Chanowie Z艂otej Ordy – dynastia Tukaid贸w

770
Chanowie Z艂otej Ordy

W roku 1360, w czasie gdy Polsk膮 rz膮dzi艂 ostatni kr贸l z dynastii piastowskiej, Kazimierz Wielki, w nieodleg艂ym pot臋偶nym pa艅stwie tatarskim, Z艂otej Ordzie, rozci膮gaj膮cym si臋 pomi臋dzy Dnieprem na zachodzie, a jeziorem Aralskim i Chorezmem na wschodzie, dosz艂o do nies艂ychanego wydarzenia, kt贸re zmieni艂o histori臋 Europy Wschodniej.

Oto ostatniego, legalnie obranego w艂adc臋 z dynastii Batuid贸w, Berdi-Beka (1357-1360), zamordowa艂 pretendent do tronu, Kulna. Zachwia艂o to z trudem utrzymywan膮 r贸wnowag臋 polityczn膮 i wtr膮ci艂o Z艂ot膮 Ord臋 w trwaj膮cy dwadzie艣cia lat ostry kryzys. W tym czasie na tron wspi臋艂o si臋 kolejno dwudziestu pi臋ciu chan贸w, a ka偶dy z nich traci艂 w艂adz臋 wraz z 偶yciem, gdy偶 nie mia艂 wystarczaj膮co jednoznacznego prawa do tronu, by uzyska膰 powszechn膮 akceptacj臋 arystokracji. T臋 dramatyczn膮 sytuacj臋 przerwa艂 dopiero w roku 1380, Tochtamysz-chan, pierwszy w艂adca z nowo wst臋puj膮cej na widownie dziejow膮 dynastii Tukaid贸w, kt贸ra na gruzach Z艂otej Ordy przetrwa艂a a偶 do roku 1783.

Tukaidzi to dynastia chan贸w tatarskich do艣膰 powszechnie znanych, lecz niedostatecznie zidentyfikowanych co do pochodzenia od wsp贸lnego przodka, kt贸rym by艂 Tuka – Temur, wnuk Czyngis-chana, syn D偶oczi-chana, brat Batu-chana (pierwszego w艂adcy Z艂otej Ordy). Z dost臋pnych opracowa艅 wielu historyk贸w wy艂ania si臋 obraz rywalizuj膮cych ze sob膮 pretendent贸w do w艂adzy na zasadzie, 偶e ten obejmuje tron, kto w danym momencie jest pot臋偶niejszy od pozosta艂ych, a ich w艂adza opiera si臋 wy艂膮cznie na sile jego wojska. Jest to obraz z gruntu fa艂szywy. Ma艂o kto w Polsce ma 艣wiadomo艣膰, 偶e s艂owo „orda” znaczy „nar贸d – wojsko”, a nie hord臋, czyli zanarchizowan膮 band臋 pod przyw贸dztwem krwawego, samozwa艅czego wata偶ki. Plemiona lub zwi膮zki plemienne 偶y艂y w systemie ustrojowym, kt贸ry s艂usznie zas艂ugiwa艂 na miano demokracji wojennej, gdy偶 swoich wodz贸w – chan贸w wybiera艂y w drodze g艂osowania i powszechnej zgody, a jedynym zadaniem nowo wybranego chana by艂o zapewnienie bezpiecze艅stwa swoim plemionom. W tej strategii przetrwania prowadzili wojny obronne na swoim terytorium i prewencyjne na terytorium wroga i pod tym wzgl臋dem absolutnie niczym nie r贸偶nili si臋 od Europejczyk贸w. Problem sukcesji w艂adzy by艂 w pa艅stwach stepowych od niepami臋tnych czas贸w szczeg贸艂owo uregulowany pilnie przestrzegan膮 tradycj膮. Zgodnie z ni膮 nowy chan by艂 obierany przez starszyzn臋 plemienn膮 (arystokracj臋) po 艣mierci poprzedniego, spo艣r贸d braci zmar艂ego w kolejno艣ci od najstarszego po najm艂odszego. Bardzo cz臋sto jeszcze za 偶ycia chana najstarszy jego brat mia艂 sw贸j udzia艂 we w艂adzy, gdy jako Tegin (starotureckie: tgn) dowodzi艂 wojskiem. Syn zmar艂ego chana m贸g艂 ubiega膰 si臋 o w艂adz臋 dopiero po 艣mierci stryj贸w. Do艣wiadczy艂 tego prawa na sobie wielki p贸藕niejszy w艂adca – Czyngis-chan, gdy b臋d膮c jeszcze ch艂opcem nosz膮cym dzieci臋ce-osobiste imi臋 Temud偶yn, po niespodziewanej 艣mierci swego ojca chana Jesugej-Bahadura, zosta艂 od w艂adzy przez starszyzn臋 plemienn膮 odsuni臋ty (w imieniu dziecka chcia艂a obj膮膰 w艂adz臋 chanowa Ho’elun-chatun, co by艂o dopuszczalne, ale tylko wobec braku 偶yj膮cych krewnych w pierwszym rz臋dzie uprawnionych do w艂adzy). W艂adz臋 w po艂膮czonym z Tajcziucinami plemieniu obj膮艂 jeden z nich, prawdopodobnie Tarkutaj Kiry艂tuk. Buntuj膮c膮 si臋 Ho’elun (uj臋艂a w r臋ce bu艅czuk m臋偶a, na znak objecia po nim w艂adzy), nowy chan pozostawi艂 wraz z dzie膰mi samotnie na stepie. Zapewne te traumatyczne do艣wiadczenia z m艂odo艣ci spowodowa艂y, 偶e gdy Temud偶yn sta艂 si臋 ju偶 Wielkim Chanem o imieniu Czyngis (w spo艂eczno艣ci stepowej po urodzeniu dostawa艂o si臋 imi臋 dzieci臋ce, cz臋sto zwi膮zane z przypadkowymi okoliczno艣ciami urodzin, potem w wieku m臋skim imi臋 odpowiadaj膮ce jego randze w spo艂ecze艅stwie, a gdy sta艂 si臋 w艂adc膮, inne imiona i tytu艂y podkre艣laj膮ce jego pot臋g臋: „-czyngis-” znaczy ocean, a kto艣 o takim imieniu mia艂 w艂adz臋 wszechogarniaj膮c膮), postanowi艂 zmodyfikowa膰 to prawo. Od tego czasu pretendentami do tronu mogli by膰 jedynie jego potomkowie nazywani Z艂ot膮 Rodzin膮 (Kun – Tugan), przy czym bardziej uprawnionym do tronu by艂 syn, a potem wnuk, ni偶 brat, kt贸ry uprawniony by艂 dopiero po wymarciu linii syn贸w i wnuk贸w w艂adcy. W sprawie znaczenia tytu艂u Kun – Tugan niezb臋dne jest wyja艣nienie. Ani bowiem „kun” nie znaczy艂 dos艂ownie – „z艂oty”, ani te偶 „tugan” – „rodzina”. Staro偶ytny wyraz „kun” oznacza艂 – „s艂oneczny”, ale je艣li si臋 pami臋ta, 偶e u Mongo艂贸w s艂o艅ce – Chormusta, by艂o postaci膮 Wiecznego Nieba, to rozumie si臋, 偶e „s艂oneczny”, oznacza艂o osob臋 obdarzon膮 opiek膮 Niebios, charyzmatem, chwa艂膮 zwyci臋zcy i glori膮 w艂adzy. S艂o艅ce mia艂o od zawsze barw臋 z艂ota i dlatego w tym kontek艣cie „kun” oznacza艂o „z艂ot膮”. Swoje znaczenie w tej sprawie mia艂a tak偶e tradycja chi艅ska, gdzie w艂adza cesarska mia艂a z艂oty blask, pewnie z powod贸w podobnych. Wyraz „tugan” mia艂 trzy znaczenia w logicznym zwi膮zku wzajemnym. Pierwsze, to deminutywna posta膰 wyrazu „tug” – oznaczaj膮cego wodza i w艂adc臋. W s艂owniku turecko-rosyjskim z roku 1945 obok znaczenia „bu艅czuk” jest te偶 wymienione znaczenie „su艂tan”, co jest o tyle b艂臋dne, 偶e powinno by膰 „padyszach”, gdy偶 su艂tan w tamtych czasach oznacza艂 jego syna, a w Chanacie Krymskim cz艂onka rodziny cha艅skiej. W Wielkim Ksi臋stwie Litewskim tuganowie pisali si臋: Tuhan, Tuchan lub Tugan i Tukan. Drugie znaczenie to – „rodzony”, w znaczeniu – krewniak, tutaj: „krewniak w艂adcy”. Trzecie znaczenie, to „sok贸艂 bia艂oz贸r”. Bia艂y sok贸艂 by艂 symbolem ojca Czyngis-chana, Jesugeja Bahadura, symbol ten nast臋pnie, jak donosz膮 藕r贸d艂a, przeszed艂 na jego syn贸w i nast臋pc贸w. W Chinach za czas贸w panowania dynastii Juan najwy偶si dostojnicy pa艅stwa pos艂ugiwali si臋 tabliczk膮 w艂adzy – pajdz膮, kt贸ra dla nich by艂a z艂ota z wizerunkiem soko艂a. Tytu艂 Tugan, kt贸ry by艂 tak偶e imieniem – rang膮, 艂膮czy艂 w sobie te wszystkie trzy znaczenia. Reasumuj膮c: tytu艂 „Kun – Tugan” rozumiany dos艂ownie jest ma艂o zrozumia艂y, natomiast tzw. wolne t艂umaczenie, dla zachodniego Europejczyka by艂oby niezno艣nie pompatyczne, st膮d przyj臋to pewien skr贸t my艣lowy zawarty w s艂owach: „Z艂ota Rodzina”, uwzgl臋dniaj膮c przy tym tradycj臋 chi艅sk膮.

