych ucz─Öszcza 59,749 m┼éodzie┼╝y ucz─ůcej si─Ö czyta─ç i pisa─ç.

  1. $%&D.
    A┼╝ do 1835 r.Meksyk by┼épa┼ästwem zwi─ůzkowem czyliraczej zwi─ůzkiem pa┼ästw podobnym co do formy i rz─ůdu do Zjedno czonych Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki; atoli za spraw─ů prezyden ta Santa Anna ijego stronnik├│w zwi─ůzek zamieni┼é si─Ö w rzecz ÔÇô 446 ÔÇô
    pospolit─ů zreprezentacy─ů i rz─ůdem centralnym kt├│rego naczel nikiemczyliprezydentemby┼éten┼╝eSantaAnna. W┼éadzaprawo dawcza powierzona zosta┼éa kongresowi sk┼éadaj─ůcemu si─Ö z dw├│ch izb,dokt├│rychcz┼éonk├│wludobiera,icipowinni by─çrodowity miMeksykanami. Ca┼éarzecz-pospolitapodzielonajestnadepar tamenty pod rz─ůdem gubernatora ijunty departamentowej.
    Prowincya Teras oderwawszy si─Ö od Meksyku og┼éosi┼éa si─Öza niepodleg┼é─ů rzeczpospolit─ů, kt├│r├ęj lubo ani Meksyk ani inne pa┼ä stwa, pr├│cz Zjednoczonych Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki, nieuzna┼éy, zwa┼╝ywszy jednak na wcale bezskuteczne w 1838 r. usi┼éowanie Meksyku podbicia j├ęj, zwa┼╝ywszy nareszcie na jego s┼éabo┼Ť─ç, w n o
    si─ç mo┼╝na ┼╝e Texas sw─ů niepodleg┼éo┼Ť─ç utrzyma. Rozleg┼éo┼Ť─ç tego
    nowego pa┼ästwa z pewno┼Ťci─ů oznaczy─ç si─Ö teraz nieda, ludno┼Ť─ç
    za┼Ť jego wynosi─ç mo┼╝e oko┼éo 65,000. Houston jest stolic─ů rz─ů du Texas.
    Herbem meksyka┼äskiego pa┼ästwa jest orze┼é stoj─ůcy lew─ů nog─ů na drzewie koszenilli wyrastaj─ůc├ęm ze ska┼éy wznosz─ůcej si─Ö z w o dy, praw─ů za┼Ť chwyta w─Ö┼╝a rozszarpa─ç go maj─ůc. Bander─Ö sta nowi─ů trzy poziome pasy: zielony, bia┼éy i czerwony, z or┼éem we ┼Ťrodku. Dochody publiczne w 1835-1836 wynosi┼éy 11,512,969 dollar├│w a wydatki (nie licz─ůc publicznego d┼éugu) 14,297,943. Na rok 1836 oznaczono dochod├│w 13 mil. dollar├│w a wydatki jak w roku poprzednim, mi─Ödzy kt├│remi na wojsko 9 milion├│w dollar├│w. D┼éug publiczny wynosi┼é w 1834 (pr├│cz 5 milion├│w dollar├│w b─Öd─ůcego w obiegu wewn─Ötrznego d┼éugu) 5,280,000 funt├│w szterling├│w zaci─ůgnionych w Anglii. P├│┼║niej jednak d┼éug ten powi─Ökszy┼é si─Ö. Si┼éa zbrojna, wojska l─ůdowego (1831 roku) 23,400ludzi,milicyi37,600ludzi.ÔÇô Marynarka1okr─Ötlinio wy, 2 fregaty, 16 mniejszych statk├│w. ÔÇô 447 –
    w. ZJEDN0[Z0N─ś STANY
    ŚR 0DK0W #J AMERYKI.
    4A, SRá\J.
    Po┼éo┼╝enie: od 8’46/ÔÇô17┬░51′ p├│┼én. szer. a283┬░40’ÔÇô295┬░46′ wsch. d┼éug. Otoczone s─ů Meksykiem, morzem antylski├ęm, po┼éu dniow─ů Ameryk─ů imorzem po┼éudniowem. Cz─Ö┼Ťci:pi─Ö─çprowincyj: Gwatymala, San Salvador, Honduras, Nicaragua i Costa Rica, do kt├│rych tak┼╝e nale┼╝y powiat zwi─ůzkowy. Rozleg┼éo┼Ť─ç 9600 mil kwadratowych, z czego przypada na
    Gwatymal─ů . . . 3542 mil kwadr. SanSalvadorÔÇŽ 300ÔÇ× ÔÇ×
    HondurasÔÇŽ.3128. .
    Nicaragua. . . . 1857 ÔÇ× ÔÇ× CostaRica. . . . 766 ÔÇ× ÔÇ×
    Powiatzwi─ůzkowy. 5ÔÇ× ÔÇ×
    Wed┼éug R├Âdinga ┼Ťrodkowa Ameryka zajmowa─ç ma 13,000 milkwadr.ÔÇô Gruntprzeztenznaturypi─Öknyi┼╝yznykrajci─ůgn─ů
    si─Ö dal├ęj g├│ry Andy, kt├│re tu jednak nie tworz─ů ┼éa┼äcucha, ale we dw├│ch szczeg├│lniej miejscach prawie zupe┼énie przerwane s─ů nizinami, jakiemi s─ů w jedn├ęm miejscu morze Nicaragua, w d r u gi├ęmr├│wninaComayagua. G├│rytebogates─ůw metaleiotoczone po obu stronach nader ┼╝yznemi nap┼éywowemi gruntami. Szereg czynnych wulkan├│w (znanych jestdo 20) ci─ůgnie si─Öponad m o rzem spokojn├ęm, nie ma za┼Ť ┼╝adnego nad oceanem atlantyckim. Niekt├│re z tych wulkan├│w wznosz─ů si─Ö wy┼╝ej nad og├│lny ┼éa┼äcuch g├│r, a jeden zwany wodnym wulkanem, dla tego ┼╝e nigdy ognia tylko zawsze wyrzuca wod─Ö i kamienie, wysoki jest na 12,600 ÔÇô 448 ÔÇô
    st├│p. Najwy┼╝sza w t├ęm pa┼ästwie g├│ra Cerro de Gioreta, na gra nicy Gwatymali i Chiapy dochodzi 10,500 st├│p.ÔÇô Przyl─ůdki: GraciasaDios,HondurasiBlanco.ÔÇô Zatoki:FonsecaczyliAma pala,Papagayo,Salinas,Honduras.ÔÇô Jeziora:Nicaragua184mil kwadr. ┼é─ůcz─ůce si─Ö z mniejsz─çm jeziorem Manaque, Golfo Dulce. Rzeki SanJuan,wyp┼éywaj─ůcyzjeziora Nicaraguaiuchodz─ůcy do morza atlantyckiego: Sumasinta, Riogrande, Motagua, Ullua, Yare inaczej zwany Herbias i nowsza Segowia, wszystkie p┼éyn─ů do morza antylskiego.– Klimat: tylko dwie pory, sucha i mokra:
    dusz─ůce upa┼éy, po nad morzami bardzo niezdrowe powietrze silne wiatry od strony p├│┼énocno-wschodniej, zwane Papagayos.ÔÇô P┼éo dy: cia┼éa kopalne z┼éoto, srebro, o┼é├│w, ┼╝elazo, siarka, ha┼éun, s├│l.
    Rosliny: indygo, bawe┼éna, kakao, cukier, tytu┼ä, zbo┼╝e, sassapa rylla,china,drzewofarbierskie,gumma,balsam.ÔÇô Zwierz─Öta: domowe mianowicie wo┼éy ikonie, dr├│b, ryby, pszczo┼éy, kosze nilla (najczy┼Ťciejsza i najprzedniejsza na r├│wninach Gwatymali, w dobrym roku 220,000 do 250,000 funt├│w), ┼╝├│┼éwie, korale,
    muszle purpurowe i perłowe.
    ÔÇó *2saster.
    Pochodzenie: Europejczycy, Indyanie tudzie┼╝ Kreole, Mestyce, Mulaci.ÔÇô Ludno┼Ť─ç: 1,900,000, w Gwatymali 700,000, w H o n duras 300,000, w San Salvador 350.000, w Nicaragua 350,000 Costa Rica 150.000, w powiecie 50,009 mieszka┼äc├│w. Ludniej szemiastas─ů:Gwatymala 50,000, San Salvador 39,000, Leon
    38000, Chiquimula37,000,Cartago26,000,Comayagua20,000 it.d. Zatrudnienie:Indyanieniepodlegli,amianowicielepiej
    znani Moskitos, Payais, Taucas i Sambos, ┼╝yj─ů wcale dziko, pod w┼éasnymi naczelnikami. Ci za┼Ť co przyj─Öli religi─ů chrze┼Ťcia┼äsk─ů
    i do pewnego ucywilizowali si─Ö stopnia zajmuj─ů si─Ö najwi─Öcej chowem byd┼éairolnictwem. Zaczynaj─ůtak┼╝ebra─çsi─Ödoroboty
    tkaninwe┼énianych,bawe┼énianych,jedwabnych naczy┼äglinianych, ÔÇô 449 ÔÇô
    Indyanieokazuj─ůwielezr─Öczno┼Ťcidorob├│tfurnirowych. Handel najczynniejszy w Gwatymali i San Salvador, dw├│ch pierwszych miastach pa┼ästwa. Roku 1825 wyw├│z wynosi┼é 8,260,000 pia str├│w, w cz─çm indygo by┼éo za 2 miliony, koszenilli za 2 i p├│┼é mil. z┼éota i srebra za 1 mil. bawe┼ény za p├│┼é mil. kakao za 1 ip├│┼é mil. balsamu za 195,000 piastr├│w. Anglicy maj─ůcy koloni─ů nad zatok─ů Honduras, ze stolic─ů Balize, wywo┼╝─ů szczeg├│lniej maho┼ä
    ikampesz. Roku 1830 wyw├│zztejkoloniiwartby┼é316,150,a przyw├│z 234,370 fun. szter. Ta tak┼╝e kolonia s┼éu┼╝y za sk┼éad przemycanychtowar├│wzMeksykuiGwatymali.ÔÇô Religiami─Ödzy ucywilizowanemi ludami chrze┼Ťcia┼äska, niepodlegli Indyanie s─ůpoganie.ÔÇô O┼ŤwieceniestanjegotakijakwMeksyku,wGwa tymali uniwersytet. W og├│lno┼Ťci zak┼éadaniu szk├│┼é dopomagaj─ů
    wszelkiemi sposobami. Zawi─ůza┼éo si─Ö tak┼╝e towarzystwo dla wspierania przybywaj─ůcych wychodzc├│w, a rz─ůd odda┼é m u obszer
    ne grunty do rozporz─ůdzenia.
    Gł. $$$D.
    Pa┼ästwo to jest rzecz─ů-pospolit─ů kt├│rej w┼éadza prawodawcza jest w r─Öku senatu (sk┼éadaj─ůcego si─Ö z 10 senator├│w) i kongre su deputowanych wybieranych po jednemu z ka┼╝dych 30,000
    ludno┼Ťci. Naczelnikiem w┼éadzy wykonawczej jestprezydent m a j─ůcy do pomocy wiceprezydenta irad─Ö rz─ůdz─ůc─ů. Prezydentmia nuje trzech ministr├│w: wojny imarynarki, spraw zagranicznych, iskarbu.Herbibandarestanowi─ů trzypasy,b┼é─Ökitny,bia┼éyib┼é─Ö kitny z szeregiem 5 wulkan├│w i nad niemi t─Öcz─ů, w po┼Ťrodku czapka. Herb w kszta┼écie tr├│jk─ůtnym otoczony jest napisem: Hstados Federados deCentro-Amerika (Zjednoczone Stany Sr├│d k o w e j A m e r y k i ) . D o c h o d y : 1 , 8 2 5 r. S 0 6 , 8 8 8 : w y d a t k i : 8 7 8 , 5 8 0 dollar├│w. D┼éug wewn─Ötrzny (1836) wynosi┼é 2,5000,000 pia s t r ├│ w . Z z a c i ─ů g n i o n e j z a ┼Ť 1 8 2 5 r. w A n g l i p o ┼╝ y c z k i 1 , 4 2 8 , 5 7 1 f.
    szterl. rzeczywi┼Ťcie tylko 167,000 f. szt. wyp┼éacono, i od tego Tom II. 57 ÔÇô 450 ÔÇô
    d┼éugu do 1836 r. nic procentu nie up┼éacono. G┼é├│wnemi ┼╝r├│d┼éa mi dochod├│w s─ů c┼éa (rocznie do 350,000) imonopolium ty tuniu.ÔÇô Si┼éa zbrojna sta┼éego wojska 1,800; regularn├ęj milicyi 10,730; g├│rn├ęj milicyi 10,000 g┼é├│w.
    ÔÇôÔÇó$<>-
    VI.ZACHODNIE INDY!.
    4A. S !!!A J,
    Po┼éo┼╝enie: od 10ÔÇô27’30ÔÇÖ p├│┼énocnej szeroko┼Ťci, a 2 9 2 ÔÇô 3 1 8
    wsch. d┼éugo┼Ťci jest to zbi├│r wysp od wschodniej Florydy ai
    douj┼ŤciaOrenoko,naoceanieatlantyckimÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─çpo
    wierzchn’a 360 wysp wynosi oko┼éo 4,700 mil kw.ÔÇô Grunt
    bardzo g├│rzysty, a g├│ry s─ů w wielu miejscach go┼éemi ska┼éami,
    w innych za┼Ť bogatemi pokryte lasami. Pobrze┼╝a ju┼╝to zasypa
    ne s─ů morskiemi piaskami, ju┼╝ skaliste, poszarpane. Wiele jest
    wysp wulkanicznych. Na wielu ma┼éo jest ziemi roslinn├ęj, w og├│l
    no┼Ťci jednak na wszystkich grunty s─ů nader ┼╝yzne, lubo teraz
    znacznie wyniszczoneÔÇô Wody: ocean atlantycki, odnoga me ksyka┼äska,morzekaraibskie,kana┼éTrinidad,cie┼Ťnina Bahama.
    Podziwieniem zdejmuje bystry pr─ůd z odnogi meksyka┼äskiejÔÇô
    Klimat wielkie upa┼éy, kt├│re jednak ┼éagodz─ů wiatry od m├│rz. Cz─Öste zdarzaj─ů si─Ö zalewy zprzyczyny ulewnych deszcz├│w. D w i e
    poryroku:deszczeodmajaa┼╝dolistopada.W nizkichokolicach niezdrowe powietrze. Cz─Öste grzmoty, mocne burze icz─Öste trz─Ö sieniaziemi.ÔÇô P┼éody.Cia┼éakopalne ┼Ťladyz┼éota,srebra,mie Jzi iinnych metal├│w, ale nie zajmuj─ů si─Ö ich wydobywaniem: rozmaite kamienie igatunki ziemi, s├│l, siarka, olej skalny, ┼╝r├│d┼éa wodmineralnych. Zpomi─Ödzyro┼Ťlin:cukier,kawa,indygo,ba we┼éna, tytu┼ä, kakao, ruku czyli orlean (siedm najznakomitszych ÔÇô 451 ÔÇô
    ro┼Ťlin b─Öd─ůcych przedmiotami uprawy w koloniach), pieprz indyj ski, imbir, aloes, maho┼ä; sassafras, sassaparylla, kwassya, balsam kopajwa; daktyle, kokos iinne palmy, tamaryndy, gwajak, cedry, r├│┼╝ne gatunki owoc├│w; ry┼╝, kukuruza, kassawa it.d. Zwierz─Öta: europejskie, domowe (z Europy wprowadzone, ale z przyczyny klimatu znikczemnia┼ée), tapir, szopy, ma┼épy, pi┼╝moszczury, le gwany, kraby, ┼╝o┼éwie ogromnej wielko┼Ťci, w─Ö┼╝e, skorpiony, ter mity, muskity; papugi, kolibry, it. d. mn├│ztwo gatunk├│w ryb.
    ÔÇó *2sasiex
    Pochodzenie mieszka┼äcypierwotniiprzybysze,tudzie┼╝ludzie kolorowi. Do pierwotnych mieszka┼äc├│w licz─ů si─Ö Karyby (nie Karajby, jak ich niekt├│rzy pisz─ů), ale ich ju┼╝ ma┼éo. Przybysze s─ů: a) Europejczycy, mianowicie: Du┼äczycy, Szwedzi, Niderland czycy, Anglicy, Francuzi i Hiszpanie; b) Murzyni, sprowadzeni
    jako niewolnicy, teraz na Hajty i w koloniach angielskich w o l ni. Potomkowie Murzyn├│w iKaryb├│w s─ů czarni Karybowie.ÔÇô Ludno┼Ť─ç: Europejczyk├│w czylibia┼éych 600,000 wolnych kolo rowych 600,000. Murzyn├│w 2,100,000 (z tych oko┼éo 1400000 wolnych, a 700,000 pracuj─ů jako niewolnicy w plantacyach), og├│┼éemdo3,300,000mieszka┼äc├│w.ÔÇô Zatrudnienienajg┼é├│wniej uprawa w plantacyach, tudzie┼╝ wyrabianie cukru, syropu irumu. S─ů irzemios┼éa dla pierwszych potrzeb; fabrykaty sprowadzaj─ů zEuropy.ÔÇô Handelwielkiejwagi,dawniejjednakdalekoby┼ézna czniejszy w urz─Ödowych wykazach czytamy ┼╝e np. 1810 r. wyw├│z z zachodnich Indyj do Anglii szacowano 15,158,000 a’przywoz z Anglii 10,379,000 f. szterl. kiedy przeciwnie teraz roczny
    wyw├│z wart bywa tylko 6,605,000 a przyw├│z 3,511,000 f.szt. Angielskie osady dostarczaj─ů teraz cukru, rocznie 2,957,000 cent; kawy 16,904,000 funt├│w, a rumu 5,168,000 gallon├│w. Roku za┼Ť 1812 wyda┼éy angielskiekolonie 3,300,000cnt.cukru, przesz┼éo 13,000,000 gallon├│w rumu iprzesz┼éo 33,400,000 fun: kawy. Przyj─ů─çmo┼╝na ┼╝eca┼éezachodnie Indye dostarczaj─ů ro cznie 9,000,000 cnt. cukru (czego po┼éowa z samych Zachod. Indyj hiszpa┼äskich) i 124,000,000 funt├│w kawy (hiszp. Indye
    przesz┼éo 60 a IIajty do 32 mil. funt├│w). Opr├│cz Anglik├│w, handluj─ů z temi Indyami Hiszpanie, Francuzi, Holendrzy, D u ┼ä c z y c y , S z w e d z i , P ├│ ┼é n o c n i A m e r y k a n i e , M e k s y k a n i e i t. d . ÔÇô R e ligia: biali wyznaj─ů chrze┼Ťcia┼äsk─ů. Murzyni po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci
    fetyszanie usi┼éuj─ů jednak wprowadzi─ç mi─Ödzy nich chrze┼Ťcia┼ä stwo. O┼Ťwiecenie ma┼éo doznaje starania, bo wszyscy oddaj─ů si─Ö plantacyom. O┼Ťwieceniem Murzyn├│w szczeg├│lniej zajmuj─ů si─Ö missyonarzeangielscy;atoliichusi┼éowaniemianowiciecodo M u
    rzyn├│w, ma┼ée odnosi korzy┼Ťci. –
    Wyspy sk┼éadaj─ůce archipelag zwany Indyami Zachodniemi, s─ů wielkie i ma┼ée Antyle i Bahama czyli wyspy lukajskie; Bermudy czyliwyspyLetnie,pomimo ┼╝ejeniekt├│rzydoIndyjlicz─ů,wcale
    do nich nienale┼╝─ů. –
    Z pomi─Ödzy wysp zachodnio-indyjskich nale┼╝─ů do Anglii: Ja
    majka. Wirgin – Gorda, Tortola, Anegada, Anguilla, Barbuda, S. Krysztof, Newis, Montserrat, Antigua, Dominika, S. ┼üucya, S. Wincenty, Barbados, Grenada, i Grenadylle, Tabago, Trinidad,
    wyspyBahamaiBermudyÔÇô Holendrzyposiadaj─ů:S.Eusta chyusza, S. Marcina, Currassao, Saba, Buen-Ayr, Aruba, i wyspy Awes; IIiszpan├│w jest: Kuba, i do niej nale┼╝─ůce Porto Rico, wyspy W─Ö┼╝e, wyspy Passage i Bieque czyli wyspy Krab├│w; Francuzi maj─ů: Gwadalup─Ö, Martynik─Ö, wyspy Swi─Öte, Marya G a lanta, Dezyrada i (wed┼éug Balbiego) p├│┼énocn─ů cz─Ö┼Ť─ç S. Marcina: w┼éasno┼Ťci─ů Du┼äczyk├│w s─ů: S. Tomasz, S. Krzy┼╝, S. Jan: Szwedzi
    posiadaj─ů wysp─ÖS.Bart┼éomieja IIajtyjestniepodleg┼éa.
    a) Wielkie Antylle.
    1)lini,st.Domingo),le┼╝ymi─Ödzy302.55 ÔÇó308’15ÔÇÖ wschodniej d┼éugo┼Ťci i 17″45ÔÇô20┬░ p├│┼én. szer., odleg┼éa jest od ÔÇô 453 ÔÇô
    Kuby mil 13. Rozleg┼éo┼Ť─ç: 1335 mil kwadr.ÔÇô Grunt rozkoszne
    przemiany g├│r, pag├│rk├│w z dolinami, r├│wninami, rzekami i lasami.
    Najznaczniejsze we ┼Ťrodku s─ů g├│ry Cibao. Grunt nader ┼╝yzny.
    pobrze┼╝a mocno buchtowate. Przyl─ůdki S. Miko┼éaja, Tyburon, Beata,delEnganno.ÔÇô Rzeki.Neiva,Artibonito,S.Jak├│b,Yuna.
    ÔÇôKlimat: wilgotno-gor─ůcy, alego morskie wiatry ch┼éodz─ů iw og├│l no┼Ťcijestdo┼Ť─çzdrowy.ÔÇô P┼éody:cukier,kawa, bawe┼éna,indygo, tytu┼ä, imbir, kakao, jalappa, kosztowne gatunki drzew, byd┼éo, ryby,z┼éoto,srebro,mied┼║,┼╝elazo.ÔÇô Ludno┼Ť─ç:935,000,ponaj
    wi─Ökszejcz─Ö┼Ťciczarniikolorowimieszka┼äcy.ÔÇô Zatrudnienie: uprawa w plantacyach, kt├│re dawniej wielkie przynosi┼éy korzy┼Ťci, gdy┼╝ miewaliznichrocznieFrancuzioko┼éo1,630,000cnt.cu kru, 680,000 cnt. kawy, 60000 cnt. bawe┼ény, 1300 cnt. sy ropu, 9300 cnt. indygo. Teraz zmieni┼é si─Ö stan rzeczy, ma┼éo uprawiaj─ů cukru, a najwi─Öcej kawy. Roku 1826 wyprowadzono z tej wyspy kawy 32,189,754, (1830 r. 42,479,800, bawe┼ény 620,972, kakao 457,592, cukru 32,864, tytuniu 340,588, farbierskiego drzewa, 5,307,745, a mahoniu 2,136,984 funt├│w. Wyspatadawniejwcz─Ö┼ŤcidoFrancuz├│w,awdrugiejdoHisz pan├│w nale┼╝─ůca, po wielu rewolucyach og┼éosi┼éa si─Ö niepodleg┼é─ů, irz─ůdy usiebiepowierzy┼éadwom izbomsk┼éadaj─ůcymsi─Özsenato r├│w i deputowanych. Senatorowie wybierani bywaj─ů z grona deputowanych na dziewi─Ö─ç lat. W┼éadza wykonawcza jest w r─Öku prezydenta kt├│ry razem ma prawo wyznaczenia po sobie nast─Öpcy. Teraz Francyauzna┼éawysp─Öniepodleg┼é├│m pa┼ästwem,atazobo
    wi─ůza┼éa si─Ö wyp┼éaci─ç Francyi summ─Ö 60 mil. fran. w przeci─ůgu lat30 nier├│wnemi ratami. Dochody wynosi┼éy 1834 r.4,118,472, gourd├│w czyli piastr├│w (w kt├│rych z samych ce┼é by┼éo 3,370,977) a wydatki3,101,527 (nasam─Ösi┼é─Özbrojn─ů2,632,139piastr├│w). Sta┼éegowojskajest45,520g┼é├│w,aopr├│cztego 113,345mili cyi. Si┼éa zbrojna morska sk┼éada si─Ö z 1 fregaty, 1 bryga i 3 szo ner├│w. Podzielona jest wyspa na 6 departament├│w, astolic─ůjej miasto Portau Prince. Trz─Ösienie ziemi d. 7 maja 1842 r. okro pniespustoszy┼éot─Öwysp─Ö z70.000mieszka┼äc├│wstolicy,60000 zagrzebanych zosta┼éo w zwaliskach. ÔÇô 454 ÔÇô
    2) Kuba, od 20ÔÇô23┬░15ÔÇ▓ szeroko┼Ťcia od 293ÔÇô303┬░31′ wsch. d┼éug.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç: 2310 mil kwadr.ÔÇô Grunt ┼éa┼äcuch g├│r ci─ůgnie si─Ö ┼Ťrodkiem i ko┼äczy si─Ö w stronie zachodniej na p r z y l─ůdku Antonio, a we wschodniej na wybrze┼╝u Mayzi. Najwy┼╝sza 9600″ si─Ögaj─ůca g├│ra nazywa si─Ö Sierra de Cobra. Najznaczniej sza rzeka nazywa si─Ö Rio Cauto. Grunt t├ęj wyspy jest wielce urodzajny, ale w ┼Ťrodkowych cz─Ö┼Ťciach ma┼éo lub wcale nieupra wiany.ÔÇô Klimat: gor─ůcy, podczas mokrej pory roku cz─Öste na nizkichpobrze┼╝achzalewy,aledo┼Ť─çzdrowepowietrze.ÔÇô P┼éody: z┼éoto, mied┼║, srebro, ┼╝elazo, kamie┼ä magnesowy, marmur, sza cowne chalcedony, cukier, kawa, tytu┼ä, indygo, kakao, bawe┼éna,
    imbir, kwassya, maniok, cedry, maho┼ä, domowe zwierz─Öta, ryby, ┼╝├│┼éwie, alligatory: mi├│d, wosk, cukier, kawa, i tytu┼ä s─ů g┼é├│wnemi przedmiotami kolonialnej uprawy. Roku 1833 wyprowadzono z wyspy Kuby 7,624,583 arob├│w (po 25 fun.)cukru, 2,566359 arob├│w kawy,41,536 aro:wosku,92,475cent.tytuniu,617:739 fun. cygar i t. d. Warto┼Ť─ç przywozu szacowano 18,31 1,132, wywozu za┼Ť 13,996,100 dol., od owego czasu podni├│s┼é si─Ö han del.Mieszka┼äcy:w 1830r.730,567(215631bia┼éych,38,487 wolnych mulat├│w, 37,392 wolnych Murzyn├│w 242,516 niewolni).
    Teraz ma by─ç ludno┼Ťci 1020000, sk┼éadaj─ůcej si─Ö w po┼éowie zwolnychmieszka┼äc├│wawdrugiejzniewolnik├│w. Stolic─ůHa wannah, najwi─Öksze miasto w Zachodnich Indyach, licz─ůce tera┼é do 150000 mieszka┼äc├│w: Hawanna jest g┼é├│wn├ęm handlowem miastem nie tylkowysp zachodnio-indyjskich, ale ica┼éegohiszpa┼ä sko-ameryka┼äskiego handlu. Z reszt─ů dekretem kr├│lewskim z 1 8 2 4 r. w s z y s t k i e e u r o p e j s k i e p a ┼ä s t w a r ├│ w n o d o h a n d l u z w y s p─ů Kub─ů s─ů przypuszczone. Jak ta wyspa wa┼╝n─ů jest dla Hiszpa nii posiad┼éo┼Ťci─ů przekona─ç si─Ö mo┼╝na st─ůd ┼╝e ju┼╝ w 1833 r. 9mil.ateraz11mil.dolar├│w rocznejejdochody(wwi─Ökszej po┼éowie zce┼é) wynosz─ů.
