Genealogia Piast贸w, 1895

Strona zawiera surowy, nieformatowany tekst w celu zapewnienia mo偶liwo艣ci wyszukiwania pe艂notekstowego poszukiwanych informacji poprzez wyszukiwark臋. Tekst mo偶e zawiera膰 b艂臋dy maszynowe. Nale偶y t臋 stron臋 traktowa膰 jako indeks pe艂notekstowy do publikacji drukowanej w 1895 roku. Genealogia Piast贸w, drzewo genealogiczne Piast贸w.

Strona g艂贸wna聽Archiwum


WYDANIE AKADEMII UMIEJ臉TNO艢CI W KRAKOWIE
z zasi艂kiem z funduszu 艣. p. J贸zefa Curzyd艂y.

W KRAKOWIE.
NAK艁ADEM AKADEMII UMIEJ臉TNO艢CI.
SK艁AD G艁脫WNY W KSI臉GARNI SP脫艁KI WYDAWNICZEJ POLSKIEJ.
1898.

GENEALOGIA PIAST脫W.
KSI臉GOZBI脫R,
Genealogia Piast贸w.
I

GENEALOGIA PIAST脫W
NAPISA艁
Oswald Balzer.
WYDANIE AKADEMII U M I E J 臉 T N 0 艢 CI W KRAKOWIE
z zasi艂kiem z funduszu 艣. p. J贸zefa Curzyd艂y.
W KRAKOWIE.
NAK艁ADEM AKADEMII UMIEJ臉TNO艢CI.
SK艁AD G艁脫WNY W KSI臉GARNI SP脫艁KI WYDAWNICZEJ POLSKIEJ.
1895.

W Krakowie, 1895. 鈥 Drukarnia Uniwersytetu Jagiello艅skiego pod zarz膮dem A. M. Kosterkiewicza.
SPIS RZECZY.
Przedmowa
Tablice Genealogiczne
Obja艣nienia
Tablica I Pierwsi Piastowie I
Tablica II Pierwsi Piastowie II .
Tablica III Pierwsi Piastowie III
Tablica IV Linia Wielkopolska I
Tablica V Linia Wielkopolska II
Tablica VI Linia Ma艂opolska
Tablica VII Linia Kujawska 1
Tablica VIII Linia Kujawska II
Tablica IX Linia Mazowiecka I
Tablica X Linia Mazowiecka II .
Tablica XI Linia Mazowiecka III
Tablica XII Linia Mazowiecka IV . /
Dodatki 鈥. Uzupe艂nienia i Sprostowania Zwi膮zki rodzinne Piast贸w Wykaz Piast贸w rzekomych Spis Piast贸w .
Str.
VI
1
15
17
59
114
193
228
258
331
373
419
451
491
514
549
550
558
562
567

PRZEDMOWA.
Najlepszem uzasadnieniem potrzeby napisania Genealogii Piast贸w b臋dzie zapewne Genealogia niniejsza, kt贸ra mimo wszelkie niedostatki, autorowi znane najlepiej, wykazuje przecie偶, jak ma艂o dot膮d wyzyskano dla tego celu olbrzymi materya艂 藕r贸d艂owy, kt贸rym rozporz膮dzamy, a tak偶e, jak wiele mylnych szczeg贸艂贸w, podanych b膮d藕 to przez niedok艂adnie poinformowane 藕r贸d艂a, b膮d藕 te偶 przyj臋tych nieopatrznie przez nowsz膮 literatur臋 historyczn膮, uchodzi艂o dot膮d za prawdziwe, zaciemniaj膮c w艂a艣ciwy pogl膮d nie tylko na same kwestye genealogiczne, ale cz臋stokro膰 tak偶e na og贸lne wypadki historyczne, kt贸re w zwi膮zku z niemi t艂omaczone by膰 winny.
Przyczyny takiego stanu rzeczy s膮 r贸偶nolite, a przedewszystkiem dwie. Naprz贸d ta, 偶e nie podj臋to dot膮d pr贸by naukowego opracowania genealogii Piast贸w w ca艂o艣ci; a nawet opracowania cz臋艣ciowe, przedmiotowi temu po艣wi臋cone, s膮 nieliczne: jak dot膮d by艂o ich tylko dwa. Jedno, og艂oszone przed laty trzydziestu przez Wagilewicza, poda艂o genealogi膮 najstarszych Piast贸w a偶 do ko艅ca XII wieku; drugie, pi贸ra Grotefenda, wydane w drugiej edycyi r. 1889, zaj臋艂o si臋 wy艂膮cznie lini膮 Piast贸w 艣l膮skich. Praca Wagilewicza jest ju偶 dzisiaj zupe艂nie przestarza艂膮 i nie do u偶ycia, nie tylko dla tego, 偶e od czasu jej pojawienia si臋 wydobyto wiele nieznanych przedtem 藕r贸de艂 na jaw i warto艣膰 historyczn膮 zabytk贸w naszego dziejopisarstwa w nowem postawiono 艣wietle, ale i dla tego, 偶e autor nie posiada艂 dostatecznego zmys艂u krytycznego, a偶eby materya艂, kt贸rym rozporz膮dza艂, odpowiednio zu偶ytkowa膰, a nadto obraca艂 si臋 w kole panuj膮cych za jego czas贸w b艂臋dnych teoryj o pierwotnych dziejach Polski, w zwi膮zku z kt贸remi niejednokrotnie rozwi膮zywa艂 pytania genealogiczne. Praca Grotefenda odznacza si臋 wcale sumiennem zu偶ytkowaniem 藕r贸de艂 i stanowi w literaturze historycznej 艣l膮skiej niew膮tpliwy post臋p, uprz膮tn膮wszy mn贸stwo b艂臋d贸w, jakie dawniej w tym zakresie panowa艂y, ale mimo to nie jest przecie偶 woln膮 od zarzut贸w, albowiem materya艂u 藕r贸d艂owego z ca艂膮 skrupulatno艣ci膮 nie wyczerpa艂a, a nadto w ocenie pyta艅 w膮tpliwych lub zawi艂ych jest nieraz dosy膰 powierzchown膮 i bezpodstawnie apodyktyczn膮. Na kilkana艣cie biografij Piast贸w 艣l膮skich, jakie w Genealogii mojej opracowa膰 mi wypad艂o, z powodu zwi膮zk贸w ma艂偶e艅skich, zawartych z Piastami nie艣l膮skimi, nie ma prawie 偶adnej, w kt贸-rejby daty Grotefenda nie znalaz艂y uzupe艂nienia lub sprostowania, cz臋stokro膰 na podstawie 藕r贸de艂, kt贸remi autor m贸g艂 ju偶 rozporz膮dza膰.
Yin
PRZEDMOWA.
Wielk膮 zas艂ug臋 oko艂o rozja艣nienia poszczeg贸lnych pyta艅 genealogicznych po艂o偶y艂y nowsze monografie historyczne, 偶e tu wymieni臋 tylko Zeissberga rzecz o Mieszku I, Lewickiego
0 Mieszku II, Wojciechowskiego i Smolki o Kazimierzu Odnowicielu, Smolki o Mieszku III, Perlbacha o linii Piast贸w wielkopolskiej i kujawskiej, U艂anowskiego o ma艂偶e艅stwach Przemys艂a II, Pawi艅skiego i Bostla o Annie mazowieckiej, Wolffa o Gedyminowicach i kniaziach litewsko-ruskich
1 t. d. Ale i te prace istniej膮cym potrzebom zupe艂nie wystarczy膰 nie mog膮, naprz贸d dla tego, 偶e dotycz膮 tylko poszczeg贸lnych os贸b lub generacyj, a powt贸re dla tego, 偶e pytania genealogiczne mog艂y tu by膰 przewa偶nie, jak z natury rzeczy wynika, omawiane tylko jako rzecz uboczna i podrz臋dna, zatem nie zawsze da艂y si臋 wyja艣ni膰 wszechstronnie. Wreszcie zwa偶y膰 nale偶y i t臋 okoliczno艣膰, 偶e materya艂 藕r贸d艂owy, do bada艅 genealogicznych s艂u偶膮cy, ma po cz臋艣ci swoje szczeg贸lne w艂a艣ciwo艣ci; przedstawia mianowicie cz臋sto wielk膮 trudno艣膰 co do determinacyi fakt贸w, jakie podaje; determinacya taka da si臋 przeprowadzi膰 艣ci艣le dopiero wtedy, kiedy ogarni臋t膮 b臋dzie ca艂o艣膰 pyta艅 genealogicznych. Pracy takiej autorowie monografij z regu艂y przeprowadza膰 nie mog膮; dla tego, je艣li si臋 powie, 偶e badania ich wymagaj膮 z tego wzgl臋du b膮d藕 to pewnych uzupe艂nie艅, b膮d藕 te偶 sprostowa艅, nie b臋dzie w tern wprawdzie mo偶na upatrywa膰 jakiegokolwiek przeciw nim zarzutu, ale trzeba b臋dzie przyzna膰, 偶e i w tej mierze osobne rozwa偶anie rzeczy ze stanowiska 艣ci艣le genealogicznego by艂o potrzebnem i uzasadnionem. Nie potrzeba za艣 osobno wspomina膰 o tych partyach, kt贸re dot膮d z naukowego stanowiska tak dobrze jakby wcale nie by艂y rozpatrywane, jak n. p. genealogia Piast贸w mazowieckich; to, co o tym przedmiocie pisali Go艂臋biowski, Narbutt i Koz艂owski, nie wytrzymuje w przewa偶nej cz臋艣ci krytyki.
Druga przyczyna, kt贸ra dotychczasowe badania czyni niewystarczaj膮cemi, le偶y w tern, 偶e w艂a艣nie w ostatnich czasach og艂oszono mn贸stwo nowego materya艂u, w poprzednich pracach nie-zu偶ytkowanego, kt贸ry do rozja艣nienia wielu pyta艅 genealogicznych znakomicie si臋 przyczyni艂. Wymieniam tylko ze 藕r贸de艂 polskich liczne publikacye dyplomat贸w piastowskich i szereg nieznanych do niedawna nekrolog贸w, a doda膰 te偶 musz臋, 偶e i w 藕r贸d艂ach obcych, 艣wie偶o wydanych lub zdawna znanych, ale dot膮d niezu偶ytkowanych, znale艣膰 mo偶na spor膮 wi膮zank臋 nowych szczeg贸艂贸w, kt贸re znajomo艣膰 nasz膮 historyi rodzinnej Piast贸w znacznie posuwaj膮 naprz贸d.
Wobec tego skre艣lenie krytycznej Genealogii Piast贸w by艂o zdawna, a zw艂aszcza w ostatnich czasach, dotkliwie odczuwan膮 potrzeb膮 naszej nauki, kt贸rej niniejsza praca stara si臋 uczyni膰 zado艣膰. Temat, kt贸rego opracowania podj膮艂em si臋, le偶y daleko poza zakresem moich fachowych study贸w, a rzecz sama powsta艂a w艂a艣ciwie tylko przygodnie, jako przygotowanie do innej pracy, kt贸ra nie mog艂a by膰 dokonan膮 bez dok艂adnej znajomo艣ci stosunk贸w genealogicznych w rodzie Piast贸w. Materya艂, gromadzony przezemnie zrazu tylko jako posi艂kowy do rozwi膮zania pyta艅 ubocznych, ur贸s艂 do takich rozmiar贸w i przedstawia艂 tyle nowego, 偶e postanowi艂em opracowa膰 go osobno i w tej formie odda膰 do u偶ytku naszej nauki Niech偶e ta ch臋膰 zaradzenia istniej膮cej potrzebie naukowej policzon膮 mi b臋dzie w cz臋艣ci na usprawiedliwienie niedostatk贸w, jakie ksi膮偶ka niniejsza wykazuje, wynikaj膮cych b膮d藕 to z samej istoty opracowanego przedmiotu, b膮d藕 te偶 niedostatecznego przygotowania i wprawy, jakie do tej, w艂a艣ciwie obcej mi pracy, z dawniejszych czas贸w wnie艣膰 mog艂em.
Dla usuni臋cia nieporozumie艅 podaj臋 najwa偶niejsze zasady, na kt贸rych si臋 opar艂em, opracowuj膮c niniejsz膮 Genealogi膮.
Poczyna si臋 ona od Ziemomys艂a, domniemalnego ojca pierwszych Piast贸w historycznych. Przez Piast贸w historycznych rozumiem za艣 takich, o kt贸rych posiadamy wsp贸艂czesne, wiarogodne relacye 藕r贸d艂owe; wiadomo za艣, 偶e poczynaj膮 si臋 one dopiero od Mieszka I i jego rodze艅stwa.
PRZEDMOWA.
IX
Wyja艣nienie to by艂o potrzebnem ze wzgl臋du na zapatrywanie, kt贸remu jeszcze w najnowszej literaturze naszej dano wyraz, i偶 za historycznych, t. j. rzeczywi艣cie istniej膮cych Piast贸w mo偶na uwa偶a膰 tak偶e trzy, wzgl臋dnie cztery generacye przed Mieszkiem I, jak je podaje najstarsza tra-dycya ludowa, literacko stwierdzona u Galla. Wyznaj臋, i偶 wniosek ten wydaje mi si臋 bardzo prawdopodobnym, ale poniewa偶 nie ma mo偶no艣ci sprawdzi膰 przekazu Galla w inny, dostateczn膮 pewno艣膰 daj膮cy spos贸b, przeto nie mo偶na go przyj膮膰 jako niezawodny, tern bardziej, 偶e w艂a艣nie owe najnowsze badania wykazuj膮 Gallowi pewne niedok艂adno艣ci co do dwu pierwszych generacyj, i przeto nie ma pewno艣ci, czy i co do dwu dalszych generacyj, bezpo艣rednio Mieszka I wyprzedzaj膮cych, nie zasz艂y podobne omy艂ki. Ju偶 wi臋c z tego wzgl臋du owi Piastowie przed Mieszkiem I nie nadawali si臋 do opracowania w niniejszej Genealogii, kt贸ra mog艂a uwzgl臋dni膰 tylko rzeczy ca艂kiem pewne; a nadto jeszcze i z tego powodu, 偶e przyjmuj膮c nawet przekaz Galla z zupe艂n膮 wiar膮, nie mieliby艣my przecie偶 偶adnej podstawy do ustalenia jakichkolwiek bli偶szych, cho膰by w przybli偶eniu tylko okre艣lonych dat z 偶ycia wspomnianych tu Piast贸w najstarszych. Trzymaj膮c si臋 艣ci艣le postawionej na czele zasady, nale偶a艂oby by艂o w艂a艣ciwie rozpocz膮膰 Genealogi膮 dopiero od Mieszka I; poniewa偶 jednak istnia艂o tak偶e rodze艅stwo tego ksi臋cia, kt贸re razem z nim nale偶a艂o wyprowadzi膰 od jakiego艣 wsp贸lnego ojca, przeto z czysto zewn臋trznych wzgl臋d贸w musia艂em ju偶 uwzgl臋dni膰 tak偶e ostatniego z Piast贸w przedhistorycznych (Ziemomys艂a), co by艂o rzecz膮 tem bardziej wskazan膮, 偶e drog膮 wstecznego wnioskowania da艂y si臋 te偶 ustali膰 w przybli偶eniu niekt贸re daty z jego 偶ycia.
Pocz膮wszy od Ziemomys艂a obejmuje Genealogia niniejsza wszystkich bez wyj膮tku Piast贸w,
0 kt贸rych w 藕r贸d艂ach zachowa艂a si臋 jakakolwiek wiadomo艣膰, a偶 do wymarcia ka偶dej z linij, na kt贸re dynastya ta z biegiem czasu si臋 podzieli艂a. Wy艂膮czeni s膮 tylko Piastowie 艣l膮scy. By艂y wprawdzie powody, zar贸wno zasadnicze jak i praktyczne, przemawiaj膮ce za tem, a偶eby i Piast贸w 艣l膮skich nie pomija膰. Domaga艂y si臋 tego przedewszystkiem wzgl臋dy 艣ci艣le genealogiczne, skoro linia ta do wsp贸lnego, opracowanego tu pnia nale偶y i z niego wzi臋艂a pocz膮tek, z kt贸rego to punktu widzenia oboj臋tnym by膰 musi nawet sam fakt p贸藕niejszego zniemczenia si臋 tej linii-Powt贸re wchodzi艂 tu w rachub臋 wzgl膮d historyczny, bo wiadomo, 偶e conajmniej do pierwszej 膰wierci XIV wieku Piastowie 艣l膮scy uwa偶ani byli i uwa偶ali si臋 za ksi膮偶膮t polskich w 艣cis艂em tego s艂owa znaczeniu, a nawet p贸藕niej, przeszed艂szy w zawis艂o艣膰 lenn膮 od Czech, 艣wiadomo艣ci tej cz臋艣ciowo przez pewien czas jeszcze nie stracili. Wreszcie przemawia艂 za tem wzgl膮d na to, 偶e Genealogia Grotefenda nie zdaje si臋 by膰 woln膮 od b艂臋d贸w, i dla tego ponowna rewizya
1 szczeg贸艂owe zbadanie odno艣nego materya艂u wydawa膰 si臋 mog艂y, ze stanowiska nauki, rzecz膮 po偶膮dan膮. Wszystkie te wzgl臋dy musia艂y jednak ust膮pi膰 na drugi plan wobec czysto zewn臋trznej przeszkody: 偶e badania nad Piastami 艣l膮skimi, zw艂aszcza p贸藕niejszymi, nie dadz膮 si臋 tu przeprowadzi膰 na miejscu, z powodu licznych brak贸w odno艣nych publikacyj 藕r贸d艂owych i opracowa艅 historycznych, odnosz膮cych si臋 do dziej贸w 艢l膮ska z owych czas贸w, a tak偶e z powodu niemo偶no艣ci korzystania z archiw贸w tamtejszych, do kt贸rych trzebaby odby膰 osobn膮 podr贸偶, na razie, z powodu innych zaj臋膰, niemo偶liw膮 dla mnie. Wobec tego musia艂em porzuci膰 zamiar opracowania Genealogii Piast贸w 艣l膮skich, co by艂o rzecz膮 tem bardziej usprawiedliwion膮, 偶e Genealogia Grotefenda, jakkolwiek nie jest woln膮 od usterek, czyni jednak w przewa偶nej cz臋艣ci zado艣膰 wymaganiom naukowym.
Nie potrzebuj臋 chyba podnosi膰, 偶e materya艂 藕r贸d艂owy, na kt贸rym si臋 opar艂em, stara艂em si臋 wedle mo偶no艣ci wyczerpa膰 zupe艂nie, oczywi艣cie nie tylko polski, ale i zagraniczny, wi臋c roczniki, kroniki, nekrologi, dyplomaty i t. p. Nie ograniczy艂em si臋 tylko na materyale drukowanym, ale uwzgl臋dni艂em te偶 r臋kopi艣mienny, do niniejszych bada艅 przydatny, o ile o jego istnie-
Balzer, Genealogia Piast贸w.
II
X
PRZEDMOWA.
niu mia艂em wiadomo艣膰; szuka艂em te偶 za nim po archiwach, czy to osobi艣cie, czy za po艣rednictwem 偶yczliwych mi os贸b, je艣li mog艂em przypu艣ci膰, 偶e znajd臋 tam jakie艣 nowe szczeg贸艂y do wy艣wiecenia genealogicznych stosunk贸w Piast贸w s艂u偶膮ce 鈥 nie zawsze bezskutecznie. W zebranym w ten spos贸b og贸lnym zasobie 藕r贸de艂 nale偶a艂o jednak uczyni膰 stosowny wyb贸r; a tu ju偶 sam przedmiot opracowywany podawa艂 dostateczn膮 wskaz贸wk臋, jak post膮pi膰 nale偶y. Gdy bowiem istnienie Piast贸w przypada na wieki 艣rednie, przeto wynik艂o st膮d, 偶e w zasadzie nie ma potrzeby uwzgl臋dniania 藕r贸de艂 nowszych, pocz膮wszy od wieku XVI, bo wiadomo艣ci ich nie s膮 ani wsp贸艂czesne, ani te偶 z regu艂y pierwotne; wiadomo te偶, 偶e to, co nasze 藕r贸d艂a historyczne, pocz膮wszy od wieku XVI, podaj膮 o dawniejszych dziejach Polski, opiera si臋 w przewa偶nej cz臋艣ci na wcze艣niejszych zabytkach historyograficznych, a g艂贸wnie i przedewszystkiem na D艂ugoszu. Zbytecznem by艂oby zastrze偶enie, 偶e co do tych zdarze艅 i os贸b, o kt贸rych 藕r贸d艂a te maj膮 wsp贸艂czesne i pierwotne wiadomo艣ci, jak n. p. co do kilku ostatnich Piast贸w mazowieckich, zosta艂y one skrupulatnie wyzyskane; r贸wnie偶 uwzgl臋dni艂em je w tych wyj膮tkowych wypadkach, w kt贸rych przynosz膮 nowe szczeg贸艂y, w znanych dzi艣 dawniejszych zabytkach niezawarte, badaj膮c dok艂adnie, o ile informacye ich pod tym wzgl臋dem zas艂uguj膮 na wiar臋.
Natomiast ca艂y zas贸b 藕r贸de艂 艣redniowiecznych a偶 do D艂ugosza w艂膮cznie i najbli偶szych po nim zabytk贸w, wyzyskany zosta艂 z mo偶liwie najwi臋ksz膮 dok艂adno艣ci膮, kt贸ra 鈥 uprzedzam zarzut 鈥 otrzyma mo偶e nazw臋 przesadnej. Podawa艂em bowiem i rozbiera艂em nie tylko te wiadomo艣ci膮 kt贸re s膮 wsp贸艂czesne lub w og贸le pierwotne, ale tak偶e i takie, kt贸re w stosunku do innych s膮 pochodne. Powod贸w, kt贸re mi tak膮 a nie inn膮 metod臋 obra膰 kaza艂y, jest kilka. Naprz贸d ten, 偶e stan dzisiejszych naszych wiadomo艣ci o 艣redniowiecznej historyografii polskiej nie jest tak doskona艂y, a偶eby sobie mo偶na zda膰 dok艂adn膮 spraw臋 o wzajemnym do siebie stosunku poszczeg贸lnych zabytk贸w, a wi臋c w ka偶dym wypadku okre艣li膰, co jest wiadomo艣ci膮 pierwotn膮 a co pochodn膮. Osobnych bada艅 nad tego rodzaju pytaniami nie mog艂em oczywi艣cie w ka偶dym przypadku przeprowadza膰, dla tego musia艂em si臋 ograniczy膰 do zapisania zjawiska, i偶 wiadomo艣膰 odno艣na zawart膮 jest w kilku 藕r贸d艂ach. Powt贸re sam fakt, i偶 przekaz danego 藕r贸d艂a pierwotnego powtarza si臋 w pewnej kategoryi 藕r贸de艂 pochodnych, rzuca niejednokrotnie 艣wiat艂o na rozja艣nienie zasadniczego pytania, jakiem jest pochodzenie i wiarogodno艣膰 wiadomo艣ci pierwotnej; t艂o-maczy te偶 nieraz spraw臋 kolejnego jej w historyografii przekszta艂cania i daje przez to podstaw臋 do oceny, co w tych przekszta艂ceniach mo偶na uzna膰 za rzecz wiarogodn膮, a co tylko za samowolny wymys艂 p贸藕niejszych kompilator贸w. Wreszcie s膮dzi艂em te偶, 偶e takie szczeg贸艂owe zestawienie wszystkich wiadomo艣ci 藕r贸d艂owych z wiek贸w 艣rednich, pochodnych obok pierwotnych, nie b臋dzie te偶 bez po偶ytku dla przysz艂ych bada艅 nad dziejami naszej historyografii, podaj膮c w odpowiedniem ugrupowaniu gotowy zbi贸r zapisek, odnosz膮cych si臋 do poszczeg贸lnych stosunk贸w i fakt贸w genealogicznych.
Z szczeg贸ln膮 uwag膮 i dok艂adno艣ci膮 rozbiera艂em wszystkie bez wyj膮tku wiadomo艣ci genealogiczne D艂ugosza. Jakkolwiek najnowsze prace w znakomity spos贸b przyczyni艂y si臋 do rozja艣nienia pogl膮du na jego metod臋 badania i wiarogodno艣膰 przekaz贸w, niemniej przeto powiedzie膰 trzeb艅, 偶e co do kwestyj genealogicznych jeszcze najnowsza historyografia nasza nie zdo艂a艂a si臋 wyzwoli膰 z pod jego wp艂ywu, przyjmuj膮c z najlepsz膮 wiar膮, w przewa偶nej cz臋艣ci wypadk贸w, kanon genealogiczny Piast贸w, jaki ten kronikarz ustali艂. Prostowano wielokrotnie szczeg贸艂y D艂ugosza, je艣li co innego wynika艂o ze 藕r贸de艂 wcze艣niejszych; ale tam, gdzie te 藕r贸d艂a milcza艂y, przyjmowano, 偶e D艂ugosz musia艂 si臋 opiera膰 na jakich艣 innych zabytkach dzi艣 zatraconych, i nie wahano si臋 odno艣nych wiadomo艣ci podawa膰 jako pewniki naukowe. Wiadomo za艣, 偶e takich
PRZEDMOWA.
XI
szczeg贸艂贸w, innemi 藕r贸d艂ami stwierdza膰 si臋 nie daj膮cych, jest u niego bardzo wiele; dotycz膮 one najrozmaitszych pyta艅 genealogicznych, a wi臋c filiacyj os贸b, ich imion, zwi膮zk贸w ma艂偶e艅skich i dat chronologicznych poszczeg贸lnych wypadk贸w z ich 偶ycia. Dopiero szczeg贸艂owe i systematyczne zbadanie wszystkich tych wiadomo艣ci, a zarazem por贸wnanie pewnej ich grupy z przekazem wcze艣niejszych 藕r贸de艂, kt贸re z obowi膮zku przeprowadzi膰 musia艂em, rzuci艂o nowe a niespodziewane 艣wiat艂o na metod臋 D艂ugosza, jak膮 w omawianiu pyta艅 genealogicznych stosowa艂; poznanie tej metody da艂o mi mo偶no艣膰 we wszystkich tych wypadkach, w kt贸rych kontrola za pomoc膮 innych 藕r贸de艂 jest niemo偶liw膮, odpowiedzie膰 na ka偶de niemal pytanie i niemal z matematyczn膮 pewno艣ci膮, gdzie mamy do czynienia z bezpodstawn膮 tylko, dowoln膮 kombinacy膮, a gdzie rzeczywi艣cie D艂ugosz opiera艂 si臋 na jakiem艣 wiarogodnem 藕r贸dle, kt贸rego dzi艣 nie znamy. Na tem ucierpia艂 wielce ustalony przeze艅 kanon genealogiczny, okaza艂o si臋 bowiem w wielu wypadkach, 偶e podane przeze艅 szczeg贸艂y, dot膮d przyjmowane za prawdziwe, nie zas艂uguj膮 na wiar臋; za to jednak inne szczeg贸艂y, kt贸rych wiarogodno艣膰 mo偶na by艂o dot膮d uwa偶a膰 za w膮tpliw膮, okaza艂y si臋 istotnie prawdziwymi.
Nowsz膮 literatur臋 historyczn膮, rozbieraj膮c膮 jakiekolwiek pytania z zakresu Genealogii Piast贸w, czy to z osobna, czy te偶 przygodnie i ubocznie, stara艂em si臋 uwzgl臋dni膰 z mo偶liw膮 dok艂adno艣ci膮. W czem mia艂em zdanie odmienne od wypowiedzianych tam偶e zapatrywa艅, tam stara艂em si臋 je szczeg贸艂owo uzasadni膰; gdzie za艣 godzi艂em si臋 z jej wynikami, tam nie poprzestaj膮c na odes艂aniu czytelnika do odno艣nych dzie艂 i rozpraw, poda艂em je w kr贸tkiem streszczeniu; wymaga艂o tego przeznaczenie ksi膮偶ki niniejszej) kt贸ra ma s艂u偶y膰 do u偶ytku podr臋cznego, i przeto na wszystkie nasuwaj膮ce si臋 pytania winna da膰 gotow膮 odpowied藕 bez koniecznej potrzeby wertowania innych publikacyj. Je艣li mi wypad艂o p贸j艣膰 za zdaniem kt贸regokolwiek z poprzednik贸w, zaznacza艂em skrupulatnie co do ka偶dego szczeg贸艂u, i偶 w tej mierze opieram si臋 na jego wywodach i spostrze偶eniach
Jako zadanie niniejszej pracy uwa偶a艂em om贸wi膰 nie tylko Piast贸w rzeczywistych, ale tak偶e i rzekomych, t. z. takich, o kt贸rych wspominaj膮 mylnie poinformowane 藕r贸d艂a, albo kt贸rych nowsza literatura historyczna uwa偶a艂a za cz艂onk贸w tego rodu, pomimo 偶e albo wcale nie istnieli, albo te偶 wprawdzie istnieli, ale pod innem, ani偶eli si臋 przyjmuje, nazwiskiem. Jak potrzebn膮 by艂a praca w tym ostatnim kierunku, przekona膰 si臋 mo偶na z ko艅cowego spisu Piast贸w rzekomych; wykazuje on prawie tyle偶 os贸b, ile si臋 ich znajduje w spisie Piast贸w rzeczywistych; a trzeba doda膰, 偶e przewa偶na cz臋艣膰 owych Piast贸w rzekomych zaliczan膮 by艂a jeszcze w najnowszej histo-ryografii do rzeczywistych. We wszystkich tego rodzaju wypadkach trzeba by艂o wykaza膰 osobno, i偶 odno艣na osoba do rodu tego nie nale偶y. Wywody moje w tej mierze 艂膮cz膮 si臋 najcz臋艣ciej z wywodami
0 Piastach rzeczywistych; zwykle bowiem zachodzi tu pomieszanie dwu lub wi臋cej os贸b ze sob膮, jednej rzeczywistej i innych urojonych, skutkiem czego obie kwestye musz膮 by膰 om贸wione
1 dadz膮 si臋 om贸wi膰 艂膮cznie. Tylko tam, gdzie nie by艂o mo偶no艣ci takiego po艂膮czenia wywod贸w, po艣wi臋ci艂em rozwi膮zaniu odno艣nego pytania osobny ust臋p; wyr贸偶niam go na zewn膮trz przez uj臋cie imienia, nad ust臋pem podanego, w kwadratowy nawias.
Co do Piast贸w rzeczywistych wyja艣niam przy ka偶dym, o ile na to 藕r贸d艂a pozwalaj膮: i) spraw臋 jego pochodzenia (filiacy膮 genealogiczn膮); 2) spraw臋 starsze艅stwa wieku w stosunku do rodze艅stwa; 3) spraw臋 jego ma艂偶e艅stwa; 4) dat臋 urodzin; 5) dat臋 zar臋czyn i za艣lubin i 6) dat臋 zgonu. Zwykle w Genealogiach dotyka si臋 jeszcze dwu innych pyta艅, a mianowicie spraw臋 kolejnego nabywania dzielnic, tudzie偶 kwesty膮, w jakiem miejscu i ko艣ciele ta osoba pochowan膮 zosta艂a. Obu tych ostatnich rzeczy niepodobna mi by艂o, mimo szczer膮 ch臋膰, opracowa膰 w niniej-
XII
PRZEDMOWA.
szej ksi膮偶ce. Poniewa偶 akty dzia艂贸w pomi臋dzy ksi膮偶臋tami, jakie si臋 do naszych czas贸w dochowa艂y, s膮 stosunkowo bardzo nieliczne, a tak偶e wiadomo艣ci rocznikarskie i kronikarskie, przedmiotu tego dotycz膮ce, niewystarczaj膮ce i wykazuj膮 wiele luk, przeto za g艂贸wn膮 podstaw臋 do rozwi膮zania pierwszego z tych pyta艅 musz膮 by膰 wzi臋te dokumenty, a mianowicie tytulatura, jakiej w nich u偶ywaj膮 poszczeg贸lni ksi膮偶臋ta. Je艣li rezultat tego badania ma by膰 艣ci艣le naukowym i mo偶liwie dok艂adnym, natenczas nale偶a艂oby zbada膰 najdok艂adniej tytulatur臋 wszystkich bez wyj膮tku dokument贸w, odnosz膮cych si臋 do ka偶dego ksi臋cia z osobna. Znaczy艂oby to, 偶e celem rozwi膮zania rzeczonego pytania trzebaby naprz贸d przeprowadzi膰 prac臋 nad u艂o偶eniem regest贸w dokument贸w polskich; wiadomo, 偶e to jest praca olbrzymia, i 偶e mimo usi艂owa艅, jakie w tej mierze ju偶 od dawna s膮 u nas podejmowane, nie doczekali艣my si臋 przecie偶 jeszcze dotychczas publikacyi, obejmuj膮cej takie regesta. Dopiero po jej og艂oszeniu b臋dzie tedy mo偶na przyst膮pi膰 do uzupe艂nienia luki, jak膮 w tej mierze Genealogia niniejsza wykazuje. R贸wnie偶 nie czu艂em si臋 powo艂anym do rozpatrywania pyta艅, dotycz膮cych miejsca pogrzebania poszczeg贸lnych Piast贸w. Pr贸cz wiadomo艣ci autentycznych o tym przedmiocie, posiadamy tak偶e inne, w膮tpliwe i niepewne; przypominam tylko szereg szczeg贸艂贸w, podanych w tej mierze przez D艂ugosza o dawniejszych Piastach. A偶eby si臋 w tych w膮tpliwo艣ciach zoryentowa膰, trzeba posiada膰 dok艂adn膮 i szczeg贸艂ow膮 znajomo艣膰 archeologii i historyi sztuki, jak膮 nie rozporz膮dzam. I w tej wi臋c mierze musia艂em pozostawi膰 uzupe艂nienie luk, jakie wykazuje Genealogia, innym, fachowym znawcom tego przedmiotu. Nieuprzedzony czytelnik przyzna mi wszak偶e, 偶e we wszystkich tych wypadkach, gdzie rozbi贸r obu pomini臋tych tu kwestyj m贸g艂 rzuci膰 jakie艣 艣wiat艂o na inne, w Genealogii niniejszej szczeg贸艂owo omawiane pytania, nie szcz臋dzi艂em trudu i nak艂adu pracy, a偶eby je wedle mo偶no艣ci rozwi膮za膰, i w ten spos贸b dla wyja艣nienia tamtych pyta艅 pewniejsz膮 zyska膰 podstaw臋.
Wskazane co dopiero pytania, stanowi膮ce przedmiot bada艅 niniejszej Genealogii, omawiam szczeg贸艂owo na podstawie ca艂ego materya艂u 藕r贸d艂owego, jakim rozporz膮dzamy, co do wszystkich bez wyj膮tku Piast贸w, zar贸wno m臋偶czyzn jak i kobiet; co do tych ostatnich tak偶e i wtedy, je艣li przez ma艂偶e艅stwo wesz艂y w dom obcy, zagraniczny. W ten sam spos贸b opracowuj臋 te偶 daty z 偶ycia ksi臋偶niczek obcych, kt贸re przez Piast贸w po艣lubione zosta艂y; przez ma艂偶e艅stwo takie wesz艂y one bowiem w dom panuj膮cej w Polsce dynastyi, i w miejscowych te偶 藕r贸d艂ach najcz臋艣ciej przechowane s膮 o nich najdok艂adniejsze wiadomo艣ci; dla tego uwa偶a膰 trzeba za zadanie historyografii polskiej, a偶eby si臋 niemi szczeg贸艂owo zaj臋艂a. Natomiast zb臋dn膮 wydawa艂a mi si臋 podobna dok艂adno艣膰 co do ksi膮偶膮t obcych (m臋偶czyzn), kt贸rzy spowinowacili si臋 z Piastami przez ma艂偶e艅stwo z kobietami z tego rodu; ustalenie szczeg贸艂owych dat z ich 偶ycia jest w艂a艣ciwie zadaniem odno艣nych historyografij obcych. Co do nich nie zestawia艂em tedy ani nie bada艂em szczeg贸艂owo ca艂ego materya艂u 藕r贸d艂owego, podaj膮cego wiadomo艣ci z ich 偶ycia; ograniczy艂em si臋 zatem tylko do samego zaznaczenia odno艣nych dat, odsy艂aj膮c czytelnika do innych prac obcych, w kt贸rych znajd膮 藕r贸d艂owe ich uzasadnienie. Taki spos贸b post臋powania by艂 tein bardziej wskazanym, 偶e literatura obca w przewa偶nej cz臋艣ci spe艂ni艂a ju偶 zadowalniaj膮co swoje w tej mierze zadanie, i dla tego mo偶na si臋 by艂o oprze膰 na niej, bez potrzeby ponownej rewizyi ca艂ego materya艂u 藕r贸d艂owego. Wszelako; gdzie wyj膮tkowo rewizya taka by艂a potrzebn膮, tam i co do obcych ksi膮偶膮t stara艂em si臋 j膮 przeprowadzi膰.
Daty chronologiczne z 偶ycia poszczeg贸lnych Piast贸w nie zawsze znalaz艂y si臋 gotowe w 藕r贸d艂ach; cz臋stokro膰 trzeba je by艂o ustala膰 drog膮 oblicze艅 po艣rednich, daj膮cych wynik mniej lub wi臋cej dok艂adny. Trzyma艂em si臋 przytem nast臋puj膮cych zasad. Jako granic臋 wieku sprawnego, zar贸wno co do m臋偶czyzn jak i kobiet, przyjmuj臋, zgodnie z zasadami dawniejszego prawa
PRZEDMOWA.
xnr
polskiego, uko艅czony rok dwunasty; a na Mazowszu, pocz膮wszy od ostatniej 膰wierci wieku XIV, w my艣l statutu z r. 1377, dla m臋偶czyzn uko艅czony pi臋tnasty, dla kobiet, jak dawniej, dwunasty rok 偶ycia. Znaczy to, 偶e je艣li pewna osoba w pewnym roku dokonywa aktu, do kt贸rego wymaganym by艂 wiek sprawny, natenczas dat臋 jej urodzin cofn膮膰 trzeba co najmniej na dwana艣cie, wzgl臋dnie pi臋tna艣cie lat przed dat膮 rzeczonego aktu. Zasada ta, o ile si臋 da艂a sprawdzi膰 na podstawie innych 藕r贸de艂, wytrzyma艂a prawie zawsze pr贸b臋; gdzie wyj膮tkowo trzeba by艂o od niej odst膮pi膰, tam uwidoczni艂em rzecz t臋 z osobna i stara艂em si臋 wyja艣ni膰 powody, t艂omacz膮ce zjawisko. Jako najni偶szy wiek, potrzebny do zawarcia zwi膮zk贸w ma艂偶e艅skich, przyjmuj臋, zar贸wno co do m臋偶czyzn jak i kobiet, uko艅czony rok czternasty, zgodnie z praktyk膮, przestrzegan膮 stale w badaniach genealogicznych. Przypuszczam, 偶e z tego powodu spotkam si臋 z zarzutem pewnej niekon-sekwencyi; je艣li bowiem wiek sprawny uzyskiwa艂o si臋 z uko艅czonym rokiem dwunastym, to do tego samego okresu 偶ycia nale偶a艂oby te偶 odnie艣膰 mo偶no艣膰 zawarcia ma艂偶e艅stwa, O ile jednak sprawa ta da艂a si臋 skontrolowa膰 datami chronologicznemi, dostarczonemi przez szereg 藕r贸de艂, musia艂em wynie艣膰 przekonanie, 偶e przecie偶 wym贸g czternastu lat 偶ycia jako pocz膮tkowego okresu dojrza艂o艣ci ma艂偶e艅skiej, zbli偶y nas w tych obliczeniach wstecznych bardziej do prawdy; i 偶e, gdyby nawet z tego powodu mia艂y si臋 okaza膰 jakie艣 mniej znaczne b艂臋dy, to jednak b臋d膮 one rzadsze i nie tak znaczne, jak by艂yby w tym razie, gdyby艣my jako pocz膮tek okresu dojrza艂o艣ci ma艂偶e艅skiej przyj臋li uko艅czony dwunasty rok 偶ycia. Jako normalny, najkr贸tszy odst臋p pomi臋dzy urodzinami dwojga dzieci z tych samych rodzic贸w, przyjmuj臋, wed艂ug og贸lnej zasady, up艂yw okr膮g艂o jednego roku. Z daty urodzin najstarszego dziecka wysnuwam wniosek co do mo偶liwie najp贸藕niejszej daty za艣lubin ich rodzic贸w, cofaj膮c j膮 okr膮g艂o na rok wstecz od tego wypadku. Uporz膮dkowanie rodze艅stwa wed艂ug starsze艅stwa wieku przeprowadzam na podstawie dat urodzin ka偶dego z nich, o ile je mo偶na by艂o ustali膰; je艣li do okre艣lenia tych dat brakowa艂o wszelkiej podstawy, i w og贸le w inny spos贸b sprawa starsze艅stwa nie da艂a si臋 wyja艣ni膰, przytaczam najpierw rodze艅stwo p艂ci m臋skiej, a po niem dopiero kobiety.