Wyraz Tugan jest znacznie starszy ni偶 Imperium Mongolskie, gdy偶 wyst臋puje w starotureckiej inskrypcji, znanej jako Zabytek Jenisejski ju偶 w IX wieku, lecz po wprowadzeniu islamu skutecznie zosta艂 wyparty przez tytulatur臋 arabsk膮. Jednak w Ordzie Krymskiej, a偶 do po艂owy XVI w u偶ywany by艂 jako oznaka wyj膮tkowego dostoje艅stwa. Dowodem na to jest Metryka Litewska z 1545 r., opisuj膮ca przybycie na dw贸r Zygmunta Augusta pos艂a Chana Krymskiego i Osma艅skiego jednocze艣nie – wielkiego kniazia Kun-Tugan Duwana. W tym te偶 czasie nowo powstaj膮cy w艂a艣nie j臋zyk krymsko-tatarski zacz膮艂 wypiera膰 z kancelarii cha艅skiej dotychczas u偶ywany j臋zyk czagatajski (starouzbecki), bardzo r贸偶ni膮cy si臋 pod wzl臋dem leksykalnym od nowego, co dodatkowo przyczyni艂o si臋 do tego, 偶e staroturecka tytulatura posz艂a w zapomnienie i tylko w takim skansenie j臋zykowym jak Wielkie Ksi臋stwo Litewskie, gdzie w艣r贸d emigrant贸w tatarskich ich rodzinne jezyki nie rozwija艂y si臋, a wr臋cz przeciwnie, wysz艂y ca艂kiem z u偶ycia, zast膮pione przez j臋zyk ruski, elementy ich, dzi臋ki utrwalonej w dokumentach formie, przetrwa艂y do dzi艣.

Czyngis-chan podzieli艂 swoje imperium na odr臋bne cz臋艣ci nazywane dzi艣 u艂usami – pierwotnie u艂us byli to ludzie, nad kt贸rymi sprawowa艂 w艂adz臋 chan, a terytorium na kt贸rym 偶yli nazywa艂o si臋 nutug, w p贸藕niejszych wiekach dosz艂o do przesuni臋cia znaczeniowego. We wszystkich u艂usach w艂adz臋 cha艅sk膮 sprawowali wnukowie Czyngis-chana i nikomu nie przysz艂oby do g艂owy kwestionowa膰 prawa ustanowionego przez tw贸rc臋 Imperium, gdy偶 dobrze wiedzieli, 偶e uzurpator nie uzyska艂by poparcia arystokracji na tyle powszechnego, by m贸g艂 utrzyma膰 si臋 nie tylko przy w艂adzy, ale te偶 przy 偶yciu w艂asnym i swych syn贸w i wnuk贸w i jeszcze dalszych, gdyby byli, gdy偶 Tatarzy nie widzieli nic z艂ego w odpowiedzialno艣ci zbiorowej (z wy艂膮czeniem kobiet i ma艂ych dzieci). Dobr膮 ilustracj膮 panuj膮cego prawa, by艂y losy Tamerlana (Timurleng – 呕elazny Kulawiec), wielkiego wodza ze 艣rodkowej Azji. U nas w Europie uchodzi艂 on za suwerennego w艂adc臋, z racji atrybut贸w, kt贸rymi rozporz膮dza艂: w艂asnym dworem, ogromn膮 w艂adz膮, przyw贸dztwem nad armi膮. W oczach wsp贸艂czesnych by艂 jednak tylko Wielkim Emirem na dworze swego w艂adcy Sojurgatmysza-chana, z rodu Czagataid贸w, wywodz膮cych swoje prawo do tronu z racji przynale偶no艣ci do Z艂otej Rodziny w prostej linii od syna Czyngis-chana – Czagataja. Po 艣mierci Sojurgatmysza, tron obj膮艂 jego syn Su艂tan – Mahmud (rz膮dzi艂 w latach 1388 do 1402). Sam wielki Tamerlan zadowoli膰 si臋 musia艂 tytu艂em „kurgen”, co oznacza zi臋cia, gdy偶 po艣lubi艂 wdow臋 po chanie Husajnie, c贸rk臋 Kazan-chana z rodu Kun – Tugan (Z艂otej Rodziny). A wszystko to spowodowane by艂o tylko tym, 偶e Timurleng nie pochodzi艂 z rodu w艂adc贸w (by艂 synem zubo偶a艂ego arystokraty z plemienia Bar艂as贸w). Nawet to, 偶e stworzy艂 imperium niewiele mniejsze od mongolskiego nie uprawnia艂o go w oczach wsp贸艂czesnych do tytu艂u „chan”. Chc膮c utrzyma膰 si臋 przy w艂adzy, musia艂 utrzymywa膰 dw贸r swego w艂adcy i pozory jego w艂adzy.