    3) Jamajka. Mi─Ödzy 299ÔÇô301┬░40′ wsch. d┼éug. a 170┬░45′ 18┬░40′ p├│┼én. szer. 18 mil od wyspy Kuby.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç: 269 m. k.ÔÇô Grunt od brzeg├│w ku ┼Ťrodkowi wznosz─ů si─Ö jedne za drugiemiwzg├│rza zpomi─Ödzy┼éa┼äcuch├│wg├│rwysp─Öprzerzynaj─ů ÔÇô 455 –
    cych, najwy┼╝sze s─ů g├│ry B┼é─Ökitne, gdy┼╝ maj─ů do 8000′. Brzegi otoczone s─ů ska┼éami koralowemi. Z g├│r p┼éyn─ů ma┼ée strumienie do morza, wyspa jest bardzo wulkaniczna.ÔÇô Klimat: skwarne dni, wilgotne nocy, w g├│rzystych tylko okolicach czyste, zdrowe powietrze.ÔÇô P┼éody:cukier,kawa,imbir,bawe┼éna,indygo,ka kao, tytu┼ä, pieprz, cynamon, go┼║dziki, sassaparylla, maho┼ä, m a n szynel, kampesz, brazylia; wiele byd┼éa i ryb. Ludno┼Ť─ç: 415,000 mieszka┼äc├│w; 37,000 bia┼éych, 55,000 kolorowych, 323,000 Murzyn├│w,dawniejniewolnik├│waterazwolnych. Prawiewszyscy trudni─ů si─Ö upraw─ů w plantacyach; samych cukrowych planta cyj jest przesz┼éo 1000, niekt├│rych warto┼Ť─ç dochodzi 250,000
    f. szter. Wed┼éug Montgomery wyprowadzaj─ů zt├ęjwyspy rocznie 1,200,000 cnt. cukru, 3,500,000 gallon├│w rumu i 20 mil. f. kawy; warto┼Ť─ç rocznego przywozu szacuj─ů na 3 a wywozu 4 mil.
    funt szter HandelzJamajk─ůr├│wniejakzinnemiameryka┼äsko angielskiemi koloniami, wyj─ůwszy ma┼é─ů liczb─Ö artyku┼é├│w, od og┼éoszenia prawa z dnia 24 czerwca 1822 r. wolny jest dla
    wszystkich narod├│w europejskich. Forma rz─ůdu podobna jak wAnglii,naczeleangielskigubernator w┼éadzaprawodawcza i moc uchwalania podatk├│w jest przy zgromadzeniu 43 depu towanych. Pr├│cz tego jest wysoka rada z 12 cz┼éonk├│w miano wanych przez kr├│la. Ca┼éa wyspa dzieli si─Ö na trzy hrabstwa.
    Stolic─ů jest Spanishtown, ale najwi─Öksz├ęm inajhandlowniejsz├ęm miastem jest Kingston licz─ůcy 33,000 mieszka┼äc├│w.
    4) Porto Rico. Le┼╝y pod 310ÔÇô312┬░15′ wsch. d┼éug. a 17″ 50’ÔÇô18┬░40’p├│┼én.szer.ÔÇôRozleg┼éo┼Ť─ç:182milkwadr. Grunt: ┼╝yzny: teraz lepiej ni┼╝ przedt├ęm uprawiany; ┼Ťrodek okrywaj─ů 3ÔÇô4000′ wysokie, lasami zaros┼ée, od wschodu ku zachodowi ci─ůgn─ůce si─Ö g├│ry, na kt├│rych pochy┼éo┼Ťciach, ku p├│┼énocy iku p o ┼éudniowi, wielce r├│┼╝ne s─ů klimaty. Cz─Ö┼Ť─ç p├│┼énocna jest wilgo tna, i nie tylko na regularne peryodyczne deszcze zachodnio-in
    dyjskie, ale cz─Östokro─ç na straszne orkany bywa wystawiona. Na pag├│rkowatych gruntach obfite s─ů pastwiska. Wszelkie gospo darskie ro┼Ťliny uprawiane bywaj─ů nader pomy┼Ťlnie a liczne rzeki ÔÇô 456 ÔÇô
    nigdy nie wysychaj─ů. Przeciwnie na stronie po┼éudniowej deszcz rzadko si─Ö zdarza. Po czterech znaczniejszych rzekach chodzi─ç mog─ů┼éodzie,aw niekt├│rychznajdujesi─Öz┼éoto. Klimat:podobny w og├│lno┼Ťci do klimatu innych wysp antylskich, ale zdro wy, i┼Ťmiertelno┼Ť─ç nie bywa wi─Öksza,jak w krajach europejskich. P┼éody: cukier, kawa, ry┼╝, tytu┼ä, dal├ęjdrzewo mankanilla (kt├│re go sok najgwa┼étowniejsz─ů jest trucizn─ů, drzewo za┼Ť samo zdatne do najprzedniejszych robot stolarskich). Ch├│w byd┼éa nader mnogi. Roku 1826 wyprowadzono st─ůd 1,126,377 cnt. cukru, 82,367 cnt.kawy,37,651 cnt.tytuniu.Warto┼Ť─çprzywozuwynosi┼éa 1828 r. 40,798,565, a wywozu 51,814,538 real├│w real 6 gr. pols.. Ludno┼Ť─ç: 1830 roku by┼éo jej 323,858 g┼é├│w, mi─Ödzy kt├│remi 127,287 wolnych kolorowych, 34,249 niewolnik├│w, areszta biali. Teraz podaj─ů 400,000 mieszka┼äc├│w, w cz├ęm 45,000 nie wolnik├│w. Stolic─ůSanJuandePortoRico,maj─ůce8000ludno┼Ťci. Roczne dochody wynosz─ů 800,000 piastr├│w. Wyspa tazprzyle g┼é─ů j├ęj do Hiszpanii nale┼╝─ůc─ů cz─Ö┼Ťci─ů wysp Panie┼äskich stanowi
    Kapitani─ů Porto Rico
    b) Małe Antylle.
    1) Wyspy Panie┼äskie, to jest: S. Tomasz, S. Krzy┼╝, S. Jan, Wirgin-Gorda, Tortola, Anegada, Culebra, Passage iwyspy Kra bie. Wyspy te do Danii nale┼╝─ůce, 9 mil kw. powierzchni maj─ů ce,licz─ů46,300mieszka┼äc├│w. Warto┼Ť─çrz─ůdowychiprywatnych w┼éasno┼Ťci szacuj─ů na 21,050,000 talar├│w (species). Warto┼Ť─ç wywozu czyni┼éa 1812 r.zwyspy S.Tomasza 106,700, S.Krzy┼╝a 415,700 f. szter. Ostatnia wyspa wyda┼éa 1838 r. 28,104,850 f. cukru a 1,300,000 gallon├│w rumu. Na wyspach S. Krzy┼╝, S. Tomasz i S. Jan maj─ů herrnhuci siedm missyonarskich zak┼éa d├│w, kt├│re ju┼╝ do 1827 r. nawr├│ci┼éy 9946 Murzyn├│w. Anglicy znale┼╝─ůcych do nich 1812 r.wysp Panie┼äskich wyprowadzili:
    cukru 39,500 cnt. rumu 135,730 gallon├│w, bawe┼ény 53,200 fun.;kawy 2000 fun. Angielskie wyspy Panie┼äskie, 9 mil kw. ÔÇô 457 ÔÇô
    rozleg┼ée, maj─ů 8500 mieszka┼äc├│w. Do Anglii r├│wnie nale┼╝─ů, nielicz─ůce si─Ö do Panie┼äskich, wyspy Anguilla i Barbuda, 6 mil kw. powierzchnii3000 mieszka┼äc├│w.
    2)Wyspyhollenderskie S. Eustachyusz,SabaiS.Marcin, ra zem 6 m. k. obszerne, pe┼éne g├│r wysokich na dw├│ch pierwszych s─ů przygas┼ée wulkany. Na S. Marcinieznaczne s─ůplantacye,da j─ůce: cukier, bawe┼én─Ö, kaw─Ö, tytu┼ä, s├│l morsk─ů. Ludno┼Ť─ç ledwo wynosi 7000 dusz.
    3) Wyspa S. Bart┼éomieja, 3 m. k. obszerna liczy 18,000 mieszka┼äc├│w. Grunt j├ęj wysoki, g├│rzysty, z natury niebardzo ┼╝yzny, ale wybornie jest uprawiony. Klimat mi┼éy, wschodnie wiatry ┼éagodz─ů zbyt wielki upa┼é; powietrze dla obcych osiad┼éych mieszka┼äc├│w zdrowe, ale cz─Öste zdarzaj─ů si─Ö orkany, a przy t├ęm braknie wody ┼║r├│dlanej. G┼é├│wnemi p┼éodami s─ů: bawe┼éna, cukier,
    indygo,tytu┼ä,kakao,s├│l;owoce byd┼éo,ryby.Kl─Ösk─ůdlatego kraju bywa ziemna pch┼éa. Roku 1828 zawin─Ö┼éo tu 1643 okr─Öty, a wyp┼éyn─Ö┼éo 1651. Szwedzkie ┼╝elazo, a mianowicie gwo┼╝dzie wielki tu maj─ů odbyt. Stolic─ů jest miasto Gustawia z wolnym, licznie odwiedzanym portem.
    4) Barbados, najdalej ku wschodowi z wysp tego archipelagu le┼╝─ůca, pod 13’10ÔÇÖ p├│┼én. szer. 10 mil. k, obszerna, najzdrowszy ma klimat zwysp antylskich, a ludno┼Ťci 15,000 bia┼éych, 5000 kolorowych i82,000 Murzyn├│w; licz─ůna niej 101,407 akr├│w uprawnego, a 5000 nieuprawnego gruntu. P┼éody j├ęj s─ů: cu kier (rocznie 322,000 cnt.) indygo, korzenie, zbo┼╝e, owoce
    (szczeg├│lniejwybornepomara┼äczeicytryny),domowe zwierz─Öta. W a r t o ┼Ť ─ç w y w o z u d o A n g l i , 1 8 3 0 r. 7 7 6 , 7 0 0 , a p r z y w o z u 3 6 9 , 1 0 0 f. szterl. Bridgetown stolica.
    5) S. Krzysztof czyli S. Kiu, pod 17┬░20′ p├│┼én. szer. R o zleg┼éo┼Ť─ç: 3 mile kw. a mieszka┼äc├│w obecnie tylko 23,800 (bia ┼éych, kolorowychiMurzyn├│w). Grunt, wewn─ůtrz bardzo g├│rzy sty: najwy┼╝sza g├│ra Mount-Misery, ma 3711ÔÇŁ. G├│ra siarczysta wydaje bezustannie dym, a przyt├ęm pokazuj─ů si─Ö ciep┼ée wulka
    niczne ┼║r├│d┼éa. Grunty zdatne do uprawy wynosz─ů 43,700 an Tom II. 58 ÔÇô 458 ÔÇô
    gielskich akr├│w, zczego 30,000 akr├│w rzeczywi┼Ťcie jest upra wianych. P┼éody: cukier, bawe┼éna, kukuruza, pieprz, bataty, b a
    nany, palmy kapu┼Ťciane, manszynel: byd┼éo, ryby, ma┼épy. Zaj─Ö te pod upraw─Ö trzciny cukrowej 17,000 akr├│w daj─ů rocznie 102,000 cnt. cukru. Wyw├│z roczny szacowano, 1831 r. 149,559 a przyw├│z 59,518 f. szt. Stolica Basseterre.
    6) Antygua, pod 17′ p├│┼én. szer. rozleg┼éa jest 5 m. kw. a m a 35,000 mieszka┼äc├│w (2000 bia┼éych, 33,000 kolorowych iM u rzyn├│w). Grunt po cz─Ö┼Ťci g├│rzysty; najwy┼╝sza g├│ra Monkshill; w cz─Ö┼Ťci po┼éudniowej g├│ry Sheckerl├ęj licznemi s─ů plantacyami cukru okryte; 34,000 akr├│w gruntu jest uprawianych, skaliste brzegi maj─ů wiele przystani. G┼é├│wnym towarem jest cukier, kt├│ rego zyskuj─ů rocznie 170,000 cnt. Wyw├│z podaj─ů na 300,000 aprzyw├│zna150,000f.sz.StolicaJohnstown z.16,000mieszka┼ä c├│w. W┼éadz─Ö prawodawcz─ů ma senat z┼éo┼╝ony z 12 cz┼éonk├│w i assembly sk┼éadaj─ůce si─Ö z25 os├│b. Gubernator t├ęj wyspy ma tak┼╝e pod swym zarz─ůdem Montserrat, Barbud─Ö, S.Krysztof, N e wis,Anguill─ů,Wyspy Panie┼äskieiDominik─Ö.
    7) Newis, naprzeciw po┼éudnio-wschodniego ko┼äca wyspy Kitt, 1ÔÇô1} m. kw. obszerna. Utworj├ęj wulkaniczny, wody podostat kiem, grunt wyborny; 15,000 akr├│w uprawnych, a 6000 nie
    uprawnych. Mieszka┼äcy: 700 bia┼éych, a 10,000 kolorowych i Murzyn├│w. P┼éody: cukier (rocznie 50,000 cnt.), kawa, bawe┼é na, tytu┼ä, owoce, byd┼éo, dr├│b, ryby. Warto┼Ť─ç wywozu 80,000 f. szt. a przywozu 29,000 f. szt. Stolica Charlestown.
    8) Montserrat,na po┼éudniezach├│dwzgl─ÖdemAntygui. Roz leg┼éo┼Ť─ç 2 m. kw. Mieszka┼äc├│w 7430. Grunt g├│rzysty, przegra dzanypi─Öknemidolinami. P┼éodami:cukier(26,000cnt.rocznie), bawe┼éna, rum. Warto┼Ť─ç rocznego wywozu 30,000, a przywozu 18,000f.szt.Plymouth stolica.
    9) Gwadelupa, pod 16┬░ szer. Obszerno┼Ť─ç 31 m. k. 1827 r. z nale┼╝─ůcemi do niej wyspami mia┼éa 126,000 mieszk. jako to: 15,000 wolnych kolorowych i97,368 niewolnik├│w. Grunt rze kas┼éona, w─ůzki kana┼é morski, dzieli wysp─Ö na dwie cz─Ö┼Ťci, Grande ÔÇô 459 ÔÇô
    Terre i Basse Terre; obiedwie s─ů wysokie, g├│rzyste, wulka niczne. Zg├│rysiarczan├ęjkurzysi─Ödym ustawicznie. Grunt┼╝yzny. P┼éody wszelkie kolonialne zachodnio-indyjskie. Jest tu 500 plantacyj cukru, 1250 kawy, 700 bawe┼ény, a 23 kakao, a roczna produkcya wynosi: 660,000 cnt. cukru, 1,200,000 gallon├│w rumu isyropu, 30,000 cnt. kawy, 6000 cnt. bawe┼ény i 1000 cnt. kakao. Warto┼Ť─ç wywozu szacowano 1831 r. 17,544,000. a za┼Ť przywozu 11,054,000 frank├│w. Stolicami s─ů Basse Terre iPointe├íPitre. Do zarz─ůdu Gwadelupy nale┼╝─ůtak┼╝ewyspyDe zyderada, Marya Galantaiwyspy ┼Üwi─Öte
    10). Dominika, w po┼éudniowo-wschodniej stronie wzgl─Ödem Gwadalupy,pod 15″p├│┼é.szer.14m.k.rozleg┼éa,ma850bia┼éych
    mieszka┼äc├│w,a20,000kolorowychiMurzyn├│w. Gruntwe wn─ůtrz g├│rzysty, skalisty, prawie ca┼ékiem wulkanicznego utwo- . ru, w miejscach r├│wniejszych bardzo ┼╝yzny ipodostatkiem w├│d
    maj─ůcy. Z 186,436 akr├│w, tylko 86,436, by┼éo 1812 r. upra wnych. P┼éody cukier (56000 cent.), kawa (613,000 funt), bawe┼éna,indygo,tytu┼ä,kakao. Warto┼Ť─çwywozu120,000,a przywozu 82000 funt szt. Na czele rz─ůdu angielski gubernator, pr├│cz niego senat z 12 sk┼éadaj─ůcy si─Ö cz┼éonk├│w i assembly z 19 deputowanych. Sto┼éeczne miasto Roseau.
    11) Martynika. Le┼╝y mi─Ödzy 14┬░12’a 15 szer. Jejwielko┼Ť─ç 24 mil kw., mieszka┼äc├│w (1831) 109,716 (23,417 wolnych, a 86,299 niewolnik├│w). Pod┼éug nowszego spisu 114,260 miesz, w czem 97,767 niewolni. Grunt g├│rzysty, szczeg├│lniej w ┼Ťrod kowych cz─Ö┼Ťciach, atoli przegradzaj─ů go pi─Ökne doliny ir├│wniny. Przystanie:Trinit├ę,CuldeSacRobert,MartiniRoyal. Klimat: czyste,zdrowepowietrze.ÔÇô P┼éody:kawa,cukier,kakao,ba we┼éna, indygo, china, drzewo farbierskie, orlean, tytu┼ä; byd┼éo, dr├│b, skorupiaki. Roku 1820 zebrano p┼éod├│w: 580,590 cent.
    cukru, 2,699,588 cent gallon├│w rumu isyropu, 13,700cent. kawy, 4,495 cent kakao i627 cent bawe┼ény. Roku 1831 sza cowano przyw├│z 13,554,000 a wyw├│z 12,421,000 frank├│w. Sto lic─ů Saint Pierre licz─ůca 3 0 0 0 0 mieszka┼äc├│w, ale siedlisko g u ÔÇô 460 ÔÇô
    bernatoraw Fort-royal,mie┼Ťciemaj─ůc├ęm12,000mieszka┼äc├│w,
    a które 1839 r. przez trzęsienie ziemi w połowie zniszczone z o stało.
    12) ┼Ü ┼üucya, 13’24”-14″ szer. Wielko┼Ť─ç 10 mil kw. i 18,280 mieszka┼äc├│w (980 bia┼éych, 17,300 kolorowych iMurzy n├│w). Grunt:pobrze┼╝abagniste,wewn─ůtrzdzikieg├│ry,podkt├│ remi rozci─ůgaj─ů si─Ö uprawne pola. P┼éody cukier, kawa wybor nego gatunku, bawe┼éna, kakao, rum, drzewo budowlowe, siar ka. Licz─ů tu 470 plantacyj, 18 dystylarni rumu, 45 m┼éyn├│w cukrowych. Roku 1823 wyprowadzono 62,150 cent. cukru i 33,520centkawy. Roku1831wartby┼éwyw├│z38,000aprzy w├│z 65,000 fun. szt. G┼é├│wn├ęm miastem Port-Castries.
    13) ┼Ü. Wincenty,zachodz─ůcyp├│┼énocnymko┼äcempod15:22 szer.p├│┼én. Wielko┼Ť─ç6]milkw.a26,300mieszk.(1,300bia ┼éych i25,000 kolorowych iMurzyn├│w). Grunt naderg├│rzysty, awulkanustawiczniesi─Ödymem kurzy;wdolinachziemia┼╝yzna, kt├│r├ęj 50,000 akr├│w uprawn├ęj a 54,000 nieuprawn├ęj. P┼éody: cukier (222,000 cent.), kawa, bawe┼éna, indygo, tytu┼ä. Warto┼Ť─ç wywozu1831r.287,200,aprzywozu252,900fun.szt. Sto lica Kingston.
    14) Grenada iGrenadylle; pod 12″25 szer. Rozleg┼éo┼Ť─ç 11
    mil kw. to jest Grenada 8} a Grenadylle 2} mil kw. i 27,600
    mieszkańców,mianowicie800białych,2,800kolorowychi24000
    Murzyn├│w. Grunt wieleg├│r ze┼ŤrodkaGrenadywznosisi─Öprzy
    gas┼éy wulkan, na jego wierzcho┼éku jezioro z kt├│rego sp┼éywaj─ů
    rzekina doliny. Do 30,000akrówuprawianegogruntu. Głó
    wne p┼éody jak na innych Antylach. Mr├│wki cukrowe pustosz─ů
    cz─Östokro─çplantacye. Otrzymanotu1830r.22,100,900fun. cukru, 25,100 fun. kawy, 337,900 fun. kakao, i 890,400 gal
    lon├│wrumu. Warto┼Ť─çwywozudochodzi220000,aprzywozu 80,000 fun. szt. Stolica George-Town.
    15) Tabago. Pod 11┬░16′ p├│┼én. szer. Wielko┼Ť─ç 6 mil kw. 14,450 mieszka┼äc├│w (450 bia┼éych a 14000 kolorowych iM u
    rzyn├│w). Grunt w cz─Ö┼Ťcip├│┼énocnejodosobnionewzg├│rzai┼éa┼ä cuchy g├│r; a na po┼éudniu p┼éaszczyzny i niziny, w og├│lno┼Ťci ┼╝yzny ipodostatkiem ma wody, ale nie wsz─Ödzie jeszcze uprawia ny. P┼éody cukier (121,000 cent. i500,000 gallon├│w rumu), kawa, bawe┼éna, indygo, sasafras, dziki cynamon. W y w o z u w a r to┼Ť─ç roczna 160,000 a przywozu 117,000 f.szt.ÔÇô Scarborough stolica. – –
    16) Trinidad. Mi─Ödzy 10″8″ a 10┬░51′ p├│┼én. szer. Wielko┼Ť─ç: 80 (110) milkw.; mieszka┼äc├│w (1831) 41,675 (3,319 bia┼éych, 16,285 kolorowych, 762 Indyan i 21,300 Murzyn├│w). Grunt: na p├│┼énocnych pobrze┼╝ach ┼éa┼äcuch g├│r, z kt├│rych najwy┼╝sza de las Cuevas 2582′ wysoka; na po┼éudniu piaskowe wzg├│rza, we ┼Ťrodkuskupioneg├│ry,najwy┼╝szaTamana. Pobrze┼╝awschodnie izachodnienizkie. Godnejestpodziwieniaasfaltowejezioro,ana przyl─ůdku Point de Cac, ma┼ée b┼éotne wulkany. Z pomi─Ödzy wie lurzekniekt├│resp┼éawne. Wysp─ůt─ůzarz─ůdzaangielskiguber nator. P┼éody wszystkiezachodnio-indyjsko-kolonialne. Roku
    1831 otrzymano: 39,240,960 fun. cukru, 1,479,560 funt kakao, 999,373 f. kawy, 6,800 f. bawełny, 390,000 gallonów rumu, 974,000gallonówsyropu.W tymżerokuwynosiłwywóz300,567 a przywóz 244,392 fun. szt. Stolica nazywa się Spanishtown czyli Puerto de Espańa.
    17) Curassao. Le┼╝y pod 12ÔÇŁÔÇô1227 p├│┼én. szer. Wielko┼Ť─ç: 8} (28) mil kw., 12,840 mieszka┼äc├│w, cz─Ö┼Ťci─ůbia┼éych,hollen derskiego rodu, cz─Ö┼Ťci─ů kolorowych iMurzyn├│w; s─ů tu tak┼╝e ┼╝ y dzi. Grunt: p┼éonne, dzikie ska┼éy, prac─ů jednak u┼╝yznione zosta┼éy. P┼éody: bawe┼éna, tytu┼ä, cukier, owoce, maniok, kukuruza. Sto lic─ů Willemstadt. –
    c) Wyspy Bahama.
    Pod t├ęm og├│ln├ęm nazwiskiem rozumiej─ů Geografowie wyspy Bahama, Lukayo, Providence, St. Salvador i mn├│ztwo innych kana┼éem Bahama oddzielonych od sta┼éego l─ůdu, mi─Ödzy 21 a 27″ 30 p├│┼én.szer.i298ÔÇô307ÔÇŁ wsch. d┼éug,ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç:257 m, k. a 16,500 mieszka┼äc├│w (4200 bia┼éych, 3000 kolorowych, 9300 Murzyn├│w).ÔÇô Grunt wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tych wysp s─ů go┼éemi ska┼éami, kt├│re otoczone s─ů ┼éawicami korali imieliznami. Ziemia
    sk┼éada si─Öz mi─Ökkiego z muszlami pomieszanego, wapiennego k a mienia. Na wielu wyspach s─ů s┼éone jeziora, zdaj─ůce si─Ö by─ç w zwi─ůzku zmorzem.ÔÇô Klimat: po┼éudniowe tylko wyspy lukaj skie le┼╝─ůw pasie gor─ůcym, atolipowszechnie dwie tylko panuj─ů pory roku, nawet w stronie po┼éudniowej mniejszeirzadszeby waj─ů burze ni┼╝ na Antylach. Drzewa kwitn─ů dwa razy do
    roku, ale owoce jesiennego kwiatu dopiero w nast─Öpnej doj
    rzewaj─ůwio┼Ťnie.ÔÇô P┼éodybawe┼éna(1831rokutylko31,036 fun.), maho┼ä, kampesz, drzewo ┼╝├│┼éte, drzewo do budowy okr─Ö t├│w osobliwie przydatne, r├│┼╝ne po┼éudniowe owoce, ananasy, k u kuruza, yam, kaskarylla, tamaryndy, bia┼éy cynamon, byd┼éo, szo py, legwany, mn├│ztwo ryb, ┼╝├│┼éwie, papugi, wiele soli warzonki iwyborne kamienie do budowy.ÔÇô Zatrudnienie: uprawa roli (siew kukuruzy, ro┼Ťlin str─ůczkowych, kartofli, uprawa bawe┼ény), ch├│w byd┼éa,przyrz─ůdzaniesoliwarzonki,po┼é├│w rybi┼╝├│┼éwi bu duj─ů tak┼╝e r├│┼╝nej wielko┼Ťci wodne statki.ÔÇô Handel prowadz─ů ju┼╝to z p├│┼énocnemi Stanami Ameryki, ju┼╝ z Zachodniemi I n d y amiiAngli─ů. Wywo┼╝─ů: drzewo, owoce,szylkret,s├│libawe┼én─Ö. W a r t o ┼Ť ─ç w y w o z u ( 1 8 3 1 r. 7 4 , 6 5 7 , a p r z y w o z u 9 1 , 5 5 2 f s z t . ÔÇô Rz─ůdzi gubernator z dodan├ęm sobie zgromadzeniem sk┼éadaj─ůc├ęm
    si─Öz20ÔÇô30 cz┼éonk├│w Stolic─ů Nassau.
    d/) Wyspy Bermudy.
    G┼é├│wn─ů pomi─Ödzy temi wyspami jest S. Jerzy (Georg), a naj wi─Öksz─ů Bermuda, wiele tak┼╝e nale┼╝y do nich wysp mniejszych.
    Wszystkie le┼╝─ů pod 32′ p├│┼én. szer. a 313″ wsch. d┼éug. P o wierzchni ich licz─ů 6 m. kw. a ludno┼Ťci 10,000. Jestto w─ůzki szereg ska┼é otoczony mniejszemiu┼éomami imieliznami. Warsta
    ziemi ornej jest p┼éydka, icoraz si─Ö pogorsza ze 14,000 morg├│w gruntu ledwo 4ÔÇô500 jest uprawianych, do picia sama jest ÔÇô 463 ÔÇô
    tylkodeszczowawoda.ÔÇô Klimat:bardzozdrowy,cz─Östojednak zdarzaj─ů si─Ö deszcze, grzmoty i orkany:ÔÇô P┼éody: drogie owoce, cedry do budowy nader poszukiwane, nieco zbo┼╝a, ogrodowiny, szczeg├│lniej wiele cebuli, zwierz─Öta domowe, ptastwo, przede wszystkiem wiele wodnego ptastwa, ryb,troch─Ömioduiwosku. Tytuniu, kawy i bawe┼ény ju┼╝ nie uprawiaj─ů. ÔÇô Zatrudnienie: uprawa roli i budowa okr─Öt├│w, tudzie┼╝ ┼╝egluga, rybo┼é├│wstwo, wyrabianie soli kobiety zajmuj─ů si─Ötkactwem. Roku 1831 war to┼Ť─çprzywozu wynosi┼éa 79,953, awywozu tylko 27,420 f szt. S. Jerzy stolic─ů i rezydency─ů gubernatora. ÔÇô 464 ÔÇô
    PDMINIJA \IMINA, ÔÇôÔÇó>@<>-
    KOLUMBIJSKIERZECZY-POSPOLITE. A S R A J.