Na czele pracy zamieszczam dwana艣cie tablic genealogicznych, podaj膮cych filiacy膮 wszystkich om贸wionych tu Piast贸w tudzie偶 ustalone w tek艣cie daty z ich 偶ycia. Co do zewn臋trznej formy rzeczonych tablic tudzie偶 ich urz膮dzenia trzyma艂em si臋 prawie we wszystkiem wzoru Gro-tefenda, kt贸rego metoda, w tej mierze zastosowana, okaza艂a si臋 praktyczn膮 i wygodn膮 w pod-r臋cznem u偶yciu. R贸偶nica zachodzi tylko co do niekt贸rych szczeg贸艂贸w. Naprz贸d, nie uwa偶a艂em za potrzebne poszczeg贸lnych os贸b, w tablicach wymienionych, wyr贸偶nia膰 trojakim rodzajem pisma. Wszystkie drukowane s膮 pismem p贸艂t艂ustem; z tych Piastowie, kt贸rzy sprawowali rz膮dy, wersalikami, inne osoby, a wi臋c m臋scy cz艂onkowie tego rodu, kt贸rzy nie panowali, wszystkie Piast贸wny i wszystkie osoby obce, kt贸re przez ma艂偶e艅stwo spowinowaci艂y si臋 z Piastami, czy to kobiety, czy te偶 m臋偶czy藕ni, takiem偶e samem pismem ma艂emi literami. Powt贸re, przy ka偶dym Pia艣cie, od kt贸rego rozpoczyna si臋 nowa tablica, podany jest odsy艂acz, wskazuj膮cy, w jakiej tablicy i pod kt贸rym numerem by艂 wymieniony poprzednio. Wreszcie w szeregu zwi膮zk贸w rodzinnych uwzgl臋dnione zosta艂y nie tylko zwi膮zki ma艂偶e艅skie, ale i zar臋czynowe; do oznaczenia tych ostatnich wprowadzony zosta艂 znak osobny. Wyniki, do kt贸rych w pracy mojej doszed艂em, nie s膮 zawsze pewne, czasem tylko hypotetyczne; nie uwa偶a艂em jednak za stosowne odr贸偶nia膰 jednych od drugich, podobnie zreszt膮 jak i Grotefend, odmiennem pismem; wynik艂aby st膮d wielka pstrocizna druku, a co wa偶niejsza, w艂a艣nie takie rozr贸偶nienie nie da艂oby si臋 w wielu wypadkach przeprowadzi膰, mog艂oby si臋 nawet sta膰 powodem ba艂amuctwa. Przestrzegam zatem czytelnika, chc膮cego si臋 opiera膰 na datach tablic, a偶eby zawsze odczyta艂 odno艣ny ust臋p tekstu, z kt贸rego

鈻爓yrozumie, co jest rzecz膮 ca艂kiem pewn膮, a co hypotez膮. Na wszelki przypadek wolno mi zaznaczy膰:, 偶e stawia艂em tylko takie hypotezy, za kt贸remi wszelkie prawdopodobie艅stwo przemawia^ 鈻爑nikaj膮c innych, mniej zasadnych; dodaj臋 te偶, 偶e tylko takie hypotezy uwzgl臋dnione zosta艂y w tablicach. W tablicach poda艂em tak偶e to, czego w tek艣cie szczeg贸艂owo nie rozbiera艂em, a mianowicie, w jakich dzielnicach ka偶dy z ksi膮偶膮t panowa艂; uwzgl臋dnia艂em przytem tak偶e kolejne zmiany jego stanu posiadania. Tytu艂 dzielnicowy ksi臋cia nie zawsze tedy wskazuje, i偶by panowa艂 r贸wnocze艣nie we wszystkich w tablicy wymienionych ziemiach. Druk tablic wstrzyma艂em z rozmys艂u a偶 do uko艅czenia druku ca艂ej ksi膮偶ki; dla tego mog艂em w nich uwzgl臋dni膰 tak偶e wszystkie sprostowania i uzupe艂nienia, podane na ko艅cu ksi膮偶ki. Gdzie zatem mi臋dzy datami tablic a wywodami w tek艣cie zachodzi r贸偶nica, nale偶y wyja艣nienia tej sprzeczno艣ci szuka膰 w uzupe艂nieniach i sprostowaniach. Szczeg贸艂owe obja艣nienie znak贸w i skr贸ce艅, u偶ytych w tablicach, znajdzie czytelnik na str. 2 niniejszego dzie艂a.
Mimo najwi臋ksz膮 staranno艣膰, z jak膮 gromadzi艂em materya艂 藕r贸d艂owy, przypu艣ci膰 mog臋, 偶e przecie偶 niekt贸re szczeg贸艂y usz艂y mojej uwagi, i oczekuj臋 z wdzi臋czno艣ci膮 uzupe艂nie艅 ze strony krytyki. Pewne usprawiedliwienie co do mo偶liwych w tej mierze usterek spodziewam si臋 znale艣膰 ju偶 chocia偶by w tej okoliczno艣ci, 偶e materya艂, z kt贸rym mia艂em do czynienia, jest olbrzymi, a prace nad jego uporz膮dkowaniem i uprzyst臋pnieniem dla bada艅 naukowych w wielu wzgl臋dach jeszcze niewystarczaj膮ce; b臋d臋 si臋 te偶 radowa艂, je艣li si臋 oka偶e, 偶e to, co pomin膮艂em, nie jest ani licznem, ani wa偶niejszem. Ju偶 w ci膮gu druku niniejszej pracy uda艂o mi si臋 zebra膰 wi膮zank臋 szczeg贸艂贸w pomini臋tych, kt贸rych w tek艣cie nie podobna mi ju偶 by艂o uwzgl臋dni膰. W tym偶e samym czasie powzi膮艂em wiadomo艣膰 o kilku nowo odkrytych 藕r贸d艂ach, z kt贸rych uprzejmo艣膰 odkrywc贸w pozwoli艂a mi zrobi膰 u偶ytek w niniejszej Genealogii. Wreszcie, poniewa偶 druk jej trwa艂 przesz艂o dwa lata (od pa藕dziernika 1893 r-)> przeto wypad艂o mi te偶 zaj膮膰 stanowisko wobec niekt贸rych 艣wie偶o og艂oszonych prac, poruszaj膮cych ubocznie tak偶e kwestye, odnosz膮ce si臋 do genealogii Piast贸w, z kt贸remi w czasie pisania tekstu nie mia艂em jeszcze mo偶no艣ci liczenia si臋. W ten spos贸b nagromadzi艂a si臋 wcale poka藕na ilo艣膰 dodatk贸w, uzupe艂nie艅 i sprostowa艅, kt贸re na ko艅cu pracy niniejszej zamieszczam. Tam偶e dodaj臋 jeszcze kilka, jak mi si臋 wydaje, po偶ytecznych dla podr臋cznego u偶ytku wykaz贸w, jak wykaz zwi膮zk贸w rodzinnych Piast贸w z obcymi domami, uporz膮dkowany wed艂ug terytory贸w i rod贸w, a w obr臋bie ka偶dego rodu wed艂ug dat chronologicznych, tudzie偶 .wykaz Piast贸w rzekomych, nie m贸wi膮c ju偶 o rejestrze Piast贸w rzeczywistych. W obu tych ostatnich wykazach uwzgl臋dnione s膮 oczywi艣cie tak偶e osoby, nie nale偶膮ce do rodu Piast贸w, kt贸re przez ma艂偶e艅stwo z nimi si臋 spowinowaci艂y.
Mi艂o mi w ko艅cu zaznaczy膰, 偶e w ci膮gu ca艂ej pracy doznawa艂em zar贸wno ze strony insty-tucyj naukowych jako te偶 m臋偶贸w nauki 偶yczliwego pod ka偶dym wzgl臋dem poparcia, czy to przez uprzyst臋pnienie mi materya艂贸w 藕r贸d艂owych i literatury historycznej, czy te偶 w rozja艣nieniu w膮tpliwo艣ci naukowych, kt贸rych sam nie by艂em w mo偶no艣ci rozwi膮za膰. Co pod tym ostatnim wzgl臋dem mam do zawdzi臋czenia poszczeg贸lnym uczonym, zaznaczam skrupulatnie w odno艣nych miejscach. Tu za艣 poczuwam si臋 do obowi膮zku wyrazi膰 wszystkim, kt贸rzy mnie wspierali, najszczersze podzi臋kowanie, a mianowicie: 艢wietnym Zarz膮dom Biblioteki Ossoli艅skich i Biblioteki uniwersy-teckiej we Lwowie, Biblioteki XX. Czartoryskich w Krakowie, Biblioteki narodowej w Pary偶u, Biblioteki kr贸lewskiej w Berlinie, Bibliotek nadwornej i uniwersyteckiej w Wiedniu, Bibliotek uniwersyteckich w Pradze i Gracu, Archiwum krajowego akt贸w grodzkich i ziemskich tudzie偶 Archiwum miejskiego w Krakowie, wreszcie Archiwum pa艅stwowego w Wroc艂awiu; nast臋pnie Przewielebnym OO. Fr. Buli膰owi, honor, szambelanowi Jego 艢wi膮t, papie偶a Leona XIII, dyrekto-

PRZEDMOWA.
XV
rowi gimnazyum i muzeum archeologicznego w Splicie (Spalato), Karolowi Drechslerowi, kustoszowi klasztoru Augustyn贸w w Klosterneuburgu, Albertowi Ponceletowi T. J. Bollandy艣cie w Bru-kselli i 艣. p. X. Prof. Emilianowi Ogonowskiemu, by艂emu profesorowi uniwersytetu lwowskiego, tudzie偶 JJWW. Panom drowi Aleksandrowi Brucknerowi, profesorowi uniwersytetu w Berlinie, drowi Jaromirowi Celakovsky鈥檈mu, profesorowi uniwersytetu w Pradze, drowi Wojciechowi K臋trzy艅skiemu, dyrektorowi Biblioteki Ossoli艅skich we Lwowie, drowi J贸zefowi Korzeniowskiemu, kierownikowi Biblioteki polskiej w Pary偶u, Tadeuszowi Korzonowi w Warszawie, drowi Stanis艂awowi Krzy偶anowskiemu, archiwaryuszowi m. Krakowa i docentowi uniwersytetu Jagiello艅skiego, drowi Maksymilianowi Perlbachowi, starszemu bibliotekarzowi w Halli n. S., A. Rakowskiemu w Zawicho艣cie, drowi A. Schusterowi, sekretarzowi archiwum pa艅stwowego w Wroc艂awiu, drowi Aleksandrowi Szilagyi鈥檈mu, dyrektorowi Biblioteki uniwersyteckiej w Budapeszcie, drowi Augustowi Wagnerowi, nauczycielowi gimnazyalnemu w Wroc艂awiu, drowi Marcinowi Wehrmannowi, starszemu nauczycielowi gimnazyalnemu w Szczecinie i drowi Maurycemu Wertnerowi, lekarzowi i zas艂u偶onemu badaczowi dziej贸w w臋gierskich w Muzsli (komitat ostrzygomski). Szczer膮 wdzi臋czno艣膰 wyra偶am te偶 JW. Panu Wojciechowi Mayerowi, rejentowi we Lwowie, za 偶yczliw膮 pomoc w interpretowaniu niedost臋pnych mi dla nieznajomo艣ci j臋zyka publikacyj w臋gierskich, tudzie偶 PP. Tadeuszowi Bossakowskiemu, Janowi Friedbergowi, Wilhelmowi Rolnemu i Erazmowi Semkowiczowi, uko艅czonym s艂uchaczom uniwersytetu lwowskiego, przedewszystkiem za艣 temu ostatniemu, za pomoc w prowadzeniu korrekty, jako te偶 wygotowanie czystopis贸w do艂膮czonych przy ko艅cu indeks贸w.
Autor.
We Lwowie, w listopadzie 1895 r.


urodzony (-a); 鈥 zar臋czony (-a); ~ po艣lubi艂 (-a); f zmar艂 (-a).
Obja艣nienie skr贸ce艅 i pisma.
arcyks., arcyksi膮偶臋; 鈥 c., c贸rka; 鈥 ces., cesarz; 鈥 elekt., elektor; 鈥 h., herb; 鈥 br., hrabia; 鈥 kaszt., kasztelan; 鈥 kn., knia藕; 鈥 koron., koronowany; 鈥 kr., kr贸l; 鈥 ks., ksi膮偶臋, ksi臋偶na, ksi臋偶niczka; 鈥 landgr., landgrabia; 鈥 legit., legitymowany^); – m, mi臋dzy; 鈥 margr., margrabia; 鈥 ok., oko艂o; 鈥 palat., palatyn; 鈥 pocz., pocz膮tek; 鈥 roz艂., roz艂膮czony (-a); 鈥 rozw., rozwiedziony (-a); 鈥 s., syn; 鈥 star., starosta; 鈥 tyt., tytu艂; upe艂n., upe艂noletniony, w., wiek,
w. ks., wielki ksi膮偶臋; 鈥 wd., wdowa; 鈥 wojew., wojewoda; 鈥 zob., zobacz; 鈥 偶., 偶ona.
Cyfry rzymskie oznaczaj膮 kolejne nast臋pstwo 偶on poprzednika, od kt贸rych pochodz膮 zamieszczone pod temi偶 cyframi dzieci. Litera N. nad imieniem pewnej osoby podana, oznacza jej pochodzenie nie艣lubne.
Imiona os贸b drukowane s膮 pismem p贸艂t艂ustem; z tych imiona Piast贸w, kt贸rzy wykonywali rz膮dy, wersalikami.
Uwaga.
W niniejszych tablicach uwzgl臋dnione s膮 ju偶 wszystkie dodatki i uzupe艂nienia, zamieszczone na ko艅cu pracy. Gdzie zatem pomi臋dzy datami tablic a wywodami w tek艣cie zachodzi niezgodno艣ci, nale偶y wyja艣nienia szuka膰 w rzeczonych dodatkach i uzupe艂nieniach.
TABLICA I.

Pierwsi Piastowie I.

  1. MIESZKO I, ks. polski, * ok. 922, przyjmuje chrzest 966, f 25 maja 992; ~ 1) przed 965 N. N., kilka zon poganek; 2) 965 Dubrawka, c. Boles艂awa I Srogiego, ks. czeskiego, f 977; 3) 979 lub 980 Oda, c. Dytryka, margr. Marchii P贸艂nocnej, przedtem mniszka u 艣w. Wawrzy艅ca w Kalbe, mniszka w Kwedlinburgu po 992, f 1023.
  2. N. N., syn, f 963.
  3. ZIEMOMYS艁, ks. polski, * z ko艅cem IX lub w pocz. X w., y przed 964; ~ N. N., kilka 偶on poganek.
  4. Czcibor, f po 24 czerwca 972.
    I.
    7.N. N., syn, f po 23 marca 973.
    II.
  5. BOLES艁AW I CHROBRY, WIELKI, kr. polski, * 967, koron. 1025, f 17 czerwca 1025; ~ 1) 984 N. N., c. Rygdaga, margr. mi艣nij-skiego, rozw. 985 lub 986; 2) 986 N. N., c. Gejzy, ks. w臋gierskiego, rozw. 986 lub 987; 3) 987 Emnilda, c. Dobromira, ks. s艂owia艅skiego, f 1017; 4) 3 lutego 1018 Oda, c. Ek-keharda I, margr. mi艣nijskiego, f po 1018. Potomstwo zob. Tabl. II.
  6. Sygryda (Syryta) Storrada (Dumna), * ok. 970, + po 2 lutego 1014; ~ 1) 985 Eryk Zwyci臋ski (Segersall), kr. szwedzki i du艅ski, * przed 935, f 995; 鈥 2) w zimie z 997 na 998 Olaf Tryggwesson, kr. norwegski, * ok. 968, f 1000 (偶onaty p贸藕niej z Thyr膮, c- Haralda Blaatanda, kr. du艅skiego); 3) (2) 998 Swen Otton Wid艂obrody (Tiugeskegg), kr. du艅ski, * ok. 964, rozw. po 1002, f 2 lutego 1014 (偶onaty przedtem z Gunhild膮).
  7. Prokuj, f P掳 991; ~ N. N., f po 994.
    111.
    10.Mieszko, * po 979, f po 25 maja t 13.DYTRYK, ks. polski, 992; ~ po 25 maja 992 N. N. ) t P掳 7 !ipca 1032.
  8. 艢wi臋tope艂k, * po 980, f przed 25 maja 992.
  9. Adelajda Bia艂a Knegini, f
    po 995; 芦=> przed 973 Gejza, ks. w臋gierski, przyjmuje chrzest 972, f 99掳 (偶onaty przedtem z Sarolt膮, c. Gyuli starszego, ks. siedmiogrodzkiego).
  10. Lambert, * po 981, f po 25 maja 992.
    TABLICA II.
    BOLES艁AW I CHROBRY, WIELKI, kr. polski, * 967, koron. 1025, f 17 czerwca 1025;
    1) 984- N. N., c. Rygdaga, marg. mi艣nijskiego, rozw. 985 lub 986; 2) 986 N. N., c. Gejzy, ks. w臋gierskiego, rozw. 986 lub 987; 3) 987 Emnilda, c. Dobromira, ks. s艂owia艅skiego, f 1017; 4) 3 lutego 1018 Oda, c. Ekke-barda I, margr. mi艣nijskiego, f po 1018 [I. 8.).
    Pierwsi Piastowie II.
    i.
  11. N. N., c贸rka, * 984 lub 985; ~ 996 lub 997 N. N., ks. pomorski, przyjmuje chrzest 996 lub 997.
  12. N. N., syn, * 985 lub 986, mnich w zakonie Kamedu艂贸w w Pons Petri ko艂o Rawenny przed 1002.
    II.
  13. BEZPRYM, ks. polski, * 986 lub 987, f najp贸藕niej na wiosn臋 1032.
    III.
  14. N. N., c贸rka, * 988, ksie-ni 1017.
  15. Regelinda, * 989, f 21 marca po 1014; ~
    1002 po 30 kwietnia lub
    1003 Herman, margr. mi艣nijski, f m. 24 pa藕dziernika 1031 a 17 grudnia 1032.
  16. MIESZKO II LAMBERT, kr. polski, * 990, koron 1025, f 10 maja 1034; ~ w pocz. 1013 Ryksa, c. Heren-frieda Ezona, palat. lo-tary艅skiego, wst臋puje do zakonu 艣w. Benedykta w Brunwiller wnet po 7 wrze艣nia 1047, f 21 marca 1063.
    N. N., c贸rka, * m. 991 a 1001, f P掳 14 sierpnia 1018; ~ przed 15 lipca 1015 艢wi臋tope艂k I, w. ks. kijowski, * 978 lub 979, f 1019.
    Otton, * ok. 1000, f 1033.
    IV.
    Matylda, * po 1017, f po 1035; ~ 18 maja 1035 Otton z Schwein-furtu, ks. szwabski, rozw. 1036, f 1057.
  17. BOLES艁AW, ks. polski, * 1014 lub 1015, f przed 1038.
  18. KAZIMIERZ I KAROL MNICH, ODNOWICIEL, ks. polski, * 25 lipca 1016, zakonnik w klasztorze polskim od 1026 do 1034, f 28 listopada 1058; 芦鈻=> z ko艅cem 1038 lub pocz. 1039 Dobronega Ma-rya, c. W艂odzimierza I. w. ks. kijowskiego, * przed 1012, f 1087.
    12.N. N., c贸rka, f po 1052; ~ m. 1039 a 1042 Bela I Wojciech, kr. w臋gierski, f 1063.
  19. N. N., c贸rka, f 4 stycznia 1108; <*> przed 1050 Izas艂aw, w. ks. kijowski, * 1025, f 3 pa藕dziernika 1078.
  20. BOLES艁AW II SZCZODRY. 艢MIA艁Y, kr. polski, * 1039, koron 25 grudnia 1076, wygnany po 11 kwietnia 1079, f 1081; ~ przed 1069 N. N.
    15.W艁ODZIS艁AW I HERMAN, ks. polski, * 1040, f 4 czerwca 1102; ~ 1) ok. 1080 Judyta, c. Wratys艂awa II, ks. i kr. czeskiego, * m. 1056 a 1058, f 25 grudnia 1086; 2) 1088 Judyta Marya, c. Hen-rykalli,ces niemieckiego, * 1047 przed 9 kwietnia, f 14 marca po 1092 (zam臋偶na przedtem za Salomonem, kr. w臋gierskim). Potomstwo zob. Tabl. III.
  21. 艢wi臋tos艂awa (Swata-wa), * m. 1041 a 1044 albo m. 1046 a 1048. f 1 wrze艣nia 1126; z ko艅cem 1062Wraty-s艂aw II, ks. i kr. czeski, koron. 15 czerwca 1086, f 14 stycznia 1092 (偶onaty przedtem z N. N., tudzie偶 Adelajd膮, c. Andrzeja I, kr. w臋gierskiego).
    17.Mieszko, * 16 kwietnia 1045, f 6 grudnia 1065.
  22. Otton, * m. 1046 a 1048, f 1048.
  23. Mieszko, * 1069, f 1089; 鈥 1088 N.N., ks. ruska.
    TABLICA III.
    5
    Pierwsi Piastowie III.
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN, ks. polski. * 1040, f 4 czerwca 1102; ~ 1) ok. 1080 Judyta, c. Wratys艂a-wa 11, ks. i kr. czeskiego, * m. 1066 a 1058, f 25 grudnia 1086; 2) 1088 Judyta Marya, c. Henryka III, ces. niemieckiego. * 1047 przed 9 kwietnia, f 14 marca po 1092 (zam臋偶na przedtem za Salomonem, kr. w臋gierskim). {II. l贸-).
    N.
  24. ZBYGNIEW, ks. polski, mnich w Krakowie po 20 sierpnia 1086, mnich w Kwedlinburgu po 1087, porzuca stan zakonny z ko艅cem 1092 lub w pocz. 1093, uznany przez ojca 1093, o艣lepiony 1111 lub 1112, f na wygnaniu po 1112.
    l.
  25. BOLES艁AW III KRZYWOUSTY, ks.
    polski, * 20 sierpnia 1086, f 28 pa藕dziernika 1138; ~ 1) 1103 Zbys艂awa, c. 艢wi臋tope艂ka II, w. ks. kijowskiego, f
    m. 1109 a 1112; 2) 1113 Salomea, c. Henryka, hr. Bergu, * przed 1101, f 27 lipca 1144.
    II.
  26. N. N., c贸rka, * po 1088, f przed 12 maja 1112; ~ przed 1108 Jaros艂aw,
    ks. kijowski, -j- 1123 (偶onaty p贸藕niej z N. N., c. M艣cis艂awa, w. ks. kijowskiego).
  27. N. N., c贸rka, * po 1089, mniszka.
  28. N. N., c贸rka, * po 1090; ~ przed 1111 N. N., pan polski.
    I.
  29. W艁ODZIS艁AW II, ks. krakowski i 艣l膮ski. * 1105, f 30 maja 1159; ~ m. 1125 a 1127 Agnieszka, c. Leopolda III, margr. austrya-ckiego, * po 1110, f 24 lub 25 stycznia po 1157. Potomstwo zob. Grotefenda Stammtafeln.
  30. N. N, syn, * 1107 lub 1108, f m艂odo po 1109.
  31. N. N., c贸rka, * przed 1111; ~ 1124 Wsewo-艂od, ks. muromski, f po 1123.
    II.
  32. Adelajda, * 1114. -j- 25 marca przed 1132; ~
    1128 lub 1129 Albrecht II Pobo偶ny, margr. austryacki, * 13 lutego 1107, f 9 listopada 1137 (偶onaty p贸藕niej z Jadwig膮, c. Almosa, ks. w臋gierskieego).
  33. Leszko, * 1115, f 26 sierpnia przed 11.38.
  34. Ryksa, * 1116, f po 25 grudnia 1155; ~ 1)
    1129 lub 1130 Magnus, kr. szwedzki (Got贸w zachodnich), f 4 czerwca 1134; 2) 1135 lub 1136 W艂odzimierz, ks. nowogrodzki, f po 1139; 3) po 1139 Swerker I, kr. szwedzki, t 25 grudnia 1155 (偶onaty przedtem z Wul-fild膮, 偶. Miko艂aja, kr. du艅skiego).
  35. N. N., c贸rka, * przed 1119; ~ przed 1132 Konrad Sachsenblume, margr. Marchii P贸艂nocnej, f pod koniec 1132.
  36. Zofia, f 10 pa藕dziernika 1136.
  37. Kazimierz, * 16 sierpnia 1122, f 19 pa藕dziernika 1131.
  38. Gertruda, *1123 lub 1124. mniszka w Zwie-falten od 1139, f 7 maja 1160.
  39. BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY, ks. mazowiecki, kujawski i krakowski, * 1125, f 3 kwietnia 1173; ~ 1) 1137 Wierzchos艂awa, c. Wsewo艂oda. ks nowogrodzkiego, f 15 marca po 1148; 2) Marya, f po 1167.
  40. MIESZKO III STARY, ks. wielkopolski i krakowski, * 1126 lub 1127, f 13 marca 1202; ~ 1) 1140 El偶bieta, c. Almosa, ks. w臋gierskiego, f 21 lipca przed 1155; 2) m. 1151 a 1154 Eudoksya, c. Izas艂awa, w. ks. kijowskiego. Potomstwo zob. Tabl. IV.
  41. HENRYK, ks. sandomierski, * m. 1127 a 1131, f 13 pa藕dziernika 1166.
  42. Dobronega Ludgarda, * przed 1129, f po 1147; ~ ok. 1142Dytryk, margr. dolno-艂u偶y-cki, * po 1127, rozw. po 1144, f 9 lutego 1185 (p贸藕niej 偶yje w konkubinacie z Kunegund膮, wd. po Bernardzie z P艂ockowa).
  43. Judyta, * po 1130, f 8 lipca m. 1170 a 1176; 鈥 1) 1136 Gejza II, kr. w臋gierski. * ok. 1130, t 31 maja 1161 (偶onaty p贸藕niej z Eufrozyn膮, c. M艣cis艂awa. w. ks. kijowskiego); ^ 2) (1) 6 stycznia 1148 Otton I, margr. brandenburski, f 7 marca 1184 lub 1185 (偶onaty p贸藕niej z Adelajd膮, c. Florencyusza 111, br. holandzkiego).
  44. Agnieszka, * 1137. f po 1181; 鈥 1)1140 luli 1141 N. N., s. Wsewo艂oda. w. ks. kijowskiego; ~ 2) (1) 1151 lub 1152 M艣cis艂aw, ks. w艂odzimierski i w. ks. kijowski, f 1170.
  45. KAZIMIERZ II SPRAWIEDLIWY, ks. sandomierski, krakowski, kujawski i mazowiecki, * 1138, f贸 maja 1194; 庐= 1163 Helena, c. Ro艣cis艂awa, w. ks. kijowskiego, f m. 1202 a 1206. Potomstwo zob. Tabl. VI
    I (?).
  46. Boles艂aw, f 1172.
  47. N. N., c贸rka, * przed 1160, f po 1178;~ok.1173 Wasilko, ks. drohiezy艅ski, * przed li51. f po 1178.
    II (?).
  48. LESZKO, ks.
    mazowiecki i kujawski, *m. 1160 a 1165, f 1186.
    TABLICA IV.
    Linia Wielkopolska I.
    i.
    l.ODON, ks. pozna艅ski i kaliski, * m. 1141 a 1149, f 20 kwietnia 1194; =禄 N. N., c. Jaros艂awa O艣miomys艂a, ks. halickiego, * po 1150, f po 1190.
  49. Stefan, f przed 1180.
  50. Wierzchos艂awa Ludmi艂艂a, * przed 1153, f 1223; ~ przed 1167 Fryderyk I, hr. Bittes, ks. lotary艅ski, f 1207.
  51. W艁ODZIS艁AW ODONIC, PLWACZ,
    ks. kaliski i wielkopolski, * ok. 1190, f-5 czerwca 1239; ~ m. 1217 a 1220 Jadwiga, c. Mszczuja I, rz膮dcy Pomorza wschodniego, f 29 grudnia 1249. Potomstwo zob. Tabl. V.
    13.Otton, * 1191 lub 1192, otrzymuje pro-wizy膮 papiesk膮 na probostwo kapitu艂y magdeburskiej 8 stycznia 1207, proboszcz tej偶e kapitu艂y od 1211 lub 1212, f m. 16-sierpnia a 25 wrze艣nia 1225.
    . 14.Ryksa, f 18 listopada po 1238.
    4.Judyta, * przed 1154, f po 12 grudnia 1201; przed 1178 Bernard, hr. anhal-cki, ks. saski, * ok. 1140, f w lutym 1212.
  52. El偶bieta, * przed 1154, f 2 kwietnia 1209; ~ 1) m. 1173 a 1177 Sobies艂aw II, ks. o艂oinuniecki i czeski, f 29 stycznia 1180; 2) po 29 stycznia 1180 Konrad, margr. dolno-艂uzycki, f 6 maja 1210.
    MIESZKO III STARY, ks. wielkopolski i krakowski, * 1126 lub 1127, f 13 marca 1202; ~ 1) 1140 El偶bieta, c. Almosa, ks. w臋gierskiego, f 21 lipca przed 1155; 2) m. 1151 a 1154 Eudo-ksya, c. Izas艂awa, w. ks. kijowskiego. {III. 17.).
    II.
  53. BOLES艁AW, ks. kujawski, * 1159, f 13 wrze艣nia 1195; ~ Dobros艂awa, c. War- f 15.Wierzchos艂awa, mniszka w Strzelnie, f-cis艂awa, ks. pomorskiego, f po 23 kwie- | 2 stycznia,
    tnia 1200 (zam臋偶na p贸藕niej za Grzymis艂a-wem. ks. 艣wiecko-lubieszowskim).
    7.MIESZKO, ks. kaliski, * m. 1160 a 1165, f 2 sierpnia 1193.
  54. W艁ODZIS艁AW III LASKONOGI, ks.
    pozna艅ski, gnie藕nie艅ski i krakowski, * m. 1161 a 1174, f 3 listopada 1231; 芦= przed 1195 艁ucya, c. Jaromara I, ks. rajskiego, f 19 lutego po 1208
    9.Salomea, f 11 maja; ~ przed 1177 Ra-cibor, ks. pomorski, f 14 stycznia 1183.
  55. Anastazya, * przed 1164, f po 31 maja 1240; ~ ok. 26 kwietnia 1177 Bogus艂aw I, ks. pomorski, f 18 marca 1187 (偶onaty przedtem z Walburg膮, ks. du艅sk膮).
    ll.Zwinis艂awa, * przed 1168, f 4 wrze艣nia 1240; ~ ok. 1181 Mszczuj I, rz膮dca Pomorza wschodniego, f 1 maja 1220.
    TABLICA V.
    Linia Wielkopolska II.
    W艁ODZIS艁AW ODO-NIC, PLWACZ, ks. kaliski i wielkopolski, * ok. 1190, f 5 czerwca 1239; ~ m. 1217 a 1220 Jadwiga, c. Mszczuja I, rz膮dcy Pomorza wschodniego, f 29 grudnia 1219. {IV. 12.).
  56. PRZEMYS艁 I, ks. pozna艅ski i gnie藕nie艅ski, * m. 4 czerwca a 9 sierpnia 1220, f 4 czerwca 1257; ~ 1244 El偶bieta, c. Henryka II, ks. wroc艂awskiego, przedtem mniszka w klasztorze w Trzebnicy, f 16 stycznia 1265.
  57. BOLES艁AW POBO呕NY, ks
    kaliski. * 1221, f 1$ kwietnia 1279; ~ 1256 Jolenta Helena, c. Beli IV, kr. w臋gierskiego. * ok 1244, mniszka u Klarysek w Gnie藕nie od 10 grudnia 1279, t 16 lub 17 czerwca po 1297. beatyfikowana przez Leona XII 26 wrze艣nia 1827.
  58. Ziemomys艂, * ok. 1226, f wnet po 1234.
    3 bis. Mieszko, f m艂odo 7 stycznia.
  59. Salomea, f w kwietniu po 1265; 禄 pod koniec 1249 Konrad I, proboszcz g艂ogowski 1247, biskup passawski przed 28. stycznia 1249, rezygnuje po 15 czerwca 1249, nast臋pnie ks. g艂ogowski, f 6 sierpnia 1273 lub 1274 (偶onaty p贸藕niej z Zofi膮, c- Dytryka, margr. mi艣nijskiego, wd. po Konradynie Hohenstaufie).
  60. Eufemia, + 15 lutego po 1281; ~ 1251 W艂odzis艂aw, ks. opolski i raciborski, f 13 listopada 1218.
  61. Konstancy a, * 1245 lub 1246, f 8 pa藕dziernika 1281; 鈥 1254, 鈥 1260 Konrad I, margr. brandenburski, f 1304.
  62. Eufrozyna, ksieni w Trzebnicy przed 13 czerwca 1286, f 17 lutego 1298.
  63. Anna, * 1253, mniszka w 0-wi艅skiej przed 3 lipca 1280, p贸藕niej tam偶e ksieni, f po 26 czerwca 1295.
  64. Eufemia, * 1253, mniszka u Klarysek w Wroc艂awiu, f 5 wrze艣nia 1298.
  65. PRZEMYS艁 II, ks. pozna艅ski, wielkopolski, krakowski, pomorski, kr. polski, * 14 pa藕dziernika 1257, koron. 26 czerwca 1295, f8 lutego 1296; ~ 11 ok po艂owy 1273 Ludgarda, c. Henryka I Pielgrzyma, ks. wyszomierskiego, * ok 1261, f ok. po艂owy grudnia 1283; 2) 11 pa藕dziernika 1285 Ryksa, c. Waldemara,
    kr. szwedzkiego, f m. 1 wrze艣nia 1288 a 19 kwietnia 1293; 3) przed 13 kwietnia 1293 Ma艂gorzata, c. Albrechta III, margr. brandenburskiego, * po 1270, f m. 10 kwietnia a 1 maja 1315 (narzeczona p贸藕niej Niklotowi Dzieci臋ciu,
    ks. rostockiemu. a zam臋偶na za Albrechtem II, ks. sasko-lauenburskim).
  66. El偶bieta, * 1263, f 28 wrze艣nia 1304; m. 1277 a 1279 Henryk V T艂usty, ks. ligni-cki i wroc艂awski, f 22 lutego 1296.
    12.Jadwiga, * ok. 1266, po 艣mierci m臋偶a wst臋puje do zakonu Klarysek w S膮czu m. 1337 a 1339, f 10 grudnia 1339; ok. 1279 W艂odzis艂aw I 艁okietek, ks. 艂臋czycki, kujawski, sieradzki, krakowski, kr. polski, * m. 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, koron. 20 stycznia 1320, f 2 marca 1333.
  67. Anna, * 1276, mniszka u Klarysek w Gnie藕nie.
    II.
  68. Ryksa El偶bieta, * 1 wrze艣nia 1288, j- 19 pa藕dziernika 1335; 鈥 1) Otton, margr. brandenburski, f przed 25 lipca 1300; 2) (1) 鈥 przed 25 lipca 13u0, ~ 26 maja 1303 Wac艂aw II, kr. czeski i polski, * 27 wrze艣nia 1271, f 21 czerwca 1305 (偶onaty przedtem z Judyt膮, c. Rudolfa I,
    kr. niemieckiego); 3) (2) wnet po 8 wrze艣nia 1306 Rudolf III,
    ks. austryacki, kr. czeski, * ok. 1280, f 4 lipca 1307 (偶onaty przedtem z Blank膮, c. Filipa III, kr. francuskiego).
    TABLICA VI.
    Linia Ma艂opolska
    (i pocz膮tki Linii Kujawskiej i Mazowieckiej).
  69. N. N., c贸rka, * 1164; ~ m. 11 pa藕dziernika a 24 grudnia 1178 Wsewo艂od Czarny, w. ks. kijowski, f 1214.
  70. Kazimierz, * po 1164, f 2 marca 1167.
  71. Boles艂aw, * ok. 1168, f 16 kwietnia 1182.
  72. LESZKO BIA艁Y, ks. sandomierski i krakowski, * 1186 lub 1187, f 23 listopada 1227; ~ 1207 Grzymis艂awa, c. In-gwara, ks. 艂uckiego, f m. 14 czerwca a 24 grudnia 1258.
    6.Salomea, * 1211 lub 1212, mniszka u Klarysek w Zawicho艣cie od 1245, w Skale od kwietnia 1259, j- 10 listopada 1268; brewe Klemensa X z 18 grudnia 1673 dozwala obchodzi膰 jej pami膮tk臋 w ko艣ciele; 1214 Koloman, kr贸lewic w臋gierski,, kr. halicki, * 1208, f 1241 po 11 kwietnia.
    7.BOLES艁AW V WSTYDLIWY, ks. krakowski i sandomierski, * 21 czerwca 1226, f 7 grudnia 1279; ~ 1239 Kune-gunda (Kinga), c. Beli IV, kr. w臋gierskiego, * 1234, mniszka u Klarysek w S膮czu od 10 grudnia 1279, f 24 lipca 1292, beatyfikowana przez Aleksandra VIII 10 czerwca 1690.
