Tukaj i Tuhan – m艂odzie艅cze inspiracje Adama Mickiewicza

551
zaosie mickiewiczowskie tukaj tuhan

Kim by艂y te postacie, jak膮 rol臋 odegra艂y w 偶yciu m艂odego poety, 偶e spo艣r贸d niezliczonej liczby innych imion, te w艂a艣nie obra艂 dla bohater贸w swych m艂odzie艅czych wierszy?

Tukaj i Tuhan

W poemacie „Tukaj, albo pr贸by przyja藕ni” tytu艂owa posta膰 to bli偶ej nie okre艣lony bogacz, pan na zamku znad Jeziora Ko艂dyczewskiego i licznych innych podobnych w艂o艣ci.
Tuhan z wiersza „艢wite藕” to ksi膮偶臋, posta膰 tragiczna. Na wezwanie swego w艂adcy opu艣ci艂 swych bliskich, by wzi膮膰 udzia艂 w wojnie, w trakcie kt贸rej wr贸g korzystaj膮c z jego nieobecno艣ci, napad艂 na jego pozbawiony obrony zamek. C贸rka, przeczuwaj膮c ha艅b臋 niewoli, wyb艂aga艂a u Boga jedyny ratunek jaki jej pozosta艂 i ca艂y zamek zapad艂 si臋 w g艂臋biny jeziora 艢wite藕. Do dzi艣 powtarza si臋 legend臋 o tym, 偶e obydwa jeziora (cho膰 w rzeczywisto艣ci oddalone od聽siebie o wiele kilometr贸w) s膮 podziemnie po艂膮czone. By膰 mo偶e, w ten symboliczny spos贸b 艂膮czy si臋 obie postaci?

Zaosie Mickiewiczowskie

Zaosie w tym czasie nale偶a艂o do krewnego Adama – J贸zefa Mickiewicza, kt贸ry maj膮tek ten wzi膮艂 w zastaw od rodziny Janowicz贸w. Kilka lat p贸藕niej Janowicze sprzedali go ciotce Poety, Barbarze Stypu艂kowskiej. Rozwa偶ania zacznijmy od tego jakich bajek w dzieci艅stwie s艂ucha艂 Adam Mickiewicz?

Urodzi艂 si臋 pod sam koniec osiemnastego stulecia w karczmie Wygoda, w drodze do Zaosia, le偶膮cego u st贸p G贸ry 呕arnowej, prawie w tym samym miejscu gdzie umie艣ci艂 swego bohatera Tukaja. Sp臋dzi艂 tam te偶 dzieci艅stwo. Ca艂a okolica nale偶a艂a do parafii Sto艂owicze, gdzie przy ko艣ciele Zakonu Malta艅skiego sta艂a, s艂yn膮ca z cud贸w, figurka Matki Boskiej, pewnie ta sama,przed kt贸r膮 matka przysz艂ego poety modli艂a si臋 o jego powr贸t do zdrowia. Jakie bajki-legendy mog艂y opowiada膰 ma艂emu dziecku miejscowe piastunki i opiekunki? Z pewno艣ci膮 te same, kt贸re jako dzieci us艂ysza艂y od swoich matek i bab膰. By艂 dawniej w艣r贸d
lud贸w tureckich, do kt贸rych zaliczani s膮 Tatarzy litewscy, zwyczaj przekazywania w formie deklamacji wierszowanej opowie艣ci s艂awi膮cych dawnych bohater贸w.聽Nazywa艂y si臋 one: destany. Zdarza艂o si臋, 偶e te wiersze – pie艣ni umieszczane by艂y w med偶umach, czyli r臋cznie spisanych utworach poetyckich. To na pewno te opowie艣ci s艂ysza艂 ma艂y Adam Mickiewicz.