    Po┼éo┼╝enieicz─Ö┼Ťciod 6 po┼éud.do12’15’p├│┼én.szer.aod
    296ÔÇô321┬░ d┼éugo┼Ťci. Granicami na p├│┼énoc morze antylskie i
    ocean atlantycki, na wsch├│d ocean antlantycki, Gujana iBrazylia,
    na południe Brazylia iPeru, na zachód wielki ocean iZjednoczo
    neStany┼ŤrodkowejAmeryki. Kolumbiask┼éadasi─Özdawniej
    szych generalnych kapitanij Wenezueli i Karakas, tudzie┼╝ z kr├│ lestwNowejGrenadyiKwito,aterazpodzielonajestna 3 od
    siebie niezawis┼ée rzeczy-pospolite Wenezuela (zajmuj─ůca da wniejsze departamenty Wenezuela, Cumana (niegdy┼Ť Maturin), Orenoko iZulia),NowaGrenada(departamentyCundinamarca, Boyacca, Magdalena, Isthmo i Cauca) iEcuador (departamenty Ecuador,AssuayiGwajakil).ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç:58,000m.k.zcze go oko┼éo 24000 mil przypada na rzeczpospolit─ů Wenezuel─Ö, 18,500 na Now─ů Grenad─Ö, a 5,500 na Ecuador.ÔÇô Grunt: cz─Ö┼Ťci─ů g├│rzysty, cz─Ö┼Ťci─ů r├│wny maj─ůcy tak zwane Llanos czyli b e z le┼Ťne b┼éonia okrywaj─ůce si─Ö w czasach d┼╝d┼╝ystych pi─Ökn─ů zielo no┼Ťci─ů. G┼é├│wnemi g├│rami s─ů Cordilleras de los Andes, kt├│re tu wchodz─ů nieprzerwanym ┼éa┼äcuchem zPeru, pr─Ödkopo wej ┼Ťciudziel─ůsi─Önadwa ramiona(tworz─ůcwysok─ůr├│wnin─ÖKwito kt├│ra lubo wznosi si─Ö do 8-9000 st├│p, jednak┼╝e wy┼╝szemi ┬ź
    -*/*:ÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇóÔÇó – ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó ÔÇó _za

-ÔÇó- –


:’/ite src/r =*=-=-
-99 – – – –
~mr-mr-x-r–r-+mr_mw=i. AO203o
*.ÔÇóÔÇó
K A

<~. P@DŁUTIDNH(DWA

*~~~~-ÔÇŽ–

***———–ÔÇóÔÇóÔÇó—— —-

ÔÇŽÔÇÖ.´╝î-
—–ÔÇóÔÇóÔÇó—— —— ———-

ÔÇô 465 ÔÇô
jeszcze otoczona jest g├│rami), dal├ęj ┼é─ůcz─ů si─Ö w grupy; w dal szym za┼Ť ci─ůgu, pod 2’30ÔÇÖ p├│┼én. szer. g├│ry te znowu dziel─ů si─Ö na dwa ┼éa┼äcuchy, z kt├│rych zachodni, id─ůc po nad spokojnym o c e anem, wchodzi na przesmyk Panama, tam dzieli si─Ö na odoso bnione g├│ry, kt├│re s─ů coraz rzadsze i nareszcie tworz─ů r├│wniny, tak i┼╝ w miejscu, gdzie ten przesmyk jest najw─Ö┼╝szy, g├│ry wcale s─ů na kilka mil przestrzeni przerwane. Za t─ů przerw─ů znowu si─Ö coraz bardziej podnosz─ů iid─ů do Zjednoczonych Stan├│w ┼Ťrodko w├ęj Ameryki, gdzie znowu do 10000 s─ů wysokie. Najwy┼╝sze g├│ry s─ů: Chimborasso (20,158′), Kotopaxi (17,712′ wulkan), Tunguragua (15,180 tak┼╝e wulkan), Pichinga, Kayamba, A n
tisana, Karasson.. Trzy s─ů tego kraju pochy┼éo┼Ťci, do oceanu spokojnego,doantlantyckiegoidomorzaantylskiego. Kwito,naj wy┼╝sze miasto na kuli ziemskiej, le┼╝y na wysoko┼Ťci 8800 st├│p.
Zatoki: Panama, S. Miguel, Choco czyli Bonawentura, G w a jakil, Darya, Moroskwillo, Wenezuela czyli Marakaibo, odnoga Koro, zatoka Paria.ÔÇô Jeziora Marakaibo (30 mil d┼éugie, 20 szerokie), Zapatosa, Walencia.ÔÇô Rzeki Orenoko (bie┼╝y 370
milgeogr. ma 40 uj┼Ť─ç,niezmiernie bystra,wielugwa┼étownemi spadami napi─Ötrzona: osobliwsza jest tak┼╝e swym w─Ö┼╝ykowa tym biegiem w kt├│rym okr─ů┼╝a g├│r─Ö Parim─Ö): Maranion czyli rzeka Amazo┼äska (ubiega 730 mil geogr. przy uj┼Ťciu 15 mil szeroka wielejestnani├ęjosobliwychkatarakt,zkt├│rychnaj s┼éawniejsza Pongo); Atrato: Magdalena. Do Orenoko wpadaj─ů rzeki, z lewej strony: Atabapo, Guaviare po┼é─ůczona z Inirit─ů, Meta i Apure zprawej strony Wentuari, Kaura, Karoni. O d noga rzeki Orenoko, Cassiaquari, uchodzi do rzeki Rio negro, kt├│ra wpada do Maranionu, przezco dwie te rzeki zsob─ůsi─Ö ┼é─ůcz─ů. Rzekiuchodz─ůcedoMaranionus─ů,zprawejstrony:Hualla
ga,Ucayale zlewejza┼Ť:Morona,Pastaza,Piguena,Napo,Putu mayo czyli Iza, Caqueta czyli Yupura iNegro. Za po┼Ťrednictwem rzek Atrato i San Juan, kana┼é zacz─Öty 1788 r. ┼é─ůczy zatok─Ö Daryjsk─ů zoceanem spokojnym. Zamiarem jest tak┼╝e po┼é─ůczy─ç dwa te morza kolej─ů ┼╝elazn─ů lub kana┼éem przez mi─Ödzymorze Tom II. 59

ÔÇô 466 –
Panama.ÔÇô Klimat: na szczytach najwy┼╝szych g├│r le┼╝─ů odwie czne ┼Ťniegi i panuje nieprzerwanie przybiegunowa zima; nie ma tam ┼╝adnych ro┼Ťlin, ale granica ┼Ťnieg├│w zaczyna si─Ö po wy┼╝ej 14ÔÇô15,000 st├│p nad poziom morza.ÔÇô Poni┼╝ej czasowo bywaj─ů mrozy; jeszcze ni┼╝ej nader ┼éagodna temperatura: na r├│wninie Kwito, tudzie┼╝ nad atlantyckim i spokojnym oceanem
nieustanna wiosna. Na r├│wninach w ┼Ťrodku kraju i nad m o rzami powietrze jest wilgotne, gor─ůce, niezdrowe. W og├│lno┼Ťci dwie bywaj─ů pory roku, sucha i mokra, a ka┼╝da dwa razy przy pada do roku. Do┼Ť─ç cz─Östo zdarzaj─ů si─Ö straszne burze i trz─Ö sienia ziemi.ÔÇô P┼éody, mineralne: z┼éoto, platyna, srebro, ┼╝ywe srebro; mied┼║, ┼╝elazo, cyna, siarka; s├│l; marmur, serpentyn, szmaragdy,ametysty,wodymineralne.ÔÇô Ro┼Ťliny:zbo┼╝e,ry┼╝, kukuruza, kassawa, yam, bataty, pisang, ananasy, melony, ba we┼éna, tytu┼ä, cukier, kawa, kakao, wanilla, indygo, china,cy namon, kassya, sassaparylla,tamaryndy; gatunki drzew farbier skich, drogie gatunki drzew, budulec, r├│┼╝ne drzewa owocowe, drzewa gumowe i balsamiczne, drzewa daj─ůce gum─Ö elastyczn─ů, trzcina bambusowa. Zwierz─Öta: byd┼éo, dr├│b, ma┼épy, jaguary, pancerniki, jelenie, kr├│liki, alligatory ┼╝├│┼éwie, zkt├│rych jaj w y rabiany bywa olej zwierz─Öcy, ryby, wiele gatunk├│w w─Ö┼╝├│w, koszenilla, pszczo┼éy, per┼éy, muszle purpurowe.
ÔÇó
o *2sasrex.
a) Europejczycy; mianowicie Hiszpanie i Kreole; b) rodo wici Indyanie, pod r├│┼╝nemi nazwiskami; c)Murzyni, d)ludzie kolorowi. Indyaniesk┼éadaj─ů niemal po┼éow─Ö ludno┼Ťci, # stano wi─ů Hiszpanie i kreole, a reszta s─ů Mulaci, Mestyce i Murzy
ni. Og├│┼é ludno┼Ťci podaj─ů na 3,480,000. Z tego rzeczpospolita Wenezuela ma 900,000, Nowa Grenada 1,900000 aEcuador 680,000 mieszka┼äc├│w. Wenezuela dzieli si─Ö na departamenty:

  1. Wenezuela (stol. Karakas) . . 2. Orenoko (stol. Warinas) . .
  2. Maturin (stol. Kumana) . . . 4. Zulia (stol. Marakaibo) . . .
    w 1827 r.
    326,840 mieszk. 109,512 * y
    102,321 p % 120,960 99
  3. 2. -3. 4. 5.
    Isthmo (stol. Panama) . . . Magdalena (stol. Kartagena) . 176,983 Cundinamarca(stoł.Bogota) . 391444 Cauca (stol. Popayan) . . . 149,778 Boyaca (stol. Tunja) . . . . 409,919
    ÔÇô 467 ÔÇô
    Do rzeczy-pospolitej Nowej Grenady nale┼╝─ů departamenty: W 1827 r.
    Rzecz-pospolit─ů Ecuador sk┼éadaj─ů departamenty: Ecuador (stol. Kwito) . . . 307,614 mieszk. Assuay(stol.Cuenca) . . . 128,344 ┬╗┬╗ Gwajakwil (stol. Gwajakwil). . 56,038 * *
    1.
    2.
    3.
    Pierwszej rzeczy-pospolitej stolic─ů jest Karakas, drugi├ęj B o g o
    ta, a trzeciej Kwito.
    Zatrudnienie rolnictwo,nawetpomi─ÖdzyIndyanami,prawiepo
    wszechne; ch├│wbyd┼éa,g├│rnictwo,rybo┼éostwo,po┼é├│wpere┼é. S─ů tak┼╝e fabryki sukna, wyrob├│w bawe┼énianych, huty it.p.,alep┼éo dy ich nie wystarczaj─ů na krajowe potrzeby, dla tego wiele fa brycznychwyrob├│wsprowadzaj─ůzEuropy.ÔÇô Handelznaczny. Wyprowadzaj─ů: z┼éoto, srebro, platyn─Ö, klejnoty, per┼éy, mu┼éy, k a kao, chin─Ö, indygo, wanill─Ö, gumm─Ö: wprowadzaj─ů za┼Ť: wino, g o rza┼ék─Ö, oliw─Ö, ┼╝elazne istalowe wyrobki, i wreszcie rozmaite europejskiewyroby. Prawemceln├ęmz1825r.wyznaczones─ů porty na oceanie atlantyckim i na morzu po┼éudniow├ęm, tak dla wyprowadzanychjakoiwprowadzonychtowar├│w.ÔÇô Religia: wyj─ůwszy dzikich Indyan, sama katolicka, kt├│ra tu ma 2 arcy biskup├│wi10biskup├│w.ÔÇô O┼ŤwiecenienawetIndyaniedziel─ů si─Öju┼╝naucywilizowanychidzikich. Rozmaitemissyonarskie zak┼éady pracuj─ů nad zaszczepieniem lepszych mi─Ödzy temi ludami wiadomo┼Ťci. Dlao┼Ťwiatyresztyinnychmieszka┼äc├│wistniej─ů
    99,556
    mieszk. |
    33 rozmaitenaukowezakłady w SantaFedeBogota,KarakasiKwi
    to s─ů uniwersytety.
    Trzy rzeczypospoliteVenezuela, Nowa GrenadaiEcuador po
    w s t a ┼é y o d r. 1 8 3 1 z d a w n i e j s z e j r z e c z y p o s p o l i t e j K o l u m b i i w k t ├│ r├ęjw┼éadzaprawodawczaby┼éaprzysenacieireprezentacyi. W┼éa dz─Ö wykonawcz─ů piastowa┼é prezydent, obierany na czterylata. O rz─ůdzietera┼║niejszychtrzechrzeczypospolitych,oichdochodach i silezbrojnej nie mamy dot─ůd pewnych wiadomo┼Ťci. W ka┼╝dej
    prezydent ma w┼éadz─Ö wykonawcz─ů, a za┼Ť w┼éadz─Ö prawodawcz─ů podzielazsenatemiizb─ůreprezentacyjn─ů. Dochodyrzeczypospolitej N o w e j G r e n a d y 1 8 3 5 r. w y n o s i ┼é y 2 , 3 3 7 , 8 3 6 , w y d a t k i 2 , 2 1 1 , 5 5 4 dollar├│w,awojskosk┼éada┼éosi─Öz3230ludzi. Bud┼╝etWene zueli, na r. 1838 oznaczony by┼é na 1,763,644 dolar├│w. Zreszt─ů wszystkietrzyrzeczypospolitemaj─ů znaczned┼éugi,kt├│reuk┼éadem z1834r.takrozdzielonezosta┼éy,i┼╝naNow─ů Grenad─Öprzypa d┼éo ich 50 na sto, na Wenezuel─ů 28! a na Ecuador 21} na sto. Pod├│wczas wynosi┼éy d┼éugi 6,813,000 f. sz. i 13,299,342 dol.
    ÔÇó NI┼╗SZYÔÇó
    WLAŚCIWYPERU.
    -=>Q<>-
    4A- S $ A J,
    I.PO┼üO┼╗ENIE. Od3┬░30ÔÇô21┬░30’p├│┼én.szeroko┼Ťci,,aod 29630ÔÇô313 wsch.dlug.Graniczynap├│┼énoczrzecz─ůpospo lit─ůEcuador,nawsch├│d zBrazyli─ů,napo┼éudniezBoliwi─ů,naza ch├│d z oceanem.
    2.PODZIAŁ. Siedmdepartamentów:Lima,Kusko,Are kwipa, Ayacucho (dawniej Guamanga), Truxillo czyli Libertad, Junin iPuno.
  4. ROZLEG┼üO┼Ü─ć. 28,000 mil kw.
    wed┼éugjednych24500,wed┼éuginnych ÔÇô 469 ÔÇô
    4.GRUNT. Odpo┼éudniakup├│┼énocyci─ůgn─ůsi─Öprzeztenkraj
    Andypodzielone na dwa ramionaiw okolicachjezioraTytykaka
    zamykaj─ů12000 wysok─ůp┼éaszczyzn─Ö. ┼üa┼äcuchwschodni,wy┼╝
    szy, nale┼╝y do Boliwii, zachodni te┼╝ wielu szczytami niemal do
    r├│wn├ęj wznosi si─Ö wysoko┼Ťci i tak np. g├│ra Tajora czyli Chi
    picanima17,760st├│pwysoko┼Ťci. Pichu-Pichuna17,450″jest
    wysoka, wulkan Arekwipa si─Öga 17,260 st├│p, a Cerro de C h u
    kwibamba ma 20,600″ a zat├ęm wy┼╝szy jak Chimborasso. Ca┼éa
    g├│rzystaokolicaPerujestw najwy┼╝szymstopniuwulkaniczna. Na
    wschodniej stronie g├│r kraj si─Ö zni┼╝a; tu rozci─ůgaj─ů si─Ö ┼╝yzne, ale
    ma┼éo uprawiane r├│wniny Pampas, na kt├│rych ┼╝yj─ů dzicy In
    nie pomi─Ödzy temi Pampas najznaczniejsza jest Pampa del S a Cramento. –
    Wody Jeziora:Tytykaka,Rogaguado,Lauricocha(cochazna czyjezioro). Rzeki:pomorskie:np.Tumbez,Chira,Leche,San ta,Loa,s─ůma┼ée ┼Ürodkiemp┼éynieogromnyMaranion(odir├│ d┼éa Tunguragua) i uchodz─ůce do niego: Huallaga, Ukayale, K a s siquini,Yavari. Ukayalewyp┼éywazjezioraChinchaipod11″20″ po┼én. szer. a za┼Ť rzeki Beni, Mamore, i Itenez czyli Guapore t w o rz─ů wielk─ů do Maranionu uchodz─ůc─ů rzek─Ö Madeir─Ö.
  5. KLIMAT. W og├│lno┼Ťci podobny do klimatu Kolumbii, ┼Ťniegi na wierzcho┼ékach wysokich g├│r, przyjemna temperatura i┼╝y┼╝nedeszczew wysokichokolicach nawschodniejza┼Ťpochy ┼éo┼Ťci parne, gor─ůce powietrze i cz─Öste wylewy rzek na zacho dnich pobrze┼╝ach niekiedy w ci─ůgu ca┼éego roku nie zdarzy si─Ö deszcz, tylko bywa wielka rosa. –
    6.PŁODYNATURALNE. Ciałakopalnezłotoisrebro,ży we srebro, cyna, ołów, miedź, żelazo, drogie kamienie, siarka,sól
    kamienna,ha┼éun,saletra,w─Öglekamienne.ÔÇô Ro┼Ťliny:kukuruzaÔÇŁ ry┼╝,europejskiegatunkizb├│┼╝. Yuka,gatunkikassawy,yam,kar tolle(tu ich w┼éa┼Ťciwa ojczyzna), bataty, banany, tytu┼ä, len,ko nopie, imbir, pieprz hiszpa┼äski, kakao, wanilla, indygo, bawe┼éna, kawa, trzcina cukrowa, koka, kt├│rej ┼╝uj─ůsi─Öli┼Ťcie,wielegatun k├│w owocowych drzew, z pomi─Ödzy kt├│rych chirymoyas wydaje ÔÇô 470 ÔÇô
    najsmaczniejsze owoce, china, gumma, drzewo farbierskie, (bra kniebudulcuidrzewa naopa┼é).ÔÇô konie,os┼éy,mu┼éy,byd┼éo,owce, ┼Ťwinie;lamy,wigonie,alpakas,osobliwszesw─ůwe┼én─ů. Pagiczyli puma,(lwy peruwia┼äskie),psy,jaguary,unce,tapiry;mn├│ztwo ga tunk├│w ptastwa,ami─Ödzyniemis─Öpkondor,p┼éomieniaki,czaple, papugi, kolibry; szylkrety, ryby, koszenilla, pszczo┼éy.
    ÔÇó *2sAsrsr.
  6. POCHODZENIE. EuropejczycyiKreole,Indyanie,Mu rzyni, lud kolorowy. Pomi─Ödzy wielu pokoleniami Indyan zna czniejsze s─ů: Kokamas, Cheberos, Guallagos, Korribos, Omayas,
    Sipibos, Panos, Katapachos. i t. d. –
  7. LUDNO┼Ü─ć. Oko┼éo 1,739,000 mieszka┼äc├│w, a mia
    nowicie241,000 bia┼éych, 1 milion Indyan, 384,000 Mestyc├│w, 70,000 wolnych Mulat├│w, i 44,000 Murzyn├│w niewolnik├│w, teraz po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci wolnych.
  8. ZATRUDNIENIE. Rolnictwo, ch├│w byd┼éa zbi├│r kory chiny, g├│rnictwo. Fabryki w takim stanie jak w innych niegdy┼Ť ameryka┼äsko-hiszpa┼äskich krajach. Przedmiotami fabrykacyi s─ů: przedewszystkiem wyroby z┼éote i srebrne, sk├│rzane, tkaniny we┼éniane i bawe┼éniane, robota cukru, fajansu i konfitur├│w. Handel jest wa┼╝ny, szczeg├│lniej morski, tak z Europejczykami
    jako i z amerykańskiemi narodami. W przecięciu wprowadza teraz Anglia rocznie towarów za 755,000 dolarów, mianowi
    cie bawe┼énianych, lnianych ikonopnych tkanin, wyrob├│w no ┼╝owniczych it.d. Handel wewn─Ötrzny jest trudny dlabraku dogodnych dr├│g, prowadz─ů go jednak z Boliwi─ů, Chili i Laplata. G┼é├│wnemi przedmiotami wywozu zPeru s─ů: z┼éoto, srebro, cy na, china, ┼╝ywice, balsam, kakao, wanilla,cukier, indygo,ko szenilla, bawe┼éna, we┼éna zwigoni├│w, saletra. Wed┼éug najno wszego obrachunku warto┼Ť─ç przywozu szacowano na 4,300,000 ÔÇô 471 ÔÇô
    (zAnglii2000000, zFrancyi300000,zNiemiec500.000 i t. d.) dollar├│w, tyle┼╝ wart by┼é wyw├│z. –
  9. RELIGIA: katolicka, pod arcybiskupem w Lima.
  10. O┼ÜWIECENIE. Peruwianie maj─ů gust i zdolno┼Ťci do
    nauk, w kt├│rych od niedawnego czasu wielkie post─Öpy uczynili. W Lima iKuzko s─ů uniwersytety. Naukowe zak┼éady w Lima rozszerzaj─ů ┼Ťwiat┼éo po ca┼éym kraju. Odkrycia iwynalazki Euro pejczyk├│w bywaj─ů tu nale┼╝ycie oceniane:
    Ga R 3 & D.
    Roku 1836, cztery po┼éudniowe prowincye oddzieli┼éy si─Ö od trzech p├│┼énocnych izamieni┼éy si─Ö na trzy oddzielne rzeczypospo lite. Po┼éudniowy i p├│┼énocny Peru sprzymierzy┼éy si─Ö z Boliwi─ů czyli wy┼╝szym Peru, tak i┼╝ wszystkie trzy rzeczy pospolite odda ┼éy si─Ö pod wsp├│ln─ů opiek─Ö, i przyj─Ö┼éy wsp├│ln─ů ustaw─Ö, podobn─ů do ustawy Zjednoczonych Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki. Ka┼╝da ze trzech rzeczypospolitych mia┼éa swego w┼éasnego prezydenta iw┼éasnykongres,aco2 latamia┼éby─ç zwo┼éywanyog├│lnykon gres sk┼éadaj─ůcy si─Ö zsenator├│w i deputowanych. Lecz od r. 1839 rozwi─ůza┼éo si─Ö to przymierze, znowu Peru iBoliwia sta nowi─ů dwie oddzielne rzeczypospolite. Na czele rz─ůdu jest pre zydent zprzydanym mu wice-prezydentem ma do pomocy mi nisterstwo i rad─Ö stanu, kt├│rych cz┼éonk├│w on sam mianuje. W┼éadza prawodawczajest przyog├│lnym kongresieikongresach prowincyalnych.ÔÇô Dochody w 1831 r. wynosi┼éy 3,309,000 a wydatki 4,973,000 piastr├│w W tym┼╝e roku d┼éugu krajowe go liczono 11,553,750 piastr├│w, nie licz─ůc zaleg┼éych procen t├│w.ÔÇô Si┼éa zbrojna sta┼éego wojska 7,500 ludzi, pr├│cz milicyi. Si┼é─Ö zbrojn─ů morsk─ů stanowi 1 liniowy okr─Öt, 2 korwety i2 goelety. Stolic─ů rzeczypospolitej peruwia┼äskiej jest Lima.
    ->┬«- ÔÇô 472 ÔÇô
    mwy┼╝szyPERUÔÇó BOLIWIA A, SR├í},
  11. PO┼üO┼╗ENIE.Od11ÔÇô25’p├│┼éud.szer.aod307ÔÇô320 wsch.d┼éug.Graniczynapo┼éudniewsch├│dzNi┼╝szym Peru,zre szt─ů le┼╝y mi─Ödzy Brazyli─ů, Paragwajem, La Plata i Chili, ma┼éym tylko kawa┼ékiem przytykaj─ůc na zachodzie do oceanu.
  12. PODZIA┼ü.Sze┼Ť─çdepartament├│w:LaPaz,Oruro,Po tosi,Cochabamba, ChukwisakaiSanta CruzdelaSierra,awre
    szcie powiat Atakama, dawniej do Potosi nale┼╝─ůcy, a kt├│ry 1829 r. uznany zosta┼é pod imieniem Lamar, za oddzieln─ů prowincy─ů, tudzie┼╝ prowincya Taryja, kt├│ra do roku 1832 do ┼╝adnego jeszcze nie by┼éa wcielona departamentu. – –
  13. ROZLEG┼üO┼Ü─ć, 15ÔÇô18,000milkw.zczegoprzypadana mil kwadr.
    La Paz . . . . . . . 1900 OruroÔÇŽÔÇŽ. 400 Potosi . . . . . . . 2000 Cochabamba . . . . . 2600 Chuquisaca . . . 1600 SantaCruz. . . 7000ÔÇô10,000
  14. GRUNT. Ju┼╝to wysokie na posadzie And p┼éaszczyzny, najwy┼╝szew Ameryceapewnieinaca┼é├ęjzamieszka┼éejziemi;ju┼╝ sk┼éada si─Ö z r├│wnin, kt├│re od wschodniej strony And ci─ůgn─ů si─Ö a┼╝ do granic Brazylii, s─ů nader ┼╝yzne ibogate w r├│┼╝ne p┼éody naturalneÔÇô G├│ry:Andywtymkrajunajwi─Ökszejdochodz─ůwy soko┼Ťci i szeroko┼Ťci, nigdzie nie s─ů ni┼╝sze nad 9000 a cz─Östo grzbiety ich dochodz─ů 16,000* ichza┼Ť oddzielne szczyty si─Ögaj─ů 23ÔÇô24000/ wysoko┼Ťci. Wysokie p┼éaszczyzny, kolosalne st├ęrty
    g├│r, g┼é─Öbokie rozpadliny i straszne przepa┼Ťci, wspania┼ée mi─Ödzy
  • 473 –
    g├│rami doliny, pi─Ökne, romantyczne okolice, zimne ┼Ťnie┼╝ne g├│ry, a ni┼╝ej, lasami okryte ich boki, skaliste, go┼ée mi─Ödzy g├│rami przesmyki, obszerne okaza┼ée jeziora i pi─Öknie uprawne r├│wniny
    jedne po drugich naprzemian oku si─Öprzedstawiaj─ů. Andy w je dnym nieprzerwanym ┼éa┼äcuchu, ci─ůgn─ů si─Ö przez nadmorskie p u stynie Utakama, pod 20┬░ po┼éud. szer. dziel─ů si─Ö na dwa wielkie ┼éa┼äcuchy, oddzielone 12,000″ wysok─ů p┼éaszczyzn─ů, na kt├│rej j e zioro Titikaka. Zachodni wulkaniczny, mniej wysoki ┼éa┼äcuch
    w wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci nale┼╝y do Peru, wschodni za┼Ť napi─Ötrzony jest najwy┼╝szemi w Ameryce g├│rami, niemal r├│wnaj─ůcemi si─Ö azya tyckim g├│rom Himalaja; zpomi─Ödzy tych g├│r Nevado de Sorata ma 23,640″ (3500 wy┼╝sza odChimborasso) a Nevado Illimani 22,700 wysoka.ÔÇô Wody jeziora Titikaka,kt├│regopowierzch niawznosisi─Öo12.000nadpowierzchni─ůmorza.ÔÇô RzekiBe ni,Mamore, iGuapore czyli Itenez, te trzy rzeki po┼é─ůczywszy si─Ö tworz─ů wielk─ů rzek─Ö Madejr─Ö uchodz─ůc─ů do Maranionu; Pil komayo i Wermejo uchodz─ů do Paragwaju.
    5.KLIMAT. W g├│rnychokolicachpowietrze┼éagodne,umiar kowane, zdrowe, na najwy┼╝szych ┼Ťnie┼╝nych wierzcho┼ékach g├│r mro┼║ne, na wschodnich r├│wninach skwarne, wilgotne.
  1. PŁODY NATURALNE. W ogóleteżsame cow niższym Peru. Przedewszystkiemwielezłotaisrebra, niemal we wszyst kich rzekach istrumieniach jest złoty piasek.
    o *2sAstex.
    1.POCHODZENIE. LudziebialiiKreole,kolorowi,mało
    Murzyn├│w, najwi─ÖcejIndyan├│w,ju┼╝toucywilizowanych,ju┼╝dzi ko, niepodlegle ┼╝yj─ůcych.
    2.LUDNO┼Ü─ć 1,000,000ÔÇô1,200,000mieszka┼äc├│w,a mianowicie:
    micszk. mieszk. LaPazÔÇŽÔÇŽ.300,000 CochabambaÔÇŽÔÇŽ250,000 Oruro . . . . . . . 80,00 ChuquisacaiStaCruz . : 200,000
    Potosi . . . . . . . 250,000
    Tom II. 60
  • 474 ÔÇô
    3.ZATRUDNIENIEIO┼ÜWIECENIE. Jakwni┼╝szymPeru. W Chuquisaca jest uniwersytet i gimnazya w La Paz. Miasto Oropesa w departamencie Kochabamba odznacza si─Ö przemys┼éem: wyrabiaj─ůtamwieletkaninbawe┼énianych.ÔÇô Lamor(Cobija) nowy, wolny port, ogniskiem jest handlu morskiego; r. 1832 wprowadzono tu towar├│w za 852,037 a wyprowadzono za 636,122 piastr├│w bitego srebra, czystego kruszcu miedzi, it.d.