  73. BOLES艁AW I, ks. sandomierski, sieradzki i mazowiecki, * 1208, f 1248 po 25 lutego; ~ 1) przed 1235 Gertruda, c. Henryka II Pobo偶nego, ks. wroc艂awskiego, * po 1220, f w kwietniu m. 1244 a 1247; 2) po kwietniu 1244 Anastazya, c. Aleksandra, ks. be艂skiego (zam臋偶na p贸藕niej za Dymitrem, s臋dzi膮 nadwornym, w臋gierskim).
  74. Ziemowit, * 1209, f 1224.
    KAZIMIERZ II SPRAWIEDLIWY, ks. sandomierski, krakowski, kujawski i mazowiecki, * 1138, f 5 maja 1194; =禄 1163 Helena, c Ro-艣cis艂awa, w. ks. kijowskiego, fm, 1202 a 1206. (Ul. 22.).
    10.KAZIMIERZ I, ks. kujawski i 艂臋czycki, * ok. 1211, f 14 grudnia 1267; ~ 1) Jadwiga, f 8 stycznia przed 1235; 2) 1239 Konstancya, c. Henryka II Pobo偶nego, ks. wroc艂awskiego, f 21 lutego 1257; 3) ok. po艂owy 1257 Eufrozyna, c. Kazimierza I, ks. opolskiego i raciborskiego, f 4 listopada po 1291 (zam臋偶na p贸藕niej za Mszczujem II, ks. Pomorza wschodniego, rozw. z nim w maju 1288). Potomstwo zob. Tabl. VII.
  75. KONRAD I, ks. mazowiecki, kujawski, krakowski i艂eczycki, * 1187 lub 1188, f 31 sierpnia 1247; 1207 Agafia, c.
    艢wi臋tos艂awa Andrzeja, ks. no-wogrodzko-siewierskiego iprze-myskiego, f po 31 sierpnia 1247.
    ll.Eudoksya, * przed 1222, f po 1238; ~ Dytryk I, hr. Breny i Wettynu, f ok. 1270.
    12.Ludmi艂艂a, * przed 1223; ~ po 1238 Trojnat, ks. 偶mudzki, w. ks. litewski, f 1263.
  76. Salomea, * przed 1224, mniszka u Klarysek w Skale, f po 30 sierpnia 1268.
  77. ZIEMOWIT I, ks. czerski i mazowiecki, *1224, f 23 czerwca 1262; ~ ok. 1248 Perejas艂awa, c. Dani艂y, ks. halickiego, f 12 kwietnia 1283. Potomstwo zob. Tabl. IX.
    15 Ziemomys艂, * 1225, f m. 19 stycznia a 17 wrze艣nia 1241.
    16.Judyta, * 1226, f 4 grudnia po 1257; ~ 1) przed 24 wrze艣nia 1239 Mieszko II Oty艂y, ks. opolski i raciborski, * 1225 lub 1226, f 18 pa藕dziernika 1246; 2) m. 2 a 8 czerwca 1252 Henryk III Bia艂y, ks. wroc艂awski, * po 1233, f 3 grudnia 1266 (偶onaty p贸藕niej z Helen膮, c. Albrechta, ks. saskiego).
  78. Mieszko Cho艣cisko, * po 1229, f 1238.
    TABLICA VII.
    KAZIMIERZ I, ks. kujawski i 艂臋czycki, * ok. 1211, f 14 grudnia 1267; ~ 1) Jadwiga, f 8 stycznia przed 1235; 2) 1239 Konstancya, c. Henryka II Pobo偶nego, ks. wroc艂awskiego, f 21 lutego 1257; 3) ok. po艂owy 1257 Eufrozyna, c. Kazimierza I, ks. opolskiego i raciborskiego, f 4 listopada po 1291 (zam臋偶na p贸藕niej za Mszczujem II, ks. Pomorza wschodniego. rozw. z nim w maju
    1288). (J7. 10.).
    Linia Kujawska I.
    u.
  79. LESZKO CZARNY, ks. 艂臋czycki, sieradzki, krakowski i sandomierski, * m. 1240 a 1242, t 30 wrze艣nia 1288; 1265 Gryfina, c. Ro艣cis艂awa. bana S艂awonii i Maczwy serbskiej, * m. 1244 a 1251, roz艂. z m臋偶em 1271 do 1274, f m. 26 maja 1303 a 1309.
  80. ZIEMOMYS艁, ks. kujawski, * m. 1241 a 1245, f m. 29 pa藕dziernika a 24 grudnia 1287; ~ ok. 29 lutego 1268 Salomea, c. Sambora II, ks. wschodnio-pomorskiego, f 3 pa藕dziernika m. 1312 a 1314.
  81. Adelajda, * kr贸tko przed 7 kwietnia 1249, mniszka w klasztorze dominika艅skim 艣w. Ja-k贸ba w Sandomierzu po 1278, f 8 grudnia 1291.
    III.
  82. W艁ODZIS艁AW I 艁OKIETEK, ks. 艂臋czycki, kujawski, sieradzki i krakowski, kr. polski, * m. 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, koron. 20 stycznia 1320, f 2 marca 1333; ~ ok. 1279 Jadwiga, c. Boles艂awa Pobo偶nego, ks. kaliskiego, * ok. 1266, wst臋puje do zakonu Klarysek w S膮czu m. 1337 a 1339, f 10 grudnia 1339. Potomstwo zob. Tabl. VIII.
  83. KAZIMIERZ II, ks. kujawski i 艂臋czycki, * 1261 lub 1262, f 10 czerwca 1294.
  84. ZIEMOWIT, ks. dobrzy艅ski, * m. 1262 a 1267, f 1306 po 3 lutego; ~ przed 1301 Ana-stazya, c. Lwa I, ks. halickiego i w艂odzimierskiego, f 12 marca 1335.
  85. Eufemia, + 18 marca 1308; ~ przed 1300 Jerzy I, ks. halicki i w艂odzimierski, * 24 kwietnia m. 1251 a 1259, f 24 kwietnia 1308 (偶onaty przedtem z N. N., c. Jaros艂awa, ks. twerskiego).
    8.Eufemia, f 3 marca przed 1278.
    9.Fenenna, * przed 1277, f pod koniec 1295; ~ m. 19 sierpnia a 24 listopada 1290 Andrzej III, kr. w臋gierski, * po 1264, j 14 stycznia 1301 (zar臋czony przedtem z Klar膮, c. Alberta, hr. goryckiego, 偶onaty p贸藕niej z Agnieszk膮, c. Albrechta I, ks. austryackiego i kr. niemieckiego).
  86. LESZKO, ks. inowroc艂awski i wyszogrodzki, * 1276 lub 1277, f po 27 kwietnia 1339.
  87. PRZEMYS艁, ks. inowroc艂awski, wyszogrodzki i sieradzki, * m. 1277 a 1279, f kr贸tko przed 16 lutego 1339.
  88. KAZIMIERZ III, ks. inowroc艂awski i gniewkowski, * m. 1278 a 1280, f m. 13 lipca 1343 a 24 kwietnia 1353; ~ przed 1309 N. N., f m. 23 kwietnia 1329 a 13 lipca 1343.
  89. Konstancya, ksieni w Trzebnicy wnet po 1 marca 1300, f 8 sierpnia 1331.
    14.Leszko, * przed 1302, f przed 10 lipca 1316.
    15.W艁ODZIS艁AW, ks. dobrzy艅ski i 艂臋czycki, * przed 1303, f po 15 lipca 1352; Anna, f po 13 lipca 1343.
  90. KAZIMIERZ IV, ks. dobrzy艅ski, * przed 1304, f przed 10 lipca 1316.
  91. BOLES艁AW, ks. dobrzy艅ski i 艂臋czycki, * przed 1305, f m. 20 marca 1326 a 12 marca 1329.
  92. N. N., kilkoro dzieci, przynajmniej jeden syn i jedna c贸rka, z kt贸rych przynajmniej jedno 偶y艂o jeszcze 23 kwietnia 1329, wszystkie zmar艂e przed ojcem.
  93. El偶bieta, * przed 1310, f po 13 lipca 1343; 禄 1323 Stefan Kotromanic, ban Bo艣nii, f 28 wrze艣nia 1353 (zar臋czony przedtem z N. N., c. Mein-harda I, hr. Ortenburga).
  94. W艁ODZIS艁AW BIA艁Y,
    ks. gniewkowski, wst臋puje do zakonu Cysters贸w w Citeaux w czerwcu 1366, porzuca go z ko艅cem 1366 lub pocz. 1367 i wst臋puje do zakonu Benedyktyn贸w w Dijonie, porzuca go z ko艅cem 1370, opat klasztoru Benedyktyn贸w na G贸rze 艣w. Marcina w W臋grzech od 1377 po 16 marca, porzuca go wnet po 2 pa藕dziernika 1379, powraca do klasztoru w Dijonie co najp贸藕niej w kwietniu 1381, zwolniony od 艣lub贸w zakonnych przez Klemensa VII 15 wrze艣nia 1382, f 1 marca 1388; ~ przed 1 grudnia 1359 El偶bieta, c. Alberta, ks. strzeleckiego, f m. 9 marca 1360 a 17 kwietnia 1361.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    2
    TABLICA VIII.
    Linia Kujawska II.
    W艁ODZIS艁AW I 艁OKIETEK, ks.
    艂臋czycki, kujawski , sieradzki i krakowski, kr. polski, * m. 3 marca 1260 a 19 stycznia 1261, koron. 20 stycznia 1320, f 2 marca 1333; ~ok. 1279 Jadwiga, c. Boles艂awa Pobo偶nego, ks. kaliskiego, * ok. 1266, wst臋puje do zakonu Klarysek w S膮czu m. 1337 a 1339, f 10 grudnia 1339 (VII. 4.).
  95. Stefan, * po 1289, f 1306.
  96. W艂odzis艂aw, f 1311 lub 1312.
  97. Kunegunda, * przed 1298, f 9 kwietnia 1331; ~ 1) przed 1312 Bernard, ks. 艣widnicki, * ok. 1287, f 6 maja 1326; 2) po 10 sierpnia 1328 Rudolf I, ks. sasko-wittenberski, f 21 marca 1356 (偶onaty przedtem z Judyt膮, c. Ottona V D艂ugiego, margr. brandenburskiego, p贸藕niej z A-gnieszk膮, c. Ulryka I, hr. lin-dau-ru pi艅skiego).
  98. El偶bieta, f 29 grudnia 1380; ~ 6 lipca 1320 Karol I Robert., kr. w臋gierski, * 1288, f 16 lipca 134-2 (偶onaty przedtem z Mary膮, c. Kazimierza II, ks. bytomskiego i Beatryks膮, c. Henryka VII, kr. niemieckiego).
  99. Jadwiga, f 3 czerwca m. 1320 a 1332.
  100. KAZIMIERZ III WIELKI,
    kr. polski, * 30 kwietnia 1310, koron. 25 kwietnia 1333, f 5 listopada 1370; 鈥 1) przed 12 sierpnia 1322 Judyta (Jutta) Dobrotliwa, c. Jana I, kr. czeskiego, * 20 maja 1315, f 11 wrze艣nia 1349 (zar臋czona p贸藕niej Fryderykowi Staremu, margr. mi艣nijskiemu, N. N.. br. Baru, Ludwikowi V, elekt, brandenburskiemu, Ottonowi Weso艂emu, ks. austryackiemu, zam臋偶na za Janem II, kr. francuskim); <*= 2) (1) 16 pa藕dziernika 1325 Aldona Anna, c. Gedymina, w. ks. litewskiego, * 1309 lub 1310, ochrzczona 30 kwietnia 1325, f 26 maja 1339; 鈥 3) wnet po 20 maja 1341 Ma艂gorzata, c. Jana I, kr. czeskiego, * 8 lipca 1313, fil lipca 1341 (zam臋偶na przedtem za Henrykiem II, ks. dolno-bawarskim); ~ 4) (2) 29 wrze艣nia 1341 Adelajda, c. Henryka II 呕elaznego, landgr. heskiego. *po 1323, porzuca m臋偶a 14 wrze艣nia 1356, ma艂偶e艅stwo uniewa偶nione wyrokiem kuryi papieskiej m. 11 lipca 1366 a 26 maja 1368, f po 25 maja 1371; 5) (3) w kwietniu lub maju 1356 Krystyna, wd. po Mik艂uszu Rokicza艅skim, rajcy praskim, f lub usuni臋ta przed 8 maja 1364; 6) (4) ok. 22 lipca 1365 Jadwiga, c. Henryka V 呕elaznego, ks. g艂ogowskiego i 偶ega艅skiego, ma艂偶e艅stwo u-znane wyrokiem kuryi papieskiej m. 11 lipca 1366 a 26 maja 1368, f 27 marca 1390 (zam臋偶na p贸藕niej za Ruprech-tem, ks. lignickim).
    II (I).
  101. El偶bieta, * przed 1335, + 1361; 鈥 1) 16 maja 1335 Ludwik VI Rzymski, ks. bawarski, elekt, brandenburski, * 27 stycznia 1328, f 14 maja 1366 (偶onaty p贸藕niej z Kunegunda, c. Kazimierza III Wielkiego, kr. polskiego i z Ingeburg膮, c. Albrechta I, ks. meklemburskiego); 2) 19 listopada 1335 Jan, ks. dolno-bawarski, * 1329, f 20 grudnia 1340 (zar臋czony p贸藕niej z Ann膮, c. Rudolfa II, palat. nadre艅skiego i El偶biet膮, c. Ludwika Bawarskiego, kr. niemieckiego); 3) 15 wrze艣nia 1338 Ludwik VI Rzymski, j. w.; 4) (1) 24 lutego 1343 ~ przed 11 lipca 1343 Bogus艂aw V, ks. szczeci艅ski i s艂upski, * ok. 1318, f 7 grudnia 1373 (偶onaty p贸藕niej z Adelajd膮, c. Ernesta, ks. brun-szwickiego).
  102. Kunegunda, * przed 16 maja 1335, f 26 kwietnia 1357; 鈥 na wiosn臋 lub latem 1345, ok. 25 lipca 1345 Ludwik VI Rzymski, ks. bawarski, elekt, brandenburski, * 27 stycznia 1328, f 14 maja 1366 (zar臋czony przedtem z El偶biet膮, c. Kazimierza III Wielkiego, kr. polskiego, 偶onaty p贸藕niej z Ingeburg膮, c. Albrechta I, ks. meklemburskiego).
    N. (zCudki, kasztelanki sieciechowskiej, 偶. Nie-mierzy Go艂eckiego).
  103. Niemierza z Go艂czy, * po 1341, f po 4 marca 1386. Od niego lub od Jana {VIII. 11.) rodzina Go艂eckich h. M膮drostki.
  104. Pe艂ka z Ga艂owa, * po 1342, f m. 4 stycznia 1365 a 3 listopada 1370; Anna, f po 26 kwietnia 1379.
  105. Jan z Go艂czy, * po 1342. f po 28 pa藕dziernika 1383. Od niego lub od Niemierzy (VIII. 9.) rodzina Go艂eckich h. M膮drostki.
    VI (IV).
  106. Anna, * 1366, legit, przez Urbana V 5 grudnia 1369 i Grzegorza XI 11 pa藕dziernika 1371, f 1425; 鈥 1) (alternatywnie z Kunegunda, VIII. 13.) przed 5 grudnia 1369 Wac艂aw IV, kr. czeski i niemiecki, * 26 lutego 1361, f 16 sierpnia 1419 (zar臋czony przedtem z El偶biet膮, c. Fryderyka, burgr. norymberskiego i z El偶biet膮, c. Stefana, kr贸le-wica w臋gierskiego, 偶onaty p贸藕niej z Joann膮, c. Albrechta, ks. bawarskiego i Zofi膮, c. Jana, ks. bawarskiego); ~ 2) (1) kr贸tko przed 6 kwietnia 1380 Wilhelm, hr. cylejski, + 19 wrze艣nia 1392 (zar臋czony lub 偶onaty przedtem z El偶biet膮, c. Meinharda VII, hr. goryckiego); 3) (2) wnet po 16 wrze艣nia 1394 Ulryk, ks. Tecku, f 7 sierpnia 1432 (偶onaty p贸藕niej z Urszul膮, c. Bernarda, margr. bade艅skiego i z N. N.).
  107. Kunegunda, * 1367, legit, przez Urbana V 5 grudnia 1369, f przed 3 listopada 1370; 鈥 (alternatywnie z Ann膮, VIII. 12.) przed 5 grudnia 1369 Wac艂aw IV, kr. czeski i niemiecki, * 26 lutego 1361, f 16 sierpnia 1419 (zar臋czony przedtem z El偶biet膮, c. Fryderyka, burgr. norymberskiego i z El偶biet膮, c. Stefana, kr贸lewica w臋gierskiego, 偶onaty p贸藕niej z Joann膮, c. Albrechta, ks. bawarskiego i Zofi膮, c. Jana, ks. bawarskiego).
  108. Jadwiga, * 1368, legit, przez Grzegorza XI 11 pa藕dziernika 1371, f po 1407; 芦> ok. 1382 N. N., jeden z wielmo偶贸w lub w艂adc贸w kt贸rego艣 z po艂udniowo – s艂owia艅skich kraj贸w lub Wo艂oszy, f przed 1408.
  109. Niemierza z Ga艂owa i Bydlina, f po 27 marca 1389. Od niego lub od Pe艂ki {VIII. 16.) rodzina Ga艂owskich i Bydli艅skich h. M膮drostki.
  110. Pe艂ka z Ga艂owa i Bydlina, f po 27 marca 1389. Od niego lub od Niemierzy {VIII. 15.) rodzina Ga艂owskich i Bydli艅skich h. M膮drostki.
    TABLICA IX.
    li
    Linia Mazowiecka I.
  111. KONRAD II, ks. czerski, * m. 1’251 a 1255, f 23 czerwca 1294; ~ 1273 Jadwiga, c. Boles艂awa II 艁ysego, ks. wroc艂awskiego, * przed 1259, f po 1280.
    4.Anna, * m. 1274 a 1276, f po 13 lipca 1324; <*> przed 1291 Przemys艂, ks. raciborski, j- 7 maja 1306.
    I.
  112. ZIEMOWIT II, ks. wiski, rawski i sochaczewski, * 1283, f m. 9 listopada a 24 grudnia 1343; ~ N. N.
  113. ZIEMOWIT (III), ks. wiski, rawski i sochaczewski, f 18 lutego 1345.
    ZIEMOWIT I, ks. czerski i mazowiecki, * 1224, f 23 czerwca 1262; ~ ok. 1248 Perejas艂awa, c. Dani艂y, ks. halickiego, f 12 kwietnia 1283 (VI. 14.).
  114. BOLES艁AW II, ks. p艂ocki i mazowiecki, * po 1251, f 20 kwietnia 1313; ~ 1) 1279 Gau-demunda Zofia, c. Trojdena, ks. litewskiego, f 1288; 2) 1291 Kunegunda, c. Przemy艣la II Ottokara, kr. czeskiego, * w styczniu 1265, wst臋puje samowolnie do klasztoru Klarysek w Pradze 1276, odebrana stamt膮d przez ojca i zar臋czona 22 listopada 1276 Hart-manowi, synowi Rudolfa I, kr. niemieckiego, po zerwaniu zar臋czyn oddana napowr贸t do tego偶 klasztoru 8 wrze艣nia 1277, gdzie przebywa a偶 do 艣lubu z Boles艂awem, rozw. z nim przed 22 lipca 1302, wst臋puje do klasztoru 艣w. Je rzego na zamku praskim 22 lipca 1302. tam偶e ksieni od 19 grudnia 1302, f 27 listopada 1321.
  115. Salomea, mniszka u Klarysek w Skale przed 9 stycznia 1286, f 1301.
    6.TROJDENI, ks. sochaczewski i czerski, * m. 1284 a 1286, f 13 marca 1341; ~ przed 1310 Marya, c. Jerzego I, ks. halickiego i w艂odzimierskiego, f 11 stycznia 1341. Potomstwo zob. Tabl. X.
    7.N. N., c贸rka; ~ po 13 sierpnia 1325 W艂odzis艂aw, ks. lignicki, * 6 czerwca 1296, kanonik wroc艂awski 1312, subdyakon wroc艂awski 1325, porzuca 偶on臋 przed 9 maja 1329, + 13 stycznia po 1352.
    II.
    8.Eufrozyna, * 1292, f po 14 maja 1324; ~ 1306 W艂odzis艂aw, ks. o艣wi臋cimski, * przed 1278, f m. 15 grudnia 1321 a 14 maja 1324.
  116. WAC艁AW, ks. p艂ocki, * ok. 1293, f 23 maja 1336; ~ przed 24 kwietnia 1321 El偶bieta, c. Gedymina, w. ks. litewskiego, t 1364.
    10.Berta, * przed 1299, zakonnica w klasztorze 艣w. Jerzego na zamku praskim, f po 1311.
  117. Anna, * przed 1324, f 16 lutego 1363; 鈩 przed,5 wrze艣nia 1337 Henryk V 呕elazny, ks. g艂ogowski i 偶ega艅ski, f 1369 wnet po 8 kwietnia.
  118. BOLES艁AW III, ks. p艂ocki, * przed 1330, f 20 sierpnia 1351.
    TABLICA X.
    TROJDEN I, ks. socha-czewski i czerski, * m. 1284 a 1286, f 13 marca 1341; *掳 przed 1310 Ma-rya, c. Jerzego I, ks. halickiego i w艂odzimierskiego, f 11 stycznia 1341 {IX. 6.).
    Linia Mazowiecka II.
  119. Eufemia, * przed 1311, f po 1364; ~> m. 9 kwietnia 1313 a 19 sierpnia 1324 Kazimierz I, ks. cieszy艅ski, * przed 31 stycznia 1278, f 1358 po 21 wrze艣nia.
  120. BOLES艁AW JERZY II, ks.
    halicki i w艂odzimierski, * przed 1314, f 7 kwietnia 1340; ~ 1331 Eufemia, c. Gedymina, w. ks. litewskiego, f & lutego 1342.
    . ZIEMOWIT III (IV), ks.
    czerski, rawski, sochaczewski, wiski i mazowiecki, * przed 1326, f 16 czerwca 1381; ~ 1) m. 1333 a 1339 Eufemia, c. Miko艂aja II, ks. opawskiego, * ok. 1319, f m. 13 lutego 1359 a 1362; 2) m. 1360 a 1363 Ludmilla, c. Boles艂awa II, ks. ziembickiego, f 1366.
    KAZIMIERZ I, ks. czerski, rawski, sochaczewski, wiski i warszawski, * przed 1329, f 26 listopada 1355.
    I.
    5 Eufemia, * przed 1341, f po 9 maja 1418; ~ przed 1355 W艂odzis艂aw, ks. opolski, pa-lat. w臋gierski, wielkorz膮dca Rusi halickiej, ks. wielu艅ski, kujawski i dobrzy艅ski, f 8 maja 1401.
  121. Anna, * przed 1345, mniszka w klasztorze Dominikanek w Raciborzu przed 8 grudnia 1358, f po 16 marca 1403.
  122. JANUSZ I,ks. wyszogrodzki, ciechanowski, zakroczymski, liwski, wiski, czerski i warszawski, f w listopadzie 1429; *= kr贸tko przed 27 wrze艣nia 1376 Danuta Anna, c. Kiejstuta, ks. litewskiego, f 25 maja 1448.
  123. Ma艂gorzata, * przed 1355, f po 14 sierpnia 1409; ~ 1) w drugiej po艂owie 1368 Kazimierz V (Ka艣ko), ks. szczeci艅ski, dobrzy艅ski i bydgoski, * 1345, f 2 stycznia 1377 (偶onaty przedtem z Kenn膮, c. Olgierda, w. ks. litewskiego); 2) w drugiej po艂owie lipca 1379 Henryk VIII, ks. brzeski, f 11 lipca 1399 (偶onaty przedtem z Helen膮, c. Ottona VIII z Orlamiinde).
  124. ZIEMOWIT IV (V), ks. czerski, rawski, sochaczewski, p艂ocki, gosty艅ski, p艂o艅ski, wiski, kujawski i be艂ski, * przed 1357, f 30 kwietnia 1426; ~ w pierwszej po艂owie 1387 Aleksandra, c. Olgierda, w. ks. litewskiego, f 19 czerwca 1434. Potomstwo zob. Tabl. XI.
    II.
  125. N. N., syn, * m. 1361 a 1364, f przed 14 marca 1378.
  126. N. N., syn, * m. 1362 a 1365, f przed 14 marca 1378.
  127. Henryk, * 1366, proboszcz p艂ocki 31 maja 1378, proboszcz 艂臋czycki przed 21 sierpnia 1379, biskupem p艂ockim obrany 21 lutego 1391, p贸藕niej konfirmo-wany, porzuca biskupstwo m. 4 lutego a ko艅cem czerwca 1392, f w pocz. 1393; ~ m. 4 lutego a ko艅cem czerwca 1392 Rynga艂艂a, c. Kiejstuta, ks. litewskiego, f w po艂owie lub drugiej po艂owie 1433 (zam臋偶na p贸藕niej za Aleksandrem, wo-jew. mo艂dawskim).
  128. Janusz, * przed 1383, j-1422; ~ przed 19 marca 1408 Katarzyna, c. Spytka Melszty艅-skiego, wojew. krakowskiego, * przed 1395, f 23 marca po 1464 (zam臋偶na p贸藕niej za Miko艂ajem Bia艂uch膮 Micha艂owskim, wojew. sandomierskim, kaszt, i star. krakowskim).
  129. Boles艂aw, * przed 1386, f 1428; ~ przed 1413 Anna, c. Iwana Olgimuntowica, kn. Holsza艅skiego, namiestn. kijowskiego, f po 10 lutego 1454. Potomstwo zob. Tabl. XII.
  130. Konrad, f za 偶ycia ojca.
    TABLICA XI.
    ZIEMOWIT IV (V), ks. czerski, rawski, sochaczewski, p艂ocki, gosty艅ski, p艂o艅ski, wiski, kujawski i be艂ski, * przed 1357, f 30 kwietnia 1426; ~ w pierwszej po艂owie 1387 Aleksandra, c. Olgierda, w. ks. litewskiego, + 19 czerwca 1434 (X 9.).
    13
    Linia Mazowiecka III.
    N.
    l.Mik艂usz, * przed 1387, legit, przez ces. Zygmunta luksemburskiego 29 czerwca 1417.
    I.
  131. ZIEMOWIT V (VI), ks. rawski, socha- , czewski i gosty艅ski, * ni. 1388 a 1391, f 17 lutego 1442; ~ m. 1433 a 1439 Ma艂gorzata, c. Janusza II, ks. raciborskiego,
    f 5 lipca 1459 (zam臋偶na przedtem za Kazimierzem, ks. o艣wi臋cimskim).
  132. .Jadwiga, *kr贸lko przed 16 listopada 1393, f po 19 lutego 1439; ~ wnet po 3 stycznia 1410 Jan z Gary, nad偶up. Temesu i Po-偶egi, wojew. Uzory, f przed 17 stycznia 1430.
  133. Cymbarka (Cymburga), * m. 1394 a 1397,
    t 28 wrze艣nia 1429; 1412 przed 17 lutego
    Ernest 呕elazny, arcyks. Styryi, Karyntyi i Krainy, * 1377, f 10 czerwca 1424 (偶onaty przedtem z Ma艂gorzat膮, c. Bogus艂awa V. ks. szczeci艅skiego).
  134. Eufemia, * m. 1395 a 1398, f m 31 grudnia 1442 a 17 wrze艣nia 1447; ~ 20 listopada 1412 Boles艂aw I, ks. cieszy艅ski i wielkog艂ogowski, f 6 maja 1431.
  135. Aleksander, * ok. 1395, proboszcz kapitu艂y gnie藕nie艅skiej od 1414 do 1429, rektor Akademii Jagiello艅skiej 1422, biskup trydencki od 20 pa藕dziernika 1423, patryarcha akwilejski i kardyna艂 presbyter tyt. 艣w. Wawrzy艅ca w Damaszku pod koniec 1439, proboszcz u 艣w. Szczepana w Wiedniu po 22 lutego 1443, + 2 czerwca 1444.
  136. Amelia, * m. 1396 a 1399, f po 17 maja 1424; ~ 16 maja 1413 Wilhelm II Bogaty, landgr. turyngski i margr. mi艣nijski,
  • 1370, f 30 marca 1425.
  1. KAZIMIERZ II, ks, be艂ski, * m. 1396 a 1407, f 15 wrze艣nia 1442; ~ 26 czerwca 1442 Ma艂gorzata, c. Wincentego Szamotulskiego, kaszt, mi臋dzyrzeckiego, f 5 listopada 1464 (zam臋偶na p贸藕niej za Wac艂awem, ks. raciborskim).
  2. TROJDEN II, ks. p艂ocki, * m. 1397 a 1410, f 24 lipca 1427.
  3. W艁ODZIS艁AW I, ks p艂ocki, wiski, za-wkrze艅ski. p艂o艅ski, rawski, sochaczewski, gosty艅ski i be艂ski, * m. 1398 a 1411, f w nocy z 11 na 12 grudnia 1455; ~ przed 1446 Anna, c. Konrada Kantnera, ks. ole艣nickiego, f po 15 sierpnia 1482.
  4. Anna, * m. 13 czerwca 1407 a 1413, f przed 7 lutego 1435; ~ przed 26 maja 1427 Micha艂 Boles艂aw, ks. litewski, * przed 1406, t kr贸tko przed 10 lutego 1452 (偶onaty p贸藕niej z Eufemi膮, c. Boles艂awa, ks. warszawskiego i Katarzyn膮, c. Ziemowita IV, ks. p艂ockiego).
  5. Marya, * m. 1408 a 1419, f 18 lutego po 1449; ~ m. 15 kwietnia a 16 maja 1433 Bogus艂aw IX, ks. s艂upski, * po 1410, f kr贸tko przed 12 grudnia 1446.
  6. Katarzyna, f po 22 pa藕dziernika 1468; ~ m 1440 a 1445 Micha艂 Boles艂aw, ks. litewski, * przed 1406, f kr贸tko przed 10 lutego 1452 (偶onaty przedtem z Ann膮, c. Ziemowita IV, ks. p艂ockiego i Eufemi膮, c. Boles艂awa, ks. warszawskiego).
    14.Ma艂gorzata, * m. 1434 a 1440, f 1483 po 5 maja; ~ m. 1448 a 1453 Konrad Czarny, ks. ole艣nicki i kozielski, f 14 sierpnia 1471.
  7. ZIEMOWIT VI (VII), ks. p艂ocki, wiski, zawkrze艅ski, p艂o艅ski, rawski, socbaczew-ski, gosty艅ski i be艂ski, * m. 1444 a 1446, upe艂n. 2 stycznia 1459, 1 1 stycznia 1462.
  8. W艁ODZIS艁AW II, ks. p艂ocki, wiski, zawkrze艅ski, p艂o艅ski, rawski, sochaczewski, gosty艅ski i be艂ski, * m. 1445 a 1447, f w nocy z 26 na 27 lutego 1462.
    TABLICA XII.
    Boles艂aw, * przed 1386, f 1428; przed 1413 Anna, c. Iwana Olgimunto-wica, kn. Holsza艅skiego, namiestn. kijowskiego, f po 10 lutego 1454 (X14.).
    Linia Mazowiecka IV.
  9. Konrad, * 1413, f 21 lipca 1427.
  10. Eufemia, * przed 1420, f przed 3 marca 1436; ~ kr贸tko przed 7 lutego 1435 Miclia艂 Boles艂aw, ks. litewski, * przed 1406, f kr贸tko przed 10 lutego 1452 (偶onaty przedtem z Ann膮, a p贸藕niej z Katarzyn膮, c贸rkami Ziemowita IV, ks. p艂ockiego).
    BOLES艁AW IV, ks. warszawski , czerski, zakroczymski, ciechanowski i 艂om偶y艅ski, * 1421. f 10 wrze艣nia 1454; ~ przed 1446 Barbara, ks. ruska, f m. 22 czerwca 1482 a 9 czerwca 1497.
  11. Boles艂aw, f przed 1453.
  12. Janusz, f przed 1454.
  13. Boles艂aw, f przed 1454.
  14. Janusz, f przed 1455.
  15. KONRAD III RUDY, ks.
    czerski, wai’szawski, zakroczymski, nurski, p艂ocki, wiski, wyszogrodzki, ciechanowski i 艂om偶y艅ski, * m. 1448 a 1450, upe艂n. 14 kwietnia 1462, f 28 pa藕dziernika 1503; 1) przed
    13 czerwca 1468 Magdalena, c. Stanis艂awa Stawrota, mieszcz. krakowskiego, po艣lubiona za 偶ycia m臋偶a Szymona, f przed 1477; 2) przed 20 lipca 1477 N. N., c. Aleksego, mieszczka, f m. 1480 a 3 maja 1493; 3) m. 6 pa藕dziernika 1496 a 2 kwietnia 1497 Anna, c. Miko艂aja Radziwi艂艂owi-ca, woj ew. wile艅skiego, * 1476, f 16 marca 1522.
  16. Anna, * przed 1452, f P掳 7 lipca 1477; ~ przed 1469 Przemys艂 II, ks. cieszy艅ski i wielkog艂ogowski, + 18 marca 1477 (zar臋czony przedtem z Katarzyn膮, c. 艢cibora 艢cibo-rzyckiego).
  17. Zofia, * przed 1453, f po 10 wrze艣nia 1454.
  18. KAZIMIERZ III, ks. p艂ocki, wyszogrodzki, p艂o艅ski, za-wkrze艅ski i wiski, * 1453, kanonik p艂ocki przed 1471, biskupem p艂ockim obrany 9 czerwca 1471, konfirmowany 16 grudnia 1471, konsekrowany–10″wrze艣nia 1475, + 9 czerwca 1480.
  19. BOLES艁AW V, ks. warszawski , zakroczymski, nurski, p艂ocki i wiski, * 1454, f 27 kwietnia 1488; ~ 20 lipca 1477 Anna, c. Zygmunta Uhnowskiego, wojew. be艂skiego, rozw. co najp贸藕niej w pocz. 1480.
  20. JANUSZ II, ks. 艂om偶y艅ski, ciechanowski, p艂ocki i wiski, * 1455, f 16 lutego 1495.
    III.
  21. Zofia, * m. 1497 a 1499. f przed 11 marca 1543; ~ 1) w pocz. 1523 Stefan Batory, nad偶up. Zali i Temesu, kaszt. Budy, palat. w臋gierski, f kr贸tko przed 15 sierpnia 1530; 2) po 1530 Ludwik Pekri z Petrowiny, pod偶up. Krzy偶a w Kroacyi, stolnik nadworny, t po 1544 (偶onaty p贸藕niej z El偶biet膮 Bator贸wn膮).
  22. Anna, * m. 1498 a 1500, f-po 26 stycznia 1557; ~ pod koniec lutego 1536 Stanis艂aw Odrow膮偶 ze Sprowy, star. Samborski i lwowski, kaszt, lwowski, wojew. podolski i ruski, * ok. 1509, f m. 12 lutego a 2 kwietnia 1545 (偶onaty przedtem z Katarzyn膮, c. 艁ukasza z G贸rki, kaszt, pozna艅skiego).
  23. STANIS艁AW, ks. czerski,
    warszawski, zakroczymski,
    ciechanowski, 艂om偶y艅ski, wyszogrodzki i nowogrodzki, * 1501 kr贸tko przed 19 czerwca, f 8 sierpnia 1524.
  24. JANUSZ III, ks. czerski, warszawski, zakroczymski, ciechanowski, 艂om偶y艅ski, wyszogrodzki i nowogrodzki, * pod koniec 1502 lub w pocz. 1503, f w nocy z 9 na 10 marca 1526.


    TABLICA I.
    PIERWSI PIASTOWIE I.
    i. Ziemomysl,
    Ziemomys艂a daje tradycya dziejowa Mieszkowi I, a przeto i jego rodze艅stwu za ojca. Pierwsze literackie 艣wiadectwo znalaz艂a ona u Galla1), przesz艂a stamt膮d do kronik p贸藕niejszych, jak Kad艂ubka i) 2), Kron. Wielkop.3) i in., nast臋pnie do D艂ugosza4) i ca艂ej dalszej historyografii polskiej. Niekt贸re roczniki, jak Rocz. 艢krzys. now.5), Rocz. Ma艂op.6), Rocz. S臋dz.7), zawieraj膮ce w tem miejscu wyci膮gi z kronik, podaj膮 t臋 sam膮 wiadomo艣膰. Wsp贸艂czesne 藕r贸d艂a obce ani o ojcu Mieszka ani o jego nazwisku nie wspominaj膮 nigdzie. Przypuszczenie 8), jakoby Ziemomys艂 by艂 osob膮 identyczn膮 z ksi臋ciem Bia艂ochrobat贸w, wspomnianym u Porfyrogen-nety9)j jest nieuzasadnione, naprz贸d dlatego, 偶e ojciec Mieszka I nie m贸g艂 mie膰 siedziby w Bia艂ej Chrobacyi, powt贸re dlatego, 偶e powinowactwo ksi臋cia bia艂ochrobackiego z ksi臋ciem w臋gierskim, o kt贸rem Porfyrogenneta rzekomo m贸wi, a kt贸re ma si臋 zasadza膰 na ma艂偶e艅stwie Adelajdy z Gejz膮 (J. 6.), nie mog艂o istnie膰 za czas贸w Ziemomys艂a, kt贸ry umar艂 niew膮tpliwie przed jego zawarciem, wreszcie dlatego, 偶e w odno艣nym ust臋pie Por-fyrogennety wcale nie ma mowy o powinowactwie ks. bia艂ochrobackiego z ks. w臋gierskim, lecz jest tylko wzmianka o tem, 偶e Bia艂ochrobaci (lud) przyja藕ni膮 si臋 i powinowac膮 z Turkami (W臋grami)10).
    Ustalenie dat, dotycz膮cych ojca Mieszka I, mo偶liwem jest tylko w przybli偶eniu. Bez wszelkiego znaczenia s膮 wiadomo艣ci, podane w Rocz. Ma艂op.11), jakoby Ziemomys艂 obj膮艂 rz膮dy w r. 912 (kod. Lub.), 913
    (kod. Kurop. i Szamot.) lub 915 (kod. Kr贸l.), jak niemniej podobna偶 pod t膮 sam膮 dat膮 (913) umieszczona wzmianka w Kron. Wielkop.12), wreszcie daty p贸藕niejszych pisarzy naszych i obcych z w. XV i nast. o 艣mierci Ziemomys艂a zasz艂ej rzekomo w r. 964 13). S膮 to dowolne konjektury, nieoparte na jakiemkolwiek 藕r贸dle wiarogodnem. Jedynej pewniejszej wskaz贸wki dostarcza nam okoliczno艣膰, 偶e Mieszko I urodzi艂 si臋
    mniej wi臋cej oko艂o r. 922 (I. 2.), zaczem dla ojca jego dat臋 urodzin po艂o偶y膰 nale偶y na koniec wieku IX
    lub pocz膮tek X. Poniewa偶 za艣 w r. 963 Mieszko wyst臋puje ju偶 jako ksi膮偶臋 samodzielny, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e przed tym czasem zmar艂 jego ojciec.
    i) Mon. Pol. I. 398. 鈥 2) ibid. II. 278. 鈥 3) Ibid. II. 482. 鈥 4) Hist. Pol. wyd. Prze藕dz. I. 108. 鈥 5) Mon.