Zaosie le偶a艂o na terenie dawnych d贸br ko艂dyczewskich, kt贸re od 1595 r. by艂y w艂asno艣ci膮 Radziwi艂艂贸w. W ich sk艂ad wchodzi艂 du偶y maj膮tek ziemski z dworem i jedna lub dwie wsie. Wiemy o tym z Archiwum Radziwi艂艂贸w (AR, XXIX,nr. 166 oraz AR XI, koperta 87 nr.364). Prawdopodobnie wcze艣niej, jeszcze za 偶ycia kr贸la Zygmunta Augusta, dosta艂 si臋 Radziwi艂艂om jako dzier偶awiona kr贸lewszczyzna, a w czasach Zygmunta III Wazy wieczno艣ci膮:聽„…razem ze wszystkiemi granicami,w艂o艣ciami, dworami, puszczami, lennami, ze szlacht膮, ziemianami, bojarami pancernemi i putnemi, z ich lennikami, posiad艂o艣ciami i powinno艣ciami, z przys膮dem i dziedziczn膮 jurysdykcj膮”. (w: Irena Rychlikowa, „Tatarzy litewscy 1764-1831 cz臋艣ci膮 stanu szlacheckiego?”, Kwartalnik Historyczny 1990 r.). Z Ko艂dyczewa Radziwi艂艂owie wystawiali na pos艂ug臋 Rzeczpospolitej koni tatarskich 6, pan Rafa艂 Kos (zaufany dworzanin Radziwi艂艂owski i – prawdopodobnie – dzier偶awca) koni tatarskich 2 oraz pan Ogi艅ski (z niejasnych powod贸w – przypuszczalnie zi臋膰 p. Kosa) koni tatarskich 1 (w: Rewizja d贸br tatarskich 1631 r. Acta Baltico-Slavica XX, 1989 r.). Poniewa偶 obowi膮zek wojskowy tatarski przypisany by艂 do maj膮tku, oznacza to, 偶e poprzednio ca艂y rejon jeziora ko艂dyczewskiego, wraz z Ko艂dyczewem, nale偶a艂 do Tatar贸w litewskich, kt贸rzy z d贸br ko艂dyczewskich wystawiali 艂膮cznie koni 9.

Ca艂a okolica do艣膰 licznie zasiedlona by艂a Tatarami litewskimi: nieopodal Ko艂dyczewa po艂o偶ony by艂 Kroszyn, od 1523 r. nale偶膮cy do tatarskich ksi膮偶膮t聽Szyry艅skich, a jeszcze bli偶ej Ko艂dyczewa, do nich te偶 nale偶膮ce od 1530 r. Torszyce (Torczyce), w dalszej nieco odleg艂o艣ci Maluszyce nale偶膮ce pierwotnie do kniazi贸w Assa艅czukowicz贸w U艂an贸w i, w innym nieco kierunku, Wo艂kowicze oraz wiele innych tatarskich wsi, takich jak Mir, Kleck, Rudniki i inne, skupiaj膮cych arystokracj臋 tatarsk膮 i ich krewniak贸w, osiedlonych w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim pod koniec XV wieku i wcze艣niej jeszcze, za czas贸w ksi臋cia Witolda.

Ale kt贸rzy Tatarzy mieszkali w Ko艂dyczewie?

Odpowied藕 nie jest prosta, ale mo偶liwa. Oto kr贸l Stefan Batory w roku 1585 w li艣cie pisze, 偶e dobra Ko艂dyczewo w pow. nowogr贸dzkim, kr贸l Zygmunt August „da膰 raczy艂 potomku Szach Achmeta, cara zawolskoho Azybek So艂tanu” (w: Rocznik Tatarski 1938). Cz臋艣膰 tego maj膮tku carewicz Ostry艅ski – (bo taki tytu艂 nosi艂 Aziubek So艂tan) – odda艂 jako wiano swej krewnej (pewnie c贸rce), 偶onie Sejt D偶ala艂 Bahry艅skiego, po kt贸rej dziedziczy艂a ich c贸rka Jehanna Sejtd偶ala艂贸wna, 偶ona Olejka Juszy艅skiego, po niej Mamaj a nast臋pnie jego syn Araz Juszy艅ski, kt贸ry w roku 1571聽zamieni艂 t臋 cz臋艣膰 Ko艂dyczewa na Torszyce z carewiczami pu艅skimi: Temirem i Selimem, synami Jeni Beka, wnukami Carewicza Pu艅skiego, osiad艂ego w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim jeszcze w roku 1478, syna Nur Dewlet-chana, w艂adcy Krymu (wszystkie dokumenty w tej sprawie zebra艂 St. Dziadulewicz w: Herbarz rodzin tatarskich w Polsce).聽Poniewa偶 tatarszczyzny w tamtym czasie nie mo偶na by艂o ani sprzeda膰 ani kupi膰, wi臋c jedynym mo偶liwym powodem zamiany maj膮tk贸w mog艂o by膰 ma艂偶e艅stwo i konieczno艣膰 po艂膮czenia w jedn膮 ca艂o艣膰 ju偶 wcze艣niej nabytej tam z tego powodu ziemi. W ten spos贸b pod koniec XVI wieku wi臋kszo艣膰 d贸br Ko艂dyczewo nale偶a艂a do by艂ych carewicz贸w Pu艅skich, bardzo w贸wczas wp艂ywowego rodu, jednego z dw贸ch odr臋bnych, pochodz膮cych bezpo艣rednio od chan贸w tatarskich, kt贸rym na Litwie przys艂ugiwa艂 w贸wczas tytu艂 carewicz贸w.