    4.RELIGIA. Samikatolicy,maj─ůcyarcybiskupaitrzechbi skup├│w. Indyanie, po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci s─ů chrze┼Ťcianie.
    Gł. R 3 A Do
    Rzeczpospolita pod naczelnym rz─ůdem prezydenta. Dawniej w┼éadza prawodawcza by┼éa w r─Öku trzech izb, to jest trybun├│w, senator├│w i cenzor├│w, zniesiono je, jaki za┼Ť nast─ůpi┼é po nich sk┼éadrz─ůdudot─ůddostatecznieniewiadomo. Maby─çjednakcia┼éo
    prawodawcze,najwy┼╝szyrz─ůd,radastanuis─ůdnajwy┼╝szy. Chu quisaca (dawniej zwane Charcas lub la Plata) stolic─ů jest tego pa┼ästwa, kt├│re tak co do wewn─Ötrznego porz─ůdku jako ipost─Ö p├│w w cywilizacyiwy┼╝ejstoinadinnepo┼éudniowo-ameryka┼äskie pa┼ästwa ┼╝adnenieci─ů┼╝─ůnani├ęmd┼éugiobce.Urz─ůdzonotuszko┼éy, dano nowy pop─Öd handlowi izrobiono wszystko co si┼éy izaszczyt pa┼ästwu zapewni─ç mo┼╝e. Dochody 1832 r.wynosi┼éy: 1,710,719
    piastr├│w,wydatki:1,586,026piastr├│w.ÔÇô D┼éugjedyniewe wn─Ötrzny po odtr─ůceniu zaleg┼éych aktyw├│w 631,674 dollar├│w, tylko 738,965 piastr├│w wynosi. Si┼éa zbrojna w czasie pokoju liczy tylko 3000 ludzi.
    rv CHILI-krajemARAUKANÓW.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Od24┬░15’ÔÇô44┬░po┼éudniowejszeroko┼Ťci, aod303ÔÇô309ÔÇŁwschodniejd┼éugo┼Ťci. Granicenap├│┼énoc ÔÇô 475 ÔÇô
    Boliwia, na wschód La Plata iPatagonia, na południe i zachód wielki ocean.
    2.RoZLEG┼üO┼Ü─ćIPODZIA┼ü 6600m.k.zczegoprzy pada na 8 prowincyj w┼éa┼Ťciwego Chili, Coquimbo, Aconcagua, Santjago, Maule, Concepcion, Waldivia: Chiloe oko┼éo 5400, a na po┼éudniowyChiliczylikrajniepodleg┼éychAraukan├│w 1200m.k.
  1. GRUNT. Pod wzgl─Ödem urodzajno┼Ťci p├│┼énocne pobrze ┼╝a od po┼éudniowych wielce si─Ö r├│┼╝ni─ů: pierwsze le┼╝─ůc na spa dzistych pochy┼éo┼Ťciach And s─ů bardzo suche i ma┼éo ┼╝yzne; prze ciwniepo┼éudniowenadmorskiekrajes─ůnaderurodzajne. Przez wschodni─ů cz─Ö┼Ť─ç Chili ci─ůgn─ů si─Ö Andy, przerywane tu i owdzie przepa┼Ťciami, okryte na wysokich wierzcho┼ékach ┼Ťniegiem, na strz─Öpione wulkanami, jakoto Maypo, Peteroa, Chillan i Antuco: ostatni, po g├│rze Pik na Teneryfie i Kotopaxi, pewno jest naj ostrzej wynios┼éy. Wiele trudnych do przebycia przesmyk├│w, przez te g├│ry, prowadzi do kraju La Plata.
    Jeziora: Aculeo. Taguatagua it.d.
    Rzeki.Kopiapo, Limari,Maypo,MauleItata,Biobio,Waldivia. 4.KLIMAT. Regularneporyrokuiumiarkowane,bardzo
    zdrowepowietrze.Wiosna trwaodwrze┼Ťniadogrudnia,na st─Öpnie lato a┼╝ do ┼Ťrodka maja, pocz├¬m si─Ö deszcz zaczyna. W i a try p├│┼énocne sprowadzaj─ů deszcz a po┼éudniowe susze.
  2. P┼üODY. Cia┼éa kopalne, z┼éoto (1834:3852 grzywny), sre bro,wydatekw ostatnichlatachbardzosi─Öpowi─Ökszy┼é,gdy┼╝nie dawno znaleziono obfite jego ┼╝y┼éy, tak i┼╝ 1834 r. otrzymano go 164935 grzywien mied┼║ (1834, 77,263 cnt. a pr├│cz tego wyprowadzono 36,850 cnt. kruszcu, og├│┼éem zyskuj─ů tu rocznie z┼éota, srebra imiedzi wi─Öcej jak za 3 miliony piastr├│w), ┼╝elato.
    magnes, ┼╝ywe srebro, cyna, o┼é├│w, saletra, ha┼éun, witryol, sal miak, siarka,s├│l,w─Ögle kamienne, smo┼éa ziemna; drogie kamie nie, marmur, ┼éupek, ziemia porcelanowa, wody mineralne Ro┼Ťliny europejskie gatunki zb├│┼╝, kukuruza, ro┼Ťliny str─ůczkowe, przednie owoce, osobliwej wielko┼Ťci poziomki, konopie, len, w i no; oka, altstromerya (maj─ůca m─ůczysty korze┼ä), kadzid┼éo pehne, ÔÇô 476 ÔÇô
    czerwony cedr, drzewa farbierskie, ro┼Ťliny lekarskie, ┼╝ywice, b u dulec(zwyspchilijskich).ÔÇô Zwierz─Öta:byd┼éo,wielkiemistada mi; ┼Ťwinie,owce (zwigoniow─ůwe┼én─ů), zaj─ůce, lisy:dr├│b, g─Ösi ameryka┼äskie, strusie,┼éab─Ödzie, kolibry bobry, ryby it.d.
    ÔÇó. *2a*.
  3. POCHODZENIE. a)BialiiKreole,g┼é├│wnieludno┼Ť─çsta nowi─ůcy, b) Mestyce, kt├│rych tu nazywaj─ů Cholos (potomstwo bia┼éych i cholos nazywaj─ů chinos), najwi─Öcej zamieszkuj─ůcy pro wincye po┼éudniowe; c) Indyanie, tylko w prowincyi Valdivia, gdzie ich licz─ů do 40000, z tej liczby 13,400 ┼╝yje w zak┼éadach missyjnych. Niepoliczono tu Indyan ┼╝yj─ůcych w kraju Araukan, mi─Ödzy 37┬░15′ a 39┬░30′ po┼éudn. szer. ograniczonym zjednej strony Andami azdrugiejmorzem, kt├│rych to Indyan licz─ůjedni 80,000 a drudzy 40,000. Kraj tych Indyan nazywaj─ů Araukani─ů lub Arauco; wszelkie za┼Ť dawniejsze podania o podzialeirz─ůdzie tegokraju ocywilizacyijegomieszka┼äc├│w,s─ůbajeczne,jaksi─Ö o t├ęm przekona┼é nowy podr├│┼╝ny P├Âppig co do cywilizacyi tyle tylko wy┼╝si s─ů oni od swych s─ůsiad├│w, ┼╝e si─Ö zajmuj─ů rolnictwem, ┼╝e maj─ů sta┼ée siedziby ista┼ée domy, tudzie┼╝ okazuj─ů ┼Ťlady usi┼éo wa┼ä zaprowadzenia u siebie jakiego takiego rz─ůdu: s─ů to jednak zawsze dzicy, kt├│rzy ┼é─ůcz─ů si─Ö tylko w kupy aby lepiej rabowa─ç irozbija─çmogli. S─ůbitni,izawszeumielibroni─çprzeciwkoHisz panom sw├ęj niepodleg┼éo┼Ťci. –
  4. LUDNO┼Ü─ć. Wed┼éug Millera: 1,200,000 mieszka┼äc├│w, wed┼éug innych tylko 900,000
  5. ZATRUDNIENIE, Rolnictwo, uprawa wina: bardzo mnogi ch├│w byd┼éa (kt├│re ┼╝yje dziko, i nadzwyczajnie si─Ö pomna┼╝a); g├│rnictwo bardzo bogate. Najwydatniejsze kopalnies─ůw Kopia po, Koquimbo i Guasco. W e wszystkich prawie rzekach znaj duje si─Ö z┼éoto, i dla tego wymywanie go jest bardzo zysko wne. Wydobywanie srebra wielce si─Ö w ostatnich czasach po ÔÇô 477 ÔÇô
    dnios┼éo. Przemys┼é, lubo dot─ůd ma┼éej jeszcze wagi, jednak┼╝e w z m a ga si─Ö coraz bardziej. Lud prosty trudni si─Ö wyrabianiem gru bego sukna, pewnego rodzaju we┼énianych p┼éaszcz├│w, glinianych naczy┼ä, s─ů tak┼╝e wyrobki miedzianeiniekt├│re inne Handel morski, przy dobrych przystaniach idogodn├ęm po┼éo┼╝eniukra ju, dosy─ç jest wa┼╝ny, prowadz─ů go szczeg├│lniej zAnglikami i P├│┼énocnemi Amerykanami; maj─ů w nim tak┼╝e udzia┼é Francu zi, Niemcy, pa┼ästwa po┼éudniowej Ameryki. Najg┼é├│wniejszemi
    przedmiotamiwywozu s─ů:z┼éoto,srebro,mied┼║(50ÔÇô55,000 cnt. rocznie), kruszec miedzi, pszenica, m─ůka, owoce, konie, mu┼éy, sk├│ry, suszone mi─Öso, konopie, wyroby powro┼║nicze. G┼é├│wny port i┼Ťrodkowy punkt chilijskiego handlu jest Valparaizo, miasto licz─ůce do 30,000 mieszka┼äc├│w icoraz bardziej si─Ö powi─Öksza j─ůce. Roku 1834 zawin─Ö┼éo do niego 394 okr─Öt├│w, od kt├│rych ┼éadunku c┼éo przynios┼éo 1,241,000 piastr├│w. P├Âppig podaje warto┼Ť─ç handlu w 1832 r. 10,480,500 piastr├│w.
  6. RELIGIA, katolicka, a na jej czele biskupi w St. Jago i Concepcion. Cz─Ö┼Ť─ç Indyan├│w jest poga┼äska, uwagi godn─ů rzecz─ů
    jest, ┼╝e mi─Ödzy niemi istnieje podanie o potopie. –
    5 O┼ÜWIECENIE. Mieszka┼äcychilijscymaj─ůzdolno┼Ťciigust
    donaukisztuk,alenanizkimwtejmierzes─ůstopniu. Maj─ů ju┼╝ uniwersytet w St. Jago;tam┼╝e 2 gimnazya,szko┼éa kadet├│w
    i publiczna biblioteka, ale dopiero od 1811 roku za┼éo┼╝ono w Valparaizo pierwsz─ů drukarni─Ö, a od owego czasu wiele ju┼╝ powsta┼éoichtak┼╝ew St.Jago,irozmaiteju┼╝wychodz─ůczaso we pisma.
    (a. lt2 A D.
    Chili jest pa┼ästwem zwi─ůzkowem, kt├│rego generalny kongres, sk┼éadaj─ůcysi─Özsenatuideputowanych,miewaposiedzeniaw St. Jago. W┼éadz─Ö wykonawcz─ů piastuje prezydent, wybierany na czte rylata.ÔÇô Dochodypa┼ästwa1833r.wynosi┼éy1,685,000,awy datki1,600,000piastr├│w. Narok1836oznaczono1,840,204 ÔÇô 478 ÔÇô-
    piastr├│wwydatk├│w,a2,170,204dochod├│w. Zewn─Ötrznyd┼éug krajowy wynosi┼é 1825 r. 1 milion fun. szt. zaci─ůgniono go w A n glii,kt├│r├ęj do roku 1833 nale┼╝a┼éo si─Ö 420,000 zaleg┼éego procen tu. Z tegod┼éugu po┼╝yczono 1} miliona pa┼ästwu Peru, kt├│rych jeszcze nie odda┼éo. Wewn─Ötrznego d┼éugu up┼éacono, w ostatnich czterech(do1839r.)latach1,100,000piastr├│w. W og├│lno┼Ťci w t├ęmpa┼ästwieiwBoliwii,zewszystkichpo┼éudniowo-ameryka┼ä skichpa┼ästw,najwi─Ökszypanujeporz─ůdek.ÔÇô Si┼éazbrojnaa┼╝ dot─ůd utrzymywano 8.400 sta┼éego wojska, w ko┼äcu zmniej szonojedo3,000asi┼é─Özbrojn─ůmorsk─ůdo2okr─Öt├│w. Stolic─ů pa┼ästwa jest St. Jago licz─ůce 65,000 mieszka┼äc├│w.
    Do Chili licz─ů si─Ö 2 wyspy: Juan Fernandez, s┼éu┼╝─ůca za przy jemny dla ┼╝eglarzy wypoczynek, znana niegdy┼Ť przez Aleksandra Selkirk czyli Robinsona Crusoe, gdzie teraz za┼éo┼╝ono osad─Ö; d r u ga wielka wyspa Chiloe na kt├│r├ęj (1831 r.)by┼éo 43,805 miesz ka┼äc├│w. Dot├ęjwyspynale┼╝─ůbogatepo┼éowempere┼élosChan
    ques i archipelag Chonos. ->┬«<>ÔÇô
    w. RIO DE LA PLATA czyli Rzeczpospolita argentyńska.
    a. S * A J.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Od 20ÔÇô41┬░ po┼éud. szer. aod307ÔÇô 324″ wschod. d┼éugo┼Ťci. Za granice ma od p├│┼énocy Boliwi─ů, od wschodu Paragwaj iUragwaj, od po┼éudnia-wschodu ocean at lantycki, od po┼éudnia Patagoni─ů, od zachodu ChiliiBoliwi─ů.
    2.ROZLEG┼üO┼Ü─ćIPODZIA┼ü. Rozleg┼éo┼Ť─ç,(wed┼éugBal biego)42,700, wed┼éug innych tylko 31,500 m. kw. Ca┼ée pa┼ästwo dzieli si─Ö na 14 prowincyj Buenos-Ayres, Cordowa, Mendoza, ÔÇô 479 ÔÇô
    St. Luis, Rioja, Catamarca, Santjago de Estero, Tucuman, Salta, Jujuy, Santa F├ę, Entre Rios i Corrientes.
    3.GRUNT. Przezzachodni─ůcz─Ö┼Ť─çkrajuidziewielki┼éa┼äcuch g├│r And, kt├│rych wierzcho┼éki okryte s─ů odwiecznemi ┼Ťniegami. We wschodniejcz─Ö┼Ťciwielejestobszernychr├│wninnazwanych Pampas, na kt├│rych s─ů pustynie, obszary bezwodne, s┼éone lub s a letrzane. St─ůd ┼╝yzno┼Ť─ç grunt├│w w r├│┼╝nych miejscach jest bardzo r├│┼╝na,wog├│lno┼Ťcijednakbardzowielka. .
    Jeziora ┼üaguny Bebedero czyli Desaguadero iPorongos, s─ů s┼éone jeziora: pr├│cz tych s─ů Lago Palcipa, ┼üaguna Ybera, na wschodniej stronie Parana i wiele innych ┼üagun.
    Rzeki: a) Paragwaj, po zabraniu Parany i po przy┼é─ůczeniu si─Ö Uragwaju, zwana la Plata, bie┼╝y 460 mil przy uj┼Ťciu 20 mil szeroka mniejsze uchodz─ůce do ni├ęj rzeki Pilcomayo, Wermejo, Salado, Uragwaj iNegro: b) Rio Dolce iinne rzeki stepowe; c) Desaguadero czyli Colorado, zwana tak┼╝e Mendoza; d) Rio Negro czyli Cusu-Leuwu. –
    4.KLIMAT, rozmaityw r├│┼╝nychokolicachkraju,atozprzy czyny r├│┼╝nych po┼éo┼╝e┼ä. Na wysokich g├│rach wieczna panuje zima; na nizinach w gor─ůcym pasie niezno┼Ťne upa┼éy; ┼éagodniejsze
    jest powietrze na r├│wninach, gdy┼╝ z wysokich A n d wiej─ůce wiatry (Pamperos) ch┼éodz─ů powietrze, ale te wiatry bywaj─ů silne a n a wet nabieraj─ů cz─Östokro─ç mocy orkan├│w, przez nie jednak zdro w├ęmsi─Östajepowietrze.W Buenos-Ayreswyra┼║naju┼╝bywa zima, ale ledwo na kilka dni cienki l├│d okazuje si─Ö na wodach. Mg┼éy i chmury bywaj─ů rzadkiem zjawiskiem, atoli powietrze, mianowicie na po┼éudniu, zawsze jest wilgotne.
    5.P┼üODY. Cia┼éakopalneniecoz┼éota,srebro,mied┼║,o┼é├│w. Wielejeststrumieniijezi├│rs┼éonych wielkiete┼╝obszarygrun t├│wjakbyposypanes─ůs├│l─ůisaletr─ů.ÔÇô Rosliny:zbo┼╝e,kukuru za, fasola, ry┼╝, ogrodowiny, wino, tytu┼ä, trzcina cukrowa, bawe┼éna, maniok, bataty, konopie len, owoce (niekt├│re tylko gatunki i w niekt├│rych prowincyach), drzewa pomara┼äczowe na p├│┼énocy ca┼ée lasy stanowi─ůce, oliwki, figi, chl├ęb ┼Ťwi─Ötoja┼äski, r├│┼╝ne g a ÔÇô 480 ÔÇô
    tunkikaktus├│w;rozmaitegatunkitrzciny.ÔÇô Zwierz─Ötawielkie mi stadami byd┼éo i konie pas─ůce si─Ö dziko na nieprzejranych okiem, bezle┼Ťnych r├│wninach Pampas, owce i kozy r├│wnie┼╝ wielkiemi trzodami, kt├│re tylko same psy (oreseros) na pastwiska p─Ödz─ůizpastwisk do dom├│w sprowadzaj─ů os┼éy, mu┼éy i┼Ťwinie bardzo mnogie: lamy, wigonie, jaguary, ┼Ťmierdziele, pancerniki, mr├│wkojady, tch├│rze, kuny, ma┼épy, jelenie, tapiry, kajmany, ┼╝a by, w─Ö┼╝e, muskity, osy, mr├│wki, koszenilla, pszczo┼éy, mn├│ztwo drapie┼╝nych ptak├│w, po┼éudniowo-ameryka┼äskie strusie, mn├│┼╝two ┼éab─Ödzi, kuropatw; ryby, wieloryby.
  7. POCHODZENIE. a) Indyanie licz─ůich do 30 lud├│w m o wi─ůcych oddzielnemi j─Özykami, wi─Öksza atoli cz─Ö┼Ť─ç jest ma┼éoli cznychiblizkichwyga┼Ťnienia;b)HiszpanieiKreole c)Mesty ce,MulaciiMurzyni. Zpomi─Öszaniasi─ÖHiszpan├│wzIndyankami powstali Gauchos, pro┼Ťci pasterze byd┼éa na r├│wninach Pampas, bezustannie prawie na koniach ┼╝ycie p─Ödz─ůcy, znani ze zr─Öczno ┼Ťci w zarzucaniu arkan├│w rzemiennych (zwanych Lazo czyli Lasso).
    2.LUDNO┼Ü─ć. Rozmaiciej─ůpodaj─ůna430000,na700000 a nawet na 2,000,000) bez w─ůtpienia za wysoko), najpodobniej by─ç j├ęj mo┼╝e 700.000
    Ludno┼Ť─ç g┼é├│wniejszych miast.
    mieszk. mieszk.
    Buenos-Ayres . . 80,000ÔÇô100,000 Salta . . . . . . . 9,000 Mendoza . ÔÇŽ . . . 20,000 SanJuandelaFrontera . 8000
    CordovaÔÇŽÔÇŽÔÇŽ.14,000 CorrientesÔÇŽÔÇŽ 5,000 Tucuman . $ . 10,000-12,000 Catamarca . . . . . . 5U00
  8. ZATRUDIENIE. G┼é├│wnie ch├│w byd┼éa, w tak wielkiej ilo┼Ťci, i┼╝ na tysi─ůc sztuk byd┼éa jeden tylko przeznaczany bywa pasterz. Rolnictwo nader zaniedbane, wida─ç upraw─Ö grunt├│w tylko w blizko┼Ťci wi─Ökszych miast. W niekt├│rych okolicach na do┼Ť─ç wielk─ů stop─Ö uprawiaj─ů wino; w innych trudni─ů si─Ö praca mi g├│rniczemi. Fabryk wcale niema, najpierwszych tylko po trzeb napotka─ç si─Ö zdarzy rzemios┼éa. Najpowszechniej trudni─ů si─Ö wyrabianiem grubych tkanin we┼énianych. ÔÇô 481 ÔÇô
    Handelprowadz─ůr├│wnieznacznywewn─ůtrzjakzewn─ůtrz. Bu
    enos-Ayres głównym jest składem towarów wszystkich prowin cyj, których wywóz, 1824 r. szacowano 6,699,000, a przywóz
    11,267,622 piastr├│w; z samej Anglii przywieziono za 5,730,052, z Brazylii za 1,418,363, z p├│┼énocnej Ameryki za 1,368,768, zNiemieciHollandyiza552,187. Wywo┼╝─ů:m─ůk─Ö,wino,go rza┼ék─Ö, byd┼éo, konie, os┼éy, mu┼éy, ┼Ťwinie, wo┼éowe iko┼äskie sk├│ ry, mi─Öso, ┼é├│j, tran, we┼én─Ö owcz─ů, ko┼äski w┼éos, rogi, fiszbin. Przywo┼╝─ů: angielskie towary, stal, ┼╝elazo, we┼én─Ö, bawe┼én─Ö, stalo
    we iżelazne wyroby, kapelusze, piwo, sery, rozmaite fabrykaty z Francyi; z Brazylii: cukier, kawę, bawełnę, rum, i t. d.
  9. RELIGIA, katolicka, kt├│r─ů tak┼╝e pewna cz─Ö┼Ť─ç Indyan w y znaje; inni za┼Ť nieucywilizowani s─ů poganie.
  10. OŚWIECENIE, w niektórych prowincyach coraz większe
    czyni post─Öpy, szczeg├│lniej za┼Ť Buenos-Ayres jest g┼é├│wnym jego ogniskiem, gdzie nie tylko jest najpierwszy w ca┼éej po┼éudniowej Ameryce uniwersytet ze znaczn─ů bibliotek─ů i gwiazdarni─ů, ale nadto istnieje wiele uczonych towarzystw iakademij. Uniwersy tet w Cordova, niegdy┼Ť s┼éawny teraz chili si─Ö do upadku. Roku 1826 wychodzi┼éo w Buenos-Ayres 17 pism peryodycznych, a te raz licz─ů 6 ksi─Ögarni, 6 drukarni i2 litografie.
  • * 3 4 D.
    Jest to zwi─ůzkowe pa┼ästwo, atoli ┼é─ůcz─ůce cz─Ö┼Ťci jego przymie rze nie do┼Ť─ç jeszcze jest mocne. Siedlisko og├│lnego, prawodaw czegokongressujestwstolicyBuenos-Ayres. Prezydentobierany
    na lat 5 przez zwi─ůzkowe prowincye ma w┼éadz─Ö wykonawcz─ů. Z reszt─ů ka┼╝de ze 14 pa┼ästw zwi─ůzkowych rz─ůdzi si─Ö u siebie sposobem republika┼äskim. Finanse smutny przedstawiaj─ů obraz albowiem wydatki daleko s─ů wi─Öksze od przychod├│w dla tego ci─Ö┼╝─ů na t├ęm pa┼ästwie wielkie d┼éugi, kt├│re teraz dochodzi─ç maj─ů 42milion├│wdolar├│w. Roku1834przychodyczyni┼éy5,270,000
    a wydatki 10,151,000 dolar├│w. Si┼éa zbrojna nie licz─ůc gwardyi Tom II. 61 ÔÇô 482 ÔÇô
    obywatelskiej imilicyi, wynosiła 1826 r. 12,143 stałego woj ska. Marynarka: 15 mniejszych statków.
    ÔÇô-ÔÇó>@<>-
    +N ┼×\_.
    vI BRAZYLIA.
    A. S!!!AJ.
    1.PO┼üO┼╗ENIE. Od308ÔÇô343wsch.d┼éugaod4p├│┼én.
    ÔÇô33┬░ po┼éud. szer. Granicami s─ů na p├│┼énocy rzeczypospolite
    kolumbijskie Wenezuela, Gujana iocean antlantycki; na wschodzie i południu-wschodzie, także ocean atlantycki; na południu-za
    chodzie izachodzie Urugwaj, Paragwaj, Boliwia, Peru ikolum bijska rzecz pospolita Ecuador. ÔÇô 483 ÔÇô
    2.PODZIAŁ. Całepaństwodzielisięna18prowincyj: Para, Maranhao, Piauhy, Ceara, Rio grande do Norte, Parahyba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, Bahia, Espiritu Santo, Rio-Ja neiro, San Paulo, Santa Catarina, Rio grande do Sul, Minasge raes, Goyaz, Matto-grosso.
    3.ROZLEG┼üO┼Ü─ć. Naznaczaj─ůjejzwykle130ÔÇô140000 mil kw.; ale wed┼éug najbli┼╝ej podobnych do prawdy poda┼ä w y nosi 132,000 mil kwadr. Z czego przypada w szczeg├│lno┼Ťci na prowincye:
    m. kw. m. kw. Para . . . . . . . . 52,000 BahiaÔÇŽÔÇŽÔÇŽ 2,600 Maranhao. – . . . . . 3,200 EspirituSauto . . . . . 1,800
    Piauhy ÔÇŽÔÇŽ.4,000 Rio-JaneiroÔÇŽÔÇŽ 800 Ceara.-ÔÇŽÔÇŽ 1,400 SanPauloÔÇŽÔÇŽ8,300 Rio-grandeÔÇŽÔÇŽ 1,600 SantaCatarina. . . . . 720
    ÔÇóParahybaÔÇŽÔÇŽ. 1,000 RiograndedoSul ÔÇŽ 2,800 Pernambuco . . . . . . 6,000 Minasgeraes. . . . . . 12,000 AlagoasÔÇŽÔÇŽ.. 900 GoyazÔÇŽÔÇŽ..15,000 SergipeÔÇŽÔÇŽ. 900 MattogrossoÔÇŽÔÇŽ- 22,000
  1. Grunt. – Cz─Ö┼Ť─ç p├│┼énocn─ů tego wspania┼éego kraju sk┼éadaj─ů nieogarnione r├│wniny, okryte zawsze zielonemi, obszernemi la
    sami, pe┼éne ┼╝yzn├ęj paszy dla niezliczonych trz├│d, a podczas peryo dycznych zalew├│w prawie na nieprzejrzane zamieniaj─ůce si─Ö morze. Te to wylewy nadaj─ů temu gruntowi wielk─ů ┼╝yzno┼Ť─ç; ale ma┼éo tujeszcze ziemi poruszon├ęj zosta┼éo p┼éugiem, gdzie niegdzie tylkopo nabrze┼╝achmorskichwidzie─çsi─Ödajerolnictwo:drug─ů cz─Ö┼Ť─ç Brazylii zajmuj─ů pomorza na ca┼é├ęj wschodniej jej stronie tu jest bujna wegetacya izachwyca oko pi─Ökna przemiana dolin, g├│r iodwiecznych las├│w, przerzni─Ötych wielu wi─Ökszemi imniej szemi rzekami trzeci─ů cz─Ö┼Ťci─ů jest kraj wysoki, skalisty,po naj wi─Ökszej cz─Ö┼Ťci go┼éy, sk┼éadaj─ůcy si─Ö ze ┼Ťrodkowych prowincyj tu
    jest wiele wysokich p┼éaszczyzn (zwanych campos), ta tak┼╝e cz─Ö┼Ť─ç s┼éawnajestbogactwemr├│┼╝nychcia┼ékopalnych.ÔÇô G├│ry:brazy lia┼äskie nie maj─ů ┼╝adnego zwi─ůzku z Andami, s─ů daleko ni┼╝sze i nigdzie nie dosi─Ögaj─ů granicy wiecznych ┼Ťnieg├│w. Sk┼éadaj─ů si─Ö za┼Ť ze trzech g┼é├│wnych ┼éa┼äcuch├│w, ci─ůgn─ůcych si─Ö od p├│┼énocy ÔÇô 484 ÔÇô
    kupo┼éudniowi. ┼Ürodkowynazywasi─ÖSerradoEspinha├žo,wscho
    dni Serra do Mar czyli łańcuch nadmorski, a zachodni, najniższy
    nazywaj─ů Serra dos Vertentes (g├│ry wody rozdzielaj─ůce, gdy┼╝ w o
    dy rzekAmazo┼äskiejiTokantynuoddzielaj─ůod w├│d rzekS.Fran
    ciszka,ParanyiParagwaju). G├│rySerradeMantiqueira,nale┼╝─ůce
    do┼éa┼äcuchaEspinha├žo s─ůnajwy┼╝sze,ir├│wniejakg├│raItacolumi,
    dochodz─ů 5,700 wysoko┼Ťci. Nowsi jednak podr├│┼╝ni znale┼║─ç mieli
    jeszcze wy┼╝sze g├│ry, kt├│re o 1800 przewy┼╝sza─ç maj─ů g├│r─Ö Itacolumi. –
    Przyg├│rki: Oranga, Capo do Norte. S. Roch, Frio.