    Pol. Hi. 60. 鈥 6) ibid. II. 820, 821, III. 140. 鈥 7) Ibid. II. 872. 鈥 8) Naruszewicza, Hist. nar. poi., wyd. Tur贸w. I. 72
    uw. 1 i Prze藕dzieckiego. Mieczys艂aw I. Bibl. warsz. 1844. IV. 331 i 336. uw. 76. 鈥 3) De admin, imp., Mon. Pol. I. 24.鈥
    10) (Bsa
    &y.f掳Va^o0 suu./%拢v$拢0′.a臋 p.E鈥漚 todc Toupy.ou臋 xot aya^ac 拢^ov~E臋. De adm. imp.. Mon. Po 1. I. 24 鈥 II) Mon. Pol. II. 820, 821.鈥
    12) Ibid. II. 482. 鈥 13) T臋 dat臋 podaje D艂ugosz, Hist. Pol. I. 111.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    3
    18
    ZIEMOMYS艁 (i. N. N., G脫RKA), MIESZKO I.
    i. 1. 2.
    i. N. N. (Kilka 偶on poganek).
    Ze ojciec Mieszka 偶y艂 w poligamii, zdaje si臋 nie ulega膰 w膮tpieniu, albowiem jeszcze o Mieszku samym w czasach jego poga艅skich mamy ten sam fakt po艣wiadczony (I. 2.). Jak o nim jednak, tak i o 偶onach jego nie mamy jakichkolwiek wiadomo艣ci.
    x a. [G贸rka],
    Hagek1) podaje, i偶 Ziemomys艂 mia艂 偶on臋 imieniem G贸rk臋. 殴r贸d艂a tej wiadomo艣ci nie przytacza i niew膮tpliwie te偶 nie mia艂 go wcale, wiadomo bowiem, 偶e w opowiadaniu pierwotnych dziej贸w Polski opiera艂 si臋 g艂贸wnie na Kad艂ubku i D艂ugoszu, kt贸rzy o imieniu 偶ony Ziemomys艂a nic nie wiedz膮. W og贸le 藕r贸d艂a historyczne polskie z ca艂ego okresu wiek贸w 艣rednich (nie m贸wi膮c o p贸藕niejszych), nie dotykaj膮 nigdzie, cho膰by og贸lnikowo tylko kwestyi ma艂偶e艅stwa czy ma艂偶e艅stw Ziemomys艂a; tylko Kron. Wielkop.2), a nast臋pnie D艂ugosz3) wspominaj膮, 偶e Ziemomys艂 z 偶ony swej (de uxore, uxor enixa est 鈥 marem) urodzi艂 Mieszka. Obaj autorowie nie wymieniaj膮 jednak jej imienia, co by艂oby nast膮pi艂o niezawodnie, zw艂aszcza u D艂ugosza, gdyby byli mieli jak膮kolwiek o niem wiadomo艣膰. Z czego wynika, 偶e pami臋膰 o imieniu 偶ony (偶on) Ziemomys艂a nie utrzyma艂a si臋 w 艣redniowiecznej Polsce nawet w tr膮dycyi. Wiadomo艣膰 Hageka jest zatem zgo艂a nieprzydatn膮 dla history i, podanie za艣 jego uwa偶a膰 nale偶y za jeden z licznych, w艂a艣ciwych temu autorowi wymys艂贸w.
  25. Mieszko I.
    Po艣wiadczony jako syn Ziemomys艂a w ca艂ym szeregu zapisek kronikarskich i rocznikarskich, przytoczonych powy偶ej (I. i). W szeregu syn贸w Ziemomys艂a k艂ad臋 go na czele, albowiem od pierwszej chwili wyst膮pienia swego w historyi Mieszko jest w艂a艣ciwym przedstawicielem pa艅stwa polskiego, czem si臋 sta艂 niezawodnie na zasadzie starsze艅stwa w stosunku do innych znanych nam jego braci. Dok艂adne zestawienie rozmaitych form jego imienia, podanych w 藕r贸d艂ach wsp贸艂czesnych i p贸藕niejszych, znajduje si臋 u Zeissberga4) kt贸ry id膮c zreszt膮 za wskaz贸wk膮 Miklosicha5), s艂usznie odrzuca form臋 Mieczys艂aw jako anachroniczn膮, powsta艂膮 dopiero p贸藕niej, a upowszechnion膮 g艂贸wnie przez D艂ugosza, ale z drugiej strony sam pope艂nia b艂膮d, przyjmuj膮c dla艅 form臋 Miseco, nie odpowiadaj膮c膮 zgo艂a duchowi j臋zyka polskiego. Jedynie mo偶liw膮 jest tylko forma Mieszko, po艣wiadczona tak co do niego jak i p贸藕niejszych ksi膮偶膮t tego imienia przewa偶n膮 cz臋艣ci膮 藕r贸de艂 polskich rocznikarskich, kronikarskich i dyplomatycznych (Mescho, Mesco, M臋sko, Myeszko, Mieszko)6); takie samo brzmienie ma to imi臋 tak偶e w innych j臋zykach s艂owia艅skich, jak n. p. w czeskim 7). Nie da si臋 wykaza膰, i偶by ju偶 Mieszko I nosi艂 imi臋 zachodnie Lamberta, albowiem zapiska Nekr. Merseb.8): Lampertus swe Misico dux Poloniorum nie odnosi si臋, jak to ni偶ej wyka偶emy (11. 7), do Mieszka I.
    Nie mniej te偶 b艂臋dnem jest przypuszczenie9), jakoby Mieszko nazywa艂 si臋 Dagonem, oparte na znanym akcie 禄Darowizny Gniezna芦, w kt贸rym Dagone index et Ote senatrix (druga 偶ona Mieszka) zapisuj膮 Polsk臋 Stolicy apostolskiej10). Mniemanie to opiera si臋 na przypuszczeniu, 偶e Dagone oznacza tyle co Degen, t. j. miecz, imi臋 to ma by膰 zatem prostem tylko t艂omaczeniem imienia Mieczys艂aw. Przeciw ko temu podnie艣膰 przedewszystkiem nale偶y, 偶e imiona zachodnie, jakie pierwsi Piastowie przybierali, nie by艂y nigdy t艂omaczeniem ich polskiego znaczenia Powt贸re, imi臋 to, o ile si臋 z niem w Polsce spotykamy (od czas贸w Krzywoustego), brzmi zawsze Degno, nigdy Dagone i nie jest nigdzie po艣wiadczone jako identyczne z imieniem Mie-
    J
    1) Annal. Bohem. III. 461. 鈥 2) Mon. Pol. II. 482. 鈥 3) Hist. Pol. I. 108. 鈥 4) Miseco I., Archiv f. oslerr. Gesch. XXXVIII. 59 uw. 1. 鈥 5) fiber die slavischen Personennamen w Denkschr. d. Wiener Akad. Phil. hist. Classe X. 293.鈥 6) Por. te偶 Lewicki, Mieszko II. Rozpr. Ak. Um. Wydz. hist.-lii. V. 113 uw. 1. 鈥 1) Erb en, Reg. Boh. 149. 175. 181. 鈥 8) Hofer, Ztschrift f. Archivk. 1834 I. 114. 鈥 9) Maciejowski, Uwagi nad dzie艂em Giesebrecbta Wendische Geschichten, Bibl. Warsz. 1844 1. 532 i Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 334 w uw. 鈥 19) Deusdedit, Coll, canon., wyd. Martinucci, 319.
    MIESZKO I.
    19
    I. 2.
    szka1). R贸wnie偶 i na to zwr贸ci膰 nale偶y uwag臋, 偶e w formie: Mieszko, kt贸ra jest jedynie w艂a艣ciw膮 dla owych czas贸w, nie tkwi bynajmniej pierwiastek: miecz, kt贸rego rzekomem t艂omaczeniem ma by膰 wyraz Dagone. Wreszcie wyraz Degen nie oznacza艂 pierwotnie w j臋zyku niemieckim miecza, ale bohatera2). Jakkolwiek tedy, jak to ni偶ej oka偶emy (str. 24 uw. 3), przez owego Dagone (Dagome) w akcie Darowizny Gniezna nie mo偶e by膰 rozumiany ktokolwiek inny pr贸cz Mieszka I, to jednak nie ma najmniejszego powodu wyraz ten bra膰 za jego imi臋 rzeczywiste, owszem, wszystko przemawia przeciwko temu przypuszczeniu.
    Dat臋 urodzin Mieszka zapisa艂 Rocz. Ma艂op. w kod. Kr贸l.3) pod r. 920, w kod. Kurop., Lubi艅, i po raz wt贸ry w kod. Kr贸l.4 *) pod r. 931. T臋 ostatni膮 cyfr臋 przej臋艂a te偶 Kron. Wielk.B). Daty te, jako powsta艂e z stosunkowo p贸藕nych kombinacyj, nie maj膮 same przez si臋 powagi przekonywuj膮cej. Jedyn膮 rzeczywist膮 podstaw臋 do oznaczenia czasu urodzin Mieszka, przynajmniej w przybli偶eniu, podaje wiadomo艣膰 Thietmara6), powt贸rzona przez Ann. Saxo7), i偶 Mieszko umar艂 jako senex et febricatus. Przyjmuj膮c dla艅 w chwili 艣mierci wiek oko艂o 70 lat (mniej wi臋cej), wypadnie dat臋 urodzenia po艂o偶y膰 na rok oko艂o 922 (mniej wi臋cej).
    Po raz pierwszy w historyi wyst臋puje on we wzmiance wsp贸艂czesnego Widukinda8), donosz膮cej
    0 dwukrotnem pobiciu Mieszka, cuius potestatis erant Slavi, qui dicuntur Licicaviki, przez Wichmanna. 呕e fakt ten przypada na rok 963, oka偶e si臋 ni偶ej (/. 3.). W膮tpliwo艣膰 co do identyczno艣ci owego w艂adcy Licy-kawik贸w z naszym Mieszkiem I, mo偶na ju偶 dzisiaj uwa偶a膰 za usuni臋t膮 9).
    0 dacie chrztu Mieszka (r. 966) zob. ni偶ej str. 22.
    艢mier膰 Mieszka zanotowa艂 Rocz. Hildesh. pod r. 992 10 *); zapisk臋 wci膮gn臋艂a wprawdzie odmienna r臋ka, nie ta, kt贸ra sam rocznik spisywa艂a, ale r臋ka wsp贸艂czesna. Pod tym偶e samym rokiem podaje 艣mier膰 Mieszka tak偶e Rocz. nekrol. Fuld.u). Thietmar12), wspominaj膮c o jego 艣mierci, pope艂ni艂 艂atwo usprawiedliwi膰 si臋 daj膮c膮 omy艂k臋, wypisawszy cyfr臋 892 zam. 992 przez opuszczenie jednego C13). Dobr膮 dat臋 992 r, podaje te偶 opieraj膮cy si臋 na Thietmarze Annal. Saxo 14). Z ca艂ego szeregu tych wiadomo艣ci wsp贸艂czesnych, zupe艂nie ze sob膮 zgodnych, wynika niew膮tpliwie, 偶e dat膮 艣mierci Mieszka jest rok 992; stwierdza j膮 zreszt膮
    1 ta okoliczno艣膰, 偶e jeszcze w roku 991, i to w miesi膮cu wrze艣niu, Mieszko po艣wiadczony jest jako 偶yj膮cy w Rocz. Hild.15), podczas gdy ten偶e sam [rocznik ju偶 pod r. 992 podaje16) (wypadek odnosz臋 do siedmiu ostatnich miesi臋cy tego偶 roku), i偶 Boles艂aw, syn Mieszka, posi艂kowa艂 Ottona III w drugiej jego wyprawie na Branibor; z czego wynika, 偶e w czasie tym Mieszko ju偶 nie 偶y艂. 呕e ta ostatnia zapiska znajduje si臋 w Rocz. Hild. przed zapisk膮 podaj膮c膮 艣mier膰 Mieszka, na to wzgl臋du bra膰 nie mo偶na, gdy偶 wiadomo艣膰 o 艣mierci Mieszka wci膮gni臋t膮 tam zosta艂a, jak wspomnieli艣my powy偶ej, dodatkowo przez innego pisarza. 殴r贸d艂a polskie zawieraj膮 o 艣mierci Mieszka wiadomo艣ci b艂臋dne. Spom. Gniezn.1Y) i D艂ugosz18) ka偶膮 mu umiera膰 dopiero w r. 999, a Chro艅, princ. Pol.19) i Chro艅. Pol.20) nawet dopiero r. 1001. Trafnem jest przypuszczenie (wypowiedziane co do D艂ugosza)21), 偶e 藕r贸d艂em nieporozumienia sta艂 si臋 tu Kozma i pisarze w臋gierscy, kt贸rzy wspominaj膮 o Mieszku jeszcze pod rokiem 1000.
    Jako zapiski, po艣wiadczaj膮ce dzie艅 艣mierci Mieszka I, przytaczane bywaj膮 przez rozmaitych autor贸w: zapiska Rocz. nekrol. Fuldajskiego22) pod r. 992 i rzekom膮 dat膮 dnia IV” Id. Mai (12 maja); wiadomo艣膰 Thiet-mara23), podaj膮ca dzie艅 艣mierci: VIII Kai. Iunii (25 maja); zapiska Nekr. Merseb.24) z dat膮 VI掳 Id. Mai (10 maja); zapiska Nekr. klasztoru 艣w. Micha艂a w Bambergu25) z dat膮 11 maja i wreszcie zapiska Kalend, kap. krak.26)
    1) Szczeg贸艂owe zestawienie wszystkich wzmianek o Degnonach wyst臋puj膮cych w Polsce, zob. u Laguny w Kwart. Hist.
    VI. 574. 鈥 2) Zeissberg, Miseco I. 110 uw. 1. 鈥 3) Mon. Pol. II. 821. 鈥 4) Ibid. II. 822. 823. 鈥 5) Ibid. II. 482. 鈥
    6) Chro艅., wyd. najnowsze F. Kurzego w Hannowerze 1889, str. 96. Wsz臋dzie dalej cytuj臋 Thietmara wed艂ug tego偶 wydania.鈥
    7) Mon. Germ. SS. VI. 637. 鈥 8) Mon. Pol. I, 140. 鈥 9) Zeissberg, Miseco I. 46. 鈥 1掳) Mon. Germ. SS. III. 69.鈥
    11) Ibid. SS. XIII. 206. 鈥 12) Chro艅. 96. 鈥 13) Emendacya tej daty, dokonana przez Lappenberga w wyd. Thietmara w Mon.
    Germ. SS III. 784. na rok 999. jest zgo艂a bezpodstawn膮 (por. Zeissberg, Miseco I. 98 u w. 4), jak niemniej przypuszczenie
    Bielowskiego w Mon. Pol. I. 149 u w. 2 i 262 u w. 3, jakoby wiadomo艣膰 ta Thietmara odnosi艂a si臋 do innego Mieszka, t. j.
    syna Mieszka I. Por. I. W. 鈥 14) Mon. Germ. SS. VI. 637. 鈥 15) Ibid. SS. III. 68. Ustalenie daty miesi膮ca zob. Zeissberg,
    Miseco 1.97. 鈥 16) Mon. Germ. SS. III. 69. 鈥 17) Mon. Pol. III. 42. 鈥 18) Hist. Pol. I. 158. 鈥 19) Mon. Pol. III. 437.鈥
    Ibid. III. 618. 鈥 21) Semkowicz, Rozb. D艂ug. 92. 鈥 22) Mon. Germ. SS. XIII. 206. 鈥 23) Chro艅. 96. 鈥 24) Hofer,
    Zeitschr. f. Archivk. 183i I. 114. 鈥 25) B贸hmer, Fontes IV. 499. 鈥 26) Mon. Pol. II. 921.
    20
    MIESZKO I.
    I. 2.
    z dat膮 XVII Kai. Iunii (16 maja)1). Trzy ostatnie zapiski m贸wi膮 og贸lnie tylko o 艣mierci ks. Mieszka i nie ma w nich 偶adnych wzmianek, wskazuj膮cych wyra藕nie na Mieszka I. Nale偶y zatem doj艣膰, czy je odnie艣膰 nale偶y do Mieszka I, czy te偶 do innego ksi臋cia polskiego tego偶 samego imienia. Ot贸偶 co do zapiski Nekr. Bamb. zwr贸cono ju偶 uwag臋 na to * 2), 偶e nie mo偶e ona dotyczy膰 Mieszka I, albowiem klasztor 艣w. Micha艂a w Barn-bergu powsta艂 dopiero za czas贸w Henryka II, a wi臋c ju偶 po 艣mierci Mieszka I. Do tego trzeba doda膰 rzecz wa偶niejsz膮, 偶e r臋ka, kt贸ra do Nekr. Bamb. wci膮gn臋艂a mniejsz膮 wiadomo艣膰, jest stosunkowo bardzo p贸藕n膮; najwcze艣niejsza, zdeterminowa膰 si臋 daj膮ca zapiska tej r臋ki, odnosi si臋 do faktu z 6 stycznia 1121 r.; poprzednia za艣, wcze艣niejsza r臋ka, zanotowa艂a jeszcze wypadek .z 30 lipca 1112 r. Notatka o 艣mierci ks. Mieszka, kt贸ra powsta艂a co najwcze艣niej dopiero w pocz膮tkach w. XII, nie mo偶e tedy odnosi膰 si臋 do Mieszka I. (III. 17). Nie mniej te偶 b艂臋dnem jest zapatrywanie, jakoby zapiska Kalend, kap. krak. dotyczy艂a Mieszka I. Notatki nekro-logiczne tego kalendarza nie si臋gaj膮 dalej wstecz, jak ostatniej 膰wierci wieku XI, gdy偶 nawet znajduj膮ca si臋 tam notatka o 艣mierci rzekomo Boles艂awa Chrobrego, nie odnosi si臋, jak to ni偶ej oka偶emy, do niego (I. 8 i III. 16). Niew膮tpliwie o Mieszku I m贸wi zapiska Bocz. nekrol. Fuld., zawiera ona bowiem dat臋 roczn膮 992; ale mniemanie prawie powszechne, jakoby podana tam偶e data 12 maja by艂a dat膮 jego 艣mierci, jest b艂臋dnem. B艂膮d ten wynik艂 z niedostatecznego uwzgl臋dnienia r贸偶nicy, jaka zachodzi pomi臋dzy nekrologiem a t. zw. rocznikiem nekrologicznym. W nekrologu podstaw膮 do roz艂o偶enia zapisek jest rozdzia艂 roku na poszczeg贸lne dni; pod ka偶dym dniem zapisuje si臋 wiadomo艣ci o 艣mierci os贸b z rozmaitych 艂at. Je偶eli taki nekrolog prowadzony jest przez czas d艂u偶szy, na贸wczas pod ka偶dym dniem zebra膰 si臋 mo偶e kilkana艣cie lub kilkadziesi膮t zapisek, z kt贸rych ka偶da po艣wiadcza膰 b臋dzie, 偶e wspomniane tam偶e osoby rzeczywi艣cie w tym dniu (cho膰 w rozmaitych latach) umar艂y. Innym jest charakter zabytku fuldajskiego. Wprawdzie i tutaj chodzi o zapiski, dotycz膮ce zgonu rozmaitych os贸b, ale zapiski te roz艂o偶one s膮 wed艂ug lat, tak, 偶e ka偶dy rok stanowi osobny dla siebie oddzia艂. Dopiero w obr臋bie poszczeg贸lnych lat umieszczone s膮 zapiski, podaj膮ce 艣mier膰 odno艣nych os贸b. Z tych zapisek niekt贸re maj膮 dat臋 dnia, inne za艣 s膮 bez daty dziennej. W roczniku tym po pewnej zapisce datowanej wed艂ug dnia nast臋puje tedy cz臋stokro膰 kilka lub kilkana艣cie zapisek niedatowanych wed艂ug dnia, kt贸rych nie mo偶na odnosi膰 do owej naczelnej daty dziennej, albowiem niepodobna przypu艣ci膰 (pomijaj膮c wypadki wyj膮tkowe), a偶eby w tym samym roku tego samego dnia zmar艂a naraz tak znaczna liczba os贸b, kt贸remi klasztor fuldajski mia艂 pow贸d szczeg贸艂owo si臋 interesowa膰. Kt贸re zapiski maj膮 dat臋 dnia, a kt贸re jej nie maj膮, bardzo 艂atwo odr贸偶ni膰, albowiem ka偶dy nowy fakt zgonu, fetory zaszed艂 w innym dniu, ani偶eli zgon poprzednika zapisanego w roczniku, zaci膮gano tam偶e w osobnym wierszu; gdzie wi臋c w wierszu jakim艣 obok nazwiska podano oznaczenie dnia, tam dzie艅 ten uwa偶a膰 nale偶y za dzie艅 艣mierci zapisanej tu偶 obok osoby; gdzie za艣 obok nazwiska nie ma w tym偶e wierszu podanej daty dnia, tam o dniu 艣mierci tej偶e osoby nic pewnego wnioskowa膰 nie mo偶emy. Ot贸偶 grupa zapisek, umieszczonych w Rocz. nekr. Fuld. pod r. 992, na kt贸re w tern miejscu zwr贸ci膰 musimy uwag臋, przedstawia si臋 w spos贸b nast臋puj膮cy: W jednym wierszu: IV. Id. Mai obiit Gerbracht pr. mon. abba; w wierszu nast臋pnym: Misicho marchio (Kod. II ma tu zapisk臋: obiit Misicho comes et Scl.); w wierszu dalszym: Fastbur; wreszcie w nast臋pnym wierszu: II Kat. Dec. oh. Thiotolf pr. et mon. Z tego wynika, 偶e dat臋 dnia maj膮 tylko zapiski dotycz膮ce Gerbrachta i Thio-tolfa, nie maj膮 jej zapiski dotycz膮ce Mieszka i Fastbura, data za艣 IV. Id. Mai (12 maja) odniesion膮 by膰 mo偶e tylko do Gerbrachta, nie za艣 do Mieszka. .Xatem z Rocz. nekr. Fuld. tyle tylko co do Mieszka wnioskowa膰 mo偶na, 偶e zmar艂 mi臋dzy 12 maja a 30 listopada, albowiem zapiska, dotycz膮ca jego osoby, umieszczon膮 jest pomi臋dzy dwiema innemi powy偶sze daty nosz膮cemi zapiskami3). Z tego
    1) Drug膮, trzeci膮 i czwart膮 zapisk臋 odnosi do Mieszka [ i o艣wiadcza si臋 ostatecznie za dniem 25 maja R o e p e 11 Gesch. Pol. 103 uw. 34; pierwsz膮, trzeci膮 i czwart膮, Bielo wski w Mon. Pol I. 262 uw. 3, i przyjmuje jako dzie艅 艣mierci 11 lub 12 maja; pierwsz膮.Zeissberg, Miseco 1. 78, wyra偶aj膮c co do innych w膮tpliwo艣ci, azali odnosz膮 si臋 do Mieszka I (poi-.
    98 uw. 4); drug膮 i pi膮t膮 Griinhagen, Schles. Reg. I. 4, o艣wiadczaj膮c si臋, podobnie jak Roepell, za 25 maja; wreszcie pierwsz膮 (odrzucaj膮c wszystkie inne) Abraham, Organ. ko艣膰. w Pol., wyd. II. 27 uw. 1. 鈥 2) Zeissberg, Miseco I. 78. 鈥
    3) Podnosz臋, 偶e pierwsze i jedyne dot膮d uwzgl臋dnienie w艂a艣ciwego znaczenia zapiski o Mieszku w Rocz. nekr. Fuld. znajduje si臋 w pracy Abrahama, Organ. ko艣膰. w Pol. 27 uw. 1: 鈥瀙od r. 992 mi臋dzy IV Id. Mai a II Kai. Dec. zapisano Misicho marchio鈥.
    MIESZKO I. (偶. N. N.).
    21
    I. 2.
    punktu widzenia oceni膰 mo偶na, czy wzmiank臋 o 艣mierci ks. Mieszka,, zapisan膮 w Nekr. Merseb. pod dat膮 VI Idus Mai (10 maja), odnie艣膰 mo偶na do Mieszka I. Gdyby Rocz. nekr. Fuld. podawa艂 w istocie 艣mier膰 Mieszka pod dniem IV” Id. Mai (12 maja), mo偶naby r贸偶nic臋 dwu dni, zachodz膮c膮 pomi臋dzy nim a Nekr. Merseb., uwa偶a膰 za wynik cz臋stej w takich wypadkach niedok艂adno艣ci, a przeto te偶 identyfikowa膰 obie wzmianki ze sob膮; skoro si臋 jednak okaza艂o, 偶e data 艣mierci Mieszka jest p贸藕niejsz膮 od 12 maja i mo偶e by膰 nawet znacznie p贸藕niejsz膮, gdy nadto data Nekr. Merseb. wyprzedza termin pocz膮tkowy okresu, w kt贸rym 艣mier膰 Mieszka I nast膮pi膰 mog艂a, przeto nie mo偶na jej 偶adn膮 miar膮 odnosi膰 do Mieszka I, lecz tylko do jakiego艣 innego ksi臋cia polskiego tego偶 samego imienia (II. 6).
    Pozostaje jeszcze do bli偶szego rozpatrzenia data podana u Thietmara. Odno艣ny ust臋p kroniki bierni dos艂ownie: Sed anno dominice incarnacionis DCCCCXCII (w r臋kop. drezde艅skim b艂臋dnie, jak wspomnieli艣my, DCCCXCII), regni autem tercii Ottonis X掳. et VIII Kai. lunii prefatus dux (Miseco) 鈥 ab exilio hoc ad patriarn transit1), ki do ostatnich czas贸w uwa偶ano ca艂y ten ust臋p jako pochodz膮cy od samego Thietmara2); dopiero najnowszy tego kronikarza wydawca, Kurze, wykaza艂, 偶e r臋k膮 Thietmara napisane s膮 tylko s艂owa: Sed anno dominice incarnacionis DCCCCXCII, regni autem tercii Ottonis (tu nast臋puje razura oko艂o 3 liter) prefatus dux it. d.; inna za艣 r臋ka, kt贸r膮 wydawca oznacza liter膮 N., a kt贸ra pisa艂a w czasach Henryka V (1099鈥1125), doda艂a wyrazy: X掳, et VIII Kai. lunii. Od Thietmara pochodzi zatem tylko oznaczenie roku 艣mierci Mieszka, tudzie偶 oznaczenie, odpowiadaj膮cego mu roku panowania Ottona III, kt贸ry jednak zosta艂 wymazany; z r臋ki N. pochodzi nowe (zapewne odmienne od Thietmarowego) oznaczenie roku panowania Ottona, tudzie偶 oznaczenie dnia 艣mierci Mieszka. Wobec tego odpada przedewszystkiem zarzut, podnoszony z powodu nie艣cis艂ego oznaczenia roku panowania Ottona III3). Pocz膮wszy bowiem od 26 grudnia 991 r. do 25 grudnia 992 r. liczy艂 Otton dopiero dziewi膮ty (nie za艣 dziesi膮ty) rok rz膮d贸w *), nale偶a艂o tedy raczej powiedzie膰, 偶e Mieszko zmar艂 regni 鈥 tercii Ottonis anno IX. Wszelako b艂膮d ten, acz nieznaczny i ju偶 u samego Thietmara 艂atwo wyt艂omaczy膰 si臋 daj膮cy, mo偶na tern 艂atwiej usprawiedliwi膰, je偶eli si臋 zwa偶y, 偶e go pope艂ni艂 cz艂owiek, pisz膮cy z g贸r膮 o ca艂y wiek p贸藕niej5); jest nawet rzecz膮 mo偶liw膮, 偶e Thietmar poda艂 pierwotnie dobr膮 cyfr臋 IX, gdy偶, jak widzieli艣my, w miejscu, gdzie zamie艣ci艂 rok panowania Ottona, znajduje si臋 razura. Wa偶niejsz膮 jest kwestya, o ile dzie艅 艣mierci Mieszka ( VIII Kai. lunii, t. j. 25 maja), dopisany r臋k膮 N., zas艂uguje na wiar臋. Jako dodatek, p贸藕niejszy o wiek ca艂y od czasu spisania kroniki, a zarazem od faktu, o kt贸ry chodzi, bardziej oddalony, posiada on oczywi艣cie mniejsz膮 powag臋 wewn臋trzn膮; wszelako z drugiej strony da si臋 wykaza膰, 偶e uzupe艂nienia Thietmara, dokonane r臋k膮 K, w rodzaju tego, kt贸rem si臋 w tej chwili zajmujemy, t. j. uzupe艂nienia dat chronologicznych, s膮 w og贸le bardzo sumienne i na dobrych 藕r贸d艂ach historycznych oparte. Na dwana艣cie wypadk贸w tego rodzaju uzupe艂nie艅, kt贸re si臋 skontrolowa膰 dadz膮 innemi 艣wiadectwami, dziesi臋膰 jest ca艂kiem dobrych6), jedno w膮tpliwe7), a jedno tylko b艂臋dne8), b艂膮d sam za艣 wcale nieznaczny. Przypu艣ci膰 tedy mo偶na, 偶e i uzupe艂nienie daty dnia 艣mierci Mieszka opar艂o si臋 na dobrej i wiarogodnej podstawie, 偶e za艣 uzupe艂niacz nie da艂 si臋 uwie艣膰 dat膮 Nekr. Merseb., kt贸ry mia艂 pod r臋k膮 i kt贸rym si臋 przy innych uzupe艂nieniach cz臋sto posi艂kowa艂, to przemawia tern bardziej za wiarogodno艣ci膮 owego innego, dzi艣 nam ju偶 nieznanego 藕r贸d艂a, na kt贸rem si臋 opar艂; zapewne bowiem by艂a tam osoba Mieszka I 艣ci艣lej oznaczon膮 (mo偶e z dat膮 roku, kt贸r膮 mia艂 podan膮 u Thietmara), skoro dla tej daty porzuci艂 dat臋 Nekr. Merseb. Podany przez niego dzie艅 25 maja przypada najdok艂adniej na okres czasu, ustalony na podstawie Rocz. nekr. Fuld.
    i. N. N. (Kilka ion poganek).
    Gall9) daje Mieszkowi w czasach jego poga艅stwa siedm 偶on (septem uxores)\ podobnie偶 Kad艂ubek10), kt贸ry z w艂a艣ciwego sobie punktu widzenia nazywa je ju偶 tylko na艂o偶nicami (septem pellicum scortis, quas coniuges
    l) Chro艅. 96. 鈥 2) Tak jeszcze Lappenberg w wydaniu Thietmara w Mon. Germ. SS. Ili, 784. 鈥 3) Bielowski w Mon. Pol, I. 262 uw. 3, co prawda z innych, zgo艂a nieuzasadnionych powodow. 鈥 „I) Sturnpf, Reichskanzlei Ii sti. <S2 i 84.鈥 5) Podobny b艂膮d pope艂ni! ten偶e sam uzupe艂niacz N., podaj膮c (str. 46), i偶 Otton I w chwili 艣mierci mia艂 38 lat rz膮d贸w, gdy w rzeczywisto艣ci mia艂 ich tylko 37. 鈥 6) Thietmar, Chro艅. 24, 26, 45, 50, 151, 162, 198 (dwa razy), 204 (dwa razy). 鈥 7) Ibid. 207, 30 pa藕dziernika czy 14 grudnia. 鈥 8) Ibid. 74, rok 996 zam. 992. 鈥 9) Mon. Pol. I. 399. 鈥 19) Ibid. II. 275.
    22
    MIESZKO I (偶. N. N., DUBRAWKA).
    I. 2.
    nuncupabat); za nimi ca艂y szereg p贸藕niejszych 藕r贸de艂 powtarza t臋 sama wiadomo艣膰. Pomijaj膮c szczeg贸艂
    0 si贸demce, kt贸ra w przekazie o Mieszku wybitn膮 odgrywa rol臋 (siedm lat 艣lepoty) i w og贸le powtarza si臋 w najstarszej tradycyi innych narod贸w, mo偶na ze wzgl臋du na uznan膮 u S艂owian poga艅skich poligami膮, wiadomo艣膰 o r贸wnoczesnem istnieniu kilku 偶on poga艅skich Mieszka przyj膮膰 jako zupe艂nie wiarogodn膮 1).
  26. Dubrawka.
    Zestawienie rozmaitych form jej imienia znajduje si臋 u Zeissberga 2), kt贸ry ostatecznie przyjmuje form臋 podan膮 przez Thietmara 鈥 Dobrawa3), odrzucaj膮c s艂usznie upowszechnione w 藕r贸d艂ach polskich formy: wcze艣niejsz膮: Dobr贸wka i p贸藕niejsz膮: D膮br贸wka. Mniemam jednak, 偶e pierwsze艅stwo nale偶y tu da膰 藕r贸d艂om czeskim, kt贸re u偶ywaj膮 formy Dubrawka4). Jest to forma zdrobnia艂a w艂a艣ciwego, przez zwyk艂e tak偶e osoby u偶ywanego w Czechach imienia Dubrawa5). Imi臋 Bona, kt贸re jej nadaje Thietmar, jest oczywi艣cie prostem tylko t艂omaczeniem ze s艂owia艅skiego; za t艂omaczenie te偶 uwa偶a je sam Thietmar 庐); nie ma tedy powodu uznawa膰 go za rzeczywiste drugie imi臋 Dubrawki.
    Kwestya, czyj膮 c贸rk膮 by艂a Dubrawka, zagmatwana wielce w 藕r贸d艂ach polskich, z kt贸rych jedne, jak Rocz. Ma艂op. (kod. Szam.)7), Rocz. S臋dz.8) i Rocz. Mazow.9) tudzie偶 Kron. Wielk.l0) mieni膮 j膮 c贸rk膮 Wraty-s艂awa I, a siostr膮 Wac艂awa I (艢wi臋tego) i Boles艂awa I (Srogiego), inne za艣, jak Gall11), daj膮 jej za ojca dopiero Boles艂awa II (Pobo偶nego), wyja艣nia si臋 na podstawie wsp贸艂czesnych wzmianek Thietmara 12) w tym kierunku, 偶e Dubrawka by艂a c贸rk膮 Boles艂awa I (Srogiego),3).
    O dacie jej urodzin nic pewnego powiedzie膰 si臋 nie da. Wed艂ug Kozmy 14) i polegaj膮cej na nim Kron. Hrad. Opat贸w.15) by艂a ju偶 osob膮 podesz艂ego wieku (mulier provecte etatis, vet ula), wychodz膮c za Mieszka, z kt贸rym nie d艂u偶ej jak dwana艣cie lat 偶y艂a. Wiadomo艣膰 ta nie da si臋 jednak niczem skontrolowa膰,, a wobec widocznej niech臋ci, jak膮 Kozma 偶ywi do Dubrawki, jest podejrzanej wiarogodno艣ci. Na Kozmie opar艂 te偶 D艂ugosz wiadomo艣膰, 偶e Dubrawka zmar艂a w wieku podesz艂ym 16).
    Co do daty za艣lubin z Mieszkiem, to przedewszystkiem po ca艂ym szeregu osobnych w tym przedmiocie dochodze艅 17), nie mo偶na mie膰 w膮tpliwo艣ci1S), 偶e nast膮pi艂 on przed przyj臋ciem chrztu przez Mieszka
    1 偶e dat膮 艣lubu jest rok 965, dat膮 przyj臋cia chrze艣cija艅stwa rok 966. Takie nast臋pstwo fakt贸w stwierdza najwiarogodniejsze, gdy偶 niemal wsp贸艂czesne 藕r贸d艂o, Thietmar 19), tudzie偶 starsze roczniki polskie, jak Rocz. kap. krak.20) i inne p贸藕niejsze na nim polegaj膮ce, gdzie zarazem podan膮 jest rzeczywista data obu tych fakt贸w. B艂臋dnem tedy jest podanie Galla21), Kad艂ubka22), Chro艅, princ. Pol.23) i Chro艅. Pol.24), jak niemniej niekt贸rych rocznik贸w, jak Rocz. 艢krzys. now.25), Rocz. Cyst. Henr.26) i Rocz. Mazow.27), jakoby przyj臋cie chrze艣cija艅stwa przez Mieszka wyprzedzi艂o jego 艣lub z Dubrawka. W Rocz. 艢krzys. dawnym28) nast臋pstwo fakt贸w jest trafnie ugrupowane, tylko data ich skutkiem przesuni臋cia o jeden rok, b艂臋dna (艣lub 966, chrzest 967). Podobnie偶 Rocz. Krak.2<J) umieszcza 艣lub pod r. 966. Bez warto艣ci jest data chrztu, podana pod r. 960 w Rocz. Pozn. 30) i 985 w Zbier. Skr贸膰.31), jak niemniej daty 艣lubu 931 r. w Kron. Wielk.32), 964 w Rocz. Ma艂op. kod. Lubi艅.33) i 970 r. w Rocz. Cyst. Henr.34). Przekaz Fragm. Rocz. Pol.35), jakoby 艣lub Dubrawki z Mieszkiem nast膮pi艂:
    1) Por. Zeissberg, Miseco I. 54. Przypominam te偶 znany stosunek lldalryka czeskiego z Bo偶en膮, poj臋t膮 obok prawowitej 偶ony i charakterystyczne s艂owa Koziny: quia tunc temporis, prout cuique placuit, binas vel ternas coniugts habere licuit. Emler, Font. rer. Boh. II. 54. By艂 to oczywi艣cie zabytek dawnych poga艅skich zwyczaj贸w. 鈥 2) Miseco I. 50 uw. 1. 鈥 3) Chro艅..
    1. 鈥 4) Kron. Kozmy, Emler. Font. rer. Boh. II. 40; Kron. Hrad.-Opatow. Ibid. 11.388. 鈥 鈥>) Acta Ioh. Noviforen. episc. Olomuc. ed. Tadra, Arch.f.K. ost. Gesch. LXV1II. nr. 6. 鈥 6) Dobrava 鈥 quod Theutonico sermone Bona interpretatur. Chro艅. 94.
  27. 鈥 7) Mon. Pol. III. 141. 鈥 8) Ibid. 11.872. 鈥 9) Ibid. III. 203. 鈥 10) Ibid. 11.482. 鈥 U) Ibid. 1.414. 鈥 12) Chro艅. 94. 95. 120. 鈥 13) Naruszewicz. Hist. nar. poi. I. 53, Palacky, Gesch. Bohm. I. 222, Roepell, Gesch. Pol. 95, Prze藕-dziecki, Mieczys艂aw I, Bibl. Warsz. 1844 IF. 312. Zeissberg, Miseco I. 51. 鈥 14) Emler, Font. rer. Boh. II. 40. 鈥 13) Ibid. II. 388.鈥 13) Hist. Pol. I. 130.鈥 17) Roepell. Gesch. Pol. 622 in., Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 315, Zeissberg, Miseco I. 50 i n., Griinhagen, Schles. Reg. I. 1, Abraham, Organ. ko艣膰. w Polsce 13 i n. 鈥 18) Kt贸r膮 podnosi艂 jeszcze Palacky, Gesch. B贸bm. I. 223. 鈥 19) Chro艅. 94. 95. 鈥 29) Mon. Pol. II. 792. 鈥 21) Ibid. I. 399. 鈥 22) Ibid. II. 275. 鈥 23) Ibid. III. 437. 鈥 24) Ibid. III. 616. – 25) Ibid. III. 60. 鈥 26) ibid. III. 700. 鈥 27) Ibid. III. 203. 鈥 28) Ibid.