Hierarchia uchod藕c贸w tatarskich na Litwie by艂a jej odzwierciedleniem w Ordzie Krymskiej, o kt贸rej pisze sam jej chan: „…Ja, sam Dewlet Kirej Car, synowie moi i bracia carewiczowie, Rada kniaziowie, karaczowie i u艂anowie, murzowie i ca艂e wojsko moje…” Na Litwie, pod nieobecno艣膰 chana, najwy偶szy rang膮 by艂 jego syn Carewicz Pu艅ski, co znajduje odzwierciedlenie w spisie Tatar贸w bior膮cych udzia艂 w wojnie z Zakonem Krzy偶ackim w roku 1520. Na pierwszych miejscach wymienieni s膮: Czarzewicz (tj. carewicz Pu艅ski), dalej kxyansz (tj. knia藕, ksi膮偶臋) Baktamysz, potem Ochmet Ulan Osanczukowicz, Bicim Ulan Majkowicz, dalej kilku u艂anowicz贸w – w sumie chor膮giew liczy艂a 304 konie. Od tego czasu Carewicze Pu艅scy dowodzili w czasie wojen Rzeczpospolitej w艂asn膮 chor膮gwi膮 skupiaj膮c膮 carewicz贸w, kniazi贸w i u艂an贸w, o czym pisze Jan Kierdej w „Rewizji d贸br tatarskich z 1631 roku…” [f.875/813]: „…A ci kniaziowie 艁owczyccy wywodzili przed nami, 偶e nigdy pocztowych pod chor膮gwiami nie stawiali, jeno gdzie sami dobrowolnie chcieli pod chor膮giew podje偶d偶ali, i p贸ki jeszcze wi臋ksza gromada tych kniazi贸w ordy艅skich carewicz贸w by艂a, tedy sami swym pu艂kiem pod rejment hetma艅ski podje偶d偶ali, 偶膮daj膮c od nas aby艣my przy dawnych wolno艣ciach ich zachowali. Przeto my, rewizorowie, nie bacz膮c w tym 偶adnej szkody Rzeczpospolitej, i owszem, strzeg膮c dawnego zwyczaju, i nie nast臋puj膮c na przywileje, przy tych wolno艣ciach ich zachowali艣my….”

Pierwszym, po Carewiczu Pu艅skim, rotmistrzem tego pu艂ku (a w艂a艣ciwie chor膮gwi) by艂 jego potomek, poleg艂y w 1583 roku Islam So艂tan a nast臋pnym jego krewniak Machme膰, poleg艂y w roku 1621, a ostatnim z tego samego rodu pochodz膮cy Szahan (Szahum lub Szachme膰), tak偶e poleg艂y (w roku 1622 pod Ryg膮), gdzie w sile 50 koni walczyli ju偶 jako wojsko Radziwi艂艂owskie. Po 艣mierci ostatniego rotmistrza chor膮giew uleg艂a rozwi膮zaniu, prawdopodobnie z braku odpowiednich potomk贸w tego rodu zdolnych do obj臋cia dow贸dztwa. Przypomniany powy偶ej fragment przeprowadzonej w dekad臋 p贸藕niej Rewizji Kierdeja, potwierdza聽jedynie, 偶e taka tradycja istnia艂a ale wobec najazdu w 1655 roku Moskwy na W.K. Litewskie, nie zosta艂a ju偶 nigdy zastosowana, i cho膰 pospolite ruszenie by艂o zwo艂ywane jeszcze wielokrotnie, to ju偶 bez chor膮gwi Carewicz贸w Pu艅skich, kt贸rzy po utracie Ko艂dyczewa, stracili na znaczeniu.

Moskale przez sze艣膰 lat okupacji Litwy prze艣ladowali Tatar贸w litewskich, wskutek czego rozpocz膮艂 si臋 ich exodus do Korony. Zajmowane przez nich ziemie przyw艂aszczyli sobie s膮siedzi i ju偶 nigdy wojsko tatarskie w postaci chor膮gwi plemiennych nie zosta艂o wykorzystane. Zast膮pi艂y je chor膮gwie tatarskie terytorialne, o przypadkowym sk艂adzie personalnym, lepiej odpowiadaj膮ce duchowi nowych czas贸w. Cz臋艣膰 Tatar贸w litewskich ju偶 nigdy nie powr贸ci艂a w rodzinne strony, szukaj膮c sobie miejsca do 偶ycia w innych rejonach kraju, cz臋sto w Koronie.

Trzeba pami臋ta膰, 偶e Tatarzy w tym czasie nie byli w艂a艣cicielami zajmowanych grunt贸w a jedynie lennikami kr贸lewskimi, u偶ytkuj膮cymi przyznane im ziemie na tzw. prawie wojennym, tj. w zamian za konn膮 s艂u偶b臋 dla Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego.