    Zatoki Pin─Öon, Wszystkich Swi─Ötych, S. Ducha (Espiritusan
    to), Rio-Janeiro.
    Jeziora: same tylkomałe; Patos, 35 mil długie,9 szerokie
    jest ┼éagun─ů.
    Rzeki: Maranion, Gran Para (dawniej Tokantyn), Rio Francisco,
    Paragwaj, Parana, Urugwaj Wpadaj─ůce do Maranionu rzeki s─ů: Yupura, Rio Negro, wraz z Riobranko czyli Parym─ů, Yawary, Yurua, Yutai, Tefe, Purus (Chibara), Madeira, Topayoso, Xin
    gu. ┼╣r├│d┼éowe rzeki Madeity s─ů: Beni, Mamor├ę i Guapore czyli
    Itenez.GranParapowstajezTokantynuiAraguai. Rzekipo
    brze┼╝ne: Oyapok, Maranhao (dawniej zwana Marim), Itapicuru,
    Paranahiba, Jaguaribe, Rio grande do Norte, Rio Parahiba do
    Norte, Paragua├žu, Contas, Pardo, Belmonte, Doce, Parahiba do Sul i t. d.
    5.KLIMAT. Pomimo┼╝ewi─Ökszacz─Ö┼Ť─çtegokrajule┼╝ywpa sie gor─ůcym, jednak┼╝e wschodnie morskie wiatry i wiele prze rzymaj─ůcych go g├│r, tudzie┼╝ obszerne lasy i liczne rzeki ┼éagodz─ů gor─ůco┼Ť─çpowietrza Krajenadmorskiezprzyczynyci─ůgn─ůcych
    z nad morza wiatr├│w, szczeg├│lniej zalecaj─ů si─Ö zdrow├ęm powie trzem. Dwie tylko bywaj─ů tam pory roku, sucha imokra.
    6.PŁODY. Ciałakopalnezłoto(wrzekachigórach:od 1600 do 1820 r. otrzymano go ogółem 63,417 arobów, warto
    ┼Ťci4,333,815,568 z┼ép.); srebra ma┼éo, platyna, mied┼║, ┼╝elazo, o┼é├│w, cyna, ┼╝ywe srebro, antymon, siarka, s├│l morska ikopalna, ÔÇô 485 ÔÇô
    saletra, hałun, wiele kosztownych dyamentów (w rzekach iko
    palniach, od 1740ÔÇô1822 r. zebrano ich 3 miliony karat├│w,
    z temi za┼Ť kt├│re ukradkowo wyprowadzono, pewno liczy─ç mo┼╝na
    6,430,000 karat├│w, teraz otrzymuj─ů rocznio, ┼Ťrednio 12,000
    karat├│w), wiele jest tak┼╝e innych klejnot├│w.ÔÇô Ro┼Ťliny ry┼╝,
    zboże, kukuruza, len, konopie, tytuń, yams, bataty, kakao, c u
    kier, kawa, indygo, pieprz, imbir, wino, owoce, mn├│ztwo roz
    maitych gatunk├│w mi─Ödzyzwrotnikowych owoc├│w, paragwajska
    herbata, kassya, jalapa, sassaparylla, ipekakuana, pisang, china,
    bawełna, wanilla, fernambuk (drzewo), gumma, balsam; teraz
    nawet zpomy┼Ťlnym skutkiem hodowa─ç zacz─Öto chi┼äsk─ů herbat─Ö.
    Zwierzęta: wielkie stada bydła, paki, małpy, tapiry, leniwce,
    pancernikiiszablogrzbiety,jeżoźwierze, kajmany, żółwie, ryby
    (między któremi żarłoczna tak zwana piranha), wieloryby iwiele
    fok, mn├│ztwo pi─Öknie ubarwionego ptastwa, kolibry, tukany,
    papugi, amerykańskie strusie, ogromne węże, grzechotniki, k o
    szenilla, pszczoły, mrówki, muskity iwiele innych dokuczliwych owadów.
    ÔÇó 22a┼Ťrex.
    1.POCHODZENIE. a)Indyanieludygłówne,amianowi
    cie: Botokudy, Purysy, Mankojos czyli Kamakans, Koroados, P a
    tachos, Koropos, Kayapos, Chawantes, Kamekrans, Xerentes,
    Guaykurus. Cz─Ö┼Ť─çIndyanpodbita,zajmujesi─Öupraw─ůroli,wi─Ö
    ksz─ů za┼Ť cz─Ö┼Ť─ç niepodleg┼é─ů nazywaj─ů og├│lnie Tapuyas czyli G e n
    tios. b) Europejczycy, szczeg├│lniej Portugalczycy i Kreole. Jest
    tu szwajcarska kolonia Nowy-Frejburg, ale ta upada, założyli
    tak┼╝e koloni─ů Niemcy i Francuzi pod imieniem Leopoldyna. c)
    Murzyni (około 2,100,000 niewolników); d) kolorowi:. e) w y
    chodcy Chińscy.
    2.LUDNO┼Ü─ć. Wed┼éugnowo-sporz─ůdzonegowRio-Janeiro
    spisu,liczbamieszka┼äc├│wwynosi─çma 5,735,502g┼é├│w. Wed┼éug tego┼╝ spisu nast─Öpuj─ůca jest ludno┼Ť─ç prowincyj. PiauhyÔÇŽÔÇŽ. 76,000
    ÔÇô 486 ÔÇô
    mieszk. Bahia ÔÇŽÔÇŽ..700,400 Espiritu Santo . . . . 162,000 Rio-Janeiro ÔÇŽ..816,000 Ceara. . ÔÇŽ..324,718 SanPauloÔÇŽÔÇŽ375,000 Rio-grande do Norte .. . 100,000 Santa Catarina . . . . 96,000
    ParahybaÔÇŽÔÇŽ311,000 RiograndedoSulÔÇŽ197.000 Pernambuco . . . . . 760,000 Minasgeraes . . . . . 720,000
    AlagoasÔÇŽÔÇŽ.295,747 Goyaz ÔÇŽÔÇŽ.200,000 SergipeÔÇŽÔÇŽ.146,000 MattogrossoÔÇŽ..114,000
    Rio-Janeiro . . 180,000ÔÇô210,000 Bahia – . . . 120,000ÔÇô180,000 Pernambuco . . . . . 62,000 Sergipe . . . . 20,000 ÔÇô 36,000 San Paulo . . . 18,000ÔÇô30,00
    3.ZATRUDNIENIE. Ch├│wbyd┼éaniemaltakwielkijakwLa Plata, ale mniejsze z niego korzy┼Ťci, mi─Öso bowiem prawie bez ┼╝adnego jest u┼╝ytku i tylko dla sk├│ry byd┼éo bij─ů. Pewna cz─Ö┼Ť─ç mieszka┼äc├│w trudni si─Ö rolnictwem, wi─Öksz─ůatolijegocz─Ö┼Ť─çsta nowi─ů plantacye. Czynnie zajmuj─ů si─Ö g├│rnictwem, szczeg├│lniej wMinas,Mattogrosso,Goyaz,BahiaiSt.Paulo. Rz─ůdpobiera z g├│rnictwa pi─ůt─ů cz─Ö┼Ť─ç dochod├│w. Fabrykacya d┼éugo w zarodzie pozostaj─ůca,terazcorazbardziejsi─Öwzmaga s─ůju┼╝fabrykicu kru, bawe┼éniane i ┼╝aglowego p┼é├│tna, wielka fabryka broni, i w y sokie piece, ale wyroby fabryk w og├│le s─ů ma┼éoznaczne.
    Handel, dawniej bardzo uciskany, teraz nie ma┼éej jest wagi, szczeg├│lniej za┼Ť handel morski, dla kt├│rego wiele ibardzo dogo dnych jest port├│w; najwi─Öcej zajmuj─ů si─Ö nim Anglicy, P├│┼énocni Amerykanie, Portugalia, Francya, Niemcy, Hollandya it.d. R o ku 1836 zawin─Ö┼éo do Rio-Janeiro 569 okr─Öt├│w z ┼éadunkiem
    126,243 beczek, a wypłynęło ich 528, z ładunkiem 113,423
    beczek. Przywóz wynosił 89,288,000 franków (przeszło 32 mil.
    zAnglii; 15 ipół mil. ze Stanów Zjednoczonych) a wywóz szaco wano62,415,340fr.(międzyktóremi33,925,000zakawę). Cło
    uczyni┼éo 17,667,000 frank. dochodu. Przedmiotami wywozu s─ů:
  • mieszk. ParaÔÇŽÔÇŽ..315,783 MaranhaoÔÇŽÔÇŽ236,000
    Ludno┼Ť─ç g┼é├│wniejszych miast: mieszk. .
    mieszk. Para . . . . . . . . 31,100 SanLuis ÔÇŽÔÇŽ 27,000 Aracati . . . . . 9,000ÔÇô26,00 Willabella . . . .11,000ÔÇô25,000 ÔÇô 487 ÔÇô
    złoto, dyamenty, drogie kamienie (rubiny, szafiry, beryle, chry zoberyle, ametysty, turmaliny, topazy), cukier, tytuń, rum, kawa, bawełna, wanilla, kakao, farbierskie drzewo, różne kosztowne
    gatunki drzewa,ro┼Ťlinylekarskie,ry┼╝,gumma, balsam,tran,fisz bin,sk├│ry,rogibawole,szylkret,wosk. Wprowadzaj─ůza┼Ťeuro pejskie wyroby, metalowe naczynia inarz─Ödzia, wino, oliw─Ö, so lone ryby it.p. Zakazany wprawdzie zosta┼é prawem handel niewolnikami, potajemnie jednak trwa jeszcze. Roku 1836 przy by┼éo oko┼éo 150 okr─Öt├│w od brzeg├│w afryka┼äskich, isprowadzono na nich do 40,000 Murzyn├│w. G┼é├│wnemi handlowemi miastami s─ů: Rio-Janeiro, Bahia, Pernambuco iBelem.
  1. RELIGIA katolicka, a na czelej├ęj arcybiskup io┼Ťmiu bi skup├│w. Wiele Indyan ┼╝yjejeszcze w poga┼ästwie.
    5.OSWIECENIE. Wieleterazpo┼Ťwi─Öcaj─ůmustara┼ä,ipod tymwzgl─Ödem Brazyliawielcesi─Özmieni┼éa;atoliwielejeszczepo zostaje do czynienia. W e wszystkich sto┼éecznych miastach pro wincyalnych i po wi─Ökszych miastach s─ů szko┼éy pocz─ůtkowe i gimnazya; w Rio-JaneiroiSantPaulo s─ůuniwersytety,szko┼éy chi┼äskie w Bahia iRio-Janeiro, w ostatniem tak┼╝e mie┼Ťcie szko ┼éa sztuk pi─Öknych, szko┼éa wojskowa, prawa, szko┼éa historyi n a turaln├ęj, ┼╝eglugi, obserwatoryum, ogr├│d botaniczny, biblioteka, wiele drukarni i ksi─Ögarni. Roku 1832 wychodzi┼éo 15 pism czasowych, 5 w Bahia, i 5 w Pernambuco.
    Ga, R 3 A D.
    Konstytucyjno-dziedzicznecesarstwo. Zgromadzenieprawo dawcze sk┼éada si─Ö z senatu (kt├│rego cz┼éonkowie s─ů do┼╝ywotni) i zizby deputowanych. Roku 1834 w ├│wczasowej ustawie cesar skiej wielka zasz┼éa zmiana, przez kt├│r─ů pa┼ästwo to wielce si─Ö zbli┼╝y┼éo podobie┼ästwem do Zjednoczonych Stan├│w p├│┼énocnej Ameryki. Po wszystkich prowincyach zaprowadzono zgromadze nia prowincyalne. – ÔÇô 488 ÔÇô
    Cesarzem tera┼║niejszym jest Piotr II, zportugalskiego domu
    Braganza, ipo doj┼Ťciu pe┼énoletno┼Ťci, obj─ů┼é sam rz─ůdy dnia 23
    lipca, 1840 r. Tytuł jego jest konstytucyjny cesarz Brazylii,
    stateczny obro┼äca Brazylii. Stolic─ů i rezydency─ů Rio-Janeiro; mieszkania cesarskie w St. Christovao iBoavista. Ordery: S. P i o
    tra ustanowiony 1826 r.; order R├│┼╝y, postanowiony 1829 r.ÔÇô Najwy┼╝sz─ůw┼éadz─ůrz─ůdz─ůc─ůjestMinisterstwostanu.ÔÇô Dochody pa┼ästwa. ┼Ürednio, wed┼éug obrachowania od 1836ÔÇô1839 ro cznie 13,663,000, a wydatki 13,622,000 dolar├│w. D┼éug kra jowy wynosi┼é 1834 r. 68,378,166 dollar├│w i 6000 conto de reis. Si┼éa zbrojna l─ůdowa, wed┼éug etatu sk┼éada─ç si─Ö mia┼éa z 15,000 ludzi sta┼éego wojska, z czego ledwo po┼éowa i to w la dajakimjeststanie.ÔÇô Si┼é─Özbrojn─ůmorsk─ůstanowi┼éy1831r. 2 liniowe okr─Öty, 10 fregat, 10 korwet i25 innych statk├│w.
    -ÔÇóQ<>-
    vII.PARAGWAJ. 4A, SRAJ,
    Po┼éo┼╝enie. Od 20ÔÇô27┬░ po┼éud. szer. aod 314ÔÇô324┬░ wscho dni├ęj d┼éug. Le┼╝y mi─Ödzy Brazyli─ů, pa┼ästwem La Plata iBoliwi─ů. Podzia┼é o┼Ťm departament├│w: Assumcio, Villarica, Santjago, Concepcio,Kuruguataj,Kandelaria,St.Fernando,S Hermene gildo.Rozleg┼éo┼Ť─ç7000m.kw.ÔÇô Grunt:przerzynaj─ůkrajg├│ry Amambay; zreszt─ů dostatek wody, ziemia ┼╝yzna.ÔÇô Rzeki Para gwajiParana.ÔÇôKlimat;przyjemnyibardzozdrowy.ÔÇô P┼éody: Pi─Ökne gatunki drzewa, cukier, kawa, tytu├í, herbata paragwaj ska czyli Yerba (g┼é├│wny produkt), bawe┼éna, indygo, ry┼╝, k u k u ruza, zbo┼╝e, przednie po┼éudniowe owoce, pisang, kokosowe orzechy, wino, kakao, wiele byd┼éa, owce, konie, ptastwo rozma itych gatunk├│w, mn├│ztwo ryb: tudzie┼╝ z┼éoto, srebro, mied┼║, pla
    tyna i ┼╝ywe srebro. I lig ***
    **
    | 1)* 1|
    MM!|
    |
    |-
    ||-V IW| |* #* \n”
    m┬ž
    ÔÇô 489 ÔÇô
    ÔÇó 2sasivx. a) Indyanie,b)Mestyce;c)zreszt─ůKreole. Wszyscy katoli cy. Og├│┼é ich podaj─ů na 5ÔÇô600,000 mieszka┼äc├│w trudni─ůcych si─Öprz─Ödzeniemjedwabiuibawe┼ény. Handelzagranicznynader ograniczony, albowiem wst─Öp do kraju wszystkim cudzozi mcom podkar─ůwi─Özieniajestzabroniony.Terazjednaksurowy dawniej szy zakaz ma by─ç nieco zwolniony, ale handel dozwolony jest tylko z Brazyli─ů iodbywa si─Ö w dw├│ch jedynie miastach, w Ytapua na po┼éudniu iw Nueva-Coimbra na p├│┼énocy. Wywo┼╝─ů: bawe┼é n─Ö, tytu┼ä, sk├│ry, paragwajsk─ů herbat─Ö, po┼éudniowe owoce, aptecz nero┼Ťliny,drzewo. Sto┼éecznemmiastemAssumpciolicz─ůce12ÔÇô 16,000 mieszka┼äc├│w. Q. B3ADo N i e o g r a n i c z e n i e m o n a r c h i c z n y ; p a n u j ─ů c y m d o 1 8 3 7 r. b y ┼é d o ktor Francia, tytu┼éuj─ůcy si─Ö dyktatorem Paragwaju.ÔÇô Dochody, niewiadome, tyle tylko pewna ┼╝e s─ů wi─Öksze ni┼╝ wydatki, dla tego te┼╝ pa┼ästwo to nie ma d┼éugu. Si┼éa zbrojna: 15,000 sta┼éego wojska pr├│cz milicyi z kt├│r─ů si┼éa zbrojna wynosi─ç mo┼╝e 50,000 Flotyllask┼éadasi─Öz20 ma┼éych statk├│w,uzbrojonych88 dzia┼éa mi zosad─ů 850 ludzi. – – ÔÇôÔÇóQÔÇó VIII. Wschodnia rzeczpospolita URUGWAJ (M0NTEW IDE0). ÔÇó.
    Po┼éo┼╝enie: od 2 7 ÔÇô 3 5 ┬░ po┼éud. szer. (pod┼éug Izabella tylko od 30ÔÇô35 po┼éud.szer.)aod319ÔÇô325ÔÇŁwschod.d┼éug.mi─Ödzy
    $
    -}
    |!!! %ÔÇó
    ┬ž7 |||
    14 |
    ÔÇó
    Tom u 62
  • 490 ÔÇô
    pa┼ästwem La Plata, Brazyli─ů, tak nazwanym krajem neutralnym le┼╝─ůcym mi─Ödzy ┼éagun─ů Mirim amorzem),ioceanem.ÔÇô Podzia┼é: 9 departament├│w, Montewideo, Maldonado, Kanelones; San Jos├ę, Kolonia,Soriano,Paisandu,Durango,Cerro-Largo.ÔÇô Rozle g┼éo┼Ť─ç: 10,565 mil kw. (wed┼éug Izabella tylko 6750 mil kwadr) Grunt: po nad morzem p┼éaski, we ┼Ťrodku wysoka p┼éaszczyzna zwieluwzg├│rzami.ÔÇô Wody:jeziora;┼éagunaMirim,Lagoa Manquera.ÔÇô Rzeki: la Plata, Urugway, Rio Negro, Ybikuy.ÔÇô Klimat: takijak w Buenos-Ayres.ÔÇô P┼éody naturalne ┼Ťlady z┼éota, o┼é├│w i┼╝elazo, ry┼╝, tytu┼ä, kakao, bawe┼éna, drzewo farbierskie, domowe zwierz─Ötaeuropejskie,jaguary,kaguary,dzikiepsy,pa pugi, kuropatwy, po┼éudniowo-ameryka┼äskie strusie.
    o. *2sasiex.
    Indyanie, zpomi─Ödzy kt├│rych dzicy Charruas prawie ca┼ékiem ju┼╝ zag┼éadzeni zostali, Kreole iBiali prawie wszyscy katolicy, og├│┼éem 175,000 a wed┼éug innych tylko 80,000 (pod┼éug Iza bella 70,000 w 26 osadach), trudni─ůcy si─Ö upraw─ů roli, a szcze g├│lni├ęj chowem byd┼éa. Przemys┼é w kolebce jeszcze, wa┼╝niejszy od niego jest handel, dla kt├│rego po┼éo┼╝enie kraju nader jest przyjazne. Stolica Montewideo, z 15,000 mieszka┼äc├│w, znaczny
    prowadzi handel na morzu z wiel─ů europejskiemi narodami, p├│┼é nocnemi Amerykanami i Brazylianami. Roku 1830 zawin─Ö┼éo do ni├ęj 586 okr─Öt├│w; warto┼Ť─ç wywozu szacowana by┼éa 2,586,647 aprzywozu 2,626,514 piastr├│w. Wyprowadzano szczeg├│lniej: ┼é├│j,sk├│ry,suszonemi─Öso,rogiit.d.awprowadzano r─Ökodzie ┼éa, cukier, kaw─Ö it. d. Coraz bardziej wznosz─ůca si─Ö osada Pai sandu, licz─ůca 5000 mieszka┼äc├│w, znaczny prowadzi handel W ka┼╝dejze26osadutrzymujerz─ůdpocz─ůtkow─ůszko┼é─Öwed┼éug metody,wzajemnego nauczania.
    Gł. JR3A)D,
    W skutek traktatu mi─Ödzy Brazyli─ů a pa┼ästwem La Plata (w 1828 r) pozosta┼éa niepodleg┼éa rzeczpospolita pod rz─ůdem ÔÇô 491 ÔÇô
    dw├│ch izb(jedna z 9 senator├│w, druga z 29 deputowanych) i naczelnego prezydenta.ÔÇô Dochody, 1830 r. wynosi┼éy: 800,323 dollary.ÔÇô Wydatki:1,013,484dolary.D┼éugpubliczny,1836r. 1,144,231dollar├│w.ÔÇô Si┼éazbrojnask┼éadasi─Öz400ludzista
    ┼éego wojska, iwreszcie z gwardyi obywatelskiej. –
    -ÔÇó–>@<>-
    Ix K0I0NIE GUJANA
    bez Kolumbijskich i Brazylijskich cz─Ö┼Ťci. 4A. & R A J.
    Po┼éo┼╝enie. Od318ÔÇô327*wsch.d┼éuga1┬░20’ÔÇô7┬░36’p├│┼én. szer. otoczone oceanem atlantyckim, tudzie┼╝ kolumbijsk─ů ibra zylijsk─ů Gujan─ů. Rozleg┼éo┼Ť─ç: z nieznanemi wewn─ůtrz pustyniami oko┼éo 7000 m. kw. z czego zajmuje cz─Ö┼Ť─ç angielska 2700, hol lenderska2800afrancuzkaGujana1500m.k.ÔÇô Gruntpo brze┼╝anizkie,cz─Östokro─çdokilkumilmorzemzalewane,ku ┼Ťrod kowi, mianowicie ku zachodowi, kraj coraz wy┼╝szy ig├│rzystszy. ┼Ürodek, po wi─Ökszej cz─Ö┼Ťcijeszcze nieznany, okryty jest g─Öste mi lasami ig├│rami kt├│re ma┼éo jeszcze s─ů znane ibywaj─ů tylko og├│ln├ęm imieniem Parime czyli g├│ry guja┼äskie oznaczane. Zdaje si─Ö ┼╝e te g├│ry nie tworz─ů ┼éa┼äcuch├│w, ale oddzielne pod r├│┼╝nemiimionamistanowi─ůgrupy. Najwy┼╝sz─ůpodobnojestg├│ra Maraguaca, kt├│rej wysoko┼Ť─ç podr├│┼╝ny Schaumburg, co si─Ö naj dalej w g┼é─ůb tego kraju przedar┼é, naznacza 11,000″ Okolice uprawne malowniczy przedstawiaj─ů widok, is─ů nader ┼╝yzne.ÔÇô Rzeki: Essekwebo (z rzekami Rupunuwini, Mazarony iKujuny), Demerary, Berbice, Korentyn; Surinam, Maroni, Oyapok.ÔÇô Je ziora: Amuku, na najwy┼╝szym grzbiecie g├│r Parima, kt├│re zwie dzi┼épomienionySchaumburgÔÇô Podzia┼é a)angielskaGujana, ÔÇô 492 ÔÇô
    zawieraj─ůca gubernie Essekwebo, tudzie┼╝ Berbice i Demerary b) hollenderska Gujana, zajmuj─ůca Surinam: c) francuzka Gujana czyliCayenna.ÔÇô Klimat:gor─ůcy,izprzyczynywylew├│wiw├│d stoj─ůcych wilgotny, niezdrowy. Z dw├│ch p├│r roku ka┼╝da wraca dwa razy; czas d┼éugich deszcz├│w ci─ůgnie si─Ö od marca a┼╝ do sierpnia; d┼éuga za┼Ť susza trwa od sierpnia do grudnia; kr├│tkie deszcze,wstyczniu,kr├│tkasuszawlutym.ÔÇô P┼éody:cukier,ka wa, kakao, bawe┼éna, wanilla, indygo, orlean, ry┼╝,tytu┼ä, gwo┼║ dziki, maniok, yam, kassya, ipekakuana, gumma, balsam, r├│┼╝ne gatunki drzewa, mi─Ödzy kt├│remi osobliwsze drzewo Mora, s w e mi jak s┼éupy prostemi, g┼éadkiemi pniami; na uwag─Ö tak┼╝e zas┼éu guje ro┼Ťlina odkryta przez Schaumburga i przez niego nazwana Wictoria-Regina, prawdziwy cud ro┼Ťlinny dla swych li┼Ťci kt├│re maj─ů 5-6 st├│pw przeci─Öciu,tudzie┼╝dlaswego wspania┼éego kwia tu europejskie domowe zwierz─Öta, wiele ma┼ép idzikich zwierz─ůt,
    jakiemi s─ů:jaguary, tapiry,pancerniki,mr├│wkojady, sarny, ptaki, workoszczury, olbrzymie w─Ö┼╝e, grzechotniki, osobliwsze ┼╝aby, szylkrety, kajmany, mn├│ztwo pi─Ökno-pi├│rych ptak├│w, muskity, szara┼äcza, termity, dzikie pszczo┼éy, rozmaite ryby.
    9
  1. ┬ž$$$$$\$f$$.
    Pochodzenie. a) Europejczycy: Anglicy. Hollendrzy, Francuzi, tudzie┼╝ ┼╝ydzi; b) krajowcy: Karybe, Akkawai, Warow, Makuzy, Parawuni,Attarayo,Attamaka,Arawaki,Galibisit.d. Wi─Öksza cz─Ö┼Ť─ç tych indyjskich pokole┼ä ju┼╝ z ma┼éej sk┼éada si─Öliczby g┼é├│w, najliczniejsze z w a n e O y a m p i s m a jeszcze 3 ÔÇô 1 0 0 0 ludzi. c) M u rzyni (ju┼╝to niewolnicy, ju┼╝ wolni do kt├│rych nale┼╝─ů Maron Murzyni, niepodlegle si─Ö rz─ůdz─ůcy, dla kolonist├│w bardzo niebez pieczni);d)kolorowi.ÔÇô Ludno┼Ť─ç;wposiad┼éo┼Ťciachangielskich 3.550bia┼éych,7.150kolorowych,96,000Murzyn├│w, terazwol nych, razem 106,700 mieszka┼äc├│w w posiad┼éo┼Ťciach hollender skich:2,000bia┼éych,3000 mulat├│wiwolnychMurzyn├│w,63000
    niewolnik├│w,og├│┼éem68,000;w posiad┼éo┼Ťciachfrancuzkich,3,786 ÔÇô 493 ÔÇô
    wolnych,a19,261niewolnik├│w.ÔÇô ZatrudnienieuIndyanry bo┼é├│wstwo, polowanie ipo cz─Ö┼Ťci rolnictwo, kt├│r├ęm si─Ö zajmu j─ů kobiety. Koloni┼Ťci oddaj─ů si─Ö cali uprawie w plantacyach. W Gujanieangielskiej,wynosi┼ézbi├│rp┼éod├│wwlatachod1829
    1831: cukru 262,709,559 funt├│w, kawy 7.059,431 funt├│w i 2,252,557 fun. bawe┼ény w koloniach hollenderskich (1827 r.) 15,699,796 f cukru, 6,211,117 f.kawy, 1,376,140 bawe┼ény i 80,967 kakao; posiad┼éo┼Ťci francuzkie wyda┼éy (1819 r.); kawy 59,904, cukru 197,978, bawe┼ény 383,246, i kakao 58,388 f. W stosunkutakwielkiejprodukcyiodpowiedniejestzakrz─ůtnie nie w handlu, itak 1832 r.wyprowadzono zGujany angielskiejdo Anglii: cukru 924,221 cnt., kawy 3,576,754 f, rumu 2,540,000 gallon├│w, syropu cukrowego 2.200,000 gallon├│w, a bawe┼ény 1,538,783 f Z Demerary iEssekwebo warto┼Ť─ç wywozu w 1830 r. szacowano 1,835,704, az Berbice (1831 r.),323,837, og├│┼éem z angielskiej Gujany 2,159,541 f. szt. kiedy przyw├│z wart by┼é tylko 895,705 f szt.: znaczny jest tak┼╝e handel Gujany hollen derski├ęj. Co do Gujany francuzki├ęj, wyw├│z 1836 roku ceniono:
    3.552,423, a przyw├│z 3,202.519 frank├│w. Gujan─ů francuzk─ů p o dzielon─ů na kantony, zarz─ůdza gubernator mieszkaj─ůcy w Cayenne. Gujana holenderska dziel─ůca si─Ö na 8 okr─Ög├│w zostaje podobnie┼╝ pod zarz─ůdem gubernatora zamieszka┼éego w Paramaribo. Dwie kolonieangielskie Demerary iEssekwebo sk┼éadaj─ůjedn─Öguber ni─ů, kt├│r├ęj gubernator mieszka w Georgetown (niegdy┼Ť za Hollen dr├│w nazywaj─ůc├ęm si─Ö Stabroek), prowincy─ů Berbice rz─ůdzi p o d gubernator kt├│rego rezydency─ů Nowy-Amsterdam.