    II. 773. 鈥 29) Ibid. II. 828. 鈥 30) Ibid. V. 878. – 31) Ibid. III. 285. 鈥 32) Ibi d. II. 482. 鈥 33) Ibid. III. 140. – 34) Ibid.
    III. 700. – 35) Ibid. VI. 678.
    MIESZKO I (偶. DUBRAWKA, ODA).
    23
    I. 2.
    w kwietnia niedziel臋 (dominica Palmarum, t. j. 19 marca) 965 r., wykazuje, jak na teraz, zanadto p贸藕ne pochodzenie (z wieku XVI), a偶eby mo偶na mu przypisywa膰 znaczenie. Thietmar 4) podaje, 偶e na czas pomi臋dzy 艣lubem a nawr贸ceniem Mieszka przypada艂 wielki post (quadragesima); nie mo偶na jednak na tej podstawie wysnu膰 jakichkolwiek wniosk贸w, kt贸reby czy to poprzedni przekaz popar艂y, czy te偶 jak膮艣 odmienn膮 dat臋 dzienn膮 za艣lubin (chocia偶by w przybli偶eniu) ustali膰 pozwoli艂y; je艣li bowiem przyjmiemy, 偶e rozumiany tu jest wielki post r. 966, za czem przemawia okoliczno艣膰, i偶 naruszenie go przez Dubrawk臋 mia艂o wywo艂a膰 jako bezpo艣redni skutek nawr贸cenie Mieszka, to zawsze jeszcze nierozstrzygni臋tem pozostaje pytanie, na ile miesi臋cy przedtem nast膮pi艂y za艣lubiny.
    艢mier膰 Dubrawki podaj膮 Kozma2) i Kron. Hrad. Opat.3) tudzie偶 Ann. Saxo 4), opieraj膮cy si臋 w tern miejscu na Kozmie, pod r. 977. Z dawniejszych 藕r贸de艂 polskich jeden tylko Rocz. Pozn.5) ma zapisan膮 dat臋 艣mierci Dubrawki. I tutaj przypada ona na rok 977.
    O b艂臋dnem mniemaniu, jakoby Dubrawka przed wyj艣ciem za m膮偶 za Mieszka, by艂a 偶on膮 Guntera, margrabiego merseburskiego i mi艣nijskiego, zob. I. 12 a.
  28. Oda.
    Po 艣mierci Dubrawki, jak podaje Thietmar8), poj膮艂 Mieszko za 偶on臋 Od臋 (Oda fuit nomen mis). W akcie Darowizny Gniezna 7) nosi ona imi臋 Ote, z przydanym tytu艂em senatrix. Wed艂ug Thietmara by艂a ona poprzednio mniszk膮 klasztoru w Kalwe (Kalbe nad Mild膮)8) pod wezwaniem 艣w. Wawrzy艅ca9). Mieni on j膮 c贸rk膮 margrabiego Tiedryka; podobnie偶 Rocz. Kwedlinb.10), kt贸ry dodaje, 偶e by艂a jego c贸rk膮 pierworodn膮. 呕e 贸w Tiedryk margrabia nie m贸g艂 by膰 margrabi膮 mi艣nijskim n), wynika st膮d, 偶e w owym czasie nie by艂o 偶adnego margrabiego mi艣nijskiego tego偶 imienia12). 呕e r贸wnie偶 nie by艂 to Dytryk, hr. wety艅ski13), wynika st膮d, 偶e Oda oznaczon膮 jest w 藕r贸d艂ach jako c贸rka margrabiego, nie za艣 hrabiego Teoderyka. Najprawdopodobniej,4) by艂 to Dytryk, margrabia marchii p贸艂nocnej (Nordmark), zmar艂y 985 r.1B).
    O dacie za艣lubin Ody z Mieszkiem pewnych wiadomo艣ci nie mamy; Ann. Saxo 16) m贸wi o nich pod r. 986, ale poniewa偶 na tem偶e miejscu opowiada ca艂膮 w og贸le history膮 偶ycia Mieszka I i przytacza fakta z r贸偶nych lat, niekiedy nawet jako dawniejsze wyra藕nie oznaczone (n. p. -艣mier膰 Dubrawki 977 r.), przeto nie mo偶emy na nim opiera膰 jakiegokolwiek wniosku o dacie 艣lubu Mieszka z Od膮. Nadto zwa偶y膰 nale偶y, 偶e Mieszko sp艂odzi艂 z Od膮 jeszcze trzech syn贸w 17), gdy za艣 ju偶 w r. 992 zmar艂 jako senex et febricatus )8), przeto trudno przypu艣ci膰, a偶eby to jego ojcowstwo przypa艣膰 mog艂o na pi臋膰 ostatnich lat jego 偶ycia 19). St膮d wynika, 偶e przypuszczenie, jakoby 艣lub nast膮pi艂 r. 985 30), utrzyma膰 si臋 nie da. Z pewnem prawdopodobie艅stwem, ze wzgl臋du na u艂o偶enie si臋 贸wczesnych stosunk贸w politycznych, przyj膮膰 mo偶na, 偶e 艣lub odby艂 si臋 r. 979 lub 980 21). Bez uzasadnienia jest data 艣lubu 983 r. podana przez Dobnera 22).
    Oda prze偶y艂a Mieszka, jak 艣wiadczy wyra藕nie Thietmar23), podaj膮c, i偶 po jego 艣mierci Boles艂aw Chrobry wygna艂 z kraju macoch臋 wraz z bra膰mi. Czy to wygnanie nast膮pi艂o dopiero w r. 994 lub 995, jak podaje Dobner24), nie mo偶na orzec, gdy偶 o charakterze i wiarogodno艣ci przytoczonego przeze艅, a dzisiaj ju偶 zaginionego 藕r贸d艂a, nic bli偶szego nie wiemy.
    1) Chro艅. 95. 鈥 2) Emler, Font. rer. Boh. II. 40. 鈥 3) Ibid. II. 388. 鈥 4) Mon. Germ. SS. VI. 633. 鈥 5) Mon. Pol. V. 878. 鈥 6) Chro艅. 95. 鈥 „) Deusdedit. Collectio canonum 319. 鈥 8) Giesebreeht, Jahrb. Otto II. I. 101. 鈥 9) Thietmar, Chro艅. 59. 鈥 10) Mon. Germ. S3. III. 88. 鈥 U) Jak twierdzi Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. str. V i W a-gilewicz, Geneal. 24. 鈥 12) Posse, Cod. dipl. Sax. reg. A. I. wst臋p, i Cobn, Stammtafeln, tabl. 59. Por. te偶 Zeissberg, Miseco I. 106 uw. 5. 鈥 13) Jak podaje Hubner, Geneal. Tabellen I, nr. 94 i 154. 鈥 ,4) Por. Zeissberg, Miseco I. 106. Barthold, Gesch. v. Riigen u. Pomm. I. 311. 鈥 13) Cohn, Stammtafeln, tabl. 37. 鈥 10) Mon. Germ. SS. 111. 633. 鈥 1鈥) lhietm. Chro艅. 95. 鈥 18) Ibid. 96. 鈥 19) Por. te偶 Giesebreeht, Jahrb. Otto II. 59. 鈥 20) Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 326. -21) Giesebreeht, Jahrb. Otto II. 59, Zeissberg, Miseco I. 107, Grunhagen. Schles. Reg. I. 3. 鈥 22) Ad Hagek
    III. 297. Por. Roepell, Gesch. Pol. 101 uw. 29, Zeissberg, Miseco I. 107 uw. 1. 鈥 23) Chro艅. 96. 鈥 24) Ad Hagek
    IV. 409: Boleslaus cum fralribus regnavit tribus annis} dein solus.
    *
    24
    MIESZKO 1 (偶. ODA).
    I. 2.
    Giesebrecht mniema 1), 偶e Oda po 艣mierci Mieszka wysz艂a po raz wt贸ry za m膮偶 za ksi臋cia pomorskiego Dagone (Dagome). Twierdzenie to opiera si臋 na znanym akcie Darowizny Gniezna, w kt贸rym Dagone (Dagome) iudex et Ote senatrix et filii eorurn Misica et Lambertus zapisuj膮 Polsk臋 艣w. Piotrowi3). Przyjmuj膮c, 偶e gr贸d Schinesghe, wymieniony w akcie, oznacza Szczecin, dochodzi Giesebrecht do wniosku, 偶e skoro zapis obejmuje nie tylko Polsk臋 ale i Pomorze, przeto mogli go uczyni膰 tylko ksi膮偶臋 pomorski, kt贸rym ma by膰 贸w Dagone (Dagome) jako pan Pomorza, tudzie偶 Oda, jako by艂a ksi臋偶na polska; skoro za艣 akt ten wystawili razem, przeto widoczna, 偶e 偶yli pod贸wczas w zwi膮zku ma艂偶e艅skim; wzmiank臋 o ich dzieciach (filii eorurn) rozumie膰 nale偶y w ten spos贸b, 偶e s膮 to dzieci Ody i zmar艂ego Mieszka, a pasierbowie Dagona. Pomijaj膮c ju偶 ten ostatni argument, kt贸ry jest naci膮gni臋tym, podnie艣膰 nale偶y, 偶e Schinesghe nie mo偶e oznacza膰 偶adn膮 miar膮 Szczecina, a oznacza tylko Gniezno, z czego wynika, 偶e zapis obejmuje tylko Polsk臋, nie za艣 Pomorze, zaczem te偶 odpada wszelka potrzeba szukania w wystawcy niniejszego aktu jakiego艣 ksi臋cia pomorskiego. Nadto zwa偶y膰 te偶 nale偶y, 偶e kurya rzymska w chwili przyjmowania zapisu musia艂a sobie dobrze zdawa膰 spraw臋 z tego, i偶 zapisu takiego wa偶nie nie mo偶e czyni膰 wdowa zmar艂ego ksi臋cia, cho膰by nawet z wygnanymi synami, ale przedewszystkiem panuj膮cy w kraju ksi膮偶臋 (t. j. Boles艂aw Chrobry), a oka偶e si臋, 偶e przypuszczenie Giesebrechta nie ma 偶adnej zgo艂a podstawy 3).
    Inne mniemanie, jakoby Oda przed wyj艣ciem za m膮偶 za Mieszka lub po jego 艣mierci 偶y艂a w innem ma艂偶e艅stwie, z kt贸rego urodzi艂 si臋 Guncelin, nie da si臋 r贸wnie偶 utrzyma膰. (Por. I. 12 a).
    Zmar艂a Oda, wed艂ug Bocz. Kwedlinb. 鈥) r. 1028. Zapiska rocznika brzmi w ca艂o艣ci: Oda religiosis-
    , ^ 禄 sima domina, primogenita marchionis Theodorici, homine exuta 5) redditur celo. Ze ta zapiska odnosi si臋 do
    naszej Ody, stwierdza okoliczno艣膰, i偶 wymienion膮 jest jako c贸rka margrabiego Teoderyka. Epitet religiosissima zdaje si臋 wskazywa膰 na to, 偶e by艂a mniszk膮 w chwili 艣mierci; kiedy to ponowne wst膮pienie jej do klasztoru nast膮pi艂o, czy zaraz po 艣mierci Mieszka, czy p贸藕niej, niewiadomo. Fakt, i偶 wiadomo艣膰 o jej 艣mierci przechowa艂 Rocz. Kwedlinb., wskazuje na to, 偶e nosi艂a habit zakonny w jakim艣 klasztorze kwedlinburskim6).
    1) Wend. Gesch. I. 232, 233. Mo偶liwo艣膰 tego przypuszczenia uznaje te偶 Griinhagen, Schles. Reg. I. 10: Odar die Wittwe Mesko鈥檚, nach dessen Tode sie sich vielleicht noch einmal vermahlt hatte it. d. 鈥 2) D e u s d e d i t, Coll. can. 319. 鈥
    3) R贸wnie偶 i inne przypuszczenia, jakie celem wyja艣nienia tego zagadkowego aktu czyniono, jak n.p. 偶e pod owym Dagonem domy艣la膰 si臋 nale偶y Gejzy w臋gierskiego (Bielowski, My艣li do dziej贸w s艂owia艅skich, Tyg. liter. pozn. 1841, 155), albo opiekuna przybranego przez Od臋 (Bielowski w Mon. Pol. I. 149 uw. 2). albo wysokiego jakiego艣 dostojnika krajowego (Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. li), albo wreszcie jakiego艣 Niemca, za kt贸rego Oda mia艂a wyj艣膰 po 艣mierci Mieszka (K臋trzy艅ski, Granice Polski 27), utrzyma膰 si臋 nie dadz膮, gdy偶 ani Gejza ani jakikolwiek opiekun lub dostojnik krajowy, ani tem mniej ksi膮偶臋 niemiecki nie m贸g艂 wa偶nie rozporz膮dza膰 Polsk膮, o czem Kurya papieska jasn膮 musia艂a mie膰 艣wiadomo艣膰; nadto za艣 zwrot: et filii eorurn Misica et Lambertus by艂by w takim razie zgo艂a niezrozumia艂y. Wobec tych wszystkich trudno艣ci niepodobna przypu艣ci膰 nic innego, jak tylko, 偶e akt ten wystawiony zosta艂 przez samego Mieszka I i jego 偶on臋 Od臋 wraz z dzie膰mi ich Mieszkiem i Lambertem, albowiem wtedy usun膮 si臋 wszystkie w膮tpliwo艣ci poprzednio podniesione, pr贸cz tej jednej, dla czego Mieszko nosi w akcie imi臋 Dagone (Dagome), skoro, jak okazali艣my poprzednio, imienia tego u偶ywa膰 nie m贸g艂. W膮tpliwo艣膰 t臋 pr贸buj臋 wyt艂omaczy膰 w nast臋puj膮cy spos贸b: Akt Darowizny Gniezna posiadamy dzisiaj tylko w streszczeniu z zaginionego Liber pontificalis; skoro jednak偶e tam by艂 wci膮gni臋ty, i to z tak dok艂adnem oznaczeniem granic Polski przez ca艂y szereg imion topograficznych, to niew膮tpliwie sta艂o si臋 to na podstawie osobnego pisma, kt贸re z Polski do Rzymu przys艂ano. Pismo to m贸g艂 sporz膮dzi膰 dla Mieszka ktokolwiek z przybysz贸w niemieckich, obeznany ze zwyczajami kancelaryjnymi Zachodu. W tem pi艣mie Mieszko wyst臋powa艂 oczywi艣cie w osobie pierwszej; je偶eli za艣 przypu艣cimy, 偶e imi臋 jego wypisane zosta艂o w skr贸ceniu, otrzymamy jako pocz膮tkowe s艂owa aktu dwa s艂owa: EGO ME, kt贸re przez nie艣wiadomego rzeczy kopist臋 rzymskiego wraz z pocz膮tkowem chrismon, pisanem w贸wczas symbolicznie a podobnem do litery D, mog艂y by膰 odczytane jako DEGOME lub przez pomy艂k臋 DAGOME. Form臋 Dagome podaje w艂a艣nie starszy przekaz tekstu Darowizny Gniezna. Tytu艂y iudex dla Mieszka i senatrix dla Ody mog艂y by膰 dodane w kancela-ryi papieskiej. Nie taj臋, 偶e i ta interpretacya ma swoje s艂abe strony, jak mianowicie: dla czego imi臋 Mieszka wypisano w skr贸ceniu, kiedy imiona jego syn贸w podano w ca艂o艣ci, dla czego forma skr贸cona wskazuje na Mesica (lub Mesico), kiedy imi臋 syna podano jako Misica, i wreszcie sk膮d si臋 wzi臋艂a taka nieznajomo艣膰 rzeczy u kopisty, 偶e przez po艂膮czenie dwu s艂贸w i jednego znaku symbolicznego stworzy艂 wyraz zgo艂a nieistniej膮cy. Dlatego nie upieraj膮c si臋 przy tej interpretacyi, podnosz臋 tylko, 偶e jak na teraz, nastr臋cza ona stosunkowo najmniej trudno艣ci w wyja艣nieniu genezy imienia Dagome w akcie Darowizny Gniezna. 鈥 4) Mon. Germ. SS. III. 88. 鈥 5) Czy nie nale偶a艂oby raczej czyta膰 鈥 z dawniejszymi wydawcami 鈥 lumine exutai Zwrot: homine exuta, o ile mi wiadomo, nie zachodzi w 贸wczesnych 藕r贸d艂ach na oznaczenie stanu wdowie艅stwa. 鈥 6) Por. te偶 Zeiss-berg, Miseco I. 111.
    *
    I. 2鈥5.
    MIESZKO I (i. OEIRA, THYRA)-, N. N.; CZCIBOR; PROKUJ.
    25
    3 a, b. [Geira, Thyra].
    Jako 偶on臋 Mieszka 鈥 przed Dubrawk膮 鈥 wymienia Wagilewiczl) jeszcze Geir臋. Jest to niew膮tpliwie omy艂ka zamiast: Thyra; 偶e za艣 i Thyra nie by艂a 偶on膮 Mieszka, zob. I. 9.
  29. N. N.
    Wed艂ug wiadomo艣ci Widukinda2), w jednej z dwu bitew, w kt贸rych Wichman pokona艂 Mieszka I, poleg艂 brat tego偶 Mieszka, nieznanego imienia. Daty bitew Widukind nie podaje, wykazano jednak3), 偶e sta艂o si臋 to oko艂o r. 963. Na uwag臋 zas艂uguje mianowicie szczeg贸艂, 偶e Widukind zaraz w dalszym ci膮gli4) opowiada o zwyci臋stwie margrabiego Gerona nad 艁u偶ycanami, odniesionem w tym偶e samym czasie (eo quoque tempore), zwyci臋stwo to za艣, jak wynika z kontynuacyi Kron. Reginona 5), nast膮pi艂o w r. 963. Rok ten mo偶na tedy przyj膮膰 jako najprawdopodobniejsz膮 dat臋 obu bitew Wiehmana z Mieszkiem, a zatem tak偶e jako dat臋 艣mierci jego brata. Ann. Saxo6), wypisuj膮c dos艂ownie Widukinda, podaje fakt ten pod r. 965 wed艂ug w艂asnej kombinacyi, kt贸ra przeto na wzgl膮d nie zas艂uguje, tern bardziej, 偶e w tym偶e roku 965 nast膮pi艂y ju偶 za艣lubiny Mieszka z Dubrawk膮 (I. 2), kt贸re s膮 niew膮tpliwie zdarzeniem p贸藕niejszem, ani偶eli dwukrotne zwyci臋stwo Wiehmana nad Mieszkiem. Thietmar7), opieraj膮c si臋 r贸wnie偶 na Widukindzie, wspomina o kiesce Mieszka, ale zwyci臋stwo przypisuje Geronowi, nie Wichmanowi, a nadto o 艣mierci brata Mieszkowego zupe艂nie milczy.
  30. C z c i b o r.
    Thietmarowi8) zawdzi臋czamy wiadomo艣膰 o innym bracie Mieszka I, kt贸ry nosi u niego imi臋 Cidebura (a fratre eiusdem [Miseconis] Gideburo). Imi臋 to jest niew膮tpliwie s艂owia艅skie, atoli forma jego w przekazie Thietmara bezsprzecznie zepsuta. Restytucya w艂a艣ciwego brzmienia mo偶e da膰 tylko form臋: Czcibor 9).
    脫w Czcibor wspomniany jest tylko raz u Thietmara jako zwyci臋zca w bitwie pod Cydynem10 *), stoczonej w dzie艅 艣w. Jana Chrzciciela, t. j. 24 czerwca. Roku bitwy Thietmar nie podaje. Z dalszego opowiadania kronikarza wynika, 偶e w czasie tym Otton I przebywa艂 we W艂oszech; gdy za艣 sk膮din膮d wiadomo, 偶e pobyt cesarza na ziemi w艂oskiej trwa艂 od ko艅ca r. 966 do pocz膮tk贸w sierpnia 972 u), gdy dalej Thietmar nadmienia, 偶e w najbli偶szym czasie po bitwie Otton I powr贸ci艂 do Niemiec, przeto nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e bitwa odby艂a si臋 w r. 972 12). Pr贸cz tej jednej wzmianki, po艣wiadczaj膮cej pod rokiem 972, 24 czerwca, istnienie Czcibora, nie mamy 偶adnych innych o nim wiadomo艣ci.
  31. P r o k u j.
    W jednym z ust臋p贸w kroniki swej opowiada Thietmar co nast臋puje13): Habuit hic (Boles艂aw Chrobry) quandam urbem in confinio regni suimet et Ungariorum sitam, cuius erat custos Procui senior, avinculus regis Pannonici, a suis sedibus ab eodem, ut modo, antea expulsus. Qui cum uxorem suam a captivitate non posset absolvere, gratuitu nepotis sui, quamvis inimici, suscepit earn ex munere. Numquam audivi aliquem, qui tantum par cer et victis et ob hoc in civitate superius memorata, sicut in ceteris, sedulam Deus eidem concessit victoriam. liuius pater erat Deviux nomine____ Uxor autem eius (Dewiuxa) Beleknegini____ Ust臋p ten, cokolwiek niejasno
    1) Geneal. 23. 鈥 2) Mon. Pol. I. 140. 鈥 3) Roepell, Gesch. Pol. 94; Zeissberg, Miseco I. 40 i n.; Koepke-Dumm-
    ler, Jahrb. Otto I. 384. 鈥 4) Mon. Pol. I. 140. 鈥 5) Mon. Germ. SS. I. 626. 鈥 3) Ibid. SS. VI. 619. 鈥 1) Chron. 26. 鈥
    8) Ibid. 37. 鈥 9) P贸藕niej st膮d: 艢cibor z Cbstibors. Interpretacy膮 niniejsz膮 zawdzi臋czam uprzejmo艣ci prof. Brucknera z Berlina,
    za co mu szczere wyra偶am podzi臋kowanie. 鈥 10) Rozmaite mniemania co do po艂o偶enia tej miejscowo艣ci zob. u Zeissberg a,
    Miseco I. 83 uw. 3. 鈥 11) Stumpf, Kaiserurkunden nr. 414鈥513. 鈥 12) Por. te偶 Prze藕dziecki, Mieczys艂aw 1. 321; Zeissberg,
    Miseco I. 81 in.; Ko e pke-D u mm 1 er, Jahrb. Otto I. 502. 鈥 13) Chron. 241.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    4
    26
    PROKUJ.
    I. 5.
    stylizowany, by艂 przedmiotem rozmaitych interpretacyj. Jedni *) t艂贸macz膮 go w ten spos贸b, 偶e zwrot: Huius pater erat odnosi si臋 do Prokuja, 偶e zatem Thietmar chcia艂 powiedzie膰, i偶 ojcem Prokuja by艂 Dewiux, a matk膮 Bia艂a Knegini. W tym wypadku oczywi艣cie o przynale偶no艣ci Prokuja, do rodziny Piast贸w nie mog艂oby by膰 mowy. Wszelako interpretacya taka jest niemo偶liw膮, albowiem w zdaniu bezpo艣rednio poprzedniem: Numquam audivi 鈥 victoriam, jest niew膮tpliwie mowa o owym rex Pannonicus, kt贸rego wujem (avinculus) by艂 Prokuj, zaczem te偶 i zwrot: Huius pater erat, i t. d. odnie艣膰 nale偶y do owego kr贸la pano艅skiego i t艂贸maczy膰 go w ten spos贸b, 偶e nie Prokuja, ale kr贸la pano艅skiego (w臋gierskiego) ojcem by艂 Dewiux, a matk膮 Bia艂a Knegini1 2). Ze tym niepodanym z imienia kr贸lem w臋gierskim jest Stefan Wielki, na to jest powszechna zgoda, a wynika to wprost z rozwa偶enia nast臋puj膮cych okoliczno艣ci. Wed艂ug Thietmara chodzi tu o fakt zdarzony za czas贸w Boles艂awa Chr.; wsp贸艂cze艣nie z nim w艂adali na W臋grzech dwaj tylko ksi膮偶臋ta: Gejza do r. 995 i odt膮d przez ca艂y dalszy ci膮g 偶ycia Boles艂awa, Stefan. Dalsza wiadomo艣膰 Thietmara, 偶e rex Pannonicus mia艂 ojca Dewiuxa, pocz膮tkowo poganina, a p贸藕niej chrze艣cijanina, nie pozwala w膮tpi膰, 偶e owym rex Pannonicus nie mo偶e by膰 Gejza, kt贸rego ojciec Toksun nigdy chrztu nie przyjmowa艂, ale Stefan, kt贸rego ojciec Gejza, wychowany w poga艅stwie, przeszed艂 potem na wiar臋 chrze艣cija艅sk膮. St膮d wynika, 偶e osoba nazwana u Thietmara Dewiuxem musi by膰 identyczn膮 z ksi臋ciem, nosz膮cym gdzieindziej nazw臋 Gejzy. Jako偶 w istocie w 藕r贸d艂ach obie te nazwy s膮 na oznaczenie tej samej osoby u偶ywane3).
    Z tego wynika nast臋puj膮cy uk艂ad stosunk贸w pokrewie艅stwa i powinowactwa dla Stefana. Rodzicami jego s膮 Dewiux (Gejza) i Bia艂a Knegini, wujem za艣 (avinculus) Prokuj. Poniewa偶 Thietmar wyrazu avinculus (avunculus) u偶ywa zawsze w znaczeniu 艣cis艂em, a wi臋c: brata matki (wuja)4 *), nigdy za艣 w jakiemkolwiek innem, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e i tutaj znaczenie takie do wyrazu tego przywi膮za膰 nale偶y. St膮d wynika, 偶e Prokuj by艂 bratem Bia艂ej Knegini, gdy za艣, jak wyka偶emy ni偶ej (I. 6), ow膮 Bia艂膮 Knegini膮 jest Adelajda, siostra Mieszka I, przeto przynale偶no艣膰 Prokuja do rodu Piast贸w, a zarazem stosunek braterstwa wobec Mieszka I, i synowstwa wobec Ziemomys艂a b臋dziemy mogli uwa偶a膰 za udowodniony. S艂owia艅skie brzmienie tego imienia popiera prawdziwo艣膰 powy偶szego wnioskuB). W臋gierskiem imi臋 to na pewno nie jest, gdy偶 w j臋zykach fi艅skich nie s膮 znane wyrazy, rozpoczynaj膮ce si臋 od dwu sp贸艂g艂osek6).
    Zarzut贸w, jakie przeciw niniejszemu zapatrywaniu podnie艣膰by si臋 da艂y, jest kilka, ale 偶aden z nich po bli偶szem rozpatrzeniu osta膰 si臋 nie mo偶e. Naprz贸d ten, 偶e Thietmar, kt贸ry z szczeg贸lnem upodobaniem omawia stosunki genealogiczne pierwszych Piast贸w, i niejednokrotnie osobne po艣wi臋ca im ust臋py, nie wspomina ani s艂owem, jakoby Prokuj zostawa艂 w jakimkolwiek stosunku pokrewie艅stwa do Mieszka I lub Boles艂awa Chrobrego. Na to odpowiedzie膰 trzeba, 偶e znajomo艣膰 owych stosunk贸w, a zarazem szczeg贸艂owe interesowanie si臋 nimi, rozpoczyna si臋 u Thietmara dopiero od potomstwa Mieszka 17), natomiast o rodze艅stwie jego (dzieciach Ziemomys艂a) Thietmar nigdzie z osobna nie m贸wi. Raz tylko okoliczno艣ciowo wspomina o bracie Mieszka Czciborze8), ale nic ju偶 nie m贸wi o innym bracie, poleg艂ym w walce z Wichmanem, cho膰 wiadomo艣膰 o nim mia艂 Widukind, z kt贸rego Thietmar hojn膮 czerpa艂 d艂oni膮, i cho膰 o walce samej w Kronice swej nie przepomnia艂 (Por. I. 3). Nie wspomina te偶 nic o tern, jak si臋 nazywa艂 ojciec Mieszka I. Wiadomo艣ci Thietmara o zwi膮zkach rodzinnych w pierwszej generacyi Piast贸w historycznych by艂y tedy, jak widzimy, [niedok艂adne, zaczem wi臋c brak odno艣nej wzmianki nie mo偶e by膰 brany w rachub臋; jest rzecz膮 mo偶liw膮, 偶e Thietmar, wiedz膮c wprawdzie, jaki jest stosunek powinowactwa mi臋dzy Prokujem a Stefanem, nie zdawa艂 sobie sprawy, w jakim stosunku pokrewie艅stwa zostawa艂 Prokuj do Mieszka.
    1) Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 145 uw. 41; Wattenbach, Mon. Germ. SS. XI. 31 uw. 29. 鈥 2) Por. te偶 Zeissberg,
    Miseco I. 116 uw. 2. 鈥 3) Jak pierwszy wykaza艂 Bielowski, Tyg. liter. pozn. IV. 155 i Mon. Pol. I- 313 uw. 1. Bielowski
    przytacza jeden przyk艂ad identyczno艣ci imion Devia i Gejza, zaczerpni臋ty z Kron. Winc. prask.; w艂a艣ciwie czyta膰 nale偶y Deuca nie Devia. Zob. Kron. Winc. pras. Font. rer. Boh. II. 425. Nadto inne przyk艂ady: Kron. Pu艂kawy u Dobnera, Mon. hist.
    Boh. III. 186: Ungari Deuthe regis parvulum sM constituunt (na podstawie Wincentego); Necr. Boh. u. Dobnera, ibid. III. 11. pod
    28 marca: Deuca rex Ungarorum. Przekszta艂cenie formy Geysa, tak偶e Geycha, Geucha (w 艣redniowiecznych 藕r贸d艂ach w臋gierskich) na Deuca 艂atwo sobie wyt艂贸maczy膰. Dawniejsze mniemanie, jakoby Dewiux Thietmara by艂 drugiem imieniem Gyuli (n. p. Bu-dinger. Oesterr. Gesch. I. 391) jest ju偶 dzisiaj zupe艂nie porzucone. 鈥 4) Chro艅. 77. 209. 221. 226. 鈥 5) Miklosich, Bildung d. slav. Personennamen. Denkschr. d. Wiener. Akad. d. Wiss. Hist.-phil. Classe X. 302, zalicza to imi臋 do s艂owia艅skich. 鈥
    6) Uwaga prof. Brucknera udzielona uprzejmie na moje zapytanie. 鈥 7) Chro艅. 95. 鈥 8) Ibid. 37.
    PROKUJ.
    27
    I. 5.
    Drugi zarzut, o kt贸rym tu tylko dla dok艂adno艣ci, nie dla jego wagi wspominamy, mo藕naby wysnu膰 z wzmianki Galla1), kt贸ry o Ziemomy艣le, ojcu Mieszka I, wyra偶a si臋, 偶e: parentum memoriam et genere et di-gnitate triplicavit. Niekt贸rzy pisarze2) wysnuli st膮d wniosek, jakoby Gall chcia艂 przez to powiedzie膰, 偶e Ziemomys艂 mia艂 trzech syn贸w, gdy za艣 tak膮偶 ilo艣膰 syn贸vf wykazuj膮 nam ju偶 inne wzmianki 藕r贸d艂owe, przeto dla Prokuja, syna czwartego, nie by艂oby ju偶 miejsca. Przeciwko podsuwaniu takiego znaczenia s艂owom Galla o艣wiadczy艂 si臋 ju偶 Zeissberg3), cho膰 i on jeszcze nie wykazuje wi臋cej nad trzech syn贸w Ziemomys艂a. Jakkolwiek za艣 argument Zeissberga nie jest sam w sobie przekonywuj膮cym, to jednak zapatrywanie jego uwa偶am za s艂uszne, albowiem Gall, jak w og贸le ca艂e dawniejsze kronikarstwo polskie, o p贸艂tora lub wi臋cej wiek贸w oddalone od czas贸w, o kt贸rych m贸wimy, nie umie poda膰 o potomstwie Ziemomys艂a 偶adnej innej wiadomo艣ci, pr贸cz tej jednej, 偶e mia艂 syna Mieszka; informaeye jego s膮 tedy zgo艂a niedok艂adne, a przeto te偶 nie mog膮 wp艂ywa膰 na s膮d, wysnuty z innych, wsp贸艂czesnych, wiarogodnych 藕r贸de艂.
    Zdaniem historyk贸w niemieckich4) Prokuj nie jest s艂owia艅skiego pochodzenia; jest to Gyula m艂odszy, brat stryjeczny Sarolty, pierwszej 偶ony Gejzy (/. 6), ks. siedmiogrodzki. W臋gry w owych czasach nic stanowi艂y jednolitej ca艂o艣ci politycznej, lecz rozpada艂y si臋 na trzy wi臋ksze dzielnice: zachodni膮, w kt贸rej rz膮dzi艂 Gejza, z granic膮 a偶 po Cis臋; p贸艂nocno-wschodni膮, w kt贸rej rz膮dzi艂 Achtum, i wreszcie po艂udniowo-wschodni膮, kt贸rej rdze艅 stanowi艂 dzisiejszy Siedmiogr贸d, rz膮dzon膮 naprz贸d przez Gyu艂臋 starszego, a p贸藕niej przez jego synowca Gyul臋 m艂odszego5). Dopiero usi艂owaniom Stefana Wielkiego uda艂o si臋 po艂膮czy膰 owe dzielnice w jedne ca艂o艣膰 przez pokonanie Achtuma w r. 1008, a Gyuli m艂odszego w r. 1003. Opowiadaj膮c o tym ostatnim fakcie, wyra偶a si臋 Rocz. Hildesh 6): Stephanus rex Ungaricus super avunculum suum regem Iulum cum exercitu venit. Podobnie偶 kroniki w臋gierskie, jako to: Keza7), Chro艅. piet. Vind.8, Chro艅. Dubnic.9), Chrom Monac.10) i Chro艅. Poson.n) nazywaj膮 Gyul臋 m艂odszego wujem (avunculus) Stefana. Zestawiaj膮c niniejsze wiadomo艣ci z przekazem Thietmara, kt贸ry Prokuja mieni wujem (avunculus) Stefana, mniemaj膮 historycy niemieccy znachodzi膰 w tern dow贸d identyczno艣ci Prokuja i Gyuli, kt贸ry jako jedna i ta sama osoba pod dwoma r贸偶nemi imionami wyst臋puje, tem bardziej, 偶e wyraz Gyula (Gglas) wed艂ug wskaz贸wki Cedrena12) nie jest w艂a艣ciwie imieniem osobowem, ale tylko nazw膮 godno艣ci. Dow贸d identyczno艣ci jest jednakowo偶 zgo艂a niewystarczaj膮cy; m贸g艂 bowiem Gyula jako brat pierwszej 偶ony Gejzy nazwany by膰 wujem Stefana r贸wnie dobrze jak Prokuj, brat drugiej tego偶 偶ony, matki Stefana. Dalszem poparciem mniemania historyk贸w niemieckich ma by膰 przekazana przez Thietmara wiadomo艣膰 偶e Prokuj wygnany zosta艂 przez Stefana ze swoich posiad艂o艣ci (a suis sedibus ab eodem . . . expulsus) i 偶e Stefan trzyma艂 przez pewien czas 偶on臋 jego w niewoli. Kroniki w臋gierskie13) stwierdzaj膮 w istocie, 偶e Stefan, podj膮wszy w r. 1003 (w kronikach b艂臋dna data 1002) wypraw臋 przeciw Gyuli, zaw艂adn膮艂 jego krajem, jego za艣 samego wraz z 偶on膮 i dwojgiem dzieci uprowadzi艂 w niewol臋 do W臋gier (cepit Gyulam ducem cum uxore et duobus fillis suis et in Hungariam transmisit). Szczeg贸艂y podane o Prokuju i Gyuli zdaj膮 si臋 na poz贸r przystawa膰 do siebie; wszelako zwa偶y膰 nale偶y co nast臋puje. Z opowiadania Thietmara wynika 偶e Prokuj mia艂 sobie wydzielony przez Boles艂awa Chrobrego jaki艣 gr贸d polski nad granic膮 w臋giersk膮. Je偶eli Prokuj ma by膰 t膮 sam膮 osob膮 co Gyula, to oczywi艣cie trzebaby przypu艣ci膰, 偶e Stefan pojmawszy Gyul臋 w wojnie z r. 1003, oswobodzi艂 go nast臋pnie, co mu umo偶liwi艂o w膮j艣膰 w bli偶sze stosunki z Boles艂awem. Ale w takim razie szukaliby艣my napr贸偶no jakichkolwiek racyonalnych pobudek owego oswobodzenia Gyuli, bo膰 jasna rzecz, 偶e to by艂 najniebezpieczniejszy przeciwnik Stefana, kt贸ry uzyskawszy swobod臋, m贸g艂 zniweczy膰 przeprowadzony w艂a艣nie przeze艅 plan zjednoczenia zachodniej dzielnicy w臋gierskiej z po艂udniowo-wschodni膮. Nie oswobodzenie Gyuli, ale zatrzymanie go w niewoli, lub co wi臋ksza, zamach na jego 偶ycie, le偶a艂y w interesie Stefana, i wiadomo, 偶e w owych czasach nie robiono sobie skru-
    l) Mon. Pol. I. 398. 鈥 2) Wasilewicz, Geneal. 21; Bielowski, Mon. Pol. I. 140 uw. 1. 鈥 3) Miseeo I 5.2 uw, .2. 鈥⑩
    4) Gieseferecht. Gesch. d. deutsch. Kaiserz. II. 140; Hirsch. Jahrb. Heinr. U. LII. 57; Budinger, Oesterr. Geseh. I. 404; Huber,
    Gescb. Oesterr. I. 148; Kaindl. Beitrage z. alter, ungar. Geseh. 14 uw.32, 45 uw. 25. 鈥 5) Por. teafoe w tej mierze uwagi Kaiiidla,
    Beitrage z. alter., ungar. Geseh. 1 i n., 28. 29, kt贸ry zarazem zbija mniemanie poprzednik贸w, jakoby Gyulowie nie mogli rz膮dzi膰
    w Siedmiogrodzie. 鈥 6) Mon. Germ. SS. LU. 92. 鈥 7) Florianas, Hist. Hung. font. dom. II. 77. 鈥 芦) Ibid. II. 140. 鈥 9) Ibid.
    III. 44. 鈥 10) Ibid. III. 224. 鈥 11) Ibid. IV. 29. 鈥 12) Cedrenus II. 328: 贸 yuka;, xol 6 x芦pyav oux elaiv ovdpata xupia akka aS-u贸-
    pa-a. 鈥 13) Przytoczone w uw. 7鈥11.
    28
    PROKUJ (偶. N. N.).