Przekazanie Ko艂dyczewa w r臋ce Radziwi艂艂贸w zdegradowa艂o carewicz贸w materialnie i spo艂ecznie. Nie od razu – pocz膮tkowo zamiast stawa膰 we w艂asnej chor膮gwi podleg艂ej wielkiemu ksi臋ciu litewskiemu, mieli obowi膮zek stawiennictwa w wojsku Radziwi艂艂owskim, lecz z chwil膮 w艂膮czenia Ko艂dyczewa do ordynacji nie艣wieskiej, podzielili los szlachty ordynackiej (w: Irena Rychlikowa Tatarzy litewscy 1764 – 1831 szlacht膮?).

Carewicze Pu艅scy

Kim byli Carewicze Pu艅scy, z jak膮 histori膮 zwi膮zane by艂y ich imiona? W roku 1380 po krwawej wojnie domowej w艂adz臋 w Z艂otej Ordzie, ogromnym pa艅stwie od
Dniepru po Morze Aralskie, obejmuje nowa dynastia. Swe prawo do tronu wywodz膮 z faktu pochodzenia od Tuka – Tem眉ra (w 藕r贸d艂ach osma艅skich Tokay-Timur, w 藕r贸d艂ach rosyjskich Tukaj – Timur). Pierwszym w艂adc膮 tej dynastii Tukaid贸w (szczeg贸艂owe opracowanie zamieszczone jest wraz ze 藕r贸d艂ami na:聽Chanowie Z艂otej Ordy 鈥 dynastia Tukaid贸w) by艂 Tochtamysz-chan, a po wyga艣ni臋ciu g艂贸wnej linii i rozpadzie dzielnicowym, we wszystkich nowo powsta艂ych Chanatach : Krymskim, Kasimowskim, Kaza艅skim i Astracha艅skim, jej boczne odga艂臋zienie – dynastia Girej贸w.

Tukaj

Nie jest 艂atwo wyja艣ni膰 znaczenie tureckiego imienia tytularnego: „Tukaj”. Sk艂ada艂o si臋 ono z rdzenia znaczeniowego „tug [tuk]”, posiadaj膮cego trzy pokrewne znaczenia: g艂贸wny sztandar wojenny, w postaci dziewi臋cio ogonowego bia艂ego bu艅czuka z symbolami s艂o艅ca i ksi臋偶yca, samo to wojsko sk艂adaj膮ce si臋 z pojedynczych oko艂o 3-tysi臋cznych armii (mong. „k眉rijen”- fortyfikacji w postaci zakola, pier艣cienia) oraz wodza-w艂adcy, a tak偶e sufiksu „aj” tworz膮cego z rzeczownikiem form臋 dzier偶awcz膮 „by膰”.聽Gdy w czasach Imperium Mongolskiego jego wojsko rozros艂o si臋 do 95 mingan贸w,聽tj. 95.000 konnych wojownik贸w, zosta艂o podzielone ze wzgl臋d贸w operacyjnych na trzy armie: centraln膮, lewego i prawego skrzyd艂a, a ka偶da z nich pod dow贸dztwem syn贸w Czingis-chana mia艂a sw贸j Wielki Bu艅czuk tzn. tug [tuk]. Po rozpadzie Imperium ten podzia艂 zachowa艂 si臋 i tak np.w Z艂otej Ordzie, w kt贸rej聽wyodr臋bniona zosta艂a Bia艂a Orda, ca艂e jej wojsko znalaz艂o si臋 na lewym skrzydle pod dow贸dztwem jej chana, najstarszego z czternastu braci, Ordy – Iczena.聽W sk艂ad lewego skrzyd艂a Z艂otej Ordy wesz艂y cztery 2-3 tysi臋czne armie dowodzone przez jego czterech m艂odszych braci, a w艣r贸d nich Tuka[j] – Timura, w艂adcy Mangysz艂aku, (a w艂a艣ciwie jego tutuka – tj. „trzymaj膮cego tuk” czyli namiestnika, ksi臋cia ordowego), a tak偶e Niziny Nadkaspijskiej z Astrachaniem, i P贸艂nocnego Kaukazu.

Ka偶dy taki nutuk [nutug] (tzn. wasalne ksi臋stwo) wystawia艂 w艂asn膮 armi臋, kt贸ra w j臋zykach tjurkskich nazywa艂a si臋 „toka” (ale te偶 „tuka”) – zakole, pier艣cie艅, p臋tla, spinka (s艂ownik turecko-francuski z 1831-35 r.).