    ┬╗ PATA60NIA.
    ÔÇó SÔÇóAJ.ÔÇÖ
    Po┼éo┼╝enie. Od 35ÔÇô54┬░ szer. a od 302ÔÇô318″ wsch. d┼éug. Kraj ten le┼╝y na samym ko┼äcu po┼éudniowej Ameryki, graniczy: ÔÇô 494 ÔÇô
    na północ z La Plata, na wschód zoceanem antlantyckim, na
    po┼éudnie z cie┼Ťnin─ů magella┼äsk─ů, na zach├│d z wielkim oceanem,
    krajemAraukan├│wiw┼éa┼ŤciwymChili.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç:22000mil kw.ÔÇô Grunt:┼éa┼äcuchAndprzebiegazachodniepobrze┼╝aa┼╝do samego po┼éudniowego ko┼äca, szerok─ů ma spadzisto┼Ť─ç ku wscho dowi, a w─ůzk─ů ku zachodowi, istopniowo zni┼╝a si─Ö ku po┼éudnio wi, tak i┼╝ ┼Ťrednia jego wysoko┼Ť─ç wynosi─ç mo┼╝e ledwo 3000 st├│p, pomimo ┼╝e niekt├│re pojedyncze g├│ry do 6000 st├│p wznosz─ů si─Ö. Zachodnie pobrze┼╝a stanowi jakby bezpo┼Ťrednio wznosz─ůcy si─Ö z morza ┼éa┼äcuch g├│r, o kt├│re si─Ö fale morskie rozbijaj─ů z tej stro ny utworzy┼é ocean mn├│ztwo kana┼é├│w, przesmyk├│w, bucht iwysp. Brzegi wschodnie nier├│wnie s─ů ni┼╝sze, wi─Öc├ęj wybiegaj─ů w pi─Ö kne, g┼é─Öbokie przystanie iprzerzni─Öte s─ů wielu, po cz─Ö┼Ťci znacz nemi rzekami. ┼Ürodkowe, prawie ca┼ékiem nieznane cz─Ö┼Ťci kraju, s─ů pi─Öknemi, obszernemi r├│wninami, czyli Pampasami, na kt├│rych bujnajestwegetacya G├│ry ┼éa┼äcucha And, pomi─Ödzykt├│remi wiele wulkanicznych (np. San Clemente ilos Gigantes), a┼╝ do #cz─Ö┼Ťciwysoko┼Ťciokrytes─ůg─Östemilasami.ÔÇô Przyg├│rki:Cor rientes, Blanco, de las Wirgines, Froward (najdalej na po┼éudniu sta┼éegol─ůdu);Victoria.ÔÇô Przystanie:PortS.Antoniego,S.J├│ zefa, Bahia nueva, zatoka S. Jerzego, Port Desir├ę, Santa Cruz, Gallegos.ÔÇô Klimat:zprzyczynyblizko┼Ťcim├│rzni┼╝szatujest
    temperatura, ni┼╝ gdzie indziej pod t─ů┼╝ sam─ů szeroko┼Ťci─ů, st─ůd ostra bywa zima a lato bez wielkich upa┼é├│w. Wszak┼╝e wielka zachodzi r├│┼╝nica mi─Ödzy klimatem na zachodnich a wschodnich pobrze┼╝ach. N a pierwszych, przez ca┼éy rok, temperatura b y w a n a d zwyczaj jednostajna i ┼éagodna, ale cz─Östo zdarzaj─ů si─Ö wiatry i deszcze, iledwo w ci─ůgu roku naliczy─ç mo┼╝na 10 dni w kt├│rychby deszcz lub ┼Ťnieg nie pada┼é dla tego tu nigdy grunt nie jest s u chy. Na wschodniej za┼Ť stronie wiatry s─ů suche, wielkie bywa
    j─ů zmiany w temperaturze, bardzo mocne mrozy w zimie a upa┼éy w lecie. Pory roku przypadaj─ů odwrotnie czasom p├│r na p├│┼ékulu p├│┼énocn├ęm.Cz─Östosi─Öwidzie─çdajezorzapo┼éudniowa.ÔÇô P┼éody:
    ÔÇókonie, byd┼éo, guanako, tapiry, jaguary, ┼Ťmierdziele, zaj─ůce, jele ÔÇô 495 ÔÇô
    nie, lisy, orły, sępy, bażanty, kuropatwy, papugi, kolibry, strusie
    ameryka┼äskie, t┼éu┼Ťciele, wieloryby, foki, wosk, mi├│d, zawsze zie lone buki, r├│┼╝ne od naszych gatunk├│w, do buk├│w podobne brzo zy, ale tak┼╝e r├│┼╝ne od rosn─ůcych u nas, drzewo winter (Wintera aromatica) kt├│rego li┼Ťcie ikora potarte mi┼éy wydaj─ů zapach, araukarye, w kt├│rych owocu znajduje si─Ö jadalne smakiem do migda┼éa podobne j─ůdro s├│l, marmur, zreszt─ů tamtejsze p┼éody kopalne nie s─ů znane, metall├│w domy┼Ťla─ç si─Ö mo┼╝na.
    ÔÇó * z * a ┼Ť tx.
    Pochodzenie. Indyanie dziel─ůcy si─Ö na wiele plemion z kt├│ rych znaczniejsze s─ů: Puelches, Taluhetes. Dihuigetes, Tehuel hy, czyli w┼éa┼Ťciwi Patago┼äczycy, Chechety, Huillichy, Moluchy czyli Aukas tego┼╝ samego rodu co Araukanie, tudzie┼╝ Pehu enchy r├│wnie┼╝ nale┼╝─ůcy do arauka┼äskiego plemienia. Po pier wsz├ęm poznaniu lud├│w ameryka┼äskich wracaj─ůcy z tej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata Europejczycy wystawiali Patagoni─ů j─ůko kraj zamieszka┼éy od samychwielkolud├│w,jakkolwiekwowoczesnych w tejmierze doniesieniach wiele by┼éo przesady, wiarogodne jednak z nowych czas├│w podania przekonywaj─ů, ┼╝e Indyanie patago┼äscy najro
    ┼Ťlejszyminajsilniejszyms─ůnakuliziemskiejludem. Niekt├│rzy podr├│┼╝ni mierzyli ich wzrost i pokaza┼éo si─Ö ┼╝e najwy┼╝si mieli siedm st├│p i kilka cali, a nie wida─ç by┼éo ni┼╝szych nad sze┼Ť─ç st├│p i kilku cali; wszystkich przy t├ęm budowa cia┼éa dobrej by┼éaproporcyi.ÔÇô Ludno┼Ť─ç:zama┼éomamydot─ůdwiadomo┼Ťci o Patagonii i┼╝by co pewnego w tej mierze powiedzi├ę─ç by┼éo mo┼╝na.ÔÇô Zatrudnienie:polowanienadzikiezwierz─Öta,przy cz├ęm najwi─Öcej u┼╝ywaj─ů procy, jak najpewniejsz├ęj tam broni. Za s├│l,siatki,sid┼éa,uzdeczkiPatago┼äczycybior─ůw zamianw Buenos
    Ayresr├│┼╝nedo┼╝yciapotrzebnerzeczyÔÇô Spos├│b┼╝yciaPata go┼äczycy wiod─ů koczownicze ┼╝ycie na podobie┼ästwo arabskich
    Beduin├│w: kobiety r├│wnie jak m─Ö┼╝czyzni ustawicznie przeci─ů ÔÇô 496 ÔÇô
    gaj─ů na koniach; kilkana┼Ťcie tylko ma by─ç u nich wsi. Ka┼╝de pokolenie obiera sobie naczelnika, kacyka, kt├│ry podobno nie ma w┼éadzy rozkazywania, tylkorozs─ůdnemi radami hord─Öswo
    jęwspiera. NazachodnichbrzegachjestpółwysepTresMon
    tes, wyspy Guayaneko wyspa Kampana, według postrzeżeń
    Kinga oddzielona kanałem od innej wielkiej wyspy zwanej
    Welington, archipelag Madre Dios, wyspa Hannower, archipe
    lag kr├│lowej Adelajdy, wyspa Roca Partida, wyspy zacho dnie i t. d.
    XI. W y s p y najdal├ęj na po┼éudniu Ameryki.
  2. Malwiny czyli Wyspy Sokole mi─Ödzy 51ÔÇô52┬░45′ po┼éud. szer.a317″30″ÔÇô321″wsch.d┼éug.ÔÇô Podzia┼édwiewielkie Wyspy Sokole, Wschodnia i Zachodnia, ido 93 mniejszych wysp iska┼é.ÔÇô Rozleg┼éo┼Ť─ç:razemoko┼éo160milkw.ainnipodaj─ůdo 300milkw.ÔÇô Gruntg├│rzysty,naprzemianzdatnydouprawy, to zn├│w bagnisty i torfisty. ┼╣r├│d┼éa s─ůcz─ů bardzo zdrow─ů do picia wod─Ö.ÔÇô Klimat:ledwopozna─çmo┼╝nanast─Öpstwoposobiep├│r roku prawie zawsze trwa nizka na kilka stopni ciep┼éa tempe ratura, nie udaje si─Ö pszenica, ale strumienie nigdy nie zamarzaj─ů, a ┼Ťnieg, nawet na g├│rach, ledwo pole┼╝y par─Ö miesi─Öcy.ÔÇô Wody:
    na wyspie Zachodniej, oddzielonej od wschodniej cie┼Ťnin─ů Sokol─ů czylisundem Karlisl:Port Egmont, Sund Byrona, przysta┼ä Ste fana, Abemarle iHowarda. Na wyspie Wschodniej Puerto de la Soledad,przysta┼äChoiseul,sundGrantham.ÔÇô P┼éody:torf(wzu pe┼énym braku drzewa), dzikie selery, szczaw, ro┼Ťliny gumowe, niekt├│re gatunki warzywa, zdzicza┼ée byd┼éo, dzikie konie, ┼Ťwinie, kr├│liki, jelenie, dobre pastwiska dla byd┼éa, wiele kaczek, g─Ösi, bekas├│w, drozd├│w, t┼éu┼Ťcieli, ┼éab─Ödzi, or┼é├│w, lis├│w, wieloryb├│w, fok, mn├│ztwo rybimi─Öczak├│w. Na tych wyspach, nie maj─ůcych rodowitych mieszka┼äc├│w, zak┼éadali kolejno osady Anglicy, Hisz ┬ž je!
  • ;* **
    panieimieszka┼äcyBuenos-Ayres, aleroku1833 na przekor mieszka┼äcom Buenos-Ayres, opanowali je Anglicy iza┼éo┼╝yli na nich jedn─Ö ze stacyj morskich, kt├│remi ca┼é─ů kul─Ö ziemsk─ů opasali. Inne mniejsze w oko┼éo dw├│ch wi─Ökszych wysp, pod r├│┼╝nemi nazwiskami,jakoto:wyspa Peble,Saunders,Keppel,wyspy Kar kass─Ö: wszystkie bezludne.
  1. Ziemia Ognista (Tierra del Fuego). Po┼éo┼╝enie. Od 52┬░41′ ÔÇô 55┬░11′ po┼éud. szer. a 3 0 3 ÔÇô 3 1 3 ” wsch. d┼éug. Le┼╝y tu┼╝ przy ostatnim kra┼äcu po┼éudniowym sta┼éego l─ůdu Ameryki, od kt├│rego oddzielonajestcie┼Ťnin─ůmagella┼äsk─ů. Sk┼éadasi─Öztrzechwi─Ökszych
    imn├│ztwamniejszychwysp 3wi─Öksze,wed┼éugnajnowszychba da┼ä podr├│┼╝nego King i nadanych im przez tego┼╝ nazwisk, s─ů: Po┼éudniowy kraj Karola (najwi─Öksza, w┼éa┼Ťciwa Ziemia Ognista, maj─ůca na sobiewulkany ig├│r─Ö Sarmiento przesz┼éo 6000 st├│p wysok─ů, ca┼éy rok ┼Ťniegiem okryt─ů, najwy┼╝sz─ů w t├ęj po┼éudniowej szeroko┼Ťci), Klarencya na zach├│d wzgl─Ödem pierwszej iSouth
    Desolatio w p├│┼énocno-zachodniej stronie wzgl─Ödem Klarencyi. Cie┼Ťnina le Maire, oddziela Wyspy Stan├│w od kraju Kr├│la K a rola w stronie po┼éudniowej s─ů wyspy Hoste iNawaryn, pier wsze ku zachodowi a drugie ku wschodowi na po┼éudnie N a warynu le┼╝y grupa wysp Pustelniczych z przyl─ůdkiem Horn, na wyspie Horn najdalej ku po┼éudniowi wysunion├ęj, a na po┼éudnie wzgl─Ödem.Hoste,s─ůtrzyma┼éewyspyDiegoRamirez.ÔÇô Rozle g┼éo┼Ť─ç:1522m.kw.ÔÇô Gruntskalisto-g├│rzysty,przerzni─Ötywielu morskiemi odnogami. Im bardziej posuniemy si─Ö ku zachodowi i p├│┼énocy, t├ęm ujrzymy ten l─ůd bardziej poszarpany i na wi─Öcej wysp podzielony. Wschodnie pobrze┼╝a cie┼Ťniny magella┼äskiej
    smutno iubogo wygl─ůdaj─ů dal├ęj zawraca si─Ö cie┼Ťnina ku po┼éu dniowi, a tu zachodnie pobrze┼╝a bujna okrywa wegetacya. Dalej jeszcze id─ůc ta┼╝ cie┼Ťnina w kierunku p├│┼énocno-zachodnim mi─Ödzy
    g├│ry, podobna jest do wyci─Ötego mi─Ödzy ska┼éami kana┼éu, tu b o wiem zdaj─ů si─Ö Andy przechodzi─ç ze sta┼éego l─ůdu po pod morzem na wyspy. Z po┼éudniowej strony cie┼Ťniny mi─Ödzy kana┼éami M a g
    dalenyiBeaglewznosz─ůsi─Ög├│ry do 7000 wysoko┼Ťciiod Tom II. 63
    |
    $
  • || ***
    ;*
    f
    ÔÇô 497 ÔÇô ÔÇô 498 ÔÇô
    wiecznemi pokryte s─ů ┼Ťniegami. Widzi├ę─ç si─Ö tam daj─ů w oko┼éo
    ┼Ťnie┼╝neg├│rwierzcho┼éki,niebieskawelodowinyimn├│ztwo wo
    dospad├│w przedzieraj─ůcych si─Ö przez massy nieprzebytych las├│w.
    Na po┼éudniowej stronie cie┼Ťniny magiella┼äskiej granica wiecznych
    ┼Ťnieg├│w przypada w wysoko┼Ťci 3 5 0 0 ÔÇô 4 0 0 0 st├│p. G├│ry zaros┼ée
    s─ůnieprzerwanemilasamia┼╝do1500wysoko┼Ťci.ÔÇô Przyl─ůdki:
    Imi─Ö Jezus, Diego, S. Jan, przyg├│rek Horn (na wyspie tego┼╝
    imienia,jednejzwysppustelniczych),przyg├│rekPilares.ÔÇô Wody: cie┼Ťnina magella┼äskazwielukana┼éamiprzerzynaj─ůcemiZiemi─Ö
    Ognist─ů cie┼ŤninaleMaire.ÔÇô Zatoki iprzystanie Walencya, GoodSucces,Nassau,Bo┼╝eNarodzenie.ÔÇô Klimat:zimny,alenie tak bardzo jak dawniej utrzymywano, podr├│┼╝ni w ostatnich cza sach kraje te zwiedzaj─ůcy, zapewniaj─ů ┼╝e tamtejszy letni klimat podobny bywa cz─Östokro─ç do klimatu Anglii,iro┼Ťliny dosy─çdo brze si─Ö udaj─ů (chyba tylko wtedy gdy zawiej─ů wiatry po┼éudnio we od lodowatej Nowo-po┼éudniowej Szkocyi, nast─Öpuje zimno, nawet w┼Ťr├│d lata). Z reszt─ůbywaj─ů tu ulewnedeszczeigwa┼éto
    wne burze, ipodczas kr├│tko trwaj─ůcego latanie ma tam nigdy tak mocnych upa┼é├│w, jakiesi─Ö zdarzaj─ů w takiej┼╝e szeroko┼Ťci na p├│┼é kulu p├│┼énocn├ęm. W og├│lno┼Ťci panuje tu jednostajna, cho─ç do┼Ť─ç nizka temperatura w ci─ůgu niemal ca┼éego roku, skutek to jest cz─Östoposobienast─Öpuj─ůcychgwa┼étownychburzy.ÔÇô P┼éody: wszelkiego rodzaju dziko rosn─ůce zio┼éa,jadalnejagody, zawsze
    zielone, do brzozy podobne buki, drzewo Winter, kaczki, jastrz─Ö bie, s─Öpy, psy, foki, wieloryby i mi─Öczaki, wida─ç tak┼╝e niekt├│re gatunkipapugikolibr├│w.ÔÇô Mieszka┼äcyPeszery,ludnanajni┼╝ szym stopniu cz┼éowiecze┼ästwa, ma┼éy, niepozorny, z du┼╝─ů g┼éow─ů, szerok─ů twarz─ů, p┼éaskim nosem, grubym tu┼éowem, na cienkich nogach, odziany sk├│rami fok, mieszkaj─ůcy w budach zbudowanych z ga┼é─Özi, zakrytych od wiatru chr├│stem lub sk├│rami ze ps├│w morskich, a ┼╝ywi─ůcy si─Ö rybami i mi─Öczakami.
  1. Niezamieszka┼ée w stronie wschodniej wyspy Po┼éudniowa Georgia, z pocz─ůtku znana pod imieniem S. Piotra, a pot├ęm przez
    Cooka dzisiejsz├ęm nazwiskiem przezwana, w po┼éudniowo-wscho ÔÇô 499 ÔÇô
    dni├ęj wzgl─Ödem niej stronie wyspy Sandwich; za┼Ť w stronie za chodniej wysp Sandwich le┼╝─ů po┼éudniowe Orkady czyli wyspy orknejskie, mi─Ödzy kt├│remi najwi─Öksza jest Pomona czyli Majna; dalejjeszczeku po┼éudniowi Nowo-po┼éudniowa Szkocya, grupa wysp przez angielskiego kapitana Smith 1819 r. odkryta czyli znowuwynaleziona,pod61ÔÇô63 po┼éud.szer.le┼╝─ůcanajwi─Öksza z tych wysp nazywa si─Ö Smith lub Liwington; tam┼╝e kraj S. Tr├│j cy,jak si─Ö zdaje tak┼╝e grupa wysp; w t├ęj r├│wnie┼╝ okolicy ros syjskikapitan Bellinghausen odkry┼é wyspy Aleksandra IiPiotra I, prawie pod 70 szeroko┼Ťci, kraje najdalej ze znanych dot─ůd
    po┼éo┼╝one ku po┼éudniowi, ale na tych, zawsze mg┼é─ů, ┼Ťniegami i lodami pokrytych wyspach panuje nieprzerwana zima. Wa┼╝ne s─ů one jedynie mn├│ztwem fok i wieloryb├│w, kt├│rych tam po┼é├│w bywa zyskowny. Wiele tak┼╝e zbiera si─Öi przebywa na tych w y spach rozmaitego wodnego ptastwa, jako to: t┼éu┼Ťcieli, ┼╝aglo┼Ťci g├│w, mew, petreli i t. p. Ostatnie na tych po┼éudniowych m o rzach odkrycia, winni┼Ťmy angielskiemu kapitanowi Biscoe, w ┼éa tach 1831 i 1832. Znalaz┼é on pod 67┬░ 15′ po┼éud. szer. a 69ÔÇŁ 29″zach. d┼éug. wzgl─Ödem po┼éudnika Grennwich, kraj, rozci─ůga j─ůcy si─Ö podobno do 300 mil angielskich, sk┼éadaj─ůcy si─Ö z g├│r okrytych ┼Ťniegiem, nieokazuj─ůcych ┼╝adnego ┼Ťladu ro┼Ťlin ani zwie rz─ůt. Domy┼Ťlaj─ů si─Ö┼╝e to ma by─ç cz─Ö┼Ť─ç wielkiego sta┼éegol─ůdu,
    kt├│ry si─Ö zaczyna od 47’30ÔÇÖ wsch. a ci─ůgnie do 69″29″ zach. d┼éugo┼Ťci, czyli prawie od po┼éudnika Madagaskaru na p├│┼ékulu wschodniem, a┼╝ do po┼éudnika przyg├│rka Horn (od 65┬░ÔÇô310ÔÇŁ). Biscoe nazwa┼é najprz├│d odkryt─ů przez siebie cz─Ö┼Ť─ç Enderby, a wyspom blizko tego sta┼éegol─ůdule┼╝─ůcymda┼énazw─ÖWysp Ade lajdy. Czas odkryje czy rzeczywi┼Ťcie znajduje si─Ö tam ├│w wielki l─ůdkt├│remudanoimi─ÖGraham. Odkrytaprzezp├│┼énocnychAme rykan├│w Po┼éudniowa Grenlandya tak┼╝ezdajesi─Östanowi─ç wscho dnie brzegi l─ůdu Graham: pewno te┼╝ ipomienione wy┼╝ej wyspy AleksanderiPiotrnale┼╝─ůdomniemanegol─ůdu. Do najnowszych odkry─ç na t├ęm┼╝e po┼éudnio-biegunowem morzu nale┼╝─ů:krajSa bryna spostrze┼╝ony przez okr─Öt angielski, tudzie┼╝ wyspy Balleny ÔÇô 500 ÔÇô
    le┼╝─ůce mi─Ödzy 65┬░ÔÇô68 po┼éudniowej szeroko┼Ťci, jak niemniej kraj otoczony lodami, wysokie okazuj─ůcy g├│ry, odkryty przez francuzk─ů wypraw─Ö w latach 1837 i 1838. pod 63┬░ po┼éud. szer. kt├│remu dano imi─Ö Ludwik-Filip. Inny, dalej ku wschodowi przez t─Ö┼╝ wypraw─Ö odkryty kraj, nazwany zosta┼é Terre-Joinville. Mo┼╝e by─ç ┼╝e wszystkie pomienione krajerazem stanowi─ů wielki
    l─ůd po┼éudniowy, kt├│rego dopiero p├│┼énocne poznano cz─Ö┼Ťci. ÔÇó┬ę┬ę┬ę>-
    HIsr0nyA
    Wyj─ůwszy Grenlandy─ů, kt├│ra ju┼╝ w 9 wieku by┼éa znana, Ameryka dopiero od lat trzystu ma swoj─Ö history─ů. Gdy E u ropejczycy t─Ö cz─Ö┼Ť─ç ┼Ťwiata przy ko┼äcu 15 wieku odkryli, za stali w niej same dzikie, ┼╝adnemi obywatelskiemi stosunkami niepo┼é─ůczone pokolenia koczownicze. Ledwo w p├│┼étrzeciawie ku pot├ęm zaczyna si─Ö polityczna historya Ameryki.
  2. Do odkrycia Ameryki w ostatnich latach 15 wieku (od 1492 r.) da┼éo pow├│d powszechne ┼╝yczenie owoczesnych ┼╝eglu j─ůcych narod├│w wynalezienia nowej drogi do bogatych w r├│ ┼╝ne p┼éody wschodnich kraj├│w (Indyj). Kiedy -Portugalczycy op┼éyn─Öli przyl─ůdek Dobrej Nadziei na po┼éudniowym ko┼äcu Afry ki, przysz┼éo na my┼Ťl Krzysztofowi Kolumbowi pu┼Ťci─ç si─Ötam┼╝e drog─ů zachodni─ů. W rodzinnym jego kraju nie umiano oceni─ç tego genialnego pomys┼éu, idopiero po o┼Ťmioletniem usi┼éowaniu uda┼éo si─ÖKolumbowi zyska─ç wsparcie dla swego przedsi─Öwzi─Ö cia u Izabelli kr├│lowej Hiszpanii, ma┼é┼╝onki Ferdynanda katolic kiego. Dnia 3 sierpnia, 1492 r. wyp┼éyn─ů┼é trzema ma┼éemi okr─Ö
    tami z Andaluzyjskiego portu Palos, i po dwukrotn├ęm u┼Ťmie rzeniu buntu okr─Ötowej osady ujrza┼é nareszcie dnia 11 Pa┼║ nika 1492 r. wysp─Ö Guanahani, kt├│r─ů nazwa┼é San Salvador, ÔÇô 501 ÔÇô
    odkry┼é tak┼╝e wyspy Kub─Ö iHajty. Powr├│ci┼é do Europy imia nowanyzosta┼éadmira┼éemIndyj.W swychnast─Öpnychpodr├│┼╝ach (1493ÔÇô1504) dotar┼é a┼╝ do uj┼Ťcia rzeki Orenoko i do mi─Ö dzymorza Panama. –
  3. Towarzysz podr├│┼╝y Kolumba, Alfons de Ojeda opatrzyw
    szy si─Ö w jego dziennik i karty morskie, przy┼é─ůczy┼é si─Ö do florenckiego ┼╝eglarza Amerigo Vespuci. Przybili obadwa do sta┼éego l─ůdu w p├│┼énocno-wschodniej cz─Ö┼Ťci Po┼éudniowej A m e ryki, zwiedzili cie┼Ťnin─Ö Paria i kilkaset mil kraj├│w po nad morzem. Imieniem Amerigo, kt├│ry pot├ęm jeszcze kilka razy Nowy ┼Üwiat odwiedzi┼é najprz├│d cz─Ö┼Ť─ç apot├ęm ica┼éy l─ůd sta┼éy nazwany zosta┼é. W dziesi─Ö─ç lat p├│┼║niej Balboa poda┼é pewne
    wiadomo┼Ťci o p├│┼éwyspie Panama i wywi├│d┼é zb┼é─Ödu utrzymu j─ůce si─Ö a┼╝ do owego czasu mniemanie jakoby nowo-odkryte kraje ┼é─ůczy┼éy si─Ö zIndyami dla tego nazw─Ö Zachodnich Indyj zostawiono tylko┼Ťredniejcz─Ö┼ŤciAmerykiczyliwyspom namorzu meksyka┼äski├ęm. Magelhaens Portugalczyk, pierwszy (1520 r.) zap┼éyn─ů┼é oko┼éo po┼éudniowego ko┼äca po┼éudniowej Ameryki na
    ocean spokojny.