Podobnie jak swemu synowi Czagatajowi, Czyngis-chan wydzieli艂 inny u艂us swemu drugiemu synowi D偶ocziemu, kt贸ry wcze艣niej wraz z synami podbi艂. By艂o to ogromne terytorium we wschodniej Europie i Syberii Zachodniej, wraz z Chorezmem. Na terytorium tym synowie jego utworzyli pa艅stwo feudalne聽Z艂ot膮 Ord臋, w sk艂ad kt贸rego wchodzi艂a organizacyjnie wydzielona, ale politycznie podporz膮dkowana Bia艂a Orda. Na tronie Z艂otej Ordy jako pierwszy zasiad艂 syn D偶oczego – Batu-chan, potem jego brat Berkeczar, a nast臋pnie potomkowie Batu i rz膮dzili oni a偶 do roku 1380, kiedy to po krwawej wojnie o tron dynastia wzajemnie si臋 wyniszczy艂a do tego stopnia,偶e nie by艂o komu skutecznie obj膮膰 w艂adzy. W imieniu s艂abego, bezimiennego chana (bo z nie do艣膰 jednoznacznie udokumentowanym prawem do tronu – co pozbawi艂o by konkurent贸w pretekstu do walki), rz膮dzi艂 pot臋偶ny emir Mamaj. W贸wczas to do wojny o w艂adz臋 w Z艂otej Ordzie przyst臋puje Tochtamysz-chan (Toktamysz, Tuktamysz), pierwszy chan nowo wst臋puj膮cej na widowni臋 dziejow膮 dynstii Tukaid贸w, z kt贸r膮 od tego czasu pa艅stwo Polsko – Litewskie, a偶 do 1783 roku mia艂o nieustannie do czynienia:

Czyngis-chan > D偶oczi > Tuka-Temur (Tokay-Timur, Tukaj-Timur) > Urunk (Oran-Timur) > Saricza (Sarica) > Kujczek (Kunczek, Kend偶e-Doktimur) > Tokul Hod偶a Og艂an (Tokkul-Hoca) > Tuj Hod偶a Og艂an > Tochtamysz-chan (Toktamysz, Tuktamysz) 1380-1395, zm. 1406.

Niekt贸re 艣redniowieczne 藕r贸d艂a wzmiankuj膮, 偶e Czyngis-chan mia艂 tak wiele 偶on, 偶e powtarzanie tych liczb wydaje si臋 wielce ryzykowne. Jego synowie i wnukowie tak偶e posiadali wiele dzieci, ale je艣li chodzi o syn贸w, to s膮 to ju偶 ilo艣ci policzalne, za艣 je艣li chodzi o syn贸w najwa偶niejszego dla dynastii Tukaid贸w, D偶oczi-chana, to s膮 oni szczeg贸艂owo rozpoznani z imienia. 艢rednowieczni kronikarze zapisali, 偶e z uwagi na wielk膮 liczb臋 偶on, w 30 lat po 艣mierci tw贸rcy Imperium (tzn. w po艂owie trzynastego wieku), liczba jego potomk贸w osi膮gne艂a liczb臋 10 000. Przez nast臋pne sto lat, zanim urodzi艂 si臋 Tochtamysz-chan, mimo licznych wojen, liczba ta z pewno艣ci膮 znacznie si臋 zwi臋kszy艂a. By艂a to grupa arystokrat贸w bardzo wewn臋trznie zr贸偶nicowana. Na pierwszym miejscu stali ksi膮偶臋ta u艂usowi – byli to ci, kt贸rych Czyngis-chan obdarowa艂 u艂usem – byli to bez wyj膮tku wszyscy synowie z pierwszej, najwa偶niejszej 偶ony – Borte, a w艣r贸d nich, najstarszy – D偶oczi. To ich synowie, tzn wnukowie Wielkiego Chana odgrywali decyduj膮c膮 rol臋 w Imperium. Ci z wnuk贸w, kt贸rzy nie posiadali w艂asnych u艂us贸w nazywni byli ksi膮偶臋tami ordowymi, gdy偶 w ramach organizacyjnych u艂usu mieli wydzielon膮 mniejsz膮 w艂asno艣膰. Z punktu widzenia w艂adzy, byli w pe艂ni podporz膮dkowani chanom u艂usowym. W obr臋bie Z艂otej Rodziny przek艂ada艂o to si臋 na u偶ywn膮 tytulatur臋: by膰 synem – oznacza艂o by膰 w zale偶no艣ci wasalnej od wy偶ej usytuowanego krewniaka, najcz臋艣ciej obranego chana, by膰 bratem – oznacza艂o stanowisko politycznie r贸wnorz臋dne, by膰 m艂odszym bratem – oznacza艂o stosunek pomi臋dzy podporz膮dkowanym ksi臋ciem ordowym (kt贸ry z regu艂y tak偶e mia艂 wydzielony niewielki u艂usik i z tego powodu tytu艂owano go tak偶e chanem (w domy艣le – plemiennym), a chanem. Opr贸cz tego, wszystkie kobiety z cesarskiego (jak to chi艅skich 藕r贸d艂ach by艂o nazywane), rodu, by艂y c贸rkami, a ich m臋偶owie – zi臋ciami (kurgen). Synowie c贸rek cha艅skich nosili bardzo zaszczytny tytu艂 – ch艂opiec (ogh艂an), kt贸ry w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim i w Polsce wymawia艂o si臋 – u艂an, kt贸rzy rang膮 ust臋powali tylko so艂tanom. Tochtamysz-chan pochodzi艂 od ma艂o znacz膮cego w Imperium, ksi臋cia ordowego o imieniu Tuka – Temur (w j臋zyku turecko-osma艅skim – Tokay – Timur), wnuka Czyngis-chana, jednego z czternastu syn贸w D偶oczi, pierwszego w艂adcy Z艂otej Ordy. Mia艂 wydzielony niewielki u艂usik u swego brata – chana Bia艂ej Ordy o imieniu Orda, a imi臋 swe zawdzi臋cza艂 dow贸dztwu nad jedna z trzech armii Z艂otej Ordy.

  1. Orda – Iczen, chan Bia艂ej Ordy
  2. Batu – chan ( 1223-1255), pierwszy w艂adca Z艂otej Ordy
  3. Berke
  4. Berkeczar (1255-1266), w艂adca Z艂otej Ordy
  5. Szejban, jego potomek Muhammad Szejbani-chan, od 1499 r. zosta艂 pierwszym chanem dynastii Szejbanid贸w w Ordzie Uzbeckiej, rz膮dzacej do 1599 r.,
  6. Tangkut
  7. Buwa艂
  8. Dzi艂a艂kun
  9. Szungkur
  10. Czimdaj
  11. Muhammed
  12. Udur
  13. Tuka-Temur (Tokay-Timur, Tukaj-Timur), jego potomek Tochtamysz-chan (Toktamysz, Tuktamysz) by艂 pierwszym chanem z wst臋puj膮cej na widowni臋 dziejow膮 dynastii Tukaid贸w w Z艂otej Ordzie, a po jej rozpadzie dzielnicowym, jej boczne odga艂ezienie: dynastia Girej贸w w Chanatach: Krymskim (do 1783 r.) Kasimowskim (do 1678 r.) Kaza艅skim (do 1552 r.) Astracha艅skim (do 1556 r.) a od 1598 r. do 1747 r. w Azji 艢rodkowej ich potomkowie jako dynastia D偶anid贸w.
  14. Szingkum