Imi臋 Tukaj oznacza艂o: W贸dz Armii. W XIII wieku imi臋 Tukaj-Timur oznacza艂o: „W贸dz 呕elaznej Armii” lub „呕elazny W贸dz [Armii]”, ale tak偶e „W贸dz 呕elaznego Pier艣cienia”. Po przyj臋ciu przez Z艂ot膮 Ord臋 islamu, ca艂e to nazewnictwo zast膮pione zosta艂o stopniowo okre艣leniami arabskimi i perskimi. We wsp贸艂czesnym j臋zyku tureckim znajduje si臋 neologizm „tugay”, oznaczaj膮cy samodzieln膮 jednostk臋 wojskow膮 w sile brygady (tj.2.500-3.000 偶o艂nierzy) oraz „tuggeneral”, oznaczaj膮cy dow贸dc臋 tej brygady.

Pe艂na linia genealogiczna Tukaid贸w (孝褍泻邪泄褌懈屑褍褉懈写褘) – Tukaj贸w litewskich jest nast臋puj膮ca:

Czyngis-chan > D偶oczi > Tukaj-Timur (Tuka-Tem眉r) > Urunk (脰reng-Timur) > Sari莽a > K眉n莽ek (Kend偶e – Doktimur) > T眉lek Timur > 脟igaj (Cisne) > Hassan Og艂an (脦莽kili Hasan) > Ba艧-Timur > D偶ijas-ed-Din > Had偶y Girej ( H芒c卯 Giray) > N没r Devlet-chan (i jego bracia: Hajdar So艂tan i Kutlug Zam芒n) > Carewicz Pu艅ski 1488-1542 > Jeni Bek 1559 > Selim 1571 > Machme膰 1621 (rotmistrz J.K.M.) > bracia: Jussan, Dawid, Jslam, Temir, Amurat, Halil, Kantemir (1631) > Tukaj z Ko艂dyczewa.

Ich bliskimi krewniakami byli: Kat艂u Tohuszewicz (1506) chor膮偶y 艣ciahu u艂a艅skiego, Misko Czogajdajewicz ( 1505-1528-?), Fedor Czogajdajewicz (1520), 肖械写芯褉 袦懈褌泻械胁懈褔 孝褞褏邪泄械胁懈褔 (1567), 袙邪褋褘谢懈泄 孝褞褏邪泄 (1567) Wojciech i Jan Tukaszka 1567, Tukasz v. Togusz, Junus Togusz 1595, Selim Tukaszewicz 1631, Jan Tukaszewicz (ok. 1650), Janusz Tukailewski 1628, Lipscy przydomku Tuhay (ok. 1560-1853) oraz inni o tatarskich imionach jak np. Jen Carewicz 1653, a tak偶e bardzo liczna grupa kniazi贸w Assanczukowiczow U艂an贸w a w艣r贸d nich wymienieni powy偶ej w Rewizji Kierdeja – 艁owczyccy.

Gdy po Unii Lubelskiej przysz艂o do utrwalenia nazwisk, wi臋kszo艣膰 Tatar贸w utworzy艂a je na wz贸r polski, od maj膮tk贸w b膮d藕 imienia protoplasty. Tukaidzi zamieszkuj膮cy Ko艂dyczew nie posiadali ju偶 w艂asno艣ci, kt贸ra z woli polskiego kr贸la przesz艂a na Radziwi艂艂贸w, wi臋c przyj臋li za nazwisko tytularn膮 cz臋艣膰 imienia przodka Carewicz贸w Pu艅skich – „Tukaj – Timura” (wnuka Czyngis-chana), kt贸rej u偶ywali prawdopodobnie ju偶 wcze艣niej jako przydomka dla podkre艣lenia statusu rodu (podobnie jak Tatarzy chrze艣cijanie Lipscy herbu Lubicz przydomka Tuhay). Niewiele to da艂o, gdy偶 po kilku pokoleniach jego znaczenie zatar艂o si臋 w 艣wiadomo艣ci u偶ytkownik贸w.

W tym te偶 mniej wi臋cej czasie przyj臋li chrzest prawos艂awny, co punktu widzenia ich pozycji spo艂ecznej w przysz艂o艣ci by艂o nadzwyczaj niefortunne – gdyby przyj臋li katolicyzm lub pozostali przy islamie, uda艂o by im si臋 prawdopodobnie utrzyma膰 status szlachecki lub do艅 zbli偶ony – przyjmuj膮c prawos艂awie stawali si臋, stopniowo, ch艂opami. Nie byli jednak wyj膮tkiem, wi臋kszo艣膰 Tatar贸w porzucaj膮cych islam przyjmowa艂a prawos艂awie – to w艂a艣nie katolicyzm聽w艣r贸d nich by艂 nadzwyczaj rzadko przyjmowany.