  4. Bli┼╝sze poznanie p├│┼énocnej cz─Ö┼Ťci Ameryki winni┼Ťmy A n
    glikom. Wenecyanin Cabot, w s┼éu┼╝bie u kr├│la Henryka VIII. odkry┼é Now─ů ziemi─Ö (Newfoundland),iposun─ů┼é si─Ö a┼╝doWir ginii. Najwi─Öcej jednak odkry─ç w P├│┼énocnej Ameryce poczynili Anglicy szukaj─ůc p├│┼énocno-wschodniej drogi do Azyi. Roku 1509osadziliKapBretona1550r.Now─ůSzkocy─ů. MarcinFor bisher odkry┼é (1577) cie┼Ťnin─Ö pod 60┬░ p├│┼én. szer. imi─Ö jego nosz─ůc─ů, w kt├│rej pot├ęm nikt nie posta┼é, tudzie┼╝ cz─Ö┼Ť─ç po┼éu dniowej Grenlandyi. Drake, drugi ┼╝eglarz oko┼éo ┼Ťwiata, odkry┼é (1579) Nowy Albion (po┼éud.-zachodnie pobrze┼╝a P├│┼énocnej Ameryki), Davis rozpozna┼é (1585ÔÇô1587) drog─Ö przez wielk─ů odnog─Ö, na zachodniej stronie Grenlandyi, a kt├│r─ů to odnog─Ö nazwa┼é imieniem sternikaBaffin(1615). PierwejjeszczeHud son na nowo odkrywszy (1607) wschodnie pobrze┼╝a Grenlan
    dyi, i od 73 (1610) dostawszy si─Ö a┼╝ do 82′ p├│┼énoc. szer. cie┼Ťnin─Ö i odnog─Ö przezwa┼é sw├ęm imieniem. A jeszcze pierwej powzi─Öli Europejczycy wiadomo┼Ť─çokrajachle┼╝─ůcychnawscho dniej stronie. Ju┼╝ 1500 r. Labrador, a 1534 r. Kanad─Ö osadzili Portugalczycy.
  5. Hiszpanietak┼╝enieprzestawaliszerzy─çsi─ÖwAmeryce: Ponce de Leon odkry┼é (1512 r.) Floryd─Ö, a Diaz de Solis R i o Janeir─Ö,LaPlat─Ö(1515). ┼Ümia┼éyiprzebieg┼éyCortezzdoby┼é bogaty Meksyk. Mianowany namiestnikiem w Nowej Hiszpanii Cortez, piastowa┼é przez niejaki czas w┼éadz─Ö cywiln─ů i wojskow─ů, wkr├│tce jednak samo tylko zostawiono mu dow├│dztwo wojska imoc czynienia dalszych odkry─ç. S┼éawny ten zdobywca nie za wi├│d┼é oczekiwania, odkry┼é (1536), z nara┼╝eniem si─Ö na najwi─Ök sze niebezpiecze┼ästwa, Kaliforni─ů, nie dopi─ů┼é jednak zamiaru wynalezienia drogi na zach├│d do Indyj wschodnich, co dopiero uda┼éo si─ÖMagellanowi (1519ÔÇô1522)
  6. Ju┼╝ Balboa (1513) umy┼Ťli┼é by┼é zwiedzi─ç Peru. Po d┼éugich pochodach przez wysokie, g─Östemi lasami zaros┼ée g├│ry, dosta┼é si─Ö nad wielki ocean, zabrn─ů┼é we┼ä po pasitym sposobem, jak mniema┼é, naby┼é ju┼╝ prawa do zaj─Öcia go na w┼éasno┼Ť─ç kr├│la hisz pa┼äskiego. Atoli zdobycie Peru i Chili by┼éo dzie┼éem awanturni czego Franciszka Pizzaro, Diego de Almagro i Ferdynanda de Luque. Gdy Hiszpanie umocnili swe panowanie na sta┼éym l─ůdzie Ameryki, Kar├│l W mianowa┼é dw├│ch wicekr├│l├│w, jednego dla Meksyku a drugiego dla Peru: pod ich zwierzchnictwo poddani zostalikapitanowieigubernatorowieprowincyj DiegoAlmagro zacz─ů┼é, a Pedro de Valdivia doko┼äczy┼é podbicia Chilii (1550 r.) wybudowa┼énadmorzemmiastaSt.JagoiConception (Wszyst kie pierwsze zabory dosta┼éy szanowne z historyi ┼Ü. nazwy: San Salvador, Santa Cruz, San Jago, Conception, Ascension i t. p.).
  7. Wys┼éany przez kr├│la portugalskiego Emanuela (1500), w ┼Ťlady Cabota Kacper Cortereal (1500), kr─ů┼╝─ůc po morzach a m e ryka┼äskich rozbi┼é si─Ö,iza powrotem do Europy, ma┼éo czyni┼é nadziei znalezienia p├│┼énocno-wschodniej oko┼éo tej cz─Ö┼Ťci┼Ťwiata drogi. Piotr Alvares Cabral, w czasie podr├│┼╝y zap─Ödzony przez ÔÇô 503 ÔÇô
    burz─Ö na brzegi pod 15ÔÇŁ po┼éudniow├ęj szeroko┼Ťci, zarzuci┼é ko
  • twice w przystani kt├│r─ů nazwa┼é Porto-Seguro. Wysiad┼észy na Ôćĺ l─ůd, zaj─ů┼é go w moc, dawszy m u imi─Ö Santa Cruz, ale nie zosta ** wi┼é w nim osady. Poniewa┼╝ za┼Ť znaleziono tam drzewo farbier
    skie, kt├│re od koloru roz┼╝arzonych w─Ögli (po portugalsku brasa) drzewem brazyliow├ęm przezwano, przeto i ca┼éy kraj otrzyma┼é st─ůd imi─Ö Brazylia. Ale nie poznano si─Öjeszcze wtedy na war to┼Ťci tego kraju, przeznaczono go wi─Öc na miejsce wygnania
    z┼éoczy┼äc├│w, kt├│rym kazano uprawia─ç cukrow─ů trzcin─Ö s p r o w a dzon─ů zwyspy Madery. P├│┼║niej (1525 r.) pozwolono szlachcie
    portugalskiej zdobywa─ç cz─Ö┼Ťci kraj├│w iprzedzier┼╝awia─ç je jako
    w┼éasno┼Ť─ç tym sposobem powsta┼éy S. Salvador, S. Wincenty iwiele innych. Gdy na pocz─ůtku 17 wieku Portugalia zamienio
    n─ů zosta┼éa na prowincy─ů hiszpa┼äsk─ů, holenderskie towarzystwo zachodnio-indyjskie wys┼éa┼éo Jak├│ba Willekensa (1624) na zdo bycie Brazylii, ale dopiero admira┼é Henryk Lonk (1630ÔÇô1635) inast─Öpnie Jan Maurycy ksi─ů┼╝─Ö Nassauski opanowali najupra wniejszetegokrajucz─Ö┼Ťci. Atolinied┼éugocieszylisi─ÖHolendrzy temi zdobyczami, gdy┼╝, po wyniesieniu domu Braganza na tron
    portugalski, Jan Fernandez de Viera, Portugalczyk, wyp─Ödzi┼é ich, d┼éug─ůznimi(1645ÔÇô1654) wytrzymawszywalk─Ö,apok├│j1661 r. przyzna┼é domowi Braganza spokojne posiadanie Brazylii.
  1. Odkryty (1516) przez Diaza de Solis kraj nad rzek─ů Para gwaj poszed┼é znowu w zapomnienie. Nieco p├│┼║niej (1526) C a bot za┼éo┼╝y┼é przy uj┼Ťciu rzeki La Plata warowni─ů, kt├│r─ů jednak dzicy Amerykanie zburzyli. Miasto Rio-Janeiro za┼éo┼╝one w 1535 r.dopiero 1580 r.sta┼éych otrzyma┼éo mieszka┼äc├│w. Na pocz─ůtku
    17 wieku Jezuici za┼éo┼╝yli mi─Ödzy Guaranami wielk─ů missyonarsk─ů osad─Ö, i powoli utworzyli pa┼ästwo, kt├│rego nieznano dop├│ty, a┼╝ 1750 r. Hiszpania zawar┼éa z Portugali─ů traktat rozgraniczaj─ůcy
    ich posiad┼éo┼Ťci w Po┼éudniowej Ameryce: Hiszpania otrzyma┼éa k o lonie Sagramento i Montewideo, Portugalii dosta┼éo si─Ö kilka p o wiat├│wnadgranicamiBrazylii.ÔÇô Gujan─Öznale┼║liHiszpanie (1663) szukaj─ůcb┼éogos┼éawionego, z┼éotego kraju. Pierwejju┼╝ ÔÇô 504 ÔÇô
    usi┼éowali tam Francuzi za┼éo┼╝y─ç osady, co jednak dopiero od 1676 r.przysz┼éo do skutku. Powsta┼éy r├│wnie┼╝ w Gujanie kolonie holenderskie, kt├│re winny swoje zakwitnienie szczeg├│lniej za wi─ůzanemu w 1683 r. surynamskiemu towarzystwu.
    9.Do innychtak┼╝ecz─Ö┼ŤciAmerykiubiegalisi─Özarazw po cz─ůtkachFrancuzizr├│┼╝nemieuropejskieminarodami. Poczynili oni odkrycia (1534) w Kanadzie, (1562) we Florydzie i(1598) w Nowej Szkocyi, kt├│r─ů oni Akady─ů nazwali. Kanad─Ö, odnog─Ö Hudso┼äsk─ů,Now─ů Ziemi─Önazwaliog├│ln├ęmimieniemNowa Fran cya. Dzicy Kanadyjczycy wskazali im drog─Ö do odnogi Hudso┼ä skiej,sk─ůdFrancuziAnglik├│wwyp─Ödzili(1685).Wszak┼╝e po siad┼éo┼Ťci Francuz├│w jedne po drugich znika┼éy, ledwo do 1713 utrzymywalisi─Öoniw OdnodzeHudson,tylkodo1763nap├│┼é wyspie Labrador, a rokiem wprz├│dy ca┼é─ů Kanad─Ö utracili.
  2. Szczeg├│lniejszym za┼Ť przedmiotem zawi┼Ťci mi─Ödzy euro pejskiemi mocarstwami by┼éy Wyspy Zachodnio-indyjskie. Ber mudy odkry┼é (1527) hiszpan Bermudes, p├│┼║niej (1609) osadzi┼é
    je Anglik Sommers. Antyle, nieosadzone przez Hiszpan├│w, zaj─Öli Francuzi iAnglicy (1655): ostatni odebrali Hiszpanom Jamajk─Ö. Drog─Ö do osadzenia ich utorowa┼éa im rozb├│jnicza rzeczpospolita Flibustyer├│w (po hiszpa┼äsku nazywanych Flibote, po francuzku Flibot a po holendersku Vliebot), kt├│r─ů tak Karybowie jak Hisz paniewojowaliiwyspyzkoleijedn─Ö po drugiej osadzali. Wzgl─Ö dem podzia┼éu tych wysp zawarty nareszciezosta┼é(1660)traktat mi─Ödzy Francy─ů i Angli─ů, moc─ů kt├│rego Grenlandya, S. Marcin, Grenada it. d. dosta┼éy si─Ö Francyi: Barbados, Newis, Montser rat,Antygoa przyznanezosta┼éy Anglii wysp─ÖS.Krzysztofaoba dwa mocarstwa wsp├│lnie posiada┼éy. Karybowie zostalitylko przy posiadaniu wysp S. Dominika, S. ┼üucyi i S. Wincentego, ale i temiwyspamipodzielilisi─ÖAnglicyzFrancuzami. Hollendrzy, kt├│rzy najprz├│d osiedli byli nad rzek─ů Delawar─ů, pot├ęm przez
    jaki┼Ť czas dzier┼╝yli Brazyli─ů, a wreszcie obrali sobie siedziby w Gujanie nad rzekami Essekwebo (Demerary) iBerbice, zacz─Öli (od 1634) na wyspach Kurassao, S. Eustachyusza i S. Marcina *
    zak┼éada─ç kolonie i uprawia─ç trzcin─Ö cukrow─ů. Du┼äczycy przy w┼éaszczyli sobie (1671) wysp─Ö S. Tomasza, i (1719) S. Jana, a 1733 r. kupili od Francyi wysp─Ö S. Krzy┼╝a. Szwedzi osiedli najprz├│d w 17 wieku nad Delawar─ů, aza┼Ť 1784 r.odkupili od Francyi wysp─Ö S. Bart┼éomieja. –
  3. Zasiedlanie P├│┼énocnej Ameryki zacz─ů┼é najprz├│d Walter Raleigh, kt├│ry za┼éo┼╝ywszy (1585) koloni─ů ca┼é─ů prowincy─ů na cze┼Ť─ç m┼éodej kr├│lowej angielskiejEl┼╝biety nazwa┼é Wirgini─ů. Alejego koloni┼Ťci tak dalece sprzykrzyli sobie ci─Ö┼╝k─ů prac─Ö oko┼éo zak┼éa dania osady na nieuprawn├ęj ziemi iw braku wszelkiego rodzaju wyg├│d, i┼╝ niebawem wr├│cili wszyscy do ojczystego kraju. D o piero za Jak├│ba I ustali┼éy si─Ö osady angielskie na wschodnich pobrze┼╝ach P├│┼énocnej Ameryki. Monarcha ten pozwoli┼é swym poddanym (1607) osiada─ç w krajach mi─Ödzy 34ÔÇô45┬░ p├│┼én. szer. przez inne narody nie zaj─Ötych, Dla pomno┼╝enia liczby bior─ůcych
    powy┼╝sze pozwolenie wywozi─ç zacz─Öto do P├│┼énocnej Ameryki wszystkich zbrodniarzy skazanych na kar─Ö ┼Ťmierci. Ten┼╝e Jak├│b I pos┼éa┼é(1518)nowym osadnikomnajednym statkudziewi─Ö─çdzie si─ůtdziewic. Wi─Öksz─ů za┼Ťcz─Ö┼Ť─çkolonist├│wwyprowadzi┼éydop├│┼é nocno-ameryka┼äskich osad ju┼╝ to religijne,ju┼╝ polityczne prze ┼Ťladowania w Europie. Sektarze religijni, szczeg├│lniej Purytanie, utworzyli (1621ÔÇô1638) p├│┼énocne kolonie Nowy Hampshire, Majn─Ö, Massachusset, Connecticut i Rhode-Island, kt├│re (1643) zawar┼éy z sob─ů zwi─ůzek, nazwawszy si─Ö Now─ů-Angli─ů.
  4. W Rhode-Island, r├│wnie jak w Nowym-Yorku osiedli
    najprz├│d Hollendrzy, kt├│rzy ostatni─ů prowincy─ů nazwali N o w e m i
    Niderlandami, izałożyli miasto któremu nadali imię Nowy A m
    sterdam. Lecz Karól II odebrał (1664) Hollendrom te kolonie;
    Nowe Niderlandy, od imienia księcia York, nazwane zostały N o
    wym-Yorkiem, aNowy-Amsterdam zacz─Öto nazywa─ç Jamestown.
    Wtedy tak┼╝e Anglicy osadzili Nowy-Jersej, zasiedlony najprz├│d przezSzwed├│wiHolendr├│w. Maryland,cz─Ö┼Ť─çpo┼éudniowejWir
    ginii, darował był już Karól I (1628) lordowi Baltimore na
    przytułek dla jego spółwyznawców katolików, a lord nazwał go Tom II. 64
    |:
    ÔÇô 505 ÔÇô ÔÇô 506 ÔÇô
    imieniem (Marya) kr├│lowej Kanad─Ö, kt├│r─ů opu┼Ťcili Hiszpanie zawiedzeni w nadziei znalezienia w niej drogich kruszc├│w (st─ůd j├ęj imi─Ö Canada, znaczy: tu nic) a kt├│r─ů Kar├│l IX kr├│l francuzki, na pro┼Ťby Koliniego, ust─ůpi┼é hugenotom, zaj─Öli tak┼╝e Anglicy (od 1622);zwi─Ökszy┼éasi─Öw niejliczbakolonist├│wwychodzcamiprze ┼Ťladowanymi za zdania religijne za Karola II. Za tego tak┼╝e kr├│la, otrzyma┼é (1681) Wilhelm Penn 45 mil d┼éug─ů cz─Ö┼Ť─ç kraju w P├│┼éno├│n├ęj Ameryce za summ─Ö kt├│r─ů mu skarb by┼é winien. Tu zebra┼éo si─Ö mn├│ztwo sp├│┼éwyznawc├│w Penna, Kwakr├│w, a Filadelfia wznios┼éa si─Öjako stolica najpi─Ökniejszej pomi─Ödzy innemi prowincyami. P├│┼énocna Karolina, kt├│r─ů najwi─Öcej zaludnili (od 1710 r.)wychodzcy z Palatynatu Re┼äskiego, zosta┼éa pot├ęm (1728) oddzielona od po┼éudniowej Karoliny. Georgi─ů osiedli najprz├│d (od 1732r.)saminajubo┼╝sikoloni┼Ťci,dokt├│rychjednakwkr├│tce przybyli skrz─Ötni Salzburczycy i g├│rale.
  5. Pierwsi koloni┼Ťci w angielski├ęj Ameryce byli to niemal tylkoagencidw├│ch handlowych towarzystw w Londynieiw Ply mouth. Tymczasem uci─ů┼╝liwo┼Ť─ç nawigacyjnego aktu nak┼éadaj─ůce go podwy┼╝szone c┼éo na p├│┼énocno-ameryka┼äskie produkty, je┼╝eli by┼éy wprowadzane zinnych kraj├│w,zosta┼éa z┼éagodzon─ů. Najwi─Ö c├ęjza┼Ťzakwit┼éytekolonie,gdyWilhelm III,po zawarciupokoju Ryswickiego (1697), nada┼é im stosowne ustawy pomy┼Ťlny skutek tych urz─ůdze┼ä sta┼é si─Ö od owego czasu dla angielskiego rz─ůdu p o budk─ů do wi─Ökszej o te kolonie dba┼éo┼Ťci, a razem przyczyni┼é si─Ö do pomno┼╝enia ich ludno┼Ťci w rzeczy samej przybywali tam t┼éumami Szkoci,IrlandczycyiNiemcy. Pomna┼╝a┼éysi─Öp┼éodykolonialne, wzrasta┼éazawi┼Ť─çmi─ÖdzyFrancuzamiiHiszpanami ostatniuskar ┼╝ali si─Ö na kolonie angielskie ┼╝e si─Ö dopuszczaj─ů ukradkowego handlu w hiszpanskiej Ameryce. St─ůd wynik┼éa wojna trwaj─ůca od 1739ÔÇô1755 kt├│rej koszta znacznie powi─Ökszy┼éy narodowy d┼éug angielski. Moc─ů pokoju paryzkiego (1763) Anglia uznana zosta┼éa wy┼é─ůczn─ů pani─ů P├│┼énocnej Ameryki,Francya zrzek┼éa si─Ö tam wszystkich posiad┼éo┼Ťci, tylko zastrzeg┼éa sobie wolne rybo ┼é├│wstwo na cz─Ö┼Ťcibrzeg├│w oko┼éo Nowej ziemi(Newfoundland).ÔÇô ÔÇô 507 ÔÇô
    W po┼Ťr├│dtychwszystkichokoliczno┼ŤciAngliaro┼Ťci┼éasobiepra wo poci─ůgania kolonij do sp├│lnego ponoszenia zni─ů krajowych ci─Ö┼╝ar├│w; koloni┼Ťci wprawdzie uznali s┼éuszno┼Ť─ç tych ┼╝─ůda┼ä, w s z e lako tylkozgadzalisi─Önaop┼éacaniepodatk├│w,kt├│rebysamiusta nowi─ç mogli. Ze swej strony ministerstwo angielskie na to si─Ö niezgodzi┼éouwa┼╝aj─ůckolonist├│wniejako angielskichobywateli, ale jako poddanych. Z ca┼é─ů moc─ů i sta┼éo┼Ťci─ů oparli si─Ö wtedy k o loni┼Ťci op┼éacie stemplowej i podatkowi od herbaty, kt├│re na nich na┼éo┼╝y─çchciano.Domaganiesi─Öostatniegopodatkuda┼éopow├│d , do przygotowanego (1774) w Bostonie powstania, w czasie kt├│ rego trzy okr─Öty na┼éadowane herbat─ů pochwycono i wszystek towar w morze wyrzucono. Kiedy za┼Ť po tym wypadku A n glia port bosto┼äski zamkn─Ö┼éa, po┼é─ůczy┼éy si─Ö kolonie N o w y – H a m p shire, Massachuset, Delawara, Maryland, Wirginia, P├│┼énocna
    i Po┼éudniowa Karolina, z┼éo┼╝y┼éy generalny kongres w Filadelfii i wprowadzania angielskich towar├│w jako i wywozu wszelkich p┼éod├│w do Anglii zakaza┼éy. W tak nagl─ůcych wypadkach uda no si─Ö do kr├│la i do parlamentu. Kiedy za┼Ť przez akt parla mentu kolonie z pod opieki kr├│lewski├ęj ca┼ékiem usuni─Öte zosta┼éy, wtedy te┼╝ kolonie, wzmocnione przy┼é─ůczeniem si─Ö do nich Georgii (1775), rozpocz─Ö┼éy przeciwko macierzystemu p a ┼ä stwu wojn─Ö, ijako trzyna┼Ťcie zjednoczonych prowincyj (4 lipca
    1776) niepodleg┼éemi si─Ö og┼éosiwszy, w ci─ůgu o┼Ťmioletniej pod wodz─ů Washingtona walki, podczas kt├│r├ęj jeszcze przyst─ůpi┼é do zwi─ůzku Wermont (1778), okaza┼éy niez┼éomn─ů wytrwa┼éo┼Ť─ç. Pokojem wersalskim (1783) uzna┼éa Anglia niepodleg┼éo┼Ť─ç zje dnoczonych P├│┼énocno-Ameryka┼äskich prowincyj, kt├│re by┼éy pierwszym przyk┼éadem samoistnego w Ameryce pa┼ästwa.
  6. Z pocz─ůtku kongres zjednoczonych prowincyj by┼é jedy nie ┼Ťrodkowym punktem w kt├│rym si─Ö za┼éatwia┼éy sprawy za graniczne. Oswobodzoneprowincyezatrzyma┼éy w┼éa┼Ťciwe sobie ustawy, zawar┼éy jednak (1787) ugod─Ö powszechnego mi─Ödzy sob─ů zjednoczenia, a na generalny kongres zda┼éy piecz─Ö nad sprawami tycz─ůcemi si─Ö dobra og├│┼éu. Na czele zwi─ůzku usta ÔÇô 508 ÔÇô
    nowiono prezydenta, kt├│ry przez wyb├│r mianowany piastuje w┼éadz─Ö wykonawcz─ů. Z nies┼éychan─ů szybko┼Ťci─ů podnios┼éo si─Ö to pa┼ästwo do niespodziewanej pot─Ögi. Pod trzema pierwszy mi prezydentami: Washingtonem, Adamsem iJeffersonem, upo rz─ůdkowano skarb,d┼éugi pa┼ästwa cz─Ö┼Ťci─ůumorzono, cz─Ö┼Ťci─ůzabez pieczono pierwotnych, dzikich mieszka┼äc├│w ju┼╝to do spokojnego zachowania si─Ö zmuszono, ju┼╝ na pierwszy szczebel cywilizacyi posuni─Öto: rolnictwu przyzwoit─ů zapewniono pomoc i zach─Öt─Ö, handel nadzwyczajnie podniesiono, i ludno┼Ť─ç nies┼éychanie p o mno┼╝ono. Liczba zjednoczonych pa┼ästw powi─Ökszy┼éa si─Ö przyst─ů
    pieniem Kentucky (1792), Tenesse (1796), Ohio (1803) iL u izyany czyli Nowego Orleanu (1811) do o┼Ťmnastu; Luizyan─Ö odkupionoodFrancyi(1804). Washingtonowi,za┼éo┼╝ycielowi pa┼ästwa (+ 1799), jego sp├│┼éobywatele oddali cze┼Ť─ç w naj ┼Ťwietniejszy spos├│b, po jego za┼Ť ┼Ťmierci wybudowali, prawie w samym ┼Ťrodku zjednoczonych kraj├│w, zwi─ůzkowe miasto, prze znaczyli je na miejsce posiedze┼ä kongressu, ina pami─ůtk─Ö tego m─Ö┼╝a nadalimu nazw─Ö Washington.
    15.W 18wiekuosadzilitak┼╝eEuropejczycyp├│┼énocno-wscho dniepobrze┼╝aAmeryki. Hiszpanieposuwalisi─Özpo┼éudniowej KaliforniicorazdalejkuP├│┼énocy. W latach1786ÔÇô1787 po kaza┼éysi─Öangielskieokr─Ötyw cie┼ŤninieNutka(Nootka)iznaczny otworzyli handel z Chinami. Sprzeciwia┼éa si─Ö temu Hiszpania, kt├│r├ęj ┼╝eglarze pierwsi owe pobrze┼╝a odkryli ju┼╝ wojna zdawa ┼éa si─Ö nieuchronn─ů (1790), kiedy nareszcie stan─Ö┼éa ugoda, przez kt├│r─ů Anglia zyska┼éa posiad┼éo┼Ťci na zachodnich brzegach P├│┼énocnej Ameryki. Po odkryciu Kamczatki Rossyanie usi┼éowali pozna─ç dok┼éadniej wyspy na wschodnim oceanie, idotarlia┼╝do wybrze┼╝ap├│┼éwyspuAlaszka. Behringzwiedzi┼é(1738)wyspyKa djak, za┼Ť wyspy Szumagina iinne wa┼╝niejsze odkrycia na zacho dnio-p├│┼énocnych brzegach P├│┼énocnej Ameryki poczyni┼é kapitan Kreniczyn (1768) a Hiszpania w i785 roku zrzek┼éa si─Ö na rzecz Rossyi wszystkich posiad┼éo┼Ťci powy┼╝ej cie┼Ťniny ksi─Öcia
    Wilhelma. Kupiec Beren├│w za┼éo┼╝y┼é (1792 r.)rossyjsk─ů osad─Ö ÔÇô 509 ÔÇô
    nad cie┼Ťnin─ů Norfolk roku 1803 Rossyanie rozszerzyli swe osa dy, a 1813 rozci─ůgn─Ölije na kilkaset mil po nad morzem.
  7. Wschodni─ů izachodni─ůFloryd─ÖHiszpaniaiFrancyaust─ů pi┼éy 1763 r. Anglii, kt├│r─ů ona dwadzie┼Ťcia tylko lat potrzymawszy zwr├│ci┼éa(1783)Hiszpanii. Posiadanietejprowincyima┼éeprzyno si┼éo korzy┼Ťci, gdy┼╝ nie pokrywa┼éy koszt├│w jej administracyi. Z a c h o dnia Floryda og┼éosi┼éa si─Ö w 1810 r. niepodleg┼é─ů, i na w┼éasne jej ┼╝─ůdanie zaj─Öta zosta┼éa przez Zjednoczone Stany a┼╝ po rzek─Ö P e r dido. Zjednoczone Stany zabra┼éy tak┼╝e Wschodni─ů Floryd─Ö na
    mocy nale┼╝nego im od Hiszpanii d┼éugu, ale przed niedawnemi dopiero czasy (1819) nast─ůpi┼éo formalne j├ęj odst─ůpienie (por├│ wnaj ni┼╝─çj 22).
  8. Walka Hiszpanii z Francy─ů na p├│┼éwyspie pirenejskim o┼Ťmieli┼éa hiszpa┼äskich kolonist├│w w Ameryce do uczynienia si─Ö niepodleg┼éymi. Kroki genera┼éa Miranda (1806) w celu zaprowa dzenia samoistnego rz─ůdu w Po┼éudniowej Ameryce, by┼éy zapo wiedni─ůnast─Öpnychusi┼éowa┼ä. Roku 1810po┼é─ůczy┼éysi─ÖKarakas, Kumana, Warinas,Truxillo, Barcelona,MeridaiwyspaS.Ma┼é
    gorzaty w polityczne cia┼éo pod imieniem Zjednoczonych Pro wincyj Wenezueli. Za ich przyk┼éadem posz┼éa Kartagina 1811 roku. Podobna tak┼╝e d─ů┼╝no┼Ť─ç objawi┼éa si─Öw La Plata,szczeg├│l ni├ęj w Buenos-Ayres, niemniej w Peru i Chili (1810), wsz─Ödzie chciano tworzy─ç niezawis┼ée pa┼ästwa, Meksyk wrza┼é zaburzeniami (obacz ni┼╝ej 23, 26). Od owego czasu nast─Öpowa┼éy jedne po drugichkrwawe walkizrozmait├ęm powodzeniem,zwiruzabu rze┼ä inadzwyczajnych niebezpiecze┼ästw, zowych kolonij powsta wa─ç zacz─Ö┼éy udzielne pa┼ästwa, a mianowicie w P├│┼énocnej A m e ryce niepodleg┼ée pa┼ästwa meksyka┼äskie z Gwatymali w Srodko wej Ameryce, utworzy┼éy si─Ö zjednoczone ┼Ťrodkowo-ameryka┼äskie pa┼ästwa w Po┼éudniowej Ameryce wyst─ůpi┼éy udzielne pa┼ästwa kolumbijskie Peru, Boliwia, Chili, a z La Platy powsta┼é Paragwaj, iostatniemi czasy (1828 i1829) pa┼ästwa Araukan├│w iMontevi deo (wschodnia Banda).