    I. 5.
    pu艂贸w w wyborze tej ostatniej alternatywy. Nadto mi臋dzy przekazem kronik w臋gierskich o losach Gyuli, a Thietmara o losach Prokuja istnieje oczywista sprzeczno艣膰, gdy偶 pierwsze m贸wi膮 o pojmaniu Gyuli (cepit), a drugi o wygnaniu Prokuja z jego posiad艂o艣ci (expulsus). Nie mo偶na za艣 twierdzi膰, 偶e .s膮 to dwa osobne zdarzenia z 偶ycia tej samej osoby. Gdyby艣my bowiem nawet wbrew powy偶szym wywodom przypu艣cili, 偶e Stefan, nie bacz膮c na sw贸j w艂asny interes, pojmanego Gyul臋 nast臋pnie oswobodzi艂, to o fakcie tym byliby艣my musieli spotka膰 jak膮艣 wzmiank臋 w Thietmarze. Wszak Thietmar ze szczeg贸lnym naciskiem i uznaniem podnosi, 偶e Stefan oswobodzi艂 偶on臋 Prokuja i w osobnym ust臋pie wys艂awia wspania艂omy艣lno艣膰 i szlachetno艣膰 kr贸la w臋gierskiego; na tern miejscu by艂aby najw艂a艣ciwsza sposobno艣膰 wspomnie膰 o najwa偶niejszym tego rodzaju czynie Stefana, oswobodzeniu samego Gyuli-Prokuja; ale wzmianki takiej w Thietmarze nie znajdujemy. Sn膮膰 wi臋c Gyula i Prokuj, to dwie r贸偶ne osoby, a 偶e r贸偶ne, na to wskazuj膮, usuwaj膮c wszelk膮 w膮tpliwo艣膰, imiona, bo膰 Gyula, jako ksi膮偶臋 w臋gierski, nie m贸g艂 nosi膰 imienia s艂owia艅skiego, podobnie jak siostra jego, Sarolta nie mog艂a otrzyma膰 s艂owia艅skiego przydomku Bia艂a Knegini (i. 6′.).
    Powy偶szy wyw贸d, wykazuj膮cy, 偶e Gyuli nie mo偶na miesza膰 z Prokujem, stwarza jednak偶e nowe pytanie: co znaczy wiadomo艣膰 Thietmara, 偶e Prokuj, Piast, mia艂 by艂 jakie艣 posiad艂o艣ci na W臋grzech, z kt贸rych nast臋pnie przez Stefana zosta艂 wygnany; i dopiero, je偶eli na to pytanie damy zadowalniaj膮c膮 odpowied藕, b臋dziemy mogli wyw贸d ten uwa偶a膰 za przekonywuj膮cy. Mniemam, 偶e wzmianka Thietmara da si臋 wyt艂贸maezy膰 przez zwi膮zanie niniejszego faktu z innym, o kt贸rym, co prawda, g艂ucha tylko i niedok艂adna przechowa艂a si臋 wiadomo艣膰 w Gallux) i p贸藕niejszych, na nim polegaj膮cych kronikach polskich. Mam tu na my艣li zdobycie przez Boles艂awa Chrobrego S艂owaczyzny zakarpaekiej na W臋grzech. W艣r贸d jakich okoliczno艣ci i kiedy ten fakt nast膮pi艂, niewiadomo, nie ma bowiem powodu przypuszcza膰2), 偶e sta艂o si臋 to niebawem po roku 999, t. j. po rzekomem zaj臋ciu Krakowa przez Boles艂awa, albowiem Krak贸w nale偶a艂 do Polski jeszcze za Mieszka I3). Do tych to wypadk贸w odnosz臋 wzmiank臋 Thietmara, dotycz膮c膮 Prokuja. Boles艂aw m贸g艂 Prokujowi jako swemu stryjowi nada膰 pewien wydzia艂 na S艂owaczy藕nie, jak mu potem nada艂 贸w gr贸d, bli偶ej u Thietmara nieokre艣lony, na granicy Polski i W臋gier; z tego wydzia艂u m贸g艂 go w艣r贸d sprzyjaj膮cych okoliczno艣ci wyprze膰 Stefan, tak jak go wed艂ug wyra藕nej wzmianki Thietmara wypar艂 z owego nadgranicznego grodu. Wprawdzie S艂owaczyzn臋 w臋giersk膮 utraci艂a Polska w ca艂o艣ci dopiero za Mieszka II, jednakowo偶 nie jest wykluczonem przypuszczenie, 偶e ju偶 za Boles艂awa by艂y o ni膮 utarczki z Stefanem, w艣r贸d kt贸rych stan posiadania podlega艂 kolejnym zmianom. Tak wi臋c ust臋p: a suis sedibus .. . expulsus nie sprzeciwia si臋 w niczem przyj臋ciu wyprowadzonego wniosku o przynale偶no艣ci Prokuja do rodu Piast贸w.
    Bli偶szych dat z 偶ycia Prokuja nie posiadamy. Na podstawie przytoczonego ust臋pu Thietmara mo偶na tylko przyj膮膰 na pewne, 偶e 偶y艂 jeszcze w r. 995, albowiem Thietmar m贸wi o stosunkach jego z Stefanem, kt贸ry w tym偶e r. 995 obj膮艂 panowanie.
    N. N.
    Jedyna wzmianka o 偶onie Prokuja znajduje si臋 w przytoczonym poprzednio ust臋pie Thietmara. Dowiadujemy si臋 ze艅, 偶e pojman膮 ona zosta艂a przez Stefana, p贸藕niej za艣 bezinteresownie m臋偶owi zwr贸con膮. I ona wi臋c 偶y膰 musia艂a przynajmniej jeszcze w r. 995. 1
    1) Mon. Pol. I. 399.鈥 2) Jak to czyni Roepell, Geseh. Pol. 109 i inni. 鈥 3) Zdanie to wypowiedzia艂 ju偶 K臋trzy艅ski w pracy: Granice Polski za Mieszka I, 1 i n. Z argument贸w K臋trzy艅skiego uwa偶am za przekonywuj膮cy ten, 偶e wiadomo艣膰 Kozmy (Emler, Font. rer. Boh. II 49) o zdobyciu Krakowa przez Mieszka (Boles艂awa) pod r. 999 podana, a stanowi膮ca jedyn膮 podstaw臋 powy偶szego twierdzenia, jest prost膮 kombinaey膮 kronikarza, opart膮 na sfa艂szowanym dyplomacie Henryka IV. z r. 1086 (Mon. Pol. J. 145). Walne poparcie zapatrywania tego stanowi odpowiednia interpretacya aktu ^Darowizny Gniezna芦 (Deusdedit, Coll, canon. 319). Granice Polski, oddanej 艣w. Piotrowi, okre艣lone s膮 tu nast臋puj膮cemi datami topograficznemu: longum mar臋, Pruzze, Puzze, Cracoa, Odere, Alemure, Mihe, Odere, Schinesghe. W tem oznaczeniu granic trzymano si臋 pewniej zasady. Gdzie granica podan膮 jest wed艂ug w贸d (Odere) albo kraju s膮siedniego (kraj Prusak贸w, Ru艣, Niemcy, kraj Milzan贸w), tam oczywi艣cie okre艣lenie to jest wy艂膮czne; gdzie natomiast podan膮 jest wed艂ug grodu, tam okre艣lenie uwa偶a膰 trzeba za w艂膮czne, wiadomo bowiem, 偶e Schi-nesghe (Gniezno) le偶a艂o w obr臋bie 贸wczesnej Polski. Zaczem przyj膮膰 trzeba, 偶e tak偶e i Krak贸w, wymieniony jako jeden z grani-cznik贸w, le偶a艂 w pa艅stwie samem, nie za艣 poza jego granicami. Gdy za艣, jak wykazali艣my powy偶ej (1. 2), akt >Darowizny Gniezna芦 powsta艂 za czas贸w Mieszka I, przeto nabycia Krakowa przez Polsk臋 nie mo偶na odnosi膰 dopiero do czas贸w Boles艂awa Chrobrego.
    ADELAJDA RIALA KNEGINI.
    29
  32. Adelajda Bia艂a Knegini.
    Kron. w臋g.-pol1) podaje wiadomo艣膰, jako ksi膮偶臋 w臋gierski Jesse (Gejza) accepit morem de regione Polonia de civitate Cracovia, sororem Meschonis duels nomine Athleitam. W dalszym ci膮gu opowiada autor, 偶e Atlejta jako chrze艣cijanka, a nadto litteris imbuta documentisque s膮nctis per spiritum sanctum repleta zacz臋艂a pracowa膰 nad nawr贸ceniem m臋偶a na wiar臋 chrze艣cija艅sk膮. Jesse dozwala cudzoziemcom przybywa膰 do swego pa艅stwa, osobom duchownym nie broni przyst臋pu do siebie, wreszcie przez przybywaj膮cego do W臋gier 艣w. Wojciecha zostaje ochrzczony; tymczasem za艣 偶ona jego, po wizyi, w kt贸rej si臋 jej ukaza艂 艣w. Szczepan, rodzi syna, kt贸remu nadaje imi臋 Stefana. Podobn膮 wiadomo艣膰 podaj膮 i inne roczniki i kroniki polskie, jako to: Rocz. Kamie艅.2), Rocz. Cyst. Henr.3), Katal. bisk. krak. (kod. IV i V)4), Chro艅, princ. Pol.3), Ann. Sil. comp.6), wreszcie D艂ugosz7) i p贸藕niejsi historycy. Echo tych wiadomo艣ci odbi艂o si臋 te偶 w dziejopisarstwie niemieckiem, a mianowicie w Sachs. Weltchron.8), gdzie zanotowano, i偶 Boles艂aw Chrobry by艂 wujem, (om, w艂a艣ciwie bratem ciotecznym) Stefana w臋gierskiego, z tym jeszcze b艂臋dnym dodatkiem, jakoby dopiero Stefan nak艂oni艂 Boles艂awa do przyj臋cia chrze艣cija艅stwa.
    Wr臋cz inaczej przedstawiaj膮 spraw臋 ma艂偶e艅stwa Gejzy 藕r贸d艂a w臋gierskie, jako to: Notar. Belae reg.9), Chro艅. piet. Vindob.10), Chro艅. Dubn. n), Chro艅. Poson.12), Geneal. reg. Hung. (cod. Cornid.)13), to偶 Thurocz u), Ranzani15) i p贸藕niejsi. Wed艂ug zgodnego 艣wiadectwa tych 藕r贸de艂, 偶on膮 Gejzy a matk膮 Stefana mia艂a by膰 Sarolta (Sarolth; Soroth), c贸rka Gyuli (Geula, Gyula, Gula), ks. siedmiogrodzkiego; jedno tylko Chro艅. Mo-nac.16) podaje, 偶e rodzicami Stefana byli Micha艂 i Sarolta, Gejza za艣 by艂 jego stryjem (patruus); omy艂ka 艂atwo usprawiedliwi膰 si臋 daj膮ca, wynik艂a z pomieszania obu braci (Gejzy i Micha艂a) ze sob膮. O zwi膮zku ma艂偶e艅skim Gejzy z Adelajd膮 lub w og贸le jak膮kolwiek ksi臋偶niczk膮 polsk膮 nie ma mowy u pisarz贸w w臋gierskich.
    Wobec tej sprzeczno艣ci nasuwa si臋 potrzeba rozja艣nienia dwu pyta艅 alternatywnych: czy nale偶y przyzna膰 pierwsze艅stwo jednej tylko wersyi, drug膮 za艣 bezwarunkowo odrzuci膰, a w takim razie kt贸r膮 z nich uzna膰 za wiarogodniejsz膮; czy te偶 po艂膮czy膰 obie wersye ze sob膮, przyjmuj膮c, i偶 Gejza mia艂 dwie 偶ony, Sa-rolt臋 i Adelajd臋. Na te pytania odpowiadano rozmaicie w nowszej historyografii. Jedni17) uwa偶aj膮 sam膮 tylko Adelajd臋 za 偶on臋 Gejzy; inni18).daj膮 mu zar贸wno Sarolt臋 jak i Adelajd臋 za 偶on臋, rozchodz膮c si臋 tylko w tern. 偶e wed艂ug przypuszczenia historyk贸w polskich matk膮 艣w. Stefana mia艂a by膰 Adelajda, wed艂ug w臋gierskich za艣 Sarolta. Inni wreszcie19) zaprzeczaj膮 w og贸le, jakoby Gejza 偶onaty by艂 z ksi臋偶niczk膮 polsk膮, twierdz膮c, 偶e 偶on膮 jego by艂a tylko Sarolta.
    Do rozja艣nienia w膮tpliwo艣ci same 藕r贸d艂a powy偶ej przytoczone nie wiele mog膮 si臋 przyczyni膰. Zabytki w臋gierskie s膮 stosunkowo bardzo p贸藕ne; najwcze艣niejsze z nich pochodz膮 dopiero z wieku XIII; charakterystyczn膮 przytem jest rzecz膮, 偶e najstarsze 藕r贸d艂a w臋gierskie, t. j. 偶ywoty 艣w. Stefana, nie maj膮 偶adnej wiadomo艣ci o tern, kto by艂 偶on膮 Gejzy a matk膮 Stefana. Z drugiej strony Kron. w臋g.-pol., cho膰 jest wcze艣niejsz膮 鈥 powsta艂a bowiem jeszcze w w. XII, oko艂o r. 1190 20) 鈥 jest 藕r贸d艂em wielce ba艂amutnem, pe艂nem historycznych fa艂sz贸w i sprzeczno艣ci, a przeto wiadomo艣ci jej s艂usznie mog膮 by膰 kwestyonowane, o ile sk膮din膮d nie znajd膮 potwierdzenia.
    W膮tpliwo艣ci te rozja艣ni膰 jednak zdo艂amy, rozpatrzywszy kilka wzmianek wsp贸艂czesnej historyografii niemieckiej. Pierwsz膮 z nich jest wzmianka Thietmara 21) w ust臋pie, kt贸rego cz臋艣膰 pierwsz膮 przytoczyli艣my * III.
    1) Mon. Pol. I. 498. 鈥 2) Ibid. II. 776. 鈥 3) Ibid. III. 700.鈥 4) Ibid. III. 333: 鈥 5) Ibid. III. 438. 鈥 fi) Ibid.
    III. 669. 鈥 7) Hist. Pol. I. 116. 121鈥123. 鈥 8) Mon. Germ. SS. ling. vern. II. 167. 鈥 9) G臋sta Hung. Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 25. 鈥 10) ibid. II. 126. 138. 鈥 U) Ibid. HI. 31. 42. 鈥 12) Ibid. IV. 24. 29. 鈥 13) Ibid. IV. 91. 鈥 14) Schwandtner, Script, rer. Hung. I. 84. 94. 鈥 15) Ibid. I. 353. 鈥 16) Florianus, Hist. Hung. font. dom. III. 224. 鈥 17) Wagilewicz, Geneal. 21. 22; Koepke-Dummler, Jahrb. Otto I. 495; Zeissberg, Miseco I. 114 i n.; Karacsonyi Druga ga艂膮藕 Arpad贸w (tytu艂 w臋gierski,, por. Jahresb. f. Geschichtswiss. XIII. III. 229. 鈥 18) Lelewel. Polska wiek. 艣red. II. 145 uw. 41; Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 346; Lewicki, Mieszko II. w Rozpr. Ak. Om. Wydz. fil.-hist. V. 99; Szklay, Gesch. Ung. I. 48 uw. 1; Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 79. 鈥 19) Wattenbach, Mon. Germ. SS. XI. 31. uw. 29; Huber, Gesch; Oest. I. 145; Kaindl, Beitrage z. alter, ungar. Gesch. 5. 11. 12. 43. 鈥 20) Rosner, Kron. w臋g.-pol. Rocznik filarecki I. 61. in. 鈥 21) Chro艅. 241.
    30
    ADELAJDA BIA艁A KNEGINI.
    I. <>.
    powy偶ej, omawiaj膮c pokrewie艅stwo Prokuja z rodem Piast贸w (i. 5). Opowiedziawszy tedy, w jakim stosunku
    zostawa艂 Stefan do swego wuja Prokuja, dodaje Thietmar: Hidus (Stefana) pater erat Demux nomine______ Qui
    cum christianus efficeretur, ad corroborandam hanc Jidem contra reluctantes subditos sevit et antiquum facinus zelo Dei exestuans abluit鈥 Uxor autem eius BeJeknegini, id est pulchra domina Sclavonice dicta, supra modum bibebat et in equo more militis iter agens quendam virum iracundie nimio fervore occidit. Ze pod Dewiuxem rozumie膰 nale偶y Gejz臋, zaznaczyli艣my ju偶 powy偶ej [I. 5). Zwa偶ywszy, 偶e s艂owia艅ski przydomek Bia艂a Knegini, nadany 偶onie Gejzy, m贸g艂 powsta膰 tylko w takim razie, je偶eli przyjmiemy, 偶e ta 偶ona by艂a s艂owia艅skiego pochodzenia, a nie m贸g艂by mie膰 偶adnego sensu jako przydomek w臋gierskiej ksi臋偶niczki Sarolty, zarazem za艣 uwzgl臋dniwszy okoliczno艣膰, 偶e imi臋 Prokuj, kt贸re nosi wuj Stefana, jest r贸wnie偶 s艂owia艅skie, musimy z owego ust臋pu Tbielmara wyprowadzi膰 wniosek, 偶e Gejza miaj jak膮艣 偶on臋 S艂owiank臋, 偶e zatem przekaz 藕r贸de艂 w臋gierskich, jakoby 偶on膮 jego by艂a tylko Sarolta, jest b艂臋dny1). Przez to za艣 wiadomo艣膰 przechowana w Kron. w臋g.-pol nabiera znamion wiarogodno艣c-i, albowiem ona jedna tylko (a za ni膮 p贸藕niejsze 藕r贸d艂a polskie) podaje fakt zgodny w zupe艂no艣ci z t膮 konkluzy膮, opart膮 na wsp贸艂czesnym dziejopisarzu. Kronika ta przechowa艂a wi臋c w tem miejscu tradycy膮 prawdziw膮, jak zreszt膮 i co do niekt贸rych innych zdarze艅 podaje ona j膮 w formie czystszej, ani偶eli inne 藕r贸d艂a w臋gierskie2). W ten spos贸b oceniaj膮c warto艣膰 niniejszej wzmianki Kroniki, mo偶emy tak偶e i przekazane w niej imi臋 Adelajda (Atlejta) przyj膮膰 jako rzeczywiste, nie ma bowiem powodu przypuszcza膰, dlaczegoby autor, podaj膮c sam fakt prawdziwy, mia艂 si臋 ucieka膰 do zmy艣lenia imienia, gdyby si臋 o niem nie by艂 dowiedzia艂 z tradycyi. Czy siostra Mieszka przybra艂a to imi臋 na chrzcie r. 965, jak kombinuje .D艂ugosz3), czy te偶 przy innej sposobno艣ci, pr贸偶no docieka膰; tyle pewna, 偶e si臋 to nie sta艂o przed wprowadzeniem chrze艣cija艅stwa, gdy偶 imi臋 to wskazuje niew膮tpliwie na wp艂yw Zachodu. Jakie by艂o w艂a艣ciwe, rodzime imi臋 Adelajdy, niewiadomo. Wracaj膮c do Kroniki w臋g.-pol., zaznaczamy jeszcze, 偶e nie mo偶na bynajmniej twierdzi膰, jakoby wszystkie przez ni膮 przekazane szczeg贸艂y zas艂ugiwa艂y na wiar臋: i tak wzmianka, 偶e Adelajda wzi臋t膮 zosta艂a z Krakowa, jest niew膮tpliwie kombinacy膮 autora, w kt贸rego czasach Krak贸w mia艂 ju偶 znaczenie g艂贸wnego miasta w Polsce, podanie za艣 o przymiotach osobistych Adelajdy, w ra偶膮cej sprzeczno艣ci zostaj膮ce z charakterystyk膮 Thietmara, jest fantazyjnym dodatkiem autora Kroniki, tak pospolitym w dziejopisarstwie 贸wczesnem. Nie ma jednak najmniejszego powodu, dla tych ubocznych okoliczno艣ci podawa膰 w w膮tpliwo艣膰 wiarogodno艣ci jej co do faktu g艂贸wnego4).
    呕e Thietmar nie wspomina wcale, jakoby owa Bia艂a Knegini by艂a siostr膮 Mieszka, w tem r贸wnie偶 nie mo偶na upatrywa膰 dowodu przeciw powy偶szemu wnioskowi, albowiem, jak wskazali艣my poprzednio (7. 5), nie zajmuje on si臋 nigdzie z umys艂u wyliczaniem rodze艅stwa Mieszkowego, i by膰 mo偶e, i偶 podobnie jak co do Prokuja, tak te偶 i co do Adelajdy nie wiedzia艂, w jakim stosunku pokrewie艅stwa zostaj膮 do Mieszka.
    Stwierdziwszy w ten spos贸b fakt po艣lubienia Adelajdy przez Gejz臋, rozpatrzy膰 musimy jeszcze przekaz 藕r贸de艂 w臋gierskich, dotycz膮cy ma艂偶e艅stwa jego z Sarolta, c贸rk膮 Gyuli. Mniemam 偶e i ten przekaz zas艂uguje na zupe艂n膮 wiar臋, dow贸d za艣 na to upatruj臋 w zapisce Rocz. Hildesh. z r. 1003 5): Stephanus rex Ungaricus super ar unculum suum regem Iulum cum exercitu venit. Ow rex lulus jest to Gyula m艂odszy, synowiec Gyuli starszego, ojca Sarolty, a przeto brat stryjeczny Sarolty samej. Wsp贸艂czesna zapiska Rocz. Hildesh wykazuje tedy niew膮tpliwie stosunek powinowactwa Stefana z Gyula m艂odszym, przez co wiadomo艣膰 o po艣lubieniu c贸rki Gyuli starszego przez Gejz臋 zostaje stwierdzon膮; nie ma bowiem 艣ladu, i偶by pomi臋dzy rodem Gyuli a Stefana zawi膮zany zosta艂 stosunek powinowactwa przez jak膮 inn膮 osob臋. Wujem Stefana nazywaj膮 te偶 Gyul臋 m艂odszego 藕r贸d艂a w臋gierskie, jak Keza 6), Chro艅. piet. Vind.7), Ghron. Dubnic.8), Chro艅. Monac.9) i Ghron. Poson.10).
    I) Por. Zeissnerg, Mis臋 co-i. 116 uw. 2. Kaindl Beitrage z. alter -nagar. Gesch. 14 uw. 32 przyjmuje, 偶e Beleknegmi jest przydomkiem Sarolty 鈥 na jakiej podstawie? 鈥 2) Rosner, Kron. w臋g.-pol. 84. 鈥 3) Hist. Pol. I. 116. 鈥 4) Jak to czyni Rosner, ibid. 87, tak偶e Kaindl, Beitrage z. alter, ungar. Gesch. 43 i n.鈥-5) Mon. Germ. SS. 111. 92.鈥4) Florianus, Hist. Hung. font. dom II. 77. 鈥 7) Ibid. II. 140. 鈥 8; Ibid. Ili. 41. 鈥 禄) Ibid. III. 224. 鈥 K>) Ibid. IV. 29.
    ADELAJDA BIA艁A KNEGINI.
    31
    I. 6.
    Z powy偶szego rozbioru wynika tedy, 偶e Gejza mia艂 dwie 偶ony, Sarolt臋 i Adelajd臋 x). Wyniku tego nie uznaj膮 historycy niemieccy1 2), twierdz膮c, wbrew wyra藕nej wskaz贸wce Thietmara, 偶e Gejza nie po艣lubi艂 wcale S艂owianki i 偶e 偶onaty by艂 z sam膮 tylko w臋gierk膮 Sarolt膮. Rozpatrzmy tedy inne jeszcze wskaz贸wki 藕r贸d艂owe, a偶eby na pytanie to wyczerpuj膮c膮 da膰 odpowied藕.
    Kron. w臋g.-pol.3), podawszy wiadomo艣膰 o ma艂偶e艅stwie Gejzy z Adelajd膮 Ziemomys艂贸wn膮, tak si臋 wyra偶a o jej dzia艂alno艣ci: Hec autem cepit virum suum ad Christum convertere et fidem catholicam tenere et
    a cultura idolorum recedere 鈥︹︹.. Christum fecit cognoscere et ipsum verum Deum credere鈥︹︹redidit ipse
    (Iesse) cum familiaribus suis et baptizatus est in nomine Iesu Christi. Jest to 艣wiadectwo powa偶ne, jakkolwiek bowiem zawarte w 藕r贸dle co do informacyj ba艂amutnem, to jednak w ca艂em dziejopisarstwie w臋gierskiem niemal najstarszem, starszem od innych kronik w臋gierskich we w艂a艣ciwem tego s艂owa znaczeniu. Nie mo偶na go tedy pomija膰 milczeniem, zw艂aszcza i偶 przekaz Kron. w臋g.-pol. znajduje w tym szczeg贸le potwierdzenie w innem, niezale藕nem od niej, a wypadkom, o kt贸re tu chodzi, wsp贸艂ezesnem 藕r贸dle. W Brunona 呕ywocie 艣w. Wojciecha 4) podan膮 jest wiadomo艣膰 o poselstwie wys艂anem przez 艣w. Wojciecha do W臋gier: poselstwo to skiero-wanem by艂o 禄do ksi臋cia w臋gierskiego, a raczej do jego 偶ony, kt贸ra w r臋ku swem ca艂e panowanie dzier偶y艂a, m臋偶em i wszystkiemu jego sprawami rz膮dzi艂a, za kt贸rej spraw膮 zacz臋艂o si臋 chrze艣cija艅stwo na W臋grzech芦 {miserat his diebus ad Ungrorum seniorem magnum, immo ad urorem eius, que totum regnum manu tenuit, virum, et que erant viri ipsa regebat, qua duce er at christianitas cep ta). Bruno nie podaje ani imienia ksi臋cia w臋gierskiego ani jego 偶ony uwagi jednak godn膮 jest rzecz膮, 偶e charakterystyka ksi臋偶ny w臋gierskiej, jak膮 nakre艣li艂, odpowiada tak dobrze charakterystyce Bia艂ej Knegini Adelajdy, jak膮 poda艂 Thietmar5), Pomijaj膮c jednak i ten argument, trzeba powiedzie膰, 偶e ksi膮偶臋 w臋gierski, o kt贸rym na tern miejscu mowa, nie mo偶e. by膰 kto inny, jak tylko Gejza, gdy偶 Wojciech przed nim nie m贸g艂 mie膰 偶adnych stosunk贸w z W臋grami, a zmar艂 ju偶 w drugim roku panowania jego syna Stefana (23 kwietnia 997), zaj臋ty w ostatnich czasach inne-mi, nie w臋gierskiemi sprawami6). Mamy zatem znowu stwierdzon膮 wiadomo艣膰, i to przekazem wsp贸艂czesnym, 偶e chrze艣cija艅stwo w W臋grzech rozszerzy艂o si臋 za spraw膮 偶ony Gejzy.
    Czy zas艂ug臋 schrystyanizowania W臋gier mo偶na przypisa膰 Sarolcie? 殴r贸d艂a w臋gierskie7), m贸wi膮c o wyprawie kr贸la Stefana na Gyul臋 m艂odszego r. 1003 (1002), taki podk艂adaj膮 jej motyw: Hoc autem ideo fecit, quia sepissime ammonitus (Gyula) a beato rege Stephano nec ad fidem Christi con versus nec ab inferenda Hungaris iniuria conquievit. Nie mo偶na ust臋pu powy偶szego t艂贸maczy膰 w tem znaczeniu, jakoby r贸d Gyuli jeszcze w r. 1003 by艂 poga艅ski, a zatem i Sarolta wychodz膮c za Gejz臋 pogank膮; sk膮din膮d bowiem wiadomo8), 偶e ju偶 Gyula starszy, ojciec Sarolty, przyj膮艂 by艂 chrzest w Konstantynopolu, oczywi艣cie wed艂ug wschodniego obrz膮dku. Niebawem te偶 po tem zdarzeniu przedsi臋bierze w pa艅stwie Gyuli prac臋 misyonarsk膮 biskup wschodni Hiero-teus, a polityka Gyul贸w szuka oparcia w Bizancyum, i idzie r臋ka w r臋k臋 z polityk膮 tamtejszych cesarz贸w 9). Podniesiona przez Stefana sprawa nawr贸cenia Gyuli m艂odszego do wiary Chrystusa w r. 1003, dotyczy艂a zatem tylko zmiany wyznania wschodniego na zachodnie, rzymsko-katolickie. Ale oczywisty st膮d wniosek, 偶e Sarolta wyszed艂szy za Gejz臋, by艂aby w takim razie sta艂a si臋 propagatork膮 wyznania wschodniego, a zwi膮zek Gejzy z rodem Gyul贸w, je艣liby mia艂 mie膰 jakie艣 polityczne znaczenie, by艂by wywo艂a艂 ci膮偶enie ku Bizancyum. Zgo艂a inne fakta stwierdzaj膮 przekazane w 藕r贸d艂ach wiadomo艣ci wsp贸艂czesne. Najdawniejszy 艣lad propagandy chrze艣cija艅skiej w pa艅stwie Gejzy zawiera nieznany ju偶 dzi艣 w pierwotnym kszta艂cie 呕ywot 艣w. Wolfganga 10), z kt贸rego wynika, 偶e w r. 972 ten偶e Wolfgang, jako mnich pod贸wczas z Einsiedeln, ochrzci艂 Gejz臋 i nar贸d w臋gierski (regem gentemgue Ungariorum ad sacrum fidem convertisse necnon baptizasse) u). Pod r. 973 dowiadujemy
    1) Nie jest to zatem niekrytyczne 艂膮czenie dwu sprzecznych przekaz贸w, za co uwa偶a je Z eissberg, Miseco 1. 116, uw. 2 i Kaindl, Beitr. z. alter, ungar. Gesch. 45. 鈥 2) Por. str. 29 uw. 19. 鈥 3) Mon. Pol. I. 498. 499. 鈥 4) Ibid. I. 211. 鈥
    5) Na co trafnie zwr贸ci艂 ju偶 uwag臋 Zeissberg, Miseco I. 117. 鈥 6) Ze poselstwo 艣w. Wojciecha skierowane by艂o do Gejzy, przyjmuj膮 zreszt膮 wszyscy historycy, n. p. Szalay, Gesch. Ung. I. 50 uw.; Kaindl, Beitr. z. alter, ungar. Gesch. 68. uw. 8 i inni. 鈥 7) Przytoczone na str. 30 uw. 6鈥10. 鈥 8) Huber, Gesch. Oesterr. 1.143; Kaindl, Beitr. z. alter, ungar. Gesch. 2. 鈥
    2) Kaindl, Beitr. z. alter, ungar. Gesch. 4. 5. 鈥 1掳) Mon. Germ. SS. IV. 525. 鈥 11) Ze wiadomo艣ci podane w p贸藕niejszych
    redakcyach tego 偶ywota, zaprzeczaj膮ce powy偶szemu faktowi, s膮 nieprawdziwe, wykaza艂 trafnie Kaindl, Beitrage z. alter, ungar.
    Gesch. 54 i n. Tam偶e 59 i n. zbicie twierdzenia p贸藕niejszych 藕r贸de艂, przypisuj膮cych zas艂ug臋 ochrzczenia Gejzy Brunonowi
    i 艣w. Wojciechowi.
    32
    ADELAJDA BIA艁A KNEGINI.
    I. 6.
    si臋 z listu Ottona I do Pilgrima biskupa passawskiego l), 偶e ten偶e wys艂a艂 biskupa Brunona do Gejzy celem przeprowadzenia dzie艂a nawr贸cenia. W r. 974 Pilgrim passawski w li艣cie do papie偶a Benedykta VII2) donosi, 偶e na pro艣b臋 narodu w臋gierskiego (a qua ergo prefata Ungarorum gente multis precibus ipse invitabar venire) podj膮艂 dzie艂o nawr贸cenia go na wiar臋 chrze艣cija艅sk膮 i w kr贸tkim czasie kilka tysi臋cy ludzi ochrzci艂. Ze przez ow膮 ^pro艣b臋 narodu w臋gierskiego * rozumie膰 nale偶y przedewszystkiem interwency膮 samej rodziny ksi膮偶臋cej, t艂贸maczy膰 nie potrzeba. Ju偶 wi臋c najpierwsze 艣lady szerzenia si臋 chrze艣cija艅stwa w W臋grzech wskazuj膮, 偶e nowa religia przychodzi艂a tam z zachodu, i wiadomo te偶, 偶e zachodnie, rzymsko-katolickie wyznanie od razu si臋 tam ustali艂o; o propagandzie obrz膮dku wschodniego nie znajdujemy 艣ladu. R贸wnocze艣nie za艣 nast臋puje tak偶e polityczne zbli偶enie si臋 Gejzy do Zachodu; Rocz. Hildesh.3) stwierdza, 偶e ju偶 r. 973 pos艂owie ksi臋cia w臋gierskiego przybyli do Ottona I na wielki zjazd do Kwedlinburga. Powy偶sze fakta, a przedewszystkiem owo rozszerzenie chrze艣cija艅stwa id膮ce z zachodu, trudno pogodzi膰 z przypuszczeniem o ma艂偶e艅stwie Gejzy z sam膮 tylko Sarolt膮, je偶eli zw艂aszcza uwzgl臋dnimy przytoczone poprzednio wskaz贸wki 藕r贸d艂owe, 偶e g艂贸wn膮 inicyatork膮 owej propagandy by艂a 偶ona Gejzy. Historycy, nie uznaj膮cy ma艂偶e艅stwa jego z Adelajd膮, sprowadzaj膮 te偶 znaczenie owych wskaz贸wek do bardzo podrz臋dnych rozmiar贸w; zdaniem ich sam Gejza, uwzgl臋dniaj膮c po艂o偶enie polityczne swojego pa艅stwa, widzia艂 si臋 zmuszonym oprze膰 o zach贸d, i on to sam zainaugurowa艂 nawr贸cenie W臋gier w obrz膮dku zachodnim; wsp贸艂dzia艂anie jego 偶ony nie mia艂o wybitnego znaczenia, i dla tego to W臋gry mog艂y przyj膮膰 chrze艣cija艅stwo z Zachodu, cho膰 ksi臋偶na wychowa艂a si臋 i wzros艂a w obrz膮dku wschodnim. Poparcie tego zdania mniemaj膮 znachodzi膰 w 呕ywotach 艣w. Stefana, kt贸re nawr贸cenie Gejzy przypisuj膮 nie jego 偶onie, ale boskiemu zrz膮dzeniu4). Wyw贸d ten utyka na ka偶dym kroku. Gdyby nawet 呕ywoty 艣w. Stefana by艂y 藕r贸d艂ami wsp贸艂czesnemi wypadkom, o kt贸re tu chodzi, milczenie o zas艂ugach 偶ony Gejzy oko艂o rozszerzenia chrze艣cija艅stwa nie dowodzi艂oby niczego, albowiem dzieje W臋gier za Gejzy s膮 tam dotkni臋te tylko mimochodem, a ca艂a uwaga zwr贸con膮 na g艂贸wnego bohatera opowie艣ci, 艣w. Stefana. Wiadomo jednak, 偶e 呕ywoty te s膮 produktami literackimi p贸藕niejszymi, z ko艅ca XI i pierwszej po艂owy XII wieku5), a zatem do艣膰 ju偶 oddalonymi od czas贸w, o kt贸rych m贸wimy, a偶eby z milczenia ich wysnuwa膰 tak daleko id膮ce wnioski. Nadmieni膰 jeszcze trzeba, 偶e najstarszy 呕ywot 艣w. Stefana (t. z. Legenda minor)6) o nawr贸ceniu Gejzy ma tylko kr贸tk膮 wzmiank臋: illustrante Spiritus sancti gloria vite et vie lumen agnovit, wyra偶enie tak og贸lnikowe, 偶e wcale nie wy艂膮cza udzia艂u 偶ony w tej sprawie, o cudzie za艣, kt贸ry si臋 przytem mia艂 sta膰, nie ma tu wcale mowy; znaj膮 go dopiero p贸藕niejsze redakcye 呕ywotu, t. z. Legenda maior7) i 呕ywot Hart-wika 8), przydaj膮c do tego wiadomo艣膰 wierutnie b艂臋dn膮 o ochrzczeniu Gejzy przez 艣w. Wojciecha 9), kt贸ry to szczeg贸艂 ju偶 sam wystarcza do ocenienia wiarogodno艣ci informacyj co do Gejzy i jego czas贸w, podanych w owych p贸藕niejszych redakcyach 呕ywotu 艣w. Stefana. Wnioski wyprowadzone z 呕ywot贸w nie maj膮 zatem dostatecznej naukowej podstawy, a zbijanie niemi wsp贸艂czesnej wiadomo艣ci Brunona jest nieuzasadnionem. 呕e Gejza sam m贸g艂 odczu膰 potrzeb臋 zbli偶enia si臋 do Zachodu, bez interweneyi 偶ony, przyznaj臋 ch臋tnie, wszelako nie obala to w niczem wywod贸w poprzednich o jej wybitnej dzia艂alno艣ci w sprawie rozszerzenia chrze艣cija艅stwa; podobnie u Mieszka 1 wypadki z r. 963 wskaza艂y na konieczno艣膰 zbli偶enia si臋 do Zachodu, a jednak zas艂uga Dubrawki oko艂o nawr贸cenia m臋偶a jest niezaprzeczon膮 (7. 2). B膮d藕 co b膮d藕, je偶eli nawet sam Gejza zainaugurowa艂 nowy zwrot w polityce w臋gierskiej, jest faktem niew膮tpliwym, 偶e 偶ona jego by艂a gorliw膮 propagatork膮 nowej wiary; ten prozelityzm religijny wobec obrz膮dku zachodniego by艂by zgo艂a nie do wyt艂贸-maczenia u Sarolty, wychowanej w wierze wschodniej 10), a staje si臋 dopiero zupe艂nie zrozumia艂ym, je偶eli go-odniesiemy do Adelajdy, siostry Mieszka.
    Nie mo偶emy przemilcze膰 jeszcze jednego szczeg贸艂u, rzucaj膮cego na spraw臋 powy偶sz膮 charakterystyczne 艣wiat艂o. W pierwszych dziesi膮tkach lat istnienia chrze艣cija艅stwa w W臋grzech spotykamy tam偶e kilku mnich贸w, przyby艂ych z Polski, i na odwr贸t innych, kt贸rzy do Polski wyruszaj膮 z W臋gier. Jest rzecz膮 mo偶liw膮, 偶e Astryk
    1) Fejer, Cod. dipl. Hung. I. 257. 鈥 2) En ditcher, Rerum Hung. mon. Arpad. 131. 鈥 3) Mon. Germ. SS. III. 62. 鈥
    4) Tak Kain dl. Beitrage z alter, ungar. Gesch. 11. 12. 39. 40. 鈥 5) Wattenbach, Deutschl. Geschischtsq. II. 146. 鈥
    6) FI orianus, Hist. Hung. font. dom. L 2. 鈥 7) Ibid. I. 13. 鈥 8) Ibid. I. 36. 鈥 9) p0r. str. poprz. uw. 11. 鈥 10) Jak.
    przyznaj膮 zreszt膮 sami historycy, broni膮cy zdania przeciwnego. Por. Kain dl, Beitrage z. alter, ungar. Gesch. 12. 40.
    ADELAJDA BIA艁A KNEGINl.