Na cmentarzu ko艂dyczewskim ko艂o Zaosia, Wojkowicz, Melechowicz i Miedzieniowicz spoczywaj膮 bardzo liczni prawos艂awni Tukajowie. Jeszcze w okresie mi臋dzywojennym, w tych miejscowo艣ciach zlokalizowanych na terenie niegdysiejszych d贸br ko艂dyczewskich, mieszka艂o 艂膮cznie 81 os贸b o tym nazwisku, najwi臋cej w Wojkowiczach (68), oddalonych od Zaosia o oko艂o 1 -1,5 km, pod t膮 sam膮 G贸r膮 呕arnow膮 (藕r贸d艂o: Spis Powszechny z 1934 r.).

Latem 2001 r w Wojkowiczach mieszka艂o jeszcze 6 rodzin o nazwisku Tukaj, ale nie uwa偶aj膮 si臋 ju偶 za krewniak贸w, w og贸le nie chc膮 o sobie nic m贸wi膰 – s膮 podejrzliwi i nieufni.

A co z zamkiem Tukaja znad jeziora Ko艂dyczewskiego?

Carewicz Pu艅ski na pocz膮tku XVI wieku otrzyma艂 od kr贸la polskiego Kazimierza Jagiello艅czyka, zamek w Puniach nad Niemnem, usytuowany na wzg贸rzu, kt贸re
obecnie nosi nazw臋 G贸ra Bony. Opr贸cz tego liczne inne maj膮tki, ale 贸w zamek jest wa偶ny bo wyj膮tkowy. W niejasnych okoliczno艣ciach Pu艅scy utracili ten zamek, a wraz z nim nazwisko, kt贸re zwi膮zane by艂o z tym posiadanym maj膮tkiem i utrata zamku oznacza艂a jego zmian臋. Na Litwie nazwiska ustabilizowa艂y si臋 dopiero na prze艂omie XVII i XVIII wieku. Dotyczy艂o to w r贸wnym stopniu Polak贸w, Litwin贸w czy Tatar贸w. Ale pami臋膰 o zamku trwa艂a jako 艣wiadectwo minionej chwa艂y, gdy偶 w艣r贸d tatarszczyzn litewskich zamek w Puniach by艂 ca艂kowitym wyj膮tkiem. Przy czym wspomnienie o samej miejscowo艣ci Punie, dawno ulecia艂o.

Tuhan

Przechodz膮c do Tuhana, podkre艣li膰 nale偶y, 偶e by艂o to zruszczenie tatarskiego wyrazu „tugan”. Podobnie jak „Tuka[j]” by艂o to imi臋-ranga, tytu艂 okre艣laj膮cy pozycj臋 spo艂eczn膮 w艣r贸d Tatar贸w. Za czas贸w Imperium Mongolskiego u偶ywany by艂 do艣膰 cz臋sto, mi臋dzy innymi nosi艂 je Tugan, syn Kubi艂aj-chana, mongolskiego cesarza Chin z dynastii J眉an oraz potomek Kubi艂aja,聽ostatni chi艅ski w艂adca z tej dynastii z roku 1368, Togan-Timur (Tugan-Tem眉r), ale tak偶e wielu innych:

Tukan – ksi膮偶臋 czerkieski 1239 r.
Tukan – wnuk Czyngis-chana
Tukan – potomek Czyngis -chana, prawnuk Szejbana
Tukanczar – potomek Czyngis-chana, wnuk Tuka-Timura
Tugan – Buka – potomek Czyngis-chana, wnuk Ugedej-chana
Toganczar – potomek Czyngis-chana, emir 1288 r.
Tugan – potomek Czyngis-chana, syn Kubi艂aj-chana
Tugan – emir 1251 r.
Tugan – z plemienia Tatar
Tugan – z plemienia D偶a艂oir
Tugan – Bad偶u – plemienia D偶a艂oir
Tugan – Buka – z plemienia D偶a艂oir
A s膮 to jedynie ci spo艣r贸d Z艂otego Rodu, kt贸rzy ws艂awiwszy si臋 jakim艣 dzia艂aniem, zostali przez dziejopis贸w wspomnieni w kronikach!

Sam tytu艂 jednak jest o ca艂e stulecia starszy od Imperium Mongolskiego i zwi膮zany jest z pradawn膮 cywilizacj膮 stepow膮, co najmniej od 745 r. kiedy to powsta艂 Kaganat Ujgurski, ogromne pa艅stwo obejmuj膮ce na wschodzie Mand偶uri臋 zachodni膮 po D偶ungari臋 na zachodzie. Znany jest z „Zabytku Jenisejskiego” jako imi臋 tytularne: „Odszed艂em od Was, elu m贸j, pani moja, synowie moi, narodzie m贸j, od Was wszystkich odszed艂em maj膮c lat 60. Na imi臋 mi El-Tugan-tutuk. By艂em pos艂em w elu bo偶ym. Narodowi sze艣ciu beg贸w by艂em begiem.” Prawdopodobnie „tugan” by艂 r贸wnowa偶ny tureckiemu „tegin” (starotureckie tgn) i oznacza艂: „ksi膮偶臋-w贸dz, brat chana i jego potencjalny nast臋pca na tronie”.