  9. Takie zmiany wywar┼éy wielki wp┼éyw na zwi─ůzki istosunki ÔÇô 510 ÔÇô
    EuropyzAmeryk─ů,kt├│rado owego czasu mia┼éastyczno┼Ťcizsa memitylkomacierzystemipa┼ästwami. Szczeg├│lniejza┼Ťw Niem czech zawi─ůza┼éo si─Ö wiele towarzystw dla zaprowadzenia bez po┼Ťrednich zwi─ůzk├│w zr├│┼╝nemi cz─Ö┼Ťciami Ameryki takiemi pr├│cz innych, s─ů towarzystwo re┼äskie, zachodnio-indyjskie, to warzystwo elbia┼äsko-ameryka┼äskie, niemiecko-ameryka┼äskie, niemiecko-ameryka┼äskie g├│rniczeit.p.
  10. NawyspieSt.Domingo,kt├│r─ůposiadaliHiszpanieiFran cuzi, w cz─Ö┼Ťci nale┼╝─ůcej do ostatnich, zawi─ůza┼éo si─Ö, podczas rewolucyi francuzki├ęj, pa┼ästwo murzy┼äskie, kt├│remu Toussaint, 1 8 0 1 r. n a d a ┼é u s t a w ─Ö . U s i ┼é o w a l i w p r a w d z i e F r a n c u z i 1 8 0 2 r. k o l o ni─ů t─Ö zmusi─ç na nowo do uleg┼éo┼Ťci, lecz w nast─Öpnym roku Dessa lines og┼éosi┼é Murzyn├│w niepodleg┼éymi, przywr├│ci┼é wyspie dawne imi─Ö Hajty, isam stan─ů┼é na czele rz─ůdu. Po nag┼éej jego ┼Ťmierci (1806) powsta┼éy dwa stronnictwa,jedno Mulat├│w pod naczelnic twem Pethiona, drugie Murzyn├│w na kt├│rego czele by┼é Krzysztof Obadwa, podzieliwszy si─Ö koloni─ů, utworzy┼éy oddzielne pa┼ästwa, Krzysztof nada┼é swemu pa┼ästwu form─Ö monarchyczn─ů, i zasiad┼é na tronie pod imieniem: Henryk I, kr├│l Hajty. Po jego ┼Ťmierci murzy┼äskie pa┼ästwo po┼é─ůczy┼éo si─Ö z Mulatami; sk┼éadaj─ů wi─Öc dot─ůd niepodleg┼ée pa┼ästwo pod zarz─ůdem prezydenta, iniedawno wci─ůgn─Ö┼éy do swego zwi─ůzku cz─Ö┼Ť─ç hiszpa┼äsk─ů. Roku 1825 Fran cya zrzek┼éa si─Ö swych praw do t├ęj wyspy za summ─Ö pieni─Ö┼╝n─ů czyli wynagrodzenie dla francuzkich niegdy┼Ť w┼éa┼Ťcicieli plantacyj. Jako dalszy skutek t├ęj ugody zawarty zosta┼é(12 lutego 1838 r.) traktat mi─Ödzy Francy─ů a Hajty, kt├│rym oznaczono stosunki h a n dlu i┼╝eglugi mi─Ödzy t─Ömi pa┼ästwami i ugodzono si─Ö na 60 m i lion├│w frank├│w og├│lnego dla Francyi wynagrodzenia. Tego┼╝ roku (w maju) powsta┼éy na wyspie zamieszki pod pozorem nie
    ukontentowania z pomienionej umowy, prawdziwym atoli ich celem by┼éo obalenie istniej─ůcego na wyspie rz─ůdu. Ta rzecz pospolita jedyn├ęm jest pa┼ästwem Murzy┼äski├ęm w Ameryce.
  11. Brazylia wi─Ökszego naby┼éa znaczenia od czasu jak kr├│ lewska rodzina 1807 r. przenios┼éa si─Ö tam z Lizbony i za stolic─Ö ÔÇô 511 ÔÇô
    rz─ůd├│w obra┼éa miasto Rio-Janeiro. Obecno┼Ť─ç dworu wywar┼éa korzystny wp┼éyw na kraj: przemys┼é i o┼Ťwiecenie znacznie si─Ö
    podnios┼éy, a handel, do kt├│rego przypuszczeni zostali icudzo ziemcy, do kwitn─ůcego przyszed┼é stanu. Dekretem z 1815 roku Brazylia wraz z Portugali─ů i Algarwi─ů po┼é─ůczone zosta┼éy w jedno kr├│lestwo: p├│┼║niejsze jednak wypadki zapowiada┼éy nast─ůpi─çm a
    j─ůcew tych stosunkachzmiany. Od 1823 r.Brazyliajestdzie dziczn├ęm cesarstwem, pod rz─ůdem w┼éasnego monarchy. Jest to dot─ůd jedyna monarchya w ca┼éejAmeryce (obaczni┼╝ej27)
  12. Szybki wzrost pomy┼Ťlno┼Ťci ipot─Ögi P├│┼énocnychZjedno czonych Stan├│w Ameryka┼äskich t├ęm bardziej razi┼é wzrok zawist
    nych Anglik├│w, ┼╝e w t├ęm now├ęm pa┼ästwie przewidywali nie
    bezpiecznego dla swego morskiego handlu spółzawodnika dla
    tegoznowuuwzi─Ölisi─Önajegozgub─Ö,domagalisi─Öodkongresuaby uzna┼éichpanowanienamorzu. Odmownaodpowied┼║poci─ůgn─Ö┼éa (1814) za sob─ů wojn─Ö, kt├│r─ůAnglia prowadzi┼éa zzapami─Öta┼é─ů m┼Ťciwo┼Ťci─ů. Dowodem tejzaciek┼éo┼Ťciby┼éozniszczenieWashing tonu. Skutki jednak tej walki by┼éy dla Anglik├│w tak zgubne i┼╝ zmusi┼éy ich (1815) do zawarcia pokoju. Od owego czasu pa┼ästwo p├│┼énocno-ameryka┼äskie do coraz wi─Ökszej przychodzi pot─Ögi;znowuprzyby┼éomu sze┼Ť─çnast─Öpuj─ůcychprowincyj In dyana (1816), Illinois (1818), Alabama (1818) Majna (1820), Missury (1820) i Mizyzypi (1821), a tak liczba Zjednoczonych Pa┼ästw podnios┼éa si─Ö do 24. Powi─Ökszy┼éy j─ů jeszcze 1829 r. dawniej tylko jako obwody, a teraz przyj─Öte do zwi─ůzku jako pa┼ästwa Floryda, Michigan i Arkansas, kt├│rych ludno┼Ť─ç dosz┼éa wymaganej liczby. –
  13. Co do publicznego d┼éugu, ┼╝adne pa┼ästwo nie mo┼╝e si─Ö poszczyci─ç tak b┼éogim stanem jak Zjednoczone Stany P├│┼énocnej Ameryki;jegod┼éug1812 r.tylko45,035,123dollarywyno sz─ůcy, przez wojn─Ö 1816 r. podni├│s┼é si─Ö przesz┼éo do 123 mil. doll; ale zaraz w nast─Öpnym roku znacznie zni┼╝ony zosta┼é przez up┼éaty; w 1818 r. jeszcze go liczono 91,015,566 dollar├│w, pomno┼╝y┼éo go odkupienie Florydy(1821); odroku 1823 ci─ůgle si─Ö zmniejsza┼é, iby┼éo go tylko 58,362,135 dolar├│w, gdy Jakson obranyzosta┼éprezydentem(11lutego 1829r.).W dw├│chpier wszych latach jego rz─ůd├│w zmniejszono d┼éug na 24 mil. a 1834 r. ca┼ékiem umorzono. Wszelako uci─ů┼╝liwe z wielu wzgl─Öd├│w dla handlu okoliczno┼Ťci (w sierpniu 1837) da┼éy pow├│d do nad zwyczajnych narad p├│┼énocno-ameryka┼äskiego kongresu, a w maju 1838 r. niemo┼╝no┼Ť─ç rz─ůdu zadosy─ç uczynienia swym zobowi─ů zaniom, we wzgl─Ödzie finans├│w, by┼éa przedmiotem utyskiwa┼ä
    publicznych. 23.Niebrakłotakżemateryidosporów.Oddawnajużpo
    ┼éudniowe pa┼ästwa tworzy┼éy siln─ů przeciwko p├│┼énocnym oppozy cy─ů, kt├│ra si─Ö okaza┼éa w wielu okoliczno┼Ťciach, jako to: w za trzymaniu c┼éa po sp┼éaceniu d┼éug├│w pa┼ästwa: po┼éudniowe pro wincye chcia┼éy aby by┼éo zniesione, p├│┼énocne za┼Ť obstawa┼éy za jego utrzymaniem, a to dla dobra fabryk; wyb├│r prezydenta (1829) by┼é r├│wnie┼╝ powodem do sporu, pa┼ästwa po┼éudniowe by┼éy za Andrzejem Jaksonem, p├│┼énocne za┼Ť ┼╝yczy┼éy Jana Quincy Adams; niemniej spierano si─Ö przy zaprowadzeniu nowej taryfy celn├ęj (14 lipca 1832 r.), nie chcia┼éo przesta─ç na zni┼╝eniu c┼éa po┼éudnie, a zdawa┼éo si─Ö p├│┼énocy ┼╝e ju┼╝ wiele ze sw├ęj strony uczyni┼éa bank obwinionym b─Öd─ůc o nieprawne wp┼éywy prezy denta na wybory, przymuszony by┼é wyda─ç z┼éo┼╝one u siebie skar bowe summy, przez co powaga prezydenta nie raz by┼éa nara┼╝ona, w ko┼äcu jednak rzecz na jego stron─Ö rozstrzygniona zosta┼éa.
  14. Co do zewn─Ötrznej polityki Zjednoczone Stany P├│┼énocnej Ameryki r├│wnie trzyma┼éy si─Ö systematu neutralno┼Ťci, godna prze cie┼╝ uwagi, ┼╝e w t├ęm r├│wnie jak w innych niepodleg┼éych pa┼ä stwach ameryka┼äskich, w obfitym w polityczne wypadki 1830 r. sami genera┼éowie stalina czele rz─ůdu. Roku 1838 dnia 5 stycz nia, prezydent Zjednoczonych Stan├│w wyda┼é odezw─Ö przeciwko obywatelom kt├│rzy si─Ö wzi─Öli lub wzi─ů┼Ť─ç chcieli do broni za p o wsta┼äcami w Kanadzie, uczyni┼é tak┼╝e poselstwo do senatu wzgl─Ö dem rewizyi prawa zabraniaj─ůcego obywatelom Zjednoczonych
    Stan├│w napa┼Ťci na s─ůsiednie narody przez nieprawne, samo wolne czyny, Wii; Il: ** ├Ś* R;*
    ;*
  15. Cz─Ö┼Ť─ç Indyan, podlega─ç niechc─ůcych urz─ůdzeniom Zjedno
    czonych Stan├│w, zawarli z niemi u m o w y (jak np. pokolenia C h a
    kta iChikas├│w) iprzenie┼Ťli si─Ö za rzek─Ö Mizyzypi; tym sposobem
    bialiwy┼é─ůcznemi stalisi─ÖpanamiprowincyiTenesseenaP├│┼énocy
    iLuizyany na Południu przezto państwa MizyzypiiZachodnia
    Alabama pozby┼éy si─Ö wszystkich osad Indyan; ci za┼Ť wynagro
    dzenizostalicz─Ö┼Ťci─ůgotowemi pieni─Ödzmi,cz─Ö┼Ťci─ůudzieleniemim
    na przeprowadzenie siępotrzebnych zasiłków w naturze; wszakże
    nie obesz┼éo si─Ö przy tej okoliczno┼Ťci, bez cz─Östych i krwawych z nimi utarczek.
  16. Od niejakiego ju┼╝ czasu Zjednoczone Stany P├│┼énocnej Amerykiubiegaj─ůsi─ÖzAnglikamiwe wschodnio-indyjskimhan dlu z Chinami (obacz history─ů Azyi 21). Francya zawar┼éa by┼éa (4 lipca 1831) traktat z Zjednoczonemi Stanami P├│┼énocnej A m e ryki, moc─ů kt├│rego zobowi─ůza┼éa si─Ö wyp┼éaci─ç tym┼╝e Stanom 25 milion├│w frank├│w, jako wynagrodzenie za skonfiskowane okr─Öty; lecz gdy, pomimo wymian─Ö tego┼╝ traktatu (2 lutego 1832 r.) izba deputowanych francuzkich uzna─ç go nie chcia┼éa i wzbrania┼éa si─Ö wyp┼éaci─ç rzeczon─ů s u m m ─Ö (1 kwietnia 1 8 3 4 r.) niezgoda m i ─Ö dzy obydwoma pa┼ästwami niemal ju┼╝ grozi┼éa wojn─ů, atoli za┼éa twion─ů zosta┼éa 1836 r.za po┼Ťrednictwem Anglii.
    27.W Meksyku,czteroletniawalkastronnictwukończyłasię nareszcie pokojem, gdy Pedrazza uznany został aż do 1 kwietnia 1833 r. prezydentem. Ogłoszenie nowej meksykańskiej ustawy,
    zakaz pe┼énienia obrz─Öd├│w wszelkiej innej religii, pr├│cz kato licki├ęj (23 pa┼║dziernika 1835 r.). Texas powstaje przeciwko Meksykowi iodrywa si─Ö od niego (1835ÔÇô1836), nadaremne usi┼éowanie Meksyku odzyskania sobie znowu Texas (1838). Nieprzyjacielskie kroki mi─Ödzy Francy─ů a Meksykiem. Francuzi zmuszaj─ů warowni─ů St. Juan d’Ulloa do poddania si─Ö (27 listo pada 1838 r.), i rozbrajaj─ů Vera-Cruz, traktat pokoju (9 marca 1839 r.), (obacz Francy─ů 27). Osada miasta Tampico, pod d o w├│dztwem Montenegro o┼Ťwiadcza si─Ö za ustaw─ů z 1824, przy
    chylnie dla systematu zjednoczenia (8 pa┼║dzier: 1838; pora┼╝ka Tom II. 65
    ÔÇô 513 ÔÇô ÔÇô 514 ÔÇô
    zwi─ůzkowych pod Nocarigo (7 maja 1830): miasto Tampico p o d daje si─Ö genera┼éowi meksyka┼äskiego rz─ůdu (5 czerwca 1839) Kolumbia rozsypa┼éasi─Ö1831 r.natrzyma┼ée,oddzielnepa┼ästwa: Now─ů Grenad─Ö, Wenezuel─Ö Ecuador (R├│wnik), kt├│re jednak za war┼éy mi─Ödzy sob─ů zwi─ůzek (w maju 1832 r.). Paez trzyma┼é si─Ö ci─ůgle systematu pokoju, i wszystkich u┼╝y┼é si┼é na pod┼║wignienie rolnictwa i o┼Ťwiecenie mieszka┼äc├│w; w Karakas tak┼╝e, gdzie wielkie panowa┼éo wzburzenie, przywr├│ci┼é spokojno┼Ť─ç i rz─ůd ( w s i e r p n i u 1 8 3 5 r.). T r a k t a t h a n d l o w y m i ─Ö d z y A n g l i ─ů i W e n e zuel─ů(19marca1838). Mi─ÖdzyBoliwi─ůaPerudo┼╝wawych przy sz┼éo spor├│w, tosamo mi─Ödzy Boliwi─ů a Chili. Powstanie w Lima przeciwko genera┼éowi Santa Cruz w skutek kt├│rego niepodle g┼éo┼Ť─ç Peru, zniesienie peruwia┼äsko-boliwijskiego zwi─ůzku, tu dzie┼╝ protektoratu genera┼éa Santa Cruz zosta┼éy og┼éoszone (29 lipca 1838 r.). Flota chilijska wysadza sw─ů za┼éog─Ö pod Aucon, na brzegach peruwia┼äskich (7 sierpnia); wojska chilijskie w c h o dz─ů do Lima (21 sierpnia) przednia stra┼╝ chilijska zostaje po bita od przedniejstra┼╝y wojska boliwijskiego pod Matucano (18 wrze┼Ťnia) wej┼Ťcie genera┼éa Santa Cruz do Lima, po opuszczeniu tego miasta przez wojsko chilijskieipo odsuni─Öciu obl─Ö┼╝enia od
    Kalao (10 listopada) Santa Cruz odsuniony i do ucieczki z m u szony (21 lutego 1839); odezwa tymczasowego prezydenta Peru koniec wojny zapowiadaj─ůca (4 marca 1839). Trz─Ösienie ziemi w Chili; wi─Öc├ęj jak 30 osad mi─Ödzy spokojnym oceanem ag├│ rami Andami zosta┼éo zniszczonych (20 lutego 1835). Buenos Ayres (Rio de La Plata, rzeczpospolita argenty┼äska) wszczyna sp├│r z Brazyli─ů o Montevideo (od r. 1829 niezawis┼ée od Brazy lipa┼ästwo Urugwaj, na wsch├│d Rio de la Plata), a kt├│ry to sp├│r sko┼äczy┼é si─Ö nadaniem ustawy dla Montevideo i ust─ůpieniem dla Anglii wysp Sokolich (w styczniu 1833 r). Obronne izaczepne przymierze mi─Ödzy Urugwajem a Korientes, prowincy─ů nale┼╝─ůc─ů do rzeczypospolitej argenty┼äskiej, przeciwko Rosas prezydentowi w Buenos-Ayres iprzeciwko jego rz─ůdowi (31 grudnia 1838 r.) ┼Ümier─ç dyktatora Paragwaju, Doktora Francia (5 listop. 1 8 3 7 r.) ÔÇô 515 ÔÇô
    Zaburzenia ikl─Öski na wyspie Hajty z powodu nienawi┼Ťci mi─Ödzy Murzynami a Bia┼éymi. ┼Ürodkowa tak┼╝e Ameryka by┼éa w ostatnich czasachwidowni─ůwojennychwypadk├│w. Pora┼╝kapodSanWin centewojsk pa┼ästw HondurasiNicaragua,kt├│resi─Özbuntowa┼éy przeciwko zwi─ůzkowi (6 kwietnia 1839).
  17. WojnaBrazyliizBuenosAyres(ob.wy┼╝ej,niesko┼ä czy┼éa si─Ö z nadaniem ustawy Urugwajowi (wschodnia Banda); brazylijski admira┼é, rozci─ůgn─ůwszy samowolnie blokad─Ö pod czas t├ęj┼╝e wojny, zabra┼é by┼é angielskie okr─Öty. co da┼éo pow├│d do przykrych z tym rz─ůdem spor├│w. W skutek wybuch┼éej w Brazylii rewolucyi (7 kwietnia 1831) Cesarz Don Pedro I zrzek┼é si─Ö tronu brazylijskiego na rzecz swego syna Pedro II. oddali┼é si─Ö z Brazylii (13 kwietnia) iumar┼é we trzy lata pot├ęm, wywalczy wszy tron portugalski dla swej c├│rki Donny Maryi da Gloria (czytaj history─ů Portugalii 13 i n.). Rz─ůd w Brazylii za m a ┼é o letno┼Ťci Pedra II przywr├│ci┼é w kraju spokojno┼Ť─ç; zbiegowisko ludzi kolorowych do Rio-Janeiro (w maju 1831); handel zata mowany, ┼║r├│d┼éa dochod├│w pa┼ästwa wysychaj─ů; rozpuszczenie cz─Ö┼Ťci wojska nowe zaburzenie (12-14 lipca): ukaranie bunto wniczego wojska, pomno┼╝enie gwardyi narodowej, zniesienie li st├│w ochronnych przez ministra Feijo, gdy┼╝ pod ichzas┼éon─ů kry li si─Ö z┼éoczy┼äcy: prawo na przekraczaj─ůcych granice ina w┼é├│ cz─Ög├│w; zaburzenie w Para (5-6 sierpnia, w Bahia (3 wrze┼Ťnia w Pernambuko (14 wrze┼Ťnia), w Rio-Janeiro (25, 28, 29, wrze ┼Ťnia), tudzie┼╝ na Ilha das Cabras (6 pa┼║d:). Rz─ůd jednak┼╝e z w y ci─Ö┼╝y┼é, kilka set schwytanych burzycieli wys┼éano na wysp─Ö Fer nando de Noranha w listopadzie 1831, i oddano w r─Öce spra wiedliwo┼Ťci. Tak wi─Öc rz─ůd u┼Ťmierzy┼é rozterki, nabiera┼é coraz wi─Öcej si┼éy, staraj─ůc si─Ö wszelkiemi si┼éami obudzi─ç mi┼éo┼Ť─ç kraju, a przy pomocy tej najsilniejszej d┼║wigni jego pomy┼Ťlno┼Ť─ç wzm├│dz iugruntowa─ç itakpostanowieniem wydan├ęm przezzgromadzenie prawodawcze (26 sierpnia), wszyscy cudzoziemcy, pr├│cz office r├│w w l─ůdowej i morskiej s┼éu┼╝bie, zostali rozproszeni, po pro wincyach nawet pozwolono zatrzyma─ç na cywilnych, wojskowych i duchownych urz─Ödach te tylko osoby, kt├│re mog┼éy wykaza─ç ┼╝e ÔÇô 516 ÔÇô
    s─ů rodowitymi lub przynajmniej naturalizowanymi Brazylianami. Istnia┼éo jeszcze stronnictwo kt├│re mia┼éo zamiar u┼éatwi─ç powr├│t Don Pedrowi, atoli ┼Ťmier─ç jego (24 wrze┼Ťnia 1834 r.) te plany zniweczy┼éa. Cz─Öste i zgubne zaburzenia spowodowa┼éy ustanowienieinnego cia┼éaprawodawczego (1834ÔÇô1837). Po wstanie w Minas (24 lutego 1833) i rozlew krwi w Peru (20ÔÇô22 kwietnia). Zaprowadzenie zgromadze┼ä prawodawczych po wszystkich prowincyach (1834) Ponowienie krwawych w y padk├│w w Para (w styczniuisierpniu 1835); zaburzeniew Ba hia (w listopadzie 1837) kt├│rego skutkiem by┼éo zniszczenie cz─Ö┼Ťci tego┼╝ miasta, to┼╝ samo w prowincyi Rio Grande do Sul
    (1837ÔÇô1839)
  18. Te┼╝ same podniety niespokojno┼Ťciizaburze┼ä, co wstrz─ů
    sn─Ö┼éy pa┼ästwa na sta┼éym l─ůdzie Ameryki iwstrzyma┼éy ich po st─Öp ku zakwitnieniu, odezwa┼éy si─Ö tak┼╝e w pa┼ästwach wyspiar skich, mianowicie na Jamajce i St. Domingo (Hajty); stosunki niewolnik├│w wzgl─Ödem ich pan├│w, nienawi┼Ť─ç krajowc├│w prze ciwko Europejczykom, odezwa┼éa si─Öwsz─Ödziepokazuj─ůc d─ů┼╝no┼Ť─ç do uwolnienia si─Ö zpod w┼éadzy Europejczyk├│w. Zupe┼éne znie sienie niewoli w angielskich koloniach, popierane w Anglii przez towarzystwo Anty-Sclavery-Society doznawa┼éo wielkich
    przeszk├│d ze strony samolubnych i bardzo zad┼éu┼╝onych plan tator├│w. Za ministerstwa Greja w Anglii wydane zosta┼éo roz porz─ůdzenie (2 listopada 1831), kt├│re zaleca┼éo plantatorom ludzkie obchodzenie si─Ö z niewolnikami, aby ich przysposobi─ç do nast─ůpi─ç maj─ůcego wyzwolenia. Bunt niewolnik├│w na wyspie Jamajce spowodowa┼é zawieszenie tego postanowienia nareszcie bunt u┼Ťmierzono (w lutym 1832). Na wniosek lorda Stanley (w maju 1833) niewola w osadach angielskich zosta┼éa zniesio
    na a w┼éa┼Ťcicielom plantacyj zapewniono dostateczne za straty z tej okoliczno┼Ťci wynagrodzenia. Dwa nowe traktaty mi─Ödzy Francy─ů i Angli─ů (30 listopada 1831 i 22 marca 1833 r.)
    uprz─ůtn─Ö┼éy zawady sprzeciwiaj─ůce si─Ö jeszcze zupe┼énemu znie sieniu handlu niewolnik├│w. ÔÇô 517 ÔÇô
    30.Powstaniew Kanadzieiostatniewypadkiw t├ęjosadzienaj wi─Öksz├ęj z tera┼║niejszych angielskich osad w P├│┼énocnej Ameryce mia┼éyju┼╝zarodyw pierwszychczasachpozaj─Öciujejw posiadanie przez Anglik├│w. Kanada, dawniej jako prowincya francuzka pod
    imieniem Kwebek, odst─ůpiona zosta┼éa przez to┼╝ pa┼ästwo na w ┼é a sno┼Ť─ç Anglii (1763 r.). Zamiast istniej─ůcych zwyczaj├│w i praw francuzkich zrazu mia┼éy by─ç zaprowadzone angielskie. Lecz K a nadyjczycy, sk┼éadaj─ůcy si─Ö po najwi─Ökszej cz─Ö┼Ťci z normandzkich wychodzc├│w lub z uwolnionych z wojska Ludwika XIV ┼╝o┼é nierzy, okazywali mocne przywi─ůzanie do swych zwyczaj├│w i dawnych urz─ůdze┼ä krajowych i zawsze ┼╝yczyli sobie ich p o wrotu. A nadto dawni i nowi koloni┼Ťci angielscy, pod ka┼╝dym wzgl─Ödem tak dalece r├│┼╝nili si─Ö od Francuz├│w, i┼╝ niepodobna im by┼éo sk┼éada─ç zgodnych w po┼╝yciu towarzystw. Plemi─Ö fran cuzkie, zamiast si─Ö miesza─ç i zaciera─ç mi─Ödzy angielskimi osa dnikami, tak by┼éo silne, i┼╝ pomimo nieprzyjazne okoliczno┼Ťci pozosta┼éo panuj─ůc├ęm, i chocia┼╝ mu nie przybywa┼éo nowych przychodzc├│w, samo przez si─Ö jednak pomna┼╝a┼éo si─Ö, kiedy tymczasem osady angielskie, pod tym wzgl─Ödem, upada┼éy. Idzi┼Ť jeszcze taki jest stan ni┼╝szej Kanady, gdzie Francuzi stanowi─ů blizko i og├│lnej ludno┼Ťci. Temu szkodliwemu stanowi umy
    s┼é├│w usi┼éowa┼éa Anglia zaradzi─ç aktem kwebeka┼äskim z 1774 r. przez kt├│ry przywr├│cono Kanadzie jej dawniejsze cywilne prawa francuzkie, a pozostawiono tylko prawo kryminalne an gielskie w miejsce prawa osobistego zaprowadzono prawo p a ryzkie, jakie istnia┼éo w 1763 r. a utrzymano dawne ustawy feodalne zapewniono tak┼╝e, jak by┼éo dawniej, ka┼╝demu wolne wyznawanie jakiej zechce religii. Przy t├ęm wszystkiem, zamiast dawnych uci─ů┼╝liwych podatk├│w, postanowiono nowe l┼╝ejsze, i doch├│d z nich nie na korzy┼Ť─ç macierzystego kraju, ale wy┼é─ůcznie na potrzebykoloniiprzeznaczono. Takiedobrodziejstwawzbudzi ┼éy w Kanadyjczykach wdzi─Öczno┼Ť─ç; dla tego przez ca┼éy ci─ůg p ├│ ┼é nocno-ameryka┼äskiej wojny o niepodleg┼éo┼Ť─ç, pozostali wiernymi dla Anglii. Jako nowe dobrodziejstwo, nada┼éa Anglia Kanadzie ÔÇô 518 ÔÇô
    1784 r. akt Habeas corpus. Przez postanowienie Pitta, zwane pospolicie ustaw─ů z 1791 r. dawniejsza prowincya Kwebek podzielona zosta┼éa lini─ů wyci─ůgnion─ů od jeziora S. Franciszka, wzd┼éu┼╝ rzek─ů Ottaw─ů ijeziorem Temiskaming do zatoki H u d son, na wy┼╝sz─ů i ni┼╝sz─ů Kanad─Ö: jedna i druga dosta┼éy oddzielny rz─ůd i ustawy, a to w my┼Ťli aby zapobiedz niesnaskom mi─Ödzy dawnymi francuzkimi a nowymi angielskimi osadnikami, wynika j─ůcymzr├│┼╝nychwobydw├│chprowincyachprawosobistych. Przez to w┼éa┼Ťnie, czego bynajmniej nie mia┼éa Anglia na celu, mieszka┼äcy ni┼╝szej Kanady znowu byli zmuszeni trzyma─ç si─Ö francu