    33
  33. 6.
    opat w Pecsvaradzie przyby艂 tam偶e z Mi臋dzyrzecza, a pewn膮, 偶e Zoerard i jego towarzysz Bonifacy, mnisi w臋gierscy, przebywali poprzednio w Polsce; na odwr贸t, nowicyusz Antoni udaje si臋 z W臋gier do Polski艂). Jak na owe czasy, bardzo sk膮pe w podobne wiadomo艣ci, cztery tego rodzaju przyk艂ady s膮 wymownem 艣wiadectwem bardzo 偶ywych stosunk贸w mi臋dzy Polsk膮 a W臋grami na polu ko艣oielnem, a dadz膮 si臋 one naj艂atwiej wyt艂omaczy膰 przypuszczeniem, 偶e w samym procesie schrystyanizowania W臋gier Polska przez po艣rednictwo jednej z swoich ksi臋偶niczek wybitny wzi臋艂a udzia艂.
    Nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e Gejza pr贸cz Sarolty mia艂 nadto za 偶on臋 Adelajd臋, siostr臋 Mieszka I; zaczer艅 nasuwa si臋 pytanie, jakie jest obu tych 偶on nast臋pstwo po sobie? Autorowie, kt贸rzy owo podw贸jne ma艂偶e艅stwo uznaj膮, twierdz膮 wprawdzie bez wyj膮tku, jak mniemam s艂usznie, 偶e pierwsz膮 偶on膮 by艂a Sarolta, a drug膮 Adelajda, nie przeprowadzaj膮 jednak nigdzie, o ile mi wiadomo, dowodu na to. Dow贸d znajduje si臋 w przytoczonej ju偶 poprzednio wiadomo艣ci Brunona 呕ywotu 艣w. Wojciecha 2) o poselstwie wys艂anem przez tego偶 biskupa do ksi臋cia w臋gierskiego, 鈥瀉 raczej do jego 偶ony, kt贸ra ster rz膮d贸w dzier偶y艂a w.swem r臋ku鈥. Wykazali艣my poprzednio, ze wzgl臋du na przytoczon膮 w 呕ywocie charakterystyk臋, 偶e ow膮 偶on膮 by艂a Adelajda, nie Sarolta; gdy za艣 wspomniane poselstwo 艣w. Wojciecha przypada na ostatnie lata 偶ycia Gejzy3), przeto przyj膮膰 trzeba, 偶e Adelajda by艂a jego drug膮 偶on膮; ma艂o bowiem jest prawdopodobn膮 rzecz膮; i偶by Gejza na staro艣膰 po (ewentualnej) 艣mierci Adelajdy 偶eni艂 si臋 z Sarolta.
    O dacie za艣lubin Adelajdy pewnych wiadomo艣ci nie mamy; podany przez D艂ugosza4) rok 968, nie oparty na 偶adnem 藕r贸dle wcze艣niejszem, jest widoczn膮 kombinacy膮, wysnut膮 z przyj臋tej przeze艅 na podstawie niekt贸rych 藕r贸de艂 daty urodzin 艣w. Stefana 969 r. Zapewne tylko przez omy艂k臋 podaje LelewelB) dat臋 艣lubu 986 zamiast D艂ugoszowej 968. Historycy w臋gierscy 6) przypuszczaj膮, 偶e 艣lub (lub zar臋czyny) odby艂y si臋 na Wielkanoc r. 973, opieraj膮c si臋 na zapisce Rocz. Hildesh.7), skombinowej z wiadomo艣ci膮 Thietmara8), z kt贸rych to wzmianek wynika, 偶e w czasie tym na dworze Ottona I w Kwedlinburgu pojawili si臋, po艣r贸d innych ksi膮偶膮t i poselstw ksi膮偶臋cych, Mieszko I i pos艂owie ksi臋cia w臋gierskiego, Wszelako fakt r贸wnoczesnej obecno艣ci brata Adelajdy i poselstwa Gejzy na dworze cesarskim nie dowodzi sam przez si臋 zawarcia ma艂偶e艅stwa lub uk艂ad贸w o ma艂偶e艅stwo, kt贸re mog艂y przyj艣膰 do skutku w innym czasie. Z rozwa偶onych poprzednio wiadomo艣ci o dzia艂alno艣ci Adelajdy w kierunku schrystyanizowania W臋gier mo偶emy wnioskowa膰, 偶e w chwili, w kt贸rej propaganda chrze艣cija艅ska na W臋grzech da si臋 stwierdzi膰 艣wiadectwami historycznemi, mo偶na te偶 przyj膮膰 ma艂偶e艅stwo Gejzy z Adelajd膮 jako fakt dokonany. A gdy pierwsza znana nam misya chrze艣cija艅ska Wolfganga, a zarazem chrzest Gejzy, przypadaj膮 na rok 972, przeto ma艂偶e艅stwo w czasie tym uwa偶a膰 trzeba jako ju偶 istniej膮ce.
    Przez ustalenie powy偶szej daty rozwi膮zuje si臋 te偶 samo przez si臋 pytanie, kto by艂 matk膮 Stefana Wielkiego. Z trzech rozmaitych dat jego urodzin, jakie w 藕r贸d艂ach si臋 przechowa艂y, t. j. r. 967, 969 i 975 mo偶liw膮 jest tylko data ostatnia, jak wykaza艂y najnowsze badania historyk贸w w臋gierskich9). W 呕ywotach 艣w. Stefana wszystkich trzech redakcyj, nie wyjmuj膮c i najstarszej, po艣wiadczono te偶 wyra藕nie10), 偶e Stefan w chwili obj臋cia rz膮d贸w po ojcu (995 r.) by艂 puer, iuvenis, adolescens; on sam wreszcie w dyplomacie n), wspominaj膮cym o rokoszu weszprymskim, kt贸ry st艂umi艂 w pocz膮tkach swego panowania, powiada, 偶e si臋 to sta艂o in puericia mea. Z tych wzgl臋d贸w nale偶y te偶 w istocie wybra膰 najp贸藕niejsz膮 z przytoczonych poprzednio dat urodzin Stefana, t. j. rok 975. Gdy za艣 Adelajda ju偶 co najmniej na trzy lata przedtem po艣wiadczon膮 jest jako 偶ona Gejzy, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e tylko ona, a nie Sarolta, by艂a matk膮 Stefana. Wujem (iavunculus) Stefana nazywa Thietmar Prokuja, a Rocz. Hildesh. Gyul臋 m艂odszego (/. 5); pierwsze okre艣lenie jest 艣cis艂em, drugie ma znaczenie dalsze; Prokuj by艂 bowiem bratem matki Stefana, a Gyula tylko stryjecznym bratem pierwszej 偶ony Gejzy. Ale nie ma w tern dowodu przeciw macierzy艅stwu Adelajdy; gdyby艣my bowiem 1
    1) Kaindl, Beitr. z. alter, ungar. Gesch. 21. 23. 鈥 2) Mon. Pol. I. 211. 鈥 3) p0r. Szalay, Gesch. Ung. I. 50 uw.; Kaindl, Beitrage z. alter, ungar. Gesch. 68 uw. 8. 鈥 4) Hist. Pol. I. 121. 鈥 5) p0l. wiek. 艣red. II. 145 uw. — 6) Szalay, Gesch. Ung. I. 49; Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 79. 鈥 7) Mon. Germ. SS. III. 62. 鈥 8) Chro艅. 38. 鈥 9) Floria-nus, Disquisitio de anno natali et annis regiminis S. Stephani regis, w tego偶 Hist. Hung. font. dom. IV. 291 in. 鈥 10) Fl0-rianus, ibid. I. 6. 15. 44. 鈥 11) Fej艣r, Cod. dipt Hung. I. 280.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    5
    34
    ADELAJDA BIA艁A KNEGINI (m. GEJZA); ODY LEN; PRZYBYW脫J.
    I. 6. 6 a.
    przyj臋li, 偶e Sarolta urodzi艂a Stefana, natenczas musieliby艣my znowu okre艣leniu Thietmara przyzna膰 znaczenie nie艣cis艂e; a nie ma powodu, dla kt贸regoby Rocznikowi Hildesh. mia艂o by膰 pod tym wzgl臋dem dane pierwsze艅stwo przed Thietmarem.
    O dacie 艣mierci Adelajdy r贸wnie偶 nie ma pewnych wiadomo艣ci. Stosunkowo p贸藕ne kroniki w臋gier skie, jak Chro艅. piet. Vind.J) i Chro艅. Dubn.2) podaj膮, 偶e Gej za umieraj膮c zostawi艂 wdow臋. Zmar艂a tedy Adelajda po roku 995.
    Gejza.
    Zwany tak偶e Deuca i Jesse, syn Toksuna, ksi膮偶臋 w臋gierski. Historycy w臋gierscy3) przyjmuj膮, 偶e si臋 urodzi艂 oko艂o r. 950, na co jednak nie ma dowodu w 藕r贸d艂ach. Chrzest przyj膮艂 r. 972 4). Umar艂 r. 995 5).
    6a. [Odylen i Przybyw贸j].
    Na podstawie wzmianki Thietmara6): Bolizlams (Chrobry) noverca et fratribus expulsa excecatisque familiaribus suis Odilieno atque Pribuvoio 鈥. przyjmuj膮 niekt贸rzy historycy7), 偶e Odylen i Przybyw贸j byli krewnymi (nieoznaczonego bli偶ej stopnia) Boles艂awa Chr. Hipoteza ta jest co najmniej w膮tpliw膮. Thietmar u偶ywa wyrazu familiaris w rozmaitych znaczeniach: najcz臋艣ciej oznacza on osob臋 z kim艣 za偶y艂膮, zaufan膮 8), czasem orszak, dru偶yn臋, druha9), raz jeden tylko krewnego10), i znowu raz jeden, gdzie w膮tpliw膮 jest rzecz膮, czy familiaris znaczy krewnego, czy s艂u偶ebnika n). Podobnie偶 wyraz familiaritas ma u Thietmara znaczenie za偶y艂o艣ci, stosunku przyjaznego, obcowania12); gdzieniegdzie jest nawet owa za偶y艂o艣膰 wyra藕nie przeciwstawiona i odr贸偶niona od stosunku pokrewie艅stwa 13). Na oznaczenie krewnego w og贸le, tam, gdzie nie staje wyrazu technicznego (n. p. pater, frater, patruus, avunculus i t. p.) zwyk艂 Thietmar u偶ywa膰 s艂贸w: agnatus u); consan-guineus 15), lub najcz臋艣ciej nepos 1(i). Z tego zestawienia w艂a艣ciwo艣ci terminologicznych Thietmara wynika, 偶e, jakkolwiek nie mo偶na kategorycznie twierdzi膰, jakoby w powy偶szym ust臋pie familiaris nie m贸g艂 oznacza膰 krewnego, to jednak nie ma bynajmniej konieczno艣ci przyjmowa膰 takiej interpretacyi; owszem, je艣li uwzgl臋dnimy zwyk艂y spos贸b wyra偶ania si臋 Thietmara, przypuszczeniu o jakiemkolwiek pokrewie艅stwie Odylena i Przyby-woja wypadnie zaprzeczy膰. Przyjmuj膮c za艣 hipotez臋 przeciwn膮, t. j. i偶 wyraz familiaris oznacza w tem miejscu wyj膮tkowo krewniaka, mieliby艣my dwa tylko alternatywne przypuszczenia do zapisania, t. j. 偶e albo Odylen i Przybyw贸j byli synami Ziemomys艂a, albo te偶, 偶e pochodzili z jakiego艣 bli偶ej nam nieznanego pnia Piast贸w, spokrewnionego ju偶 z samym Ziemomys艂em w linii bocznej (n. p. od brata Ziemomys艂a); 偶adn膮 miar膮 za艣 nie mogliby艣my przyj膮膰, i偶 byli dzie膰mi Mieszka I, albowiem Thietmar dzieci te wyra藕nie im przeciwstawia (Bolizlavus noverca et fra tribus expulsa excecatisque f amiliaribus suis O. et P.). Przypomnie膰 z kolei musimy, 偶e Odylen jest imieniem zachodniem (Odilo)\ poniewa偶 za艣 w pierwszej generacyi Piast贸w historycznych (synowie Ziemomys艂a) 偶aden m臋ski potomek imion takich nie przybiera, owszem wszyscy u偶ywaj膮 tylko imion s艂owia艅skich (Mieszko, Gzcibor, Prokuj) i tylko pod temi imionami wspominam s膮 u historyk贸w obcych, przeto i z tego wzgl臋du trudno przypu艣ci膰, i偶by mogli by膰 bra膰mi Mieszka I. Tem mniej by艂oby uzasadnionem mniemanie, i偶by pochodzi膰 mogli od brata Ziemomys艂a lub jakiego艣 dalszego jeszcze przodka, w tym bowiem razie przybranie zachodniego imienia przez Odylena by艂oby niemo偶liwem. Wszystko przemawia tedy przeciwko przyj臋ciu jakiegokolwiek pokrewie艅stwa ich z rodem Piast贸w. Prawdopodobnie byli to powiernicy Boles艂awa, kt贸rych kaza艂 o艣lepi膰 z powodu, 偶e w chwili katastrofy, t. j. wygnania macochy braci stali po stronie przeciwnej. Imi臋 Odilo, w tej samej niemal formie, w jakiej j膮 nam przekaza艂 Thietmar, 1
    1) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 139. 鈥 2) Ibid. III. 43. 鈥 3) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 78; Szalay, Geseh. Ung. I. 48. 鈥 4) Kaindl, Beitrage z. alter, ungar. Gesch. 13. 鈥 5) Dummler, Pilgrim v. Passau 183; Huber, Gesch. Oesterr. I. 147. 鈥 6) Chron. 96. 鈥 7) Roepell, Gesch. Pol. 106; Zeissberg, Miseco I. 119. 鈥 8) Chron. 68. 129. 151. 154.
      1. 鈥 9) Ibid. 91. 124. 125. 198. 鈥 10) Ibid. 212. 鈥 H) Ibid. 215. 鈥 12) Ibid. 115. 164. 172. 188. 209. 240. 245. 鈥 13) Ibid. 188. 240. 245. 鈥 14) Ibid. 164. 鈥 15) Ibid. 184. 245. 鈥 16) Ibid. 109. 117. 123. 125. 156. 162. 163.
                1. 258.
                  I. 6 a, 7.
                  O DYL EN; PRZYBYW脫J-, N. N.
                  35
                  t. j. w formie Odolen, jest bardzo pospolitem w Czechach1); w p贸藕niejszej Polsce pr贸cz szcz膮tka tego imienia w nazwie Odolan贸w, tudzie偶 nielicznych wzmianek o Odolanach, n. p. w (podrobionych) dyplomatach z r. 1065 i 1145 * 2) rzadko si臋 napotyka. Czy nie byli to jacy przybysze z Czech?
  34. N. N.
    W Rocz. A艂tajskim wi臋kszym, zar贸wno kr贸tszej jako te偶 i d艂u偶szej redakcyi3), w opisie wielkiego zjazdu odbytego w Kwedlinburgu na dworze cesarza Ottona T w czasie 艣wi膮t Wielkanocnych 23 marca 973 roku, znajduje si臋 mi臋dzy innemi wiadomo艣膰: Miszego . . . due Sclarienus terrors compulsus filium mittit obsi-dem. W pewnej sprzeczno艣ci z powy偶sz膮 wiadomo艣ci膮 stoi opowiadanie Thietmara4), kt贸ry, opisuj膮c zjazd kwedlinburski, podaje, 偶e przyby艂 tam偶e Mieszko osobi艣cie, a milczy zupe艂nie o jego synie zak艂adniku. Poniewa偶 Rocz. A艂taj, wi臋kszy nie zawiera z owego czasu zapisek wsp贸艂czesnych, zosta艂 bowiem skompilowany (w pierwszej swojej cz臋艣ci) dopiero ok. r. 10405), przeto mog艂aby si臋 nasun膮膰 my艣l, 偶e przekaz Rocz. A艂taj, jest b艂臋dny i na wiar臋 nie zas艂uguje. Z drugiej strony jednak podnie艣膰 nale偶y, 偶e Thietmar r贸wnie偶 dopiero o czterdzie艣ci lat p贸藕niej od opowiedzianych tu wypadk贸w spisywa艂 swoj膮 kronik臋, 偶e zatem mog艂a mu si臋 przydarzy膰 omy艂ka co do osoby; wsp贸艂czesny Rocz. Hildesh.6) nie wspomina bynajmniej o obecno艣ci Mieszka w Kwedlinburgu, cho膰 szeroko 贸w zjazd opisuje. Mo偶na zreszt膮 skombinowa膰 przekaz Thietmara z przekazem Rocz. A艂taj., przyjmuj膮c, 偶e Mieszko obecnym by艂 r. 973 w Kwedlinburgu, a zarazem odda艂 cesarzowi syna swego jako zak艂adnika. Sam fakt oddania owego zak艂adnika odpowiada najzupe艂niej 贸wczesnej konste-lacyi politycznej, i stanowi cenne uzupe艂nienie wiadomo艣ci naszych o 贸wczesnym stosunku Polski do cesarstwa. Dzia艂o si臋 to w niespe艂na rok po bitwie pod Cydynem (24 czerwca 972), w kt贸rej Mieszko pokona艂 margrabiego Odona. Wie艣膰 o kl臋sce Niemc贸w dosz艂a Ottona 1 we W艂oszech; jak wielce go za艣 dotkn臋艂a, dowodzi okoliczno艣膰, 偶e cesarz wys艂a艂 natychmiast pos艂贸w do Mieszka i Odona, nakazuj膮c im zaprzesta膰 wszelkich krok贸w nieprzyjacielskich, dopok膮d on sam nie przyb臋dzie do Niemiec i sporu pomi臋dzy nimi nie za艂atwi7). Nie wcze艣niej jak dopiero na zje藕dzie kwedlinburskim m贸g艂 Otton wgl膮dn膮膰 w t臋 spraw臋; tutaj wi臋c, dla zapewnienia si臋 na przysz艂o艣膰, m贸g艂 za偶膮da膰 od Mieszka zak艂adnika w osobie jego syna. Istotny zwi膮zek wypadk贸w historycznych popiera tedy podanie Rocz. A艂taj. Nadto trzeba zwa偶y膰, 偶e kompilator rocznika polega艂 na dobrych 藕r贸d艂ach, i 偶e wiadomo艣ci o oddaniu syna Mieszkowego cesarzowi w zak艂ad nie by艂by mia艂 powodu zmy艣la膰, gdyby jej nie by艂 znalaz艂 w jakiem艣 dawniejszem, wsp贸艂czesnem 藕r贸dle. Przekaz rocznika zas艂uguje tedy na zupe艂n膮 wiar臋.
    Stwierdziwszy w ten spos贸b sam fakt, stajemy wobec drugiego pytania: o jakim tu Mieszkowicu jest mowa? Mo偶naby przypu艣ci膰, 偶e to by艂 Boles艂aw Chrobry; jednak偶e Boles艂aw w r. 973 mia艂 dopiero sze艣膰 lat 偶ycia (1. 8); gdyby艣my za艣 przyj膮膰 chcieli fakt nigdzie zreszt膮 niepo艣wiadczony, 偶e Dubrawka. urodzi艂a Mieszkowi innego jeszcze syna przed Boles艂awem, to w ka偶dym razie wobec daty 艣lubu 965 r. (/. 2) nie mogliby艣my daty jego urodzenia przesun膮膰 wcze艣niej jak na rok 966, sk膮d wynik艂oby, 偶e syn 贸w w r. 973 nie m贸g艂 mie膰 wi臋cej jak siedm lat 偶ycia. Wobec tak wczesnego wieku nie podobna przypu艣ci膰, i偶by Boles艂aw czy jakikolwiek inny syn Dubrawki m贸g艂 by膰 ju偶 pod贸wczas oddany jako zak艂adnik. St膮d wynika wniosek, 偶e syn 贸w musia艂 pochodzi膰 z wcze艣niejszego ma艂偶e艅stwa, 偶e zatem matk膮 jego by艂a jedna z poga艅skich 偶on Mieszka I.
    Nie znamy ani jego imienia, ani dalszych dat z jego 偶ycia. W Rocz. A艂taj, znajduje si臋 wprawdzie pod tym偶e samym rokiem (973), bezpo艣rednio po ust臋pie, w kt贸rym by艂a mowa o oddaniu Mieszkowica w zak艂ad, zapiska: Obiit Non. Mai (7 maja); wszelako zapiski tej nie mo偶na 艂膮czy膰 z Mieszkowicem; jest to bowiem data 艣mierci Ottona I (f 7 maja 973), o kt贸rym by艂a mowa kilka wierszy przedtem, w tym偶e samym ust臋pie.
    R Kron. Dalemila. Emler, Font. rer. Boh. III. 97; Pu艂kawa, Dobner, Mon. hist. Boh. III. 174; Erhen, Regesta
    Boh. I. 79. 103. 171. 179. 182. 192. 195. 201. 228. 229. 316. 404. 415. 433. 434. 鈥 2) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 3 i 11. _
    3) Mon. Germ. SS. XX. 774, 787. 鈥 4) Chro艅. 37. 鈥 5) Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen II. 17. 鈥 6) Mon.
    Germ. SS. III. 62. 鈥 J) Thietmar, 37. Por. te偶 Zeissberg, Miseco I. 82 i n.
    36
    BOLES艁AW I CHROBRY.
    I. 8.
  35. Boles艂aw I Chrobry, Wielki.
    Po艣wiadczony jako syn Mieszka z Dubrawki u Thietmara B, (ialia2) i w innych p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach. Przydomek Chrobry, albo raczej Chabry3) nadaje mu ju偶 Gall4), przydomek: Wielki (Magnus), kt贸remu nie ma powodu przypisywa膰 znaczenia: senior5), lecz znaczenie panegiryczne, znajduje si臋 w Rocz. kap. krak.6), Rocz. Krak.鈥), Rocz. kr贸tk.8j, Rocz. Kamie艅.9) i innych, to偶 u Nestora 10): Boles艂aw we艂gkij. Czasem oba przydomki s膮 po艂膮czone razem, jak w Rocz. Traski11): Magnus qui Chrabri dicitur. Bywa te偶 oznaczany jako pierwszy tego imienia w艂adca: primus, jak w Rocz. kap. krak.12), Rocz. kr贸tkim 13), Rocz. Kamie艅.14), Rocz. Traski15) i t. p. Przydomek Gloriosus nadaje mu Gall16).
    Rok urodzin 967 podaj膮 zgodnie Rocz. Kamie艅.17), Rocz. Traski18), Rocz. S臋dz. 19), Rocz. Ma艂op.20), Rocz Pozn.21), Rocz. Mazow.22), Fragm. Rocz. Pol23), tudzie偶 Kron Wielk.24). Ta偶 Kronika na innem miejscu 25) ma jednakowo偶 b艂臋dn膮 dat臋 urodzin 937. Niemniej te偶 b艂臋dn膮 jest data 972 zawarta w Rocz. Cyst. Henr.26) i data 966 podana przez p贸藕ny Rod. ks. poi.27). Wed艂ug relacyi Stanis艂awa Streczaki, Benedyktyna tynieckiego z ko艅ca w. XV, na grobowym napisie Boles艂awa (dzi艣 zatraconym) mia艂a si臋 znajdowa膰 wzmianka, i偶 偶y艂 lat sze艣膰dziesi膮t (visit autem Boleslaus sexaginta annis, ut ponitur in epitaphio), z czego wypad艂oby, 偶e Boles艂aw, zmar艂y 1025 r., urodzi艂 si臋 965 r. Wszelako w tek艣cie nagrobku, kt贸ry przepisa艂 Streczaka28), nie znajdujemy podobnej wzmianki, nadto przypomnie膰 trzeba, 偶e sam 艣lub Mieszka z Dubrawk膮 nast膮pi艂 dopiero 965 r. (I. 2); i z tego wzgl臋du podanie to nie zas艂uguje na wiar臋.
    O koronacyi Boles艂awa na kr贸la wspominaj膮 Rocz. Korbej.29), Rocz. Kwedlinb 30), Rocz. Magdeb.;n), tudzie偶 Wippo 32) i Annal. Saxo33) pod r. 1025; 偶e przytem Annal. Saxo nazywa go dux Boemie, w tern widoczna pomy艂ka, wynik艂a st膮d, 偶e wiadomo艣膰 o 艣mierci Boles艂awa znalaz艂 zapisan膮 u kronikarza czeskiego Kozmy; 偶e jednak i on ma tu na my艣li Boles艂awa Chrobrego, dowodzi fakt, 偶e podaje wiadomo艣膰 o koronacyi, kt贸ra nie mo偶e dotyczy膰 ksi臋cia czeskiego, jak nie mniej, 偶e m贸wi o nast臋pstwie Mieszka po Boles艂awie, kt贸ry to fakt r贸wnie偶 nie mo偶e by膰 odniesiony do Czech. Starsze 藕r贸d艂a polskie nie maj膮 wiadomo艣ci o koronacyi Boles艂awa, ale zapiska Rocz. kap. krak.34), kt贸ry pod r. 1025 zapisuje 艣mier膰 kr贸la Boles艂awa (primus Boleslaus rex Magnus obiit), podczas gdy dawniejsze zapiski tego偶 rocznika nazywaj膮 go pokr贸tce Boles艂awem, bez dodatku rex, 艣wiadczy po艣rednio r贸wnie偶 o fakcie koronacyi pod koniec 偶ycia Boles艂awa.
    Rok 艣mierci Boles艂awa 1025 znajduje si臋 w ca艂ym szeregu rocznik贸w i kronik polskich, jako to: w Rocz. 艢krzys. dawnym35), Rocz. Kamie艅.36), Rocz. kap. krak.37), Rocz. Krak.38), Rocz. Traski39), Rocz. kr贸tkim 4o), Spom. Gnie藕n. 41), Rocz. S臋dziw.42), Rocz. Ma艂op.43), Rocz. Pozn.44), Rocz. Kujaw.45), w Mierzwie 46); Chro艅. Pol.47), Chro艅, princ. Pol.48), i innych. Z czeskich 藕r贸de艂 Kozma49), podaje 艣mier膰 Boles艂awa pod tym偶e samym rokiem. W przytoczonych poprzednio50) 藕r贸d艂ach niemieckich jest mowa o koronacyi Boles艂awa pod r. 1025 i o zasz艂ej niebawem potem 艣mierci .jego, poniewa偶 jednak niekt贸re z nich jeszcze pod tym偶e samym rokiem m贸wi膮 o obj臋ciu rz膮d贸w w Polsce przez Mieszka II, przeto widoczna, 偶e i one k艂ad膮 艣mier膰 Boles艂awa na rok 1025. Za przewodem Nestora51) opowiadaj膮 藕r贸d艂a ruskie, jako to Latop. Hipac.B2), Latop. Sofij I53) i Latop. Patriar.B4) o 艣mierci Boles艂awa pod rokiem 6538 (1030); wszelako zar贸wno Nestor jako te偶 dwa nast臋pne latopisy m贸wi膮 tylko og贸lnie, i偶 艣mier膰 ta nast膮pi艂a 鈥瀢 owych czasach11
    1) Chro艅. 81. 95. 111. 216. 鈥 2) Mon. Pol. I. 399. 鈥 3) Por. Zeissberg, Miseco I. 103 uw. 2. 鈥 4) Mon. Pol. I.
  36. 鈥 5) Jak mniema Wojciechowski, O rocznikach polskich, Pam. Akad. Umiej. Wydz. hist, i filol. IV. 220..鈥 6) Mon.
    Pol. II. 794. 鈥 7) Ibid. II. 828. 829. – 8) Ibid. II. 794. 鈥 9) Ibid. II. 777. 778. 鈥 10) Ibid. I. 697. 鈥 11) Ibid. II. 828. 鈥
    12) Ibid. II. 794. – 13) ibid. II. 794. 鈥 14) Ibid. II. 777. 鈥 15) Ibid. II. 827. 鈥 16) Ibid. I. 399 in. 鈥 17) Ibid. II. 777.鈥
    18) Ibid. II. 828. 鈥 19) Ibid. II. 872. 鈥 20) ibid. III. 140. – 21) ibid. V. 878. 鈥 22) Ibid. III. 203. 鈥 23) ibid. VI. 678.-
    24) ibid. II. 484. 鈥 ’25) Ibid. II. 482. 鈥 26) Ibid. III. 700. 鈥 27) Ibid. III. 281. 鈥 28) ibid. I. 320. 鈥 29) Mon. Germ.
    SS. III. 5. 鈥 30) Ibid. SS. III. 90. 鈥 31) Ibid. SS. XVI. 169. 鈥 32) Ibid. SS. XI. 264. 鈥 33) ibid. SS. VI. 676. 鈥 34) Mon.
    Pol. II. 794. 鈥 35) Ibid. II. 773. 鈥 36) ibid. II. 778. – 37) ibid. II. 794. 鈥 38) Ibid. II. 829. 鈥 39) Ibid. II. 829. 鈥
    40; Ibid. II. 794. – 41) Ibid. III. 43. 鈥 42) Ibid. II. 873. 鈥 43) Ibid. III. 144鈥5. 鈥 44) ibid. V. 879. 鈥 45) Ibid. V. 886. 鈥
    46) Ibid. II. 190. 鈥 47) Ibid. III. 618. – 48) ibid. III. 444. 鈥 49) Emler, Font. rer. Boh. II. 63. 鈥 50) Uw. 29 鈥 34. 鈥
    51) Mon. Pol. I. 697. 鈥 52) Wyd. petersb. z 1871, 105. 鈥 53) p0ln. Sobr. V. 136. 鈥 54) ibid. IX. 79.
    BOLES艁AW I CHROBRY.
    37
    I. 8.
    {w se ze wrernia), dodaj膮c zaraz wzmiank臋 o zaburzeniach w Polsce; tylko Latop. Patriar. przez niedok艂adne zrozumienie Nestora, zamiast og贸lnikowego (przybli偶onego) okre艣lenia czasu, podaje wprost rok (w se ze lito) 6538 (1030) jako rok 艣mierci Boles艂awa. Inn膮, bli偶sz膮 rzeczywistej, ale przecie偶 b艂臋dn膮 dat臋 ma Latop. Woskr.1): 6535 (1027), wszelako znowu z dodatkiem: w se ze wremia. Z polskich 藕r贸de艂 b艂臋dn膮 dat臋 1024 r. podaje Rocz. Krasi艅.2), a 1026 r. kod. X Rocz. 艢krzys. now.3) i Kron. Wielk.4). Zestawiaj膮c dat臋 urodzenia z dat膮 艣mierci (967鈥1025) wypadnie Boles艂awowi 58 lat 偶y臋ia; w膮tpi膰 atoli nale偶y, azali w zamiarze autora, kt贸ry uk艂ada艂 napis grobowy Boles艂awa w katedrze pozna艅skiej5), le偶a艂o wyrazi膰 贸w wiek jego sposobem chronostychu w ostatnim wierszu tego偶 napisu: sIt tIbI saLVs 鈥 jak to subtelnie wywodzi Lelewel6).
    Sporn膮 jest kwestya, jak膮 dat臋 przyj膮膰 nale偶y jako dzie艅 艣mierci Boles艂awa. U Kozmy7) 艣mier膰 jego podana jest pod dniem 17 czerwca (XV Kai. lulii), nie mo偶na za艣 w膮tpi膰, 偶e Kozma mia艂 tu na my艣li Chrobrego, albowiem obok niej zapisuje rok 1025, kt贸ry jest dat膮 jego w艂a艣nie 艣mierci. W Nekr. Luneb.8) czytamy pod tym偶e samym dniem (17 Iunius) zapisk臋; obiit Bolizlaus dux. Bli偶szego oznaczenia, o jakim tu Boles艂awie mowa, nie ma, wszelako dok艂adniejsze rozpatrzenie rzeczy nie mo偶e pod tym wzgl臋dem pozostawi膰 偶adnych w膮tpliwo艣ci. Nekr. Luneb. zawiera zapiski od po艂owy wieku X do ko艅ca XII. W czasie tym by艂o w Polsce czterech Boles艂aw贸w: Chrobry, Szczodry, Krzywousty, K臋dzierzawy. Dwu ostatnich trzeba jednak z rachuby wy艂膮czy膰 stanowczo. Krzywoustego dlatego, 偶e dzie艅 jego 艣mierci wed艂ug ca艂ego szeregu wiaro-godnych 藕r贸de艂 przypada na czas zgo艂a inny (III. 2), obu za艣 dlatego, 偶e data Nekr. Luneb. zgadza si臋 zupe艂nie z dat膮 Kozmy, kt贸ry uko艅czy艂 sw膮 kronik臋 (i zmar艂) w r. 1125, musi ona tedy odnosi膰 si臋 do takiego Boles艂awa, kt贸ry r贸wnie偶 zmar艂 przed r. 1125. Pozostaj膮 zatem tylko Chrobry i Szczodry. Nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by zapiska Nekr Luneb. dotyczy艂a Boles艂awa Szczodrego, kt贸ry zmar艂 jako wygnaniec w dalekich stronach, do ty艂a zapomniany, 偶e 偶adne 藕r贸d艂o polskie nie zapisa艂o dnia jego 艣mierci. Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przyj膮膰, 偶e data Nekr. Luneb. odnosi si臋 do Boles艂awa Chrobrego. Bez znaczenia jest okoliczno艣膰, 偶e Boles艂aw nosi tam偶e tytu艂 dux, nie rex, wiadomo bowiem, 偶e koronacy膮 jego uwa偶ano w Niemczech za uzurpacy膮 i uzna膰 jej 偶adn膮 miar膮 nie chciano; owszem, 藕r贸d艂a niemieckie, m贸wi膮ce wyra藕nie o jego koronacyi, nazywaj膮 go przecie偶 dux9). Poniewa偶 jest rzecz膮 niew膮tpliw膮, 偶e Kozma daty 艣mierci Boles艂awa nie m贸g艂 zaczerpn膮膰 z Nekr. Luneb., ale z jakiego艣 innego 藕r贸d艂a, czy to polskiego10 * *), czy czeskiego, czy bliskiego niemieckiego, bli偶ej nam dzi艣 nieznanego, przeto opieraj膮c si臋 na tych dwu wsp贸艂czesnych, zgo艂a od siebie niezale偶nych, a przecie偶 zupe艂nie zgodnych wzmiankach, musimy dzie艅 17 czerwca uzna膰 jako rzeczywisty i ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 po艣wiadczony dzie艅 艣mierci Boles艂awa u).
    W sprzeczno艣ci z wyprowadzon膮 co dopiero konkluzy膮 zostaje zapiska Kalend. Krak.rJ) pod dat膮 3 kwietnia: Boleslaus rex Polonie, qui constituit episcopatus per Poloniam, obiit. Na podstawie Kalendarza podaje t臋 sam膮 dat臋 tak偶e i D艂ugosz13). Poniewa偶 nie mo偶na przypu艣ci膰14), i偶by zwrot: qui constituit episcopatus per Poloniam, odnosi艂 si臋 do Boles艂awa Szczodrego15), przeto nie ulega w膮tpieniu, 偶e autor zapiski mia艂 zamiar za pomoc膮 zwrotu tego zdeterminowa膰 osob臋 Chrobrego, kt贸ry w istocie fundatorem organizacyi ko艣cielnej w Polsce s艂usznie mo偶e by膰 nazwany. Inna rzecz, o ile ta determinacya odpowiada rzeczywisto艣ci. Kalend. Krak., jak go w dzisiejszym kszta艂cie posiadamy, jest w najstarszej swej cz臋艣ci odpisem dokonanym w po艂owie XIII wieku. Jakim by艂 pierwotny tekst kalendarza, niewiadomo; tyle pewna, 偶e zapiska o 艣mierci Chrobrego nie mog艂a tam by膰 zapisk膮 wsp贸艂czesn膮. Kalendarz spisywano bowiem w kapitule krakowskiej, kt贸rej orga-nizacya si臋ga dopiero czas贸w W艂odzis艂awa Hermana1B). Jako偶 w istocie pr贸cz niniejszej wzmianki o 艣mierci
    1) Poln. Sobr. VII. 329. 鈥 2) Mon. Pol. 111. 129. 鈥 3) Ibid. III. 62. 鈥 4) [bid. II. 483. 鈥 5) ibid. I. 320. 鈥
    6) Grobowy napis Boles艂awa Wielkiego. Pol. wiek. 艣red. U. 285 i n. Inne uwagi w tym przedmiocie zob. Zeissberg, Miseco 1.
    102 uw. 5. 鈥 7) Emler, Font rer. Boh. II. 63. 鈥 8) Wedekind, Noten zu einigen Geschichtschreibern des Mtters III. 44. 鈥
    9) Rocz. Kwedl. Mon. Germ. SS. III. 90; Wippo, Vita Chuonr. Ibid. SS. XI. 264; Ann. Saxo, Ibid. SS. VI. 676. 鈥 10) Jak przy-
    puszcza Wojciechowski, O roczn. poi. Pam. Akad. Urn. Wydz. hist.-fil. IV. 190. 鈥 U) T臋 dat臋 przyjmuj膮 Roepell, Gesch.
    Pol. 163; Griinhagen, Schles. Reg. I. 10; Abraham, Organ. ko艣膰. w Pol. 90 uw. 1. 鈥 12) Mon. Pol. II. 918. 鈥 13) II i s t.
    Pol. I. 227. 鈥 14) Jak twierdzi Abraham, Organ. ko艣膰. w Pol. 90 wyd. I. uw. 1. 鈥 l贸) Por. Laguna, Pierwsze wieki ko艣cio艂a
    poi. Kwart. Hist. V. 563, 564. 鈥 16) Wojciechowski, O rocz. poi. Pam. Akad. Um. Wydz. hist.-fil- IV. 223. Por. te偶 Abra-
    ham, Organ, ko艣膰. w Pol. 148 uw. 1.
    88
    BOLES艁AW I CHROBRY (偶. N. N.).
    I. R.
    Chrobrego nie znajdujemy w Kalendarzu 偶adnej innej o jakimkolwiek ksi臋ciu polskim, wcze艣niejszej nad pocz膮tek wieku XII; pierwsz膮 tego rodzaju wzmiank膮 jest zapiska o 艣mierci W艂odzis艂awa Hermana1), do kt贸rej co najwi臋cej doda膰 mo偶na jeszcze zapisk臋 o 艣mierci pierwszej jego 偶ony Judyty, odpowiadaj膮c膮 rokowi 1086 (II. 15). Kalendarz ten zacz臋to tedy spisywa膰 dopiero w pocz膮tkach wieku XII lub co najwcze艣niej z ko艅cem wieku XI, a wi臋c w blisko sto lat po 艣mierci Chrobrego. Zwrot: rex, qui constituit episcopatus per Polo-niam uwa偶a膰 nale偶y za dodatek kopisty XIII wieku, kt贸ry kalendarz przepisywa艂; przez co zapiska traci na wiarogodno艣ci. Mo偶emy z niej wnioskowa膰 tylko tyle, 偶e d. 3 kwietnia zmar艂 jaki艣 Boles艂aw, niekoniecznie jednak Chrobry; wobec za艣 stwierdzonej poprzednio daty jego 艣mierci 17 czerwca, musimy powiedzie膰, 偶e do Chrobrego 偶adn膮 miar膮 odniesion膮 by膰 nie mo偶e. Jakiego ona dotyczy Boles艂awa, i jak wyt艂omaczy膰 genez臋 owego dodatku w zapisce, oka偶emy ni偶ej (III. 16).
    i. N. N.