Kontynuacj膮 Kaganatu Ujgurskiego w Turkiestanie byli Karachanidzi (933-1212), od po艂owy X wieku obj臋ci islamem.

Przed rokiem 1005 w艂adc膮 Kaszgaru by艂 Tugan-chan z dynastii Karachanid贸w, a oko艂o roku 1200 w pa艅stwie chorezmszaha wielk膮 rol臋 odgrywa艂 inny Karachanida Tugan szah, kt贸remu w艂adca Tekesz zmuszony by艂 odda膰 na prawie ikta terytorium Nisy z prawem zwierzchnictwa nad duchowie艅stwem, s膮downictwem, uczonymi, lud藕mi zamo偶nymi, ksi膮偶臋tami, dow贸dcami wojskowymi, rolnikami i lud藕mi innych stan贸w. Jednym s艂owem Tugan szah by艂 w艂adc膮 prowincji. W obu wypadkach by艂o to tak偶e imi臋 tytularne okre艣laj膮ce ich pozycj臋 spo艂eczn膮.

W starodawnym j臋zyku czagatajskim, kt贸rym a偶 do po艂owy XVI wieku pos艂ugiwa艂a si臋 kancelaria w Chanacie Krymskim, tytu艂 Kun-Tugan (S艂oneczny [tj. Oz艂ocony S艂o艅cem] Krewniak [W艂adcy]), ale tak偶e: S艂onecznie Urodzony, (tzn. z woli Wiecznego Nieba obdarzony charyzm膮 w艂adc贸w), oznacza艂 ksi臋cia pochodz膮cego ze Z艂otej Rodziny, potomka Czyngis -chana. W p贸藕niejszych wiekach zosta艂 wyparty przez tytu艂y pochodzenia arabskiego 鈥 so艂tan (brat lub syn chana)聽i mirza (czyli ksi膮偶臋 a dos艂ownie: urodzony [z] emira – emir zade), przez jaki艣 czas funkcjonuj膮c r贸wnolegle.

Na Litwie osadnicy tatarscy ju偶 w po艂owie XVI wieku utracili znajomo艣膰 rodzinnych dialekt贸w, przechodz膮c w zupe艂no艣ci na j臋zyk ruski (dzisiaj bia艂oruski) lub polski, kt贸rymi na Litwie powszechnie m贸wiono. Nie m贸wi膮c j臋zykiem ojczystym nie uczestniczyli w jego ewolucji i dlatego starodawne tytu艂y sta艂y si臋 archaizmami oderwanymi od swego poprzedniego znaczenia. M艂odsze pokolenia u偶ywa艂y ich jako nazwiska i dlatego zdarzy艂o si臋 takie po艂膮czenie jak聽„ksi膮偶臋 Tuhan” (tzn. pleonazm, czyli „mas艂o ma艣lane”). Przypuszczalnie „Tuhan” ( czyli w艂a艣ciwie Tugan) po艂膮czy艂 im si臋 w jedno znaczenie z „Tukaj”, gdy偶 legenda opowiadana dzi艣 przez przewodnik贸w turystycznych na Bia艂orusi, wskazuje Jezioro Ko艂dyczewskie, jako te, w kt贸rym pogr膮偶y艂 si臋 zamek Tuhana, zamiast, jak to opisa艂 Mickiewicz w „艢witezi”, co jest intuicyjn膮 ale zgodn膮 z prawd膮 historyczn膮, egzemplifikacj膮 panuj膮cych stosunk贸w spo艂ecznych w艣r贸d Tatar贸w (w tym r贸wnie偶 litewskich), gdzie ka偶dy m臋ski potomek Wielkiego Chana, by艂 Tuganem, niezale偶nie od tego czy u偶ywa艂 tego w艂a艣nie imienia tytularnego, czy innego.