Imi臋 „Tuka – Temur”, od kt贸rego wzi臋艂a sw膮 nazw臋 nowa i jak偶e 偶ywotna dynastia, oznacza艂o w j臋zykach tjurkskich: 呕elazny Pier艣cie艅 ( Zakole, Klamr臋, P臋tl臋, Sprz膮czk臋), ale te偶 wodza tego pier艣cienia. Tuk w j臋zyku mongolskim nazywa艂 si臋 kurijen, po kozacku kure艅, a po polsku kosz lub kurze艅. W j臋zyku turecko-osma艅skim z roku 1831 w pi艣mie arabskim – toka. By艂a to swoista fortyfikacja stepowa z ustawionych w kszta艂cie ko艂a oko艂o tysi膮ca jurt, z wozami na zewn膮trz, cz臋sto po艂膮czonych 艂a艅cuchami by utrudni膰 przeciwnikowi szar偶臋. Wojsko zgromadzone w tuku liczy艂o oko艂o 2 500 ludzi, a wodza tytu艂owano Tuka, co pochodzi艂o od g艂贸wnego sztandaru wojennego tej jednostki wojskowej, kt贸ry te偶 nazywa艂 si臋 tuk (tug). Tak偶e trzytysi臋czny korpus jazdy szturmowej koczownik贸w nazywa艂 si臋 w VI wieku w j臋zyku chi艅skim T’uci (tuki). Z tych powod贸w Chi艅czycy, kt贸rych kontakty z koczownikami mia艂y niemal wy艂膮cznie charakter wojenny nazywali ich w贸wczas T’cue (Tukiu). Marko Polo w swej s艂ynnej ksi臋dze „Opisanie 艣wiata” wspomina, 偶e tuk to by艂a jednostka wojskowa licz膮ca 100 000 偶o艂nierzy, ale si臋 myli – nie by艂o w 艣redniowieczu mo偶liwo艣ci zaopatrzenia na stepie tak wielkiej ilo艣ci ludzi i koni. W jego czasach od dawna nast膮pi艂o przesuni臋cie w znaczeniu wyrazu tuk (tug) ze sztandaru wojennego tuka, na g艂贸wny sztandar wojennej chwa艂y ca艂ej armii. W sk艂ad wojska Wielkiego Chana wchodzi艂y trzy armie: centralna, lewego i prawego skrzyd艂a. Perscy, 艣redniowieczni dziejopisarze podkre艣lali, 偶e w wojskach mongolskich by艂y trzy wielkie, bia艂e dziewi臋cioogonowe triumfalne sztandary w艂adcy. To by艂y 贸wczesne tuk-i (tug-i). Armie, o kt贸rych mowa nie by艂y jednostkami operacyjnymi, lecz strategiczno – administracyjnymi, wskazywa艂y na dyslokacj臋 tych wojsk. Na polu bitwy tug (tuk) symbolizowa艂 obecno艣膰 w艂adcy i opiek臋 duch贸w jego przodk贸w.

Tuka – Temur mia艂 pi臋ciu syn贸w:

  1. Abaj
  2. Baj-Timur
  3. Bajan
  4. Urunk (Oreng-Timur, Oran-Timur)
  5. Kin – Timur

Urunk mia艂 czterech syn贸w:

  1. Aczik
  2. Karaky艂
  3. Arik艂y
  4. Saricza (Saric)

Saricza mia艂 dw贸ch syn贸w:

  1. Isa (It Kiczik)
  2. Kujczek (Kuncze, Kunczek, Kend偶e-Doktimur )

Kujczek mia艂 czterech syn贸w:

  1. Tokul Hod偶a Og艂an (Tokkul-Hoca), mia艂 syna Toj Hod偶a Og艂ana i wnuka Tochtamysz-chana (1380-1406)
  2. Tulak-Timur (Tula-Timur), mial syna Czigaj (Cinse) i wnuka Hassan-Og艂ana (Iczkili-Hasan), kt贸rego potomkowie po wyga艣ni臋ciu g艂贸wnej linii Tukaid贸w, pochodz膮cych bezpo艣rednio od chana Tochtamysza, obj臋li w艂adz臋 w Chanatach; Krymskim, Kaza艅skim, Kasimowskim.
  3. Habine
  4. Sari-Bek

Tochtamysz-chan (1380 – 1395) – w艂adca Z艂otej Ordy mia艂 pi臋ciu syn贸w, kt贸rzy kolejno zasiadali na tronie Z艂otej Ordy:

  1. D偶el-al-Din (D偶elalettin 1410-1412),
  2. Kibek (Kepek-chan), wg niekt贸tych 藕r贸de艂 – Betsub – U艂an 1412, ale w贸wczas musia艂by by膰 wnukiem, synem c贸rki
  3. Kerim – Berdi-chan,
  4. D偶abbar – Berdi-chan (1416-1417),
  5. Kadir – Berdi (1419-1420)
  6. oraz sz贸stego, Jeremferda (1416-1417), kt贸rego niekt贸re 偶r贸d艂a wymieniaj膮 jako syna, ale m贸g艂 by膰 tylko zale偶nym od niego krewniakiem.

D偶abbar – Berdi-chan mia艂 syna Sejd Achmeta – ostatniego chana Z艂otej Ordy (1433-1465), w czasie jego panowania trwa艂a wojna domowa w wyniku kt贸rej pa艅stwo rozpad艂o si臋. Powsta艂a Wielka Orda, w kt贸rej rz膮dzi艂 prawdopodobie jego wnuk Ahmed (1459-1481) oraz chanaty: Krymski, Kaza艅ski i Kasimowski, w kt贸rych w艂adz臋 obj臋li potomkowie Tukaid贸w, wywodz膮cy si臋 od wymienianego ju偶 tu Hassan – Og艂ana (Iczkili – Hasan). Niestety, Tochtamysz by艂 r贸wnie偶 uzurpatorem, co w przysz艂o艣ci mia艂o fatalne dla niego nast臋pstwa. Po wyga艣ni臋ciu dynastii po Batu-chanie, legalnymi w艂adcami mogli by膰 jedynie potomkowie jego starszego brata Ordy – Jczena, chanowie Bia艂ej Ordy. Jej aktualnym w艂adc膮 by艂 Urus-chan (Rus-chan), z kt贸rym Tochtamysz, przy wielkim poparciu Tamerlana, prowadzi艂 wojn臋 z zemsty za skazanie na 艣mier膰 jego ojca, Tuj Chod偶y Og艂ana, w艂adcy Mangysz艂aku za rzekom膮 zdrad臋 stanu. Gdyby Urus-chan rzeczywi艣cie naruszy艂 przy tym prawo – jas臋, to wypowiedzenie pos艂usze艅stwa w艂asnemu chanowi by艂oby w pe艂ni uzasadnione, ale dowod贸w na to brak. Bardzo si臋 trudzi艂 w tej wojnie Tochtamysz, ale ostatecznie po trzech latach uda艂o mu si臋 pokona膰 nast臋pc臋 zmar艂ego w tym czasie Urus-chana i w roku 1379 zdoby艂 w艂adz臋 w Bia艂ej Ordzie. W nast臋pnym roku korzystaj膮c z zam臋tu sukcesyjnego w Z艂otej Ordzie obj膮艂 tam w艂adz臋, pokonuj膮c zdradzonego przez arystokracj臋, emira Mamaja. Sta艂 si臋 w艂adc膮 pot臋偶nego pa艅stwa i niezw艂ocznie udowodni艂 sw膮 pot臋g臋, naje偶d偶aj膮c i pal膮c Moskw臋. Wkr贸tce przysz艂o sp艂aci膰 Tamerlanowi zaci膮gni臋ty d艂ug – zaj膮艂 on na pocz膮tek Chorezm, do kt贸rego prawo od czas贸w Czyngis-chana posiadali chanowie Z艂otej Ordy. Na to arystokracja nie mog艂a si臋 zgodzi膰 i rozpocz臋艂y si臋 wojny z dotychczasowym protektorem Tochtamysza. W tej wojnie Tamerlan popar艂 pretensje do tronu potomka Urus-chana, Timura – Kut艂uga. Powodem wojny Tamerlana ze Z艂ot膮 Ord膮 nie by艂y naturalnie wzgl臋dy dynastyczne. Celem wojny by艂o zniszczenie pot臋gi konkuruj膮cego o przyw贸dztwo w 艣wiecie tatarskim (i nie tylko), pa艅stwa Z艂ota Orda, ale rozgrywki dynastyczne by艂y w owym czasie niezwykle wygodnym pretekstem, bardzo dos艂ownie przez arystokracj臋 tatarsk膮 traktowanych i usprawiedliwiaj膮ce zdrad臋 swego chana, co w innych okoliczno艣ciach by艂oby najwi臋kszym grzechem i zbrodni膮. Pokonany Tochtamysz, wraz z resztk膮 armii, rodzin膮 cha艅sk膮 i dworem, schroni艂 si臋 w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim. Ksi膮偶臋 Witold mia艂 wielkie plany odbicia Z艂otej Ordy i przywr贸cenie na tron dynastii Tukaid贸w. W tym celu, wraz z Polakami, na czele kt贸rych stan膮l wojewoda Spytek, zorganizowal wielk膮 wypraw臋 przeciwko Timurowi – Kut艂ugowi. W roku 1399 dosz艂o do spotkania obu armii pod Worskl膮. Wielki Ksi膮偶臋 Litewski Witold mia艂 przewag臋 nad przeciwnikiem, ale da艂 si臋 wci膮gna膰 w trwaj膮ce trzy dni rokowania o poddaniu si臋 bez walki wojsk Timura. Podarowanego z lekkomy艣lno艣ci czasu przeciwnik nie zmarnowa艂, zdo艂a艂 艣ci膮gn膮膰 posi艂ki i okr膮偶ywszy wojska polsko-litewskie do szcz臋tu je rozgromi艂. W bitwie tej zgineli wszyscy Polacy, ze Spytkiem w艂膮cznie, a tak偶e 74 kniazi贸w ruskich i kunigas贸w litewskich. Wielki Ksi膮偶e Litewski i chan Tochtamysz uciek艂szy z pola bitwy powr贸cili na Litw臋. Od tego czasu datuje si臋 sta艂a obecno艣膰 ksi膮偶膮t z dynastii Tukaid贸w w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim. Wielu z nich otrzyma艂o maj膮tki na prawie lennym (tzw. tatarszczyzny), g艂贸wnie na Czarnej i Bia艂ej Rusi, w okolicach Grodna, Nowogr贸dka i Mi艅ska, w zamian za konn膮 s艂u偶b臋 w wojskach litewskich, kt贸r膮 odbywali we w艂asnych chor膮gwiach. Najstarsz膮 rodzin膮 ksi膮偶臋c膮 z dynastii Tukaid贸w, na sta艂e tam osiedlonych, byli U艂anowie Assan-czukowicze, potomkowie Hassana Og艂ana (Iczkili – Hasana), o kt贸rych wzmianki w litewskich dokumentach zaczynaj膮 si臋 ju偶 w roku 1460:

Czyngis-chan > D偶oczi > Tuka-Temur (Tokay-Timur, Tukaj-Timur) > Urunk (Oran-Timur) > Saricza (Sarica) > Kujczek (Kunczek, Kend偶e-Doktimur) > Tulak-Timur (Tula-Timur) > Cigaj (Cisne) > Hassan Og艂an (Iczkili Hasan) > Assa艅czukowicze (1460)

Przez nast臋pne dwa wieki, kniaziowie U艂anowie Assa艅czukowicze litewscy podzielili si臋 na wiele odr臋bnych rodzin: Zasulscy, Zdanowicze, 艁ostajscy, Hasieniewicze, Szahuniewicze, Maluszyccy, Koryccy, Nurumowicze, Czymbajewicze, Izmy艂owicze, Dziemitkowicze, Szemsze, Eliaszewicze, Ryzwanowicze, Chaleccy, Tu艂atjarowicze, Romanowscy, Szabunowicze, Aldukiewicze, Achmatowicze U艂anowie, Wo艂kaszowie, Kajeci艅scy, Moszy艅scy, Rudziewicze, Czuhajewicze, Mysakowie, Jaftamowicze. Im by艂o ich wi臋cej, tym mniejsze znaczenie posiada艂y poszczeg贸lne rodziny – maj膮tki dzielone na licznych syn贸w i c贸rki by艂y coraz mniejsze a znaczenie rodu mala艂o proporcjonalnie do tych w艂o艣ci i malej膮cego wplywu Chanat贸w na polityk臋 Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego.

Chan Tochtamysz niebawem ginie (w roku 1406 lub 1407). W艂adz臋 w roku 1412 obejmuje jego syn D偶el-al-Din. Wcze艣niej, bo w roku 1410 bierze on udzia艂 w bitwie pod Grunwaldem po stronie Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Ale pa艅stwo si臋 rozpada. Na zachodnim jego kra艅cu powstaje Chanat Krymski. Pretensje do w艂adzy w nim zg艂aszaj膮 potomkowie Hassana Og艂ana (Iczkili -Hasana), z dynastii Tukaid贸w, powo艂uj膮c si臋 na to, 偶e Munge – Temir (Mongke – Temur) chan Z艂otej Ordy (w latach 1266 – 1280), przyrzek艂 ziemie Krymu i Kaff臋 swemu synowi Urang – Temurowi (Urunk, Oreng – Temir) jako nutuk. U偶yty tu zwrot – „swemu synowi”, nale偶y rozumie膰 jako stosunek feudalny wy偶ej postawionego w hierarchii rodzinnej chana z dynastii Batu, do nic nie znacz膮cego politycznie ksi臋cia z rodu Tuka – Temura. Piewrszym w艂adc膮 uniezale偶nionego Chanatu Krymskiego by艂 syn Hassana – Og艂ana, U艂ug Mehmed-chan (inne 藕r贸d艂a podaj膮, 偶e by艂 on synem D偶el-al-Dina). Do rywalizacji z nim przyst臋puj膮 krewniacy: Dewlet – Berdi, Basz – Temir, Gijaseddin (D偶ijas – ed – Din) oraz Had偶y Girej. Pokonany przez Sejd Achmeda U艂ug Muhammed w roku 1438 zajmuje Kaza艅, gdzie zak艂ada Ord臋 Kaza艅sk膮. W roku 1455 jego syn Mahmutek – chan (1445 – 1466) po艣pieszy艂 z pomoc膮 kr贸lowi Kazimierzowi Jagiello艅czkowi przeciwko Sejd – Achmedowi (co potwierdza, 偶e by艂 z innej linii Tukaid贸w, tej samej co Had偶y Gierej), kt贸ry wtargn膮艂 na ziemie litewskie. Kilka lat p贸偶niej, w roku 1470 Sejd – Achmed, pokonany ostatecznieprzez wojska Koronne, wspierane przez Chanat Krymski pod w艂adz膮 chana Mengli Gireja, dosta艂 si臋 wraz z synami i wojskiem do niewoli polskiej. Ostatni chan Z艂otej Ordy zmar艂 w polskim wi臋zieniu i w tej sytuacji uprawnionymi do w艂adzy nad resztkami pa艅stwa zostaj膮 jedynie potomkowie Hassana – Og艂ana (Iczkili-Hasana). Drugi syn U艂ug Muhammeda, Kasym w roku 1446 w porozumieniu z wielkim ksi臋ciem moskiewskim Wasylem II, obejmuje tzw. Carstwo Kasimowskie (Gorodziec Mieszczerski i okolice – jest to ta sama ziemia Noraczudzka kt贸r膮 w roku 1362 najecha艂 i podbi艂 ksi膮偶e ordowy Togaj z Bezde偶a i kt贸r膮 to od tego czasu zamieszkiwali Tatarzy, Mordwini i inna ludno艣膰 ugryjska), nazywane tak偶e Ord膮 Kasimowsk膮. Chanowie tej ca艂kowicie zale偶nej od Moskwy ordy w艂adali ni膮, a偶 do roku 1678 lub 1681, stopniowo przekszta艂caj膮c si臋 w ziemian.

W Chanacie Kaza艅skim od 1467 kr贸tko panowa艂 syn Mahmutka, Chalij, a po nim drugi jego syn Ibrachim (1467 – 1479). Po nim Ali – chan (1479 – 1487), a nast臋pnie Muchamed Emin, brat Ali – chana. W tym czasie o w艂adzy w Ordzie Kaza艅skiej zacz膮艂 decydowa膰 car moskiewski i to on przywr贸ci艂 po wojnie, w艂adz臋 bratu Muchamed Emina, Abdul – Latyfie, kt贸ry rz膮dzi艂 w latach 1497 – 1502, a po nim do roku 1518 ponownie osadzony Muchamed Emin. Po jego 艣mierci, wygasa linia potomk贸w Mahmutka – chana i w艂adz臋 obejmuje trzynastoletni carewicz Szach – Ali z Ordy Kasimowskiej, gdzie w艂adz臋 sprawawa艂a linia chan贸w wywodz膮cych si臋 od brata Mahmutka, z dynastii Tukaid贸w, Kasyma. W roku 1521 Sachno – Girej (Sahib – Giray) i jego brat Machmet – Girej (Mahmud Giray) odbili Kaza艅, Astracha艅 i (podobno) Kazachstan, ale ju偶 w roku 1523 Wasyl III odebra艂 Kaza艅 i osadzi艂 na tronie D偶an – Alego, kt贸ry w 1535 roku przegra艂 wojn臋 z Saf膮 – Girejem (Safa – Giray). On te偶, a偶 do swej 艣mierci panowa艂 w Kazaniu, a po nim jego nieletni syn Utjamysz, a偶 do roku 1551, kiedy to po interwencji rosyjskiej na tronie zasiada ponownie Szach – Ali. Ta wojna mia艂a bez w膮tpienia pod艂o偶e dynastyczne (czytaj: pretekst), gdy偶 w obr臋bie tej samej dynastii Tukaid贸w, po wyga艣ni臋ciu linii U艂ug Muhammeda, pierwsze艅stwo do tronu przys艂ugiwa艂o potomkom jego brata i niezale偶nie od tego czy Had偶y Girej by艂 tym bratem, czy synem jego bratanka D偶ijas – ed – Dina (藕r贸d艂a w tej sprawie nie s膮 zgodne), to w艂a艣nie jego potomkom, a nie carewiczowi kasimowskiemu o imieniu Szach – Ali, nale偶a艂 si臋, w zgodzie z jas膮, tron kaza艅ski. By膰 mo偶e, Safa-Girej chcia艂 te偶 odegra膰 w historii rol臋 podobn膮 tej, kt贸r膮 w Polsce odegra艂 kr贸l 艁okietek i scali膰 rozpad艂e pa艅stwo, ale mia艂 mniej szcz臋scia ni偶 on z Czechami i w ostatecznym rozrachunku przegra艂 z Carstwem Moskiewskim. W roku 1552 car Iwan Gro藕ny podporz膮dkowuje sobie Ord臋 Kaza艅sk膮, zamykaj膮c tym samym panuj膮c膮 tam od 1380 roku dynasti臋 Tukaid贸w. W Ordzie Krymskiej ju偶 od 1433 roku (data niepewna), w艂adz臋 sprawuje Had偶y Girej (Haci Giray), urodzony prawdopodobie na Litwie prawnuk wymienianego tu ju偶 Hassana Og艂ana, od samego pocz膮tku wojny domowej na Krymie, stronnik Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. W trakcie jej trwania, zmuszony do ucieczki powraca na Litw臋, gdzie otrzymuje w lenno Lid臋 i przez 10 lat, a偶 do roku 1449 przebywa wraz z dworem. W tym w艂a艣nie roku, dzi臋ki wsparciu kr贸la polskiego Kazimierza Jagiello艅czyka, odbija w艂adz臋 nad Chanatem Krymskim.Jego osoba jest o tyle istotna, 偶e rozpoczyna now膮 lini臋 Tukaid贸w, nosz膮cych przydomek – Girej. Imi臋 to oznacza: Pielgrzym do Mekki – Girej. Jest to imi臋 ceremonialne – dzieci臋ce nie jest znane. U Tatar贸w panowa艂 zwyczaj zwany ata艂yk-iem. Polega艂 on na tym, 偶e we wczesnym dzieci艅stwie dzieci cha艅skie oddawano na wychowanie naczelnikowi (begowi) zaprzyja藕nionego plemienia, gdzie pod surowym okiem opiekuna, ata艂yka, wychowywa艂 si臋 do lat m臋skich, kiedy to powraca艂 na dw贸r ojca got贸w do obj臋cia funkcji pa艅stwowych. Taki zwi膮zek mia艂 wielkie znaczenie w doros艂ym 偶yciu, gdy偶 nak艂ada艂 na obie strony szczeg贸lnie blisk膮 wi臋藕, zobowi膮zanie do wzajemnej pomocy militarnej w razie potrzeby. Taka potrzeba pojawi艂a si臋 w czasie wojny o w艂adz臋 i plemi臋 Kereit贸w, kt贸rego beg by艂 w艂a艣nie ata艂ykiem pretendenta, pospieszy艂o mu z pomoc膮, za co, niejako w podzi臋ce, przyj膮艂 on imi臋 Girej, kt贸re jest tylko niewiele zniekszta艂conym przez pisowni臋 arabsk膮 i up艂ywaj膮cy czas wyrazem Kerej (Kereici). Plemi臋 to koczowa艂o mi臋dzy Donem a Kaukazem i by艂o jednym z czterech najpowa偶niejszych si艂 wojskowych, na kt贸rych wspiera艂a si臋 Z艂ota Orda, a po jej rozpadzie (u nas w Polsce taka sytuacja nazywa艂a si臋 – rozbiciem dzielnicowym), Chanat Krymski. By艂a to w zasadzie resztka pot臋偶nego niegdy艣 zwi膮zku plemiennego, kt贸ra uratowa艂a si臋 z pogromu Czyngis-chana tylko dzi臋ki temu, 偶e m艂odszy brat pokonanego w艂adcy Togru艂-chana, (Ong-chana, Wang-chana) D偶akagambu, by艂 zi臋ciem zwyci臋zcy. Po 艣mierci Had偶y Gireja w艂adz臋 obejmuje jego syn Nur Dewlet chan (od 1466 z przerwami do 1478):

Czyngis-chan > D偶oczi > Tuka-Temur (Tokay-Temur, Tukaj-Timur) > Urunk (Oran-Timur) > Saricza (Sarica) > Kujczek (Kunczek, Kend偶e-Doktimur) > Tulak-Timur (Tula-Timur) > Cigaj (Cisne) > Hassan Og艂an (Iczkili Hasan) > Basz-Temir > Gijaseddin (D偶ijas-ed-Din) > Had偶y Girej (Haci Giray) > Nur Dewlet chan od 1466 r. do 1478 r. – z przerwami.

Jest to imi臋 ceremonialne (osobiste nie jest znane); oznacza dos艂ownie „Swiat艂o Imperium”, ale mo偶e oznacza膰 poj臋cia znacznie bardziej pompatyczne, kt贸rych mo偶e nie warto wymienia膰. Przeciwko niemu wyst膮pi艂 (i uzyska艂 poparcie arystokracji ?) m艂odszy brat Mengli Girej, kt贸ry panowa艂 w latach 1467 z przerwami do 1514 roku. Z punktu widzenia legalizmu sukcesji jest to wojna bardzo ma艂o zrozumia艂a. Mengli Girej uzyska艂 wsparcie Turcji Osma艅skej, kt贸ra w roku 1475 zdoby艂a od genue艅czyk贸w twierdze na po艂udniu p贸艂wyspu, zmieniaj膮c tym samym uk艂ad si艂. Wielkie Ksi臋stwo Litewskie, kt贸re dotychczas by艂o sojusznikiem Nur Dewlet – chana, nie by艂o w stanie sprosta膰 rodz膮cej si臋 pot臋dze Osman贸w i Chanat Krymski popad艂 w zale偶no艣膰 od Porty. Od tego czasu to padyszach turecki wyznacza艂 chana Krymu spo艣r贸d syn贸w poprzednio panuj膮cego chana. Powsta艂a w ten spos贸b nowa linia w艂adc贸w z dynastii Tukaid贸w – Girej贸w, kt贸rzy w licznych opracowaniach naukowych wyst臋puj膮 jako nowa dynastia, gdy tymczasem by艂o to tylko odga艂臋zienie od dawna ju偶 istniej膮cej.

Pokonany Nur Dewlet-chan, uda艂 si臋 z bra膰mi Hajdarem So艂tanem i Kut艂ug Zaman-em („Szcz臋艣liwa Epoka”) oraz synami i resztk膮 wojska na Litw臋, licz膮c, 偶e wzorem poprzednich lat przy jej wsparciu odzyska tron, ale si臋 zawi贸d艂. Sytuacja polityczna ju偶 si臋 zmieni艂a i pa艅stwo polsko-litewskie nie by艂o ju偶 w stanie skutecznie rywalizowa膰 o wp艂ywy w Chanacie. Przeszkod膮 o wielkim znaczeniu by艂a tak偶e blisko艣膰 religijna Tatar贸w i Turk贸w Osma艅skich. Na Litwie zostawi艂 chan swego bezimiennego syna, kt贸ry obdarowany lennem w okolicach Pu艅, nazywany by艂 w dokumentach Carewiczem Pu艅skim. On i jego synowie, znani z imion, pozostali tam na sta艂e u偶ywaj膮c do XVI wieku tego nazwiska. Otrzymali w lenno szereg innych maj膮tk贸w: Dudziszki, Wyszkiszki, cz臋艣膰 Waki, Krzymanowice, Rej偶e, Torszyce, cz臋艣膰 Rudnik, Januszkowo oraz w drodze zamian i ma艂偶e艅stw Ko艂dyczew ko艂o Nowogr贸dka (pospo艂u z carewiczami Ostry艅skimi z dynastii Ordy – Jczena, konkuruj膮cymi niegdy艣 o w艂adz臋 w Z艂otej Ordzie). S膮 bardzo powa偶ne przes艂anki, by s膮dzi膰, 偶e potomkowie Tukaid贸w do dzi艣 偶yj膮 na Bia艂orusi i w Polsce, pod innymi wszak偶e nazwiskami – poprzednie utracili wraz z Puniami, a trzeba wiedzie膰 偶e by艂y to na Litwie jeszcze te czasy, gdy dwaj rodzeni bracia mieli r贸偶ne nazwiska, powzi臋te od posiadanych r贸偶nych maj膮tk贸w, kt贸re te偶 czasem zmieniali wraz z ich utrat膮. Ta sytuacja zacz臋艂a si臋 zmienia膰 i stabilizowa膰 w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim dopiero po Unii Lubelskiej, co trwa艂o a偶 do ko艅ca XVII wieku.

Wed艂ug spisu powszechnego z roku 1990, 偶yje w Polsce kilka tysi臋cy os贸b, kt贸rych nazwiska sugeruj膮 zwi膮zek z osiad艂ymi pierwotnie w Wielkim Ksi臋stwie Litewskim, a potem w Kr贸lestwie Polskim potomkami ksi膮偶膮t z tej dynastii. S膮 to:

Nazwisko podstawowe Zmiana T->D Zmiana T->Cz
Tug (Tuk) Dug (Duk) Czuk
Tuchaj Czuchaj, Czuchaja, Czuchajowski, Czuchajew, Czuchajda, Czuch, Czuchan
Tuchajski Czuchajewski
Tuhaj Czuhaj
Tukaj Dukaj
Tukaj艂o Czukaj艂o
Tukajski Czukajewski
Tukalski Dukalski, Dukalewski
Tuka艂a, Tuka艂艂o
Tukacz
Tukaczewski Dukaczewski
Tuka Duka, Dukiewicz Czuka
Tukan Czukanow
Tuhan Duhan, Duha Czuhan, Czuhaniewicz
Tuga Dugaj, Dugajski, Dugacz, Dugac, Duga艂o, Dugaj Czugaj, Czuga, Czugan, Czugajewicz, Czugajewski, Czugalinski

 

Je艣li si臋 uwzgl臋dni, 偶e w niekt贸rych przypadkach liter臋 „u” mo偶e zast臋powa膰 „o”, to os贸b zainteresowanych mo偶e by膰 jeszcze wi臋cej. Przekonanie dzisiejszych polskich Tatarow, 偶e ich przodkowie wiernie stali przy islamie – jest b艂臋dne. W rzeczywisto艣ci, ma艂o kt贸ry przodek tatarski wykaza艂 tyle determinacji, by nie ulec prawos艂awiu, albo p贸藕niej, katolicyzmowi. Zamiana „T” w „D” lub „Cz” to jest osobny problem zwi膮zany z tym, 偶e transkrypcja bardzo w贸wczas licznych dialekt贸w tjurkskich (jeszcze w XVII wieku w Chanacie Krymskim w u偶yciu by艂o 12 j臋zyk贸w, a mow臋 jednych rozumieli drudzy poprzez t艂umacza – dragomana) na ruski by艂a trudna, a raz zapisane imi臋 przepisywano w przysz艂o艣ci w nie zmienionej formie z dokumentu na dokument, utrwalaj膮c pierwotn膮 posta膰. Niedawno odnalaz艂 si臋 w dokumentach tak偶e brat Nur Dewlet-chana, Kut艂ug Zaman, kt贸ry przypuszczalnie jako Kat艂u Tohuszewicz, figuruje jako chor膮偶y 艣ciachu u艂a艅skiego z roku 1506. Jest te偶 wielce prawdopodobne, 偶e znany z Popisu Wojsk W. X. Litewskiego z roku 1528 knia藕 Ajdar, to drugi jego brat Hajdar So艂tan.

Sam Nur-Dewlet chan, po wyje藕dzie do Ksi臋stwa Moskiewskiego, przej膮艂 w艂adz臋 z r膮k syna, carewicza Sa艂tyngana, kt贸ry w jego imieniu sprawowa艂 rz膮dy w Ordzie Kasimowskiej i rz膮dzi艂 ni膮 a偶 do 艣mierci w roku 1503, po czym do w艂adzy powr贸ci艂 Sa艂tyngan, a po nim carewicz D偶anaj. By艂a to jednak, jak ju偶 o tym wspomnia艂em, Orda ca艂kowicie zale偶na od wielkiego kniazia moskiewskiego. Po smierci Nur-Dewlet chana, na pro艣b臋 jego syna Sa艂tyngana, wielki knia藕 moskiewski Iwan III Wasylewicz wyjedna艂 zgod臋 Ordy Krymskiej i Nur – Dewlet chan (zim膮 1504-1505) spocz膮艂 obok innych chan贸w krymskich w Bagczeseraju.

Dzi臋ki protektoratowi Imperium Osma艅skiego nad Chanatem Krymskim, dynastia Tukaid贸w – Girej贸w utrzyma艂a si臋 jeszcze przy w艂adzy do roku 1783, kiedy to Katarzyna Wielka podbija Krym i ostatni chan z tej dynastii emigruje na wysp臋 Rodos u wybrze偶y Turcji, gdzie z rozkazu su艂tana osma艅skiego za zdrad臋 stanu (chan pr贸bowa艂 doprowadzi膰 do ugody z Rosj膮 wbrew stanowisku Porty) zosta艂 zg艂adzony, a ca艂a dynastia znika z kart historii.

Bibliografia w kolejno艣ci poruszanych zagadnie艅:

  1. Raszid ed-Din, D偶ami at-tawarich (zbi贸r kronik z XIV w., t艂umaczenie na j臋zyk rosyjski)
  2. Lew Gumilow: Dzieje dawnych Turk贸w
  3. Lew Gumilow: 艢ladami cywilizacji wielkiego stepu
  4. Stanis艂aw Ka艂u偶y艅ski: Dawni mongo艂owie
  5. Bobod偶an Gafurow: Dzieje i kultura lud贸w Azji Centralnej
  6. Marko Polo: Opisanie 艣wiata – przypisy: Marian Lewicki
  7. s艂ownik turecko – rosyjski, Moskwa 1945
  8. s艂ownik francusko – turecki 1831
  9. s艂ownik turecko – francuski 1850 (u艂o偶ony w roku 1793)
  10. s艂ownik turecko – arabsko – francuski z roku 1801
  11. s艂ownik persko – rosyjski
  12. s艂ownik ujgursko – rosyjski
  13. s艂ownik tatarsko – rosyjski
  14. s艂ownik tuwi艅sko – rosyjski
  15. turkisch – arabisch – deutsches – worterbuch, Vien und Leipzig 1911
  16. turkisch – deutsches worterbuch – Vien 1879
  17. Ananiasz Zaj膮czkowski – Sufiksy imienne w j臋zykach wschodnich
  18. M. Rjasjanjen : Materia艂y historycznej fonetyki tureckich j臋zyk贸w
  19. Obolenskij, sbornik dokumentov: Kniga Posolskaja Wielikago Knja偶estwa Litovskago, z roku 1545
  20. Herman Kinder, Werner Hilgemann: Atlas historii 艣wiata . tom 1
  21. Marian Ma艂owist: Tamerlan i jego czasy
  22. Ewlija Czelebi – Ksi臋ga podr贸偶y
  23. Grekow, Jakubowski: Z艂ota Orda
  24. P. Sawieljew: D偶uczini Sinej Ordy
  25. tataro – mongo艂y w Azji – sbornik, redaktor: Sergiej Tichvi艅skij
  26. Hassan Ortekin – Kirim hanlarinin secersi (genealogia chan贸w krymskich), tablica genealogiczna
  27. Abdul ghazi-Bahadur-chan: historia Mongolorum et Tatarorum, Kaza艅 1871, fragmenty
  28. Halil Inalcik – Giray kirim hanligi
  29. Ibrahim ben Ali z Kaffy (sekretarz chana Feth Giraya II – 1730 – 1740) fragment spisu chan贸w krymskich, obejmu膮cy wszystkich poprzednik贸w dynastii Giray
  30. autor Anonim: Ksi臋ga s艂awi膮ca rodowody w drzewie genealogicznym su艂tan贸w mongolskich – wydawca rosyjski: Tisenhausen W.G. (t艂umaczenie Jan Tyszkiewicz)
  31. Halim Girej – tablica rodowodowa w艂adc贸w Krymu (fragment z „Gulben Hanan”)
  32. D偶afar Sejdanet – tablica rodowodowa w艂adc贸w Z艂otej Ordy z dynastii Batu-chana
  33. Pawe艂 Jasienica: Polska Jagiellon贸w
  34. Stanis艂aw Dziadulewicz – Herbarz rodzin tatarskich w Polsce, Wilno 1929 r.
  35. Encyklopedia Brytyjska – has艂o: Giray
  36. Piotr Borawski, Aleksander Dubi艅ski – Tatarzy polscy. Dzieje, obrz臋dy, tradycje.
  37. Beniamin Nadel w: Przegl膮d orientalistyczny z roku 1962
  38. Acta Baltico-Slavica nr 22 z roku 1994
  39. Acta Baltico-Slavica nr 20 z roku 1989, Rewizja d贸br tatarskich Wielkiego Ksi臋stwa Litewskiego. Rewizja Kierdeja z roku 1631
  40. Russkaja Istoriceskaja Biblioteka – Popis wojska W.X.Litewskiego 1528r.
  41. 褌褍泻邪泄鈥撗傂感佳冄 w: http://ru.wikipedia.org, dzia艂 – historia
Poprzedni artyku艂Zarabianie przez internet
Nast臋pny artyku艂Wydanie ksi膮偶ki online – plusy i minusy
Badam dzieje Tatar贸w Rzeczypospolitej, wydobywam z zapomnienia z艂o偶on膮 histori臋 polskich Tatar贸w (czy 艣ci艣le m贸wi膮c - litewskich) - potomk贸w je艅c贸w wojennych oraz z dobrowolnego osadnictwa wojska tatarskiego na us艂ugach W. Ksi臋stwa Litewskiego. Zainteresowanych tematem prosz臋 o kontakt.