    Jako pierwsz膮 偶on臋 Boles艂awa wymienia Thietmari) 2) nieznan膮 z imienia c贸rk臋 margrabiego Rygdaga, kt贸r膮 Boles艂aw nast臋pnie porzuci艂 (duxit hic Ricdagi marchionis ftliam, postmodum dimittens eam). Rygdag jest po艣wiadczony wsp贸艂cze艣nie jako margrabia Mi艣nii3). Imi臋 Henilda4) lub Hemmilda albo HerminildaB), nadawane jej przez niekt贸rych pisarzy, nie ma 偶adnej zgo艂a podstawy 藕r贸d艂owej, i jest wynikiem pomi臋szania jej z trzeci膮 偶on膮 Boles艂awa Emnild膮. Imi臋 OdaB) jest niemniej bez uzasadnienia w 藕r贸d艂ach, i wynik艂o z nieopatrznego pomi臋szania jej z czwart膮 偶on膮 Boles艂awa Od膮, c贸rk膮 Ekkeharda I margr. mi艣nijskiego. Mniemanie Wagilewicza7), jakoby c贸rka Rygdaga by艂a trzeci膮 dopiero 偶on膮 Boles艂awa (po W臋gierce i po Emnildzie), sprzeciwia si臋 wyra藕nemu przekazowi wsp贸艂czesnego Thietmara. Argumenta, jakie Wagilewicz przytacza przeciw Thietmarowi, nie wytrzymuj膮 krytyki. Opieraj膮c si臋 na D艂ugosza8) skombinowanej dacie 艣lubu Boles艂awa z W臋gierk膮 (zwan膮 tam偶e Judyt膮, drug膮 偶on膮) r. 984, twierdzi on, 偶e daj膮c Boles艂awowi c贸rk臋 Rygdaga za pierwsz膮 偶on臋, trzebaby 艣lub odnie艣膰 do czternastego roku jego 偶ycia, przyczem podnosi, 偶e Boles艂aw nie by艂by m贸g艂 my艣le膰 w owych czasach o rozwodzie, zostaj膮c jako ma艂oletni pod opiek膮 ojca. Zar贸wno argument jak i obliczenie nietrafne. Przyjmuj膮c bowiem nawet rok 984 jako rok 艣lubu z W臋gierk膮, wypad艂oby, 偶e fakt porzucenia c贸rki Rygdaga m贸g艂 przypa艣膰 jeszcze na 17-ty rok 偶ycia Boles艂awa, wiek, w kt贸rym wed艂ug poj臋膰 贸wczesnych zupe艂n膮 ju偶 dojrza艂o艣膰 przyznawano m艂odzie艅cowi; zreszt膮 gdyby i tak nie by艂o, to zawsze trudno zrozumie膰, dlaczegoby Boles艂aw za 偶ycia ojca nie mia艂 w og贸le mo偶no艣ci uzyska膰 zezwolenia na rozw贸d. W ko艅cu, jak ni偶ej oka偶emy, rok podany przez D艂ugosza jako data 艣lubu z W臋gierk膮, jest co najmniej w膮tpliwy i prawdopodobnie odnosi si臋 do innego ma艂偶e艅stwa. Tak wi臋c niema powodu odrzuca膰 podania Thietmara co do kolejnego nast臋pstwa ma艂偶onek Boles艂awa.
    O dacie za艣lubin jego z c贸rk膮 Rygdaga pewnej wiadomo艣ci nie mamy. Rocz. Kamie艅.9), Rocz. Cyst. Henr.10) i Rocz. Krasi艅.ll) zapisuj膮 pod r. 984 : Boleslaus Magnus duxit uxorem, nie podaj膮 jednak, o kt贸r膮 tu 偶on臋 chodzi. Bezwgl臋dnie rzecz bior膮c, mo藕naby tedy dat臋 powy偶sz膮 odnie艣膰 do jednej z trzech pierwszych 偶on Boles艂awa: c贸rki Rygdaga, W臋gierki, Emnildy. Jako偶 D艂ugosz, kt贸ry Thietmara nie zna艂, a przeto i o ma艂偶e艅stwie Boles艂awa z c贸rk膮 Rygdaga nie wiedzia艂, odnosi dat臋 powy偶sz膮, jak widzieli艣my poprzednio, do 艣lubu z W臋gierk膮; Chro艅, princ. Pol.12) wspomina pod r. 984, na tej偶e samej podstawie, o 艣lubie jego z 偶on膮, kt贸rej imienia nie podaje, ale kt贸ra mia艂a by膰 matk膮 Mieszka II, zaczem wzmiank臋 niniejsz膮 odnie艣膰by nale偶a艂o do Emnildy (II. 6); pr贸cz tego dodaje, 偶e Boles艂aw przedtem jeszcze mia艂 za 偶on臋 W臋gierk臋. Dla rozja艣nienia nasuwaj膮cych si臋 w膮tpliwo艣ci i oznaczenia, przynajmniej z pewnem prawdopodobie艅stwem, do jakiego 艣lubu data 984 r. odnosi膰 si臋 mo偶e, uwzgl臋dni膰 nale偶y nast臋puj膮ce fakta. Ma艂偶e艅stwo z Emnild膮 musimy przyj膮膰 jako dokonane conajmniej ju偶 w r. 987; zatem dwa poprzednie ma艂偶e艅stwa musia艂y przyj艣膰 do skutku
    i) Por. te偶 Wojciechowski, 0 roezn. pot. Pam. Ak. Um. Wydz. hist-fil. IV. 228. 鈥 2) Chro艅. 96. 鈥 3) Posse,
    Cod. dipt Sax. reg. A. 1, 12 i n. 鈥 4) Lelewel, Pol. wiek. 艣red. IV. 42. 鈥 5) Hiibner, Geneal. Tabeli, nr. 94; Wagile-
    wicz, Geneal. 26. 鈥 6) U Possego, Cod. dipt Sax. reg. A 1. 163. 鈥 7) Geneal. 26. 鈥 8) Hist. Pol. i- 136. 鈥 9) Mon.
    Pol. II. 777. 鈥 10) Ibid. III. 700. 鈥 11) Ibid. III. 129. 鈥 12) Ibid. HI. 442 i 444.
    BOLES艁AW X CHROBRY (i. N. N.).
    39
    I. 8.
    w czasie najp贸藕niej do roku 986. Co do ma艂偶e艅stwa z c贸rk膮 Rygdaga, to mniemam, 偶e nale偶y je odnie艣膰 do pewnego planu politycznego, a mianowicie d膮偶no艣ci do 艣ci艣lejszego zwi膮zania si臋 z Mi艣ni膮, kt贸rej margrabi膮 by艂 Rygdag. Margrabstwo mi艣nijskie otrzyma艂 on jednak dopiero po 13 lipca 982 r., w kt贸rym to dniu poleg艂 poprzedni margrabia mi艣nijski Gunter1); dzier偶y艂 je za艣 do roku 985, w kt贸rym to czasie sam umar艂i) 2). Przed r. 982 偶ycie Rygdaga jest ciemne; tyle pewna,, 偶e pochodz膮c z jakiej艣 bocznej linii domu Wety艅skiego, nie m贸g艂 by膰 wcale uwa偶any za kandydata do nast臋pstwa po Gunterze z domu Ekkehardyn贸w ; po jego za艣 艣mierci Mi艣nia nie utrzymuje si臋 bynajmniej w posiadaniu jego rodziny, a mianowicie pozosta艂ego po nim syna Karola, ale przechodzi napowr贸t w r臋ce Ekkehardyn贸w, a mianowicie Ekkeharda I. syna Guntera3). Tak wi臋c ani przed po艂ow膮 roku 982 ani po roku 985 zwi膮zek Boles艂awa z rodzin膮 Rygdaga nie m贸g艂 przedstawia膰 偶adnej korzy艣ci politycznej; korzy艣膰 tak膮 rokowa艂 on tylko w czasie, kiedy Rygdag faktycznie dzier偶y艂 margrabstwo mi艣nijskie, a wi臋c mi臋dzy 13 lipca 982 a 985 r. Do tego czasu, jak mniemam, odnie艣膰 nale偶y zawarcie ma艂偶e艅stwa mi臋dzy Boles艂awem a c贸rk膮 Rygdaga. W ten spos贸b jako granic臋 czasow膮, w kt贸rej zawrze膰 nale偶y oba pierwsze ma艂偶e艅stwa Boles艂awa, otrzymujemy lata 982 (po艂owa) 鈥 986. I to okre艣lenie nie t艂o-maczy nam jeszcze, czy data 984 r. odnosi si臋 do pierwszego czy drugiego ma艂偶e艅stwa. Z wielkiem prawdopodobie艅stwem przyj膮膰 jednak偶e mo偶na, 偶e rozw贸d z c贸rk膮 Rygdaga nast膮pi艂 dopiero po 艣mierci tego ostatniego i przej艣ciu Mi艣ni w r臋ce Ekkeharda I, a wi臋c w chwili, kiedy zwi膮zek z domem Rygdaga sta艂 si臋 ju偶 politycznie bezcelowym. Zaczem nale偶y przypu艣ci膰, 偶e rozw贸d nie nast膮pi艂 przed r. 985, sk膮d wypadnie wniosek, 偶e 艣lub z W臋gierk膮 odby艂 si臋 dopiero p贸藕niej. A w takim razie data rocznik贸w o za艣lubinach Boles艂awa 984 r. da si臋 odnie艣膰 jedynie do 艣lubu jego z c贸rk膮 Rygdaga.
    Co do daty rozwodu, to nie mo偶na jej daleko po za rok 985 przesuwa膰, albowiem ju偶 w r. 986 ma艂偶e艅stwo z W臋gierk膮 przyj膮膰 trzeba jako dokonane. Rozw贸d nast膮pi艂 tedy w r. 985 lub co najp贸藕niej w pocz膮tkach r. 986. Wcze艣niej nast膮pi膰 nie m贸g艂 ze wzgl臋du na to, 偶e z c贸rki Rygdaga mia艂 Boles艂aw dwoje dzieci, kt贸rych daty urodzin nie mog膮 by膰 wcze艣niejsze jak 984 i 985 lub 985 i 986 r. (II. 1 i 2). Mniemanie4), jakoby ma艂偶e艅stwo to zerwanem zosta艂o dopiero 1001 r., nie da si臋 偶adn膮 miar膮 utrzyma膰, albowiem ju偶 na kilkana艣cie lat przedtem rodz膮 si臋 Boles艂awowi dzieci z trzeciej jego 偶ony Emnildy.
    r
  37. N. N.
    Po rozwodzie z pierwsz膮 偶on膮, jak podaje Thietmar5), Boles艂aw ab Ungaria sumpsit uxorem, de qua habuit filium Besprim nomine, similiter expellens earn. Jak si臋 ta 偶ona nazywa艂a, i czyj膮 by艂a c贸rk膮, nie oznaczy艂 kronikarz, ani jakiekolwiek wcze艣niejsze 藕r贸d艂o polskie. Dopiero Chro艅. Pol.6) i Chro艅, princ. Pol.7) nazywa j膮 filia ducis Ungarie, D艂ugosz8) za艣 mieni j膮 wprost c贸rk膮 Gejzy z pierwszej jego 偶ony Sarolty. Te stosunkowo bardzo p贸藕ne 艣wiadectwa 藕r贸d艂owe nie maj膮 same przez si臋 powagi przekonywuj膮cej; zaczem kwestya pochodzenia drugiej 偶ony Boles艂awa wymaga rozpatrzenia krytycznego. Je偶eli dobrze rozumiem tre艣膰 s艂贸w Lewickiego9), zdaje si臋 on przechyla膰 do zdania, 偶e druga 偶ona Boles艂awa nie by艂a c贸rk膮 Gejzy, ale raczej pochodzi艂a z rodu Kupana, separatysty w臋gierskiego, kt贸ry za centrum swej akcyi (przy ko艅cu X wieku) obra艂 miasto w臋gierskie Weszprim, przypominaj膮ce dziwnie nazw臋 syna Boles艂awa z tej 偶ony, Bezpryma. Musz臋 doda膰, czego nie podni贸s艂 Lewicki, 偶e miasto Weszprim w dawniejszych 藕r贸d艂ach w臋gierkich nosi stale nazw臋 Besprim; mimo to jednak nie s膮dzi艂bym, i偶by z podobie艅stwa obu tych nazw, miejscowej i osobowej, mo偶na wyprowadza膰 jakikolwiek wniosek co do pochodzenia 偶ony Boles艂awa. Imi臋 Bezprym jest bowiem nazw膮 osobow膮 s艂owia艅sk膮 i znajduje si臋 gdzieindziej tak偶e, jak mianowicie w Czechach, wielokrotnie po艣wiadczone (II. 2.), niema tedy powodu odnosi膰 jego powstania do stosunku z W臋grami, a zw艂aszcza do jakichkolwiek zwi膮zk贸w z rodem Kupana. Poniewa偶 z drugiej strony nie ma najmniejszego 艣ladu, i偶by za Mieszka I, za
    i) Posse, Cod. dipt. Sax. reg. A. I. 13. 66. 鈥 2) Ibid. A. I. 163. 鈥 3) Ibid. A. I. 66. 163. 鈥 4) Giesebrechta,
    Gesch. d. deutsch. Kaiserzeit I. 702. 鈥 5) Chro艅. 96. 鈥 6) Mon. Pol. III. 618. – 7) Ibid. III. 444. 鈥 8) Hist. Pol. I. 136. 鈥
    9) Mieszko II. 112 i uw. 1.
    40
    BOLES艁AW I CHROBRY (呕. N. N.).
    I. 8,
    il
    lit;
    鈥 i; 鈥 V
    :N’i! :
    鈥 I
    | i, a
    鈻 i in: %
    ; i I |! * 鈥 ! 鈥⑩ I 鈻
    :
    鈻 !鈥 – y
    i i f
    I) If ;;; 搂
    ! i f 鈥 Miii
    I r i
    f * 鈻 ft i艂
    ! i;
    f, ii!i
    鈥歩:
    |i|
    i Dpi;
    j: a i
    11 t
    P !
    [鈻 ; ; !s ;
    1 i:; f
    h. Jlf 1
    i i, r.鈥 鈻
    I i
    i. i i < -!
    kt贸rego czas贸w niniejsze ma艂偶e艅stwo Boles艂awa przysz艂o do skutku, istnia艂a wa艣艅 mi臋dzy Polsk膮 a W臋grami, owszem, zwi膮zek ma艂偶e艅ski Gejzy z Adelajd膮 na bliskie i 艣cis艂e stosunki mi臋dzy obu panuj膮cymi domami wskazywa膰 si臋 zdaje, przeto z wielkiem prawdopodobie艅stwem przyj膮膰 mo偶na hipotez臋 D艂ugosza, 偶e w istocie 偶ona Boles艂awa by艂a c贸rk膮 panuj膮cego pod贸wczas w W臋grzech ksi臋cia, t. j. Gejzy. Czy by艂a c贸rk膮 z jego pierwszej 偶ony, jak kombinuje D艂ugosz, czy z Adelajdy, a wi臋c siostr膮 cioteczn膮 Boles艂awa, rozstrzygn膮膰 nie mo偶na; wszelako podnie艣膰 nale偶y, 偶e i w tym ostatnim wypadku ma艂偶e艅stwo takie nie by艂oby ze stanowiska prawa kanonicznego rzecz膮 niemo偶liw膮, a i wiek c贸rki Adelajdy wychodz膮cej r. 986 za m膮偶 (zob. ni偶ej) nie sprzeciwia艂by si臋 takiemu przypuszczeniu; wykazali艣my bowiem powy偶ej, (I. 6.) 偶e Adelajda ju偶 w r. 972 by艂a 偶on膮 Gejzy. Zwi膮zki ma艂偶e艅skie z osobami blisko spokrewnionemu lub spowinowaconemu nie s膮 w 偶yciu Boles艂awa wyj膮tkiem; wszak czwarta jego 偶ona Oda by艂a rodzon膮 siostr膮 jego zi臋cia Hermana (II. 5.).
    Natomiast imi臋 Judyta, kt贸re pospolicie nadawanem bywa c贸rce Gejzy, odrzuci膰 nale偶y jako wymys艂 p贸藕niejszy, i to na oczywistej omy艂ce polegaj膮cy. Przechowa艂y je nam dwa 藕r贸d艂a 艣redniowieczne: Rocz. Krasi艅. *) i D艂ugosz2). W Rocz. Krasi艅. brzmi odno艣na zapiska: Anno Domini 1024 Magnus rer Boleslaus obiit, qui multa bona Polonie fecit. Et saa regina, Iudith nomine, multis clara beneficiis, in vigilia natalis Ghristi. (24 grudnia) migravit ad Dominum. Autor rocznika opar艂 si臋 tu niew膮tpliwie na Kalend, krak. Dat臋 24 grudnia znalaz艂 on tam偶e zapisan膮 jako dat臋 艣mierci kr贸lowej Judyty8): I-udith regina Polonie, que contulit Chroppi obiit, a poniewa偶 nie zna艂 Judyty, 偶ony jakiegokolwiek innego kr贸la polskiego, przeto t艂omacz膮c 艣ci艣le przydomek jej regina, uczyni艂 j膮 偶on膮 Boles艂awa: tern bardziej, 偶e w tym偶e samym kalendarzu znalaz艂 te偶 om贸wion膮 poprzednio zapisk臋4), podaj膮c膮 rzekom膮 dat臋 艣mierci Boles艂awa Chrobrego. Jako偶 w ca艂ym uk艂adzie tekstu zapiski Rocz. Krasi艅. widoczn膮 jest oczywista zale偶no艣膰 od owych dwu zapisek Kalend, krak. Zwrotowi: que contu艂it Chroppi, odpowiada zwrot rocznikarza multis clara beneficiis, a charakterystyka Boles艂awa: qui multa bona Polonie fecit, opiera si臋 na zapisce Kalend, krak.: qui constituit episcopatus per Polohiam. Znaj膮c 藕r贸d艂o, na kt贸rem si臋 opar艂 Rocz. Krasi艅., mo偶emy tedy 艣mia艂o odrzuci膰 przekazane przeze艅 imi臋 drugiej 偶ony Boles艂awa, albowiem zapiska o Judycie, wci膮gni臋ta do Kalend, krak. odnosi si臋 do pierwszej 偶ony W艂odzis艂awa Hermana (II. 15), nie mo偶e si臋 tedy odnosi膰 do 偶ony Boles艂awa Chrobrego. D艂ugosz, kt贸ry zna艂 Rocz. Krasi艅.5), zaczerpn膮艂 stamt膮d imi臋 Judyty; korzystaj膮c jednak pr贸cz tego z Kalend, krak. i innych 藕r贸de艂, odni贸s艂 s艂usznie zapisk臋 nekrologiczn膮 z 24 grudnia do faktu 艣mierci pierwszej 偶ony W艂odzis艂awa Hermana6), i dlatego podaj膮c 艣mier膰 偶ony Chrobrego, 偶adnej ju偶 obok roku nie wymienia daty dziennej. Przekaz 藕r贸de艂 o imieniu drugiej 偶ony Boles艂awa polega tedy na nieporozumieniu; z czego wynika wniosek, 偶e imienia jej nie znamy7). Wspomniana w dyplomacie tynieckim8) Judyta, kt贸r膮 dawniejsi pisarze8) uwa偶ali za drug膮 偶on臋 Chrobrego, jest r贸wnie偶 Judyt膮, 偶on膮 W艂odzis艂awa Hermana10).
    Data za艣lubin z W臋gierk膮, po tern, co wykazali艣my powy偶ej, nie da si臋 odnie艣膰 ani do czasu przed r. 984, jak podaje Chro艅, princ. Pol.11), ani do r. 984, jak twierdzi D艂ugosz12), ani, jak podaje znowu Chro艅. Pol.13), na czas po o偶enieniu syna Boies艂awowego, Mieszka II, t. j. po r. 1013 (II. 6.). Najwcze艣niej przypada ona na rok 986 u), gdy偶 rozw贸d z pierwsz膮 偶on膮 nast膮pi艂 z ko艅cem 985 lub w pocz膮tkach 986 r. Rozw贸d z W臋gierk膮 nie mo偶e mie膰 p贸藕niejszej daty jak r. 986 lub 987, albowiem w r. 987 偶on膮 Boles艂awa jest ju偶 Emnilda; a nie jest tak偶e wcze艣niejszym, ze wzgl臋du bowiem na urodziny syna Bezpryma (II. 3.), trzeba odliczy膰 przynajmniej oko艂o rok czasu na trwanie niniejszego ma艂偶e艅stwa. D艂ugosz, kt贸ry o zmianach 偶on Boles艂awa nic nie wiedzia艂, i w og贸le jedne mu tylko daje 偶on臋, ka偶e swojej Judycie przez d艂u偶szy czas przebywa膰 w Polsce, i dopiero pod r. 1017 zapisuje jej 艣mier膰, z dodatkiem, 偶e pochowan膮 zosta艂a w katedrze gnie藕nie艅skiej15). 呕e fakt owego d艂u偶szego pobytu w Polsce jest nieprawdziwym, wynika z przytoczonych
    l) Mon. Pol. III. 129. 鈥 2) Hist. Pol. I. 136 – 213 passim. 鈥 3) Mon. Pol. II. 940. 鈥 4) Ibid. II. 918. 鈥 5) p0r. Semkowicz, Rozb. D艂ug. 26. 鈥 6) Hist. Pol. 1. 391. 鈥 7) S艂usznie przeciwko u偶ywaniu imienia Judyta wyst膮pi艂 ju偶 Lewicki, Mieszko II. 112. 鈥 8) Kod. dypl. Tyn. nr. 1.鈥 9) Roepell, Gesch. Pol. 1. 665.鈥 10) Wojciechowski, O rocz. poi. 223鈥225. 鈥 11) Mon. Pol. III. 4M. 鈥 12) Hist. Pol. I. 136. 鈥 13) Mon. Pol. III. 618. 鈥 14) Zeissberg, Ueber die Zusammenkunft Kaiser.Otto III. mit H. Boleslaus v. Polen, w Ztschrft. f. ost. Gyinn. 1867, 345 i Lewicki, Mieszko II. 99′ i 112, przyjmuj膮 r贸wnie偶, bez bli偶szego uzasadnienia, rok 986 jako dat臋 艣lubu Boles艂awa z W臋gierk膮. 鈥 15) Hist. Pol. I. 213.
    BOLES艁AW I CHROBRY (偶. N. N., EMNILDA).
    41
    I. 8.
    poprzednio dat; niemniej te偶 data 艣mierci nie jest uzasadnion膮. Je偶eli rok 1017 nie jest zaczerpni臋ty z jakiego艣 obecnie zaginionego 藕r贸d艂a, kt贸re podawa艂o 艣mier膰 trzeciej 偶ony Boles艂awa, Emnildy (zmar艂ej rzeczywi艣cie r. 1017), co jednakowo偶 jest mniej prawdopodobnem, natenczas ow膮 dat臋 艣mierci rzekomej Judyty wy-t艂omaczy膰 mo偶emy u D艂ugosza tem, 偶e pod r. 1018 przysz艂o mu opowiedzie膰 wypraw臋 kijowsk膮 Boles艂awa, kt贸r膮, jak sam podaje1), opieraj膮c si臋 w tem miejscu na Gallu2), mia艂a spowodowa膰 odmowa, dana mu przez w. ks. Jaros艂awa na swadziebne poselstwo o jego siostr臋3). Dat臋 r. 1024, pod kt贸r膮 Rocz. Krasi艅. podaje wiadomo艣膰 o 艣mierci rzekomej Judyty, nie ma r贸wnie偶 powodu uwzgl臋dnia膰; autor rocznika, jak mi si臋 wydaje, chcia艂 jedynie tylko poda膰 wzmiank臋 o 偶onie Boles艂awa, a jako najstosowniejsze do tego miejsce wybra艂 ust臋p, w kt贸rym m贸wi艂 o 艣mierci Boles艂awa, i po艂膮czywszy obie wiadomo艣ci razem, zamie艣ci艂 je pod b艂臋dn膮, nawet co do Boles艂awa, dat膮 1024 r.
  38. Emnilda.
    W szeregu 偶on Boles艂awa wymienia Thietrnar 4) na trzeciem miejscu Emnild臋: Tertia fuit Emnildis, edita a venerabili seniore Dobromiro, que Christo fidelis ad omne bonum instabilem coniugis sui mentem declinavit et immensa elemosinarum largitate et abstinencia utriusque maculas abluere non desistit. Z t膮 charakterystyk膮 Thietmara zgadzaj膮 si臋 bardzo dobrze szczeg贸艂y, przekazane przez GallaB) o niewymienionej po imieniu 偶onie Boles艂awa: mulier prudens et discreta, kt贸ra niewinnymi fortelami ocala艂a 偶ycie skaza艅c贸w.
    Kim by艂 ojciec Emmildy Dobromir, na pewno okre艣li膰 nie mo偶na. Niejak膮, acz nie ca艂kiem pewn膮 wskaz贸wk臋 pod tym wzgl臋dem podaje epitet, nadany mu przez Thietmara: venerabilis senior. Wyrazu senior u偶ywa Thietrnar w dwu znaczeniach: wzgl臋dnem i bezwzgl臋dnem. W znaczeniu wzgl臋dnem oznacza on stosunek zwierzchnictwa lub w艂adztwa w odniesieniu do pewnych podporz膮dkowanych os贸b, jako to Boga wobec cesarza6), cesarza wobec ksi膮偶膮t pa艅stwa niemieckiego, duchownych lub 艣wieckich7), lub ksi膮偶膮t pa艅stw o艣ciennych, zawis艂ych od Niemiec8), cesarza wobec miasta9) i poddanych w og贸le10); dalej stosunek ksi臋cia do jego poddanych lub wojska11), stosunek zwierzchnika duchownego do podw艂adnego mu kleryka12), stosunek pana prywatnego do niewolnika i poddanego13), stosunek m臋偶a do 偶onyu), wreszcie starszego wiekiem do m艂odszego15). W tem znaczeniu wzgl臋dnem wyrazu senior bra膰 tu oczywi艣cie nie mo偶na, gdy偶 w przytoczonym poprzednio ust臋pie, jak wynika z jego tre艣ci, nie chodzi艂o Thietmarowi bynajmniej o oznaczenie stosunku Dobromira do kogokolwiek. Pozostaje nam zatem rozpatrze膰 jeszcze znaczenie bezwzgl臋dne tego wyrazu u Thietmara. W liczbie mnogiej (seniores) oznacza on wtedy starszyzn臋 ludow膮16), w liczbie pojedynczej ksi臋cia pa艅stwa niemieckiego17), ksi臋cia ludu s艂owia艅skiego18), dow贸dc臋 okr臋tu (zwrot: senior navis)19), lub duchownego, zw艂aszcza wy偶sze stanowisko w hierarchii zajmuj膮cego, jak biskupa, arcybiskupa20). Poniewa偶 przypuszczenie o duchownym stanie Dobromira jest niemo偶liwe, przeto stosuj膮c si臋 do zasad terminologii Thietmara wypadnie przyj膮膰, 偶e wyraz senior u偶yty o Dobromirze, oznacza ksi臋cia. Do podobnego wniosku doprowadzi nas te偶 rozbi贸r znaczenia wyrazu venerabilis. Oznacza on u Thietmara osob臋 duchown膮 (z duchowie艅stwa 艣wieckiego lub zakonnego) obojga p艂ci na rozmaitych szczeblach hierarchii, najcz臋艣ciej wy偶szych dostojnik贸w ko艣cielnych, jako to: papie偶a21), arcybiskup贸w i biskup贸w22), opat贸w23), ksienie21), kler kapitulny lub zwyk艂y25), w zwi膮zku z tem osoby 艣wieckie (zwykle kobiety), zas艂u偶one wobec religii i ko艣cio艂a pobo偶no- * ii
    1) Hist. Pol. I. 215. 鈥 2) Mon. Pol. I. 402. 鈥 3) Semkowicz, Rozb. D艂ug. 102 przypuszcza jednakie bez powodu,
    ii rzecz mia艂a si臋 odwrotnie, t. j. i偶 D艂ugosz wiedzia艂 o 艣mierci W臋gierki pod r. 1017, a przeto wiadomo艣膰 o zamierzonem ma艂偶e艅stwie z Rusinka poda艂 pod r. 1018. 鈥 4) Chro艅. 96. 鈥 5) Mon. Pol. I. 408. 鈥 6) Chro艅. 10. 鈥 7) Ibid. 39. 92. 93. 98. 115. 125. 127. 142. 151. 170. 171. 223. 鈥 8) Ibid. 199. 鈥 9) Ibid. 17. 鈥 10) Ibid. 28. 61. 92. 162. 235. 鈥 U) Ibid. 23. 95. 105. 112. 127. 128. 149. 154. 180. 189. 198. 199. 206. 232. 241. 242. 257. 258. 鈥 12) Ibid. 14. 33. 55. 130. 152. 172. 173. 184. 207. 254. 255. 鈥 13) Ibid. 5. 222. 235. 鈥 14) Ibid. 13. 29. 45. 70. 110. 146. 160. 195. 209. 240. 鈥 15) Ibid. 4. 87. 94. 126. 177. 223. 227. 228. 鈥 16) Ibid. 68. 141. 224. 鈥 17) Ibid. 168. 188. 239. 258. 鈥 18) Ibid. 43. 鈥 19) Ibid. 61. 鈥 20) Ibid. 35. 128. 212. 233. 鈥 Kwestyi, w jakiem znaczeniu Thietrnar u偶ywa wyrazu Wer-, dotkn膮艂 te偶 kilku uwagami Lewicki, Mieszko II. 184. 鈥 21) Chro艅. 41. 98. 鈥 22) Ibid. 1. 13. 35. 64. 74. 79. 95. 109. 141. 154. 156. 158. 174. 205. 209, 211. 214. 231. 233. 236. 246. 253. 鈥 23) Ibid. 103. 118. 鈥 24) Ibid. 44. 87. 88. 135. 189. 195. 225. 245. 鈥 25) Ibid. 26. 100. 106. 160.
    Balzer, Genealogia Piast贸w. 6
    42
    BOLES艁AW I CHROBRY (i. EMNILDA).
    I. R.
    艣ei膮1), dobrodziejstwami2′, macierzy艅stwem m臋czennik贸w3); zreszt膮 za艣 tylko w艂adc贸w lub ksi膮偶膮t pa艅stwa, albo osoby do ich rodziny nale偶膮ce, jako to: cesarzowe lub kr贸lowe4), krewne cesarza3); dalej kr贸la fran-cuzkiego6), margrabiego7). Przyczyna, dla kt贸rej Thietmar nada艂 Dobromirowi epitet venerabilis, mog艂a zatem le偶e膰 tylko w tern, 偶e by艂 r贸wnie偶 ksi臋ciem. Bardziej w膮tpliw膮 jest kwestya, sk膮d go wywodzi膰 nale偶y. 呕e by艂 ksi臋ciem s艂owia艅skim, na to wskazuje niew膮tpliwie jego imi臋; ale przypuszczenie8), jakoby by艂 ksi臋ciem s艂owackim, stoj膮ce w zwi膮zku z obalon膮 ju偶 teory膮 Bielowskiego o w艂adaniu osobnych ksi膮偶膮t s艂owia艅skich na S艂owaczy藕nie zakarpackiej, niepoparte zreszt膮 jakimkolwiek dowodem, utrzyma膰 si臋 nie da9). Imi臋 osobowe Dobromir (Dobremir, Dobromar) mamy po艣wiadczone w u偶yciu tylko w Polsce 10) i (najcz臋艣ciej; na Pomorzu, tudzie偶 w S艂owia艅szczy藕nie nad艂abskiej u), w Czechach ju偶 tylko w formie Dobremil lub Dobromil12), na Rusi wcale go nie spotykamy, w S艂owia艅szczy藕nie po艂udniowej zachodzi to imi臋 wyj膮tkowo w Serbii i Bu艂garyi13). Najprawdopodobniej by艂 to wi臋c ksi膮偶臋 jakiego艣 ludu w S艂owia艅szczy藕nie p贸艂nocno-zachodniej, bli偶ej nam zreszt膮 sk膮din膮d nieznany. Zachodnie imi臋 jego c贸rki Emnildy, je偶eli nie zosta艂o przyj臋te dopiero przy 艣lubie z Boles艂awem, wskazuje r贸wnie偶 na wp艂yw id膮cy z zachodu. Dobromir by艂 niew膮tpliwie chrze艣cijaninem, inaczej Thietmar nie by艂by mu da艂 zaszczycaj膮cego przydomku venerabilis-, co wa偶niejsza, podaje on wyra藕nie, 偶e Emnilda, Christo fidelis, nak艂ania艂a umys艂 swego ma艂偶onka do wszystkiego dobrego. Wzgl膮d ten nie zachwiewa jednak w niczem przypuszczenia naszego co do pochodzenia Dobromira, wiadomo bowiem, 偶e wsp贸艂cze艣nie niekt贸rzy ksi膮偶臋ta zachodnio-s艂owia艅scy byli schrystyanizowani, jak n. p. M艣ciw贸j14), nie m贸wi膮c o p贸藕niejszych nieco, n. p. Gotszalku, kt贸ry objawi艂 nawet wyg贸rowany zelotyzm dla nowej wiary.
    Imi臋 Kunilda, albo Erminilda, kt贸re trzeciej 偶onie Boles艂awa nadaj膮 pisarze dawniejsi15), jest w pierwszej formie bez podstawy 藕r贸d艂owej, w drugiej za艣 polega na b艂臋dnej lekcyi brukselskiej kopii Kroniki Thiet-mara, przed kt贸r膮 bezwarunkowe pierwsze艅stwo nale偶y da膰 drezde艅skiemu autografowi, podaj膮cemu wyra藕nie form臋: Emnildis.
    Daty za艣lubin jej z Boles艂awem nie podaje 偶adne 藕r贸d艂o; poniewa偶 jednak pierwsza jej c贸rka nie mog艂a si臋 urodzi膰 p贸藕niej jak 988 r. (II. 4.), przeto przyj膮膰 nale偶y, 偶e 艣lub co najp贸藕niej odby膰 si臋 musia艂 r. 987. Gdy za艣 z poprzedni膮 偶on膮 Boles艂aw zawar艂 ma艂偶e艅stwo w r. 986 i doczeka艂 si臋 z niej syna Bezpryma, poczem dopiero nast膮pi艂 rozw贸d, przeto wynika, 偶e daty 艣lubu jego z Emnilda nie mo偶na r贸wnie偶 przesuwa膰 dalej wstecz poza rok 987. Oba te argumenta wskazuj膮 na rok 987 jako jedyn膮 mo偶liw膮 dat臋 po艣lubienia Emnildy przez Boles艂awa16).
    Roku 艣mierci jej 藕r贸d艂a wyra藕nie nie poda艂y. Mniemanie17), jakoby umar艂a w po艂ogu, urodziwszy drugiego syna, nie ma 偶adnej podstawy18). Pod dniem 25 maja r. 1013 wspomina Thietmar19) o 偶yj膮cej contectalis Boles艂awa, poniewa偶 jednak nie podaje jej imienia, przeto mo偶naby mie膰 w膮tpliwo艣膰, a偶ali jest tu mowa o Emnildzie, czy mo偶e o jakiej innej 偶onie, kt贸r膮 po jej 艣mierci poj膮艂. W膮tpliwo艣膰 t臋 rozja艣nia nam inny ust臋p jego Kroniki, na podstawie kt贸rego zarazem rok 艣mierci Emnildy dok艂adnie b臋dziemy mogli oznaczy膰. Jest to przytoczone poprzednio zdanie, opowiadaj膮ce o wyj艣ciu Emnildy za Boles艂awa i stosunku jej do m臋偶a. W chwili, w kt贸rej Thietmar pisa艂 t臋 cz臋艣膰 kroniki, Boles艂aw nie mia艂 widocznie innej po Emnildzie 偶ony, gdy偶 Thietmar, wyliczaj膮c je w tem miejscu wszystkie po porz膮dku, nie by艂by przepomnia艂 i o ostatniej; co wi臋ksza, wskazuje on wyra藕nie, 偶e w chwili tej Emnilda jeszcze 偶yje, wyra偶a si臋 o niej bowiem20): que鈥 immensa elemosinarum largitate et abstinencia utriusque maculas abluere non desist it. Poniewa偶, jak wykaza艂y najnowsze badania21), ust臋p ten (ks. IV rozdz. 58 [37]) pisany by艂 w r. 1017, przeto mamy Emnild臋 po-
    1) Tu zapewne nale偶y nieokre艣lona bli偶ej matrona venerabilis, Chro艅. 178; Fritheruna, ibid. 207; tudzie偶 Hemuzo, przyjaciel za偶y艂y arcyb. Etelberta, ibid. 54 鈥 2) Ibid. 99. 鈥 3) Ibid. 188. – 4) Ibid. 13. 24 29. 63. 217. 鈥 5) Ibid. 235. 鈥 庐) Ibid. 221. 鈥 7) Ibid. 37. 鈥 8) Wagilewicza, Geneal. 25. 鈥 3) Przypuszczenie to zakwestyonowa艂 te偶 Lewicki, Mieszko II. 114 uw. 2. 鈥 10) Mon. Pol. V. 701. 702. 鈥 11) Priimmers, Pomm. Ukdbuch II. nr. 620. 630. 742. 840. 1351. 鈥 12) Erben, Reg. Roh. I. 165. 241. 328. 354. 466. 570. 鈥 13) Miklosich, Bild. d. slav. Personennamen 270. 鈥 14) Por. Gie-sebrecht. Wend. Gesch. I. 283.鈥 15) Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. str. VI; Lelewel, Pol. wiek. 艣red. IV. 43; Bie-lowski, Synowie Chrobrego, Pismo zbiorowe Ohryzki I. 1 i nast. 鈥 13) Kar艂owicz, Quaestiones ex historia Polonica saeculi XI. 38. przyjmuje rok 艣lubu 988, Lewicki, Mieszko II. 118 uw. 1. rok 989. 鈥 17) Bielowski, Synowie Chrobrego 25. 鈥 18) Por. Lewicki, Mieszko II. 117 uw. 2. 鈥 19) Chro艅. 186. 鈥 20) Ibid. 96. 鈥 21) Kurze, wst臋p do wyd. Thietmara str. X.
    BOLES艁AW I CHROBRY (藕. EMNILDA, ODA, PREDS艁A W A).
    43
    I. 8.
    艣wiadczon膮 jako 偶yj膮c膮 jeszcze w tym czasie. Poniewa偶 za艣 ju偶 w pocz膮tkach r. 1018 Boles艂aw 偶eni si臋 z Od膮 , przeto dat臋 jej 艣mierci odnie艣膰 nale偶y do r. 1017.
  39. Oda.
    W cztery dni (transactis autem quatuor diebus) po zawarciu pokoju Budziszy艅skiego, jak podaje Thietmar鈥), Oda, c贸rka margrabiego (mi艣nijskiego) Ekkeharda (f 1002), przyby艂a na zamek zyczy艅ski (