Bibliografia :

  1. Raszid ed-Din, D偶ami at-tawarich (zbi贸r kronik z XIV w., t艂umaczenie na j臋zyk rosyjski)
  2. Bobod偶an Gafurow: Dzieje i kultura lud贸w Azji Centralnej
  3. Marko Polo: Opisanie 艣wiata – przypisy: Marian Lewicki
  4. s艂ownik turecko-francuski (w pi艣mie arabskim z 1831-35r.)
  5. s艂ownik turecko – francuski 1850 (u艂o偶ony w roku 1793)
  6. s艂ownik tatarsko – rosyjski
  7. turkisch 鈥 deutsches worterbuch – Vien 1879
  8. Ananiasz Zaj膮czkowski – Sufiksy imienne w j臋zykach wschodnich
  9. M. Rjasjanjen : Materia艂y historycznej fonetyki tureckich j臋zyk贸w
  10. Lew Gumilow – 艢ladami cywilizacji Wielkiego Stepu (str. 179)
  11. Obolenskij, sbornik dokumentov: Kniga Posolskaja Wielikago Knja偶estwa Litovskago, z roku 1545
  12. Herman Kinder, Werner Hilgemann: Atlas historii 艣wiata, tom 1
  13. Marian Ma艂owist: Tamerlan i jego czasy
  14. Ewlija Czelebi – Ksi臋ga podr贸偶y (przypisy)
  15. Grekow, Jakubowski: Z艂ota Orda
  16. P. Sawieljew: D偶uczini Sinej Ordy
  17. tataro – mongo艂y w Azji – sbornik, redaktor: Sergiej Tichvi艅skij
  18. Hassan Ortekin – Kirim hanlarinin secersi (genealogia chan贸w krymskich), tablica genealogiczna
  19. Abdul ghazi-Bahadur-chan: historia Mongolorum et Tatarorum, Kaza艅 1871,fragmenty
  20. Halil Inalcik – Giray kirim hanligi
  21. Ibrahim ben Ali z Kaffy (sekretarz chana Feth Giraya II – 1730 – 1740) fragment spisu
    chan贸w krymskich, obejmuj膮cy wszystkich poprzednik贸w dynastii Giray
  22. autor Anonim: Ksi臋ga s艂awi膮ca rodowody w drzewie genealogicznym su艂tan贸w mongolskich聽– wydawca rosyjski: Tisenhausen W.G. (t艂umaczenie Jan Tyszkiewicz)
  23. Halim Girej – tablica rodowodowa w艂adc贸w Krymu (fragment z „Gulben Hanan”)
  24. D偶afar Sejdanet – tablica rodowodowa w艂adc贸w Z艂otej Ordy z dynastii Batu-chana
  25. Stanis艂aw Dziadulewicz – Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929 r.
  26. Encyklopedia Brytyjska – has艂o: Giray
  27. Filip Sulimierski i Bronis艂aw Chlebowski – S艂ownik geograficzny Kr贸lestwa Polskiego i innych kraj贸w s艂owia艅skich,聽tom XI, has艂o „Sto艂owicze”
  28. Piotr Borawski, Aleksander Dubi艅ski – Tatarzy polscy. Dzieje, obrz臋dy, tradycje.
  29. Beniamin Nadel w: Przegl膮d orientalistyczny z roku 1962
  30. Acta Baltico-Slavica nr 22 z roku 1994
  31. Stanis艂aw Kryczy艅ski- „Kronika wojenna Tatar贸w litewskich”, w: Przegl膮d Humanistyczny 2, 1984r.
  32. Piotr Borawski, Witold Sienkiewicz „Rewizja d贸br tatarskich 1631r . – sumariusz i wypisy”, tzw. Rewizja Kierdeja聽w: Acta Baltico-Slavica, XX, 1989 r.
  33. Irena Rychlikowa – Tatarzy litewscy 1764-1831 cz臋艣ci膮 szlacheckiego stanu?
    w: „Kwartalnik Historyczny” 1990r.
  34. Piotr Borawski, Witold Sienkiewicz – Chrystianizacja Tatar贸w w Wielkim
    Ksi臋stwie Litewskim聽w: „Odrodzenie i reformacja w Polsce” XXXIV 1989r.
  35. Archiwum Radziwi艂艂贸w: AR, XXIX, nr.166 oraz AR, XI, koperta 87 nr. 364
  36. Rocznik Tatarski , 1938 r.
  37. Maciej Tukaj – „Chanowie Z艂otej Ordy – dynastia Tukaid贸w” w:聽https://ornatowski.com/spoleczenstwo/czytelnia/chanowie-zlotej-ordy-dynastia-tukaidow/
  38. 38) 孝褍泻邪泄鈥撔⑿感佳冄 w:聽http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0-%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80
  39. http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE
  40. 孝褍泻邪泄褌懈屑褍褉懈写褘 w:聽http://ru.wikipedia.org/w/index.php?search=%D0%A2%D1%83%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80%D0%B8%D0%B4%D1%8B&title=%D0%A1%D0%BB%D1%83%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%B0%D1%8F%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%BA&fulltext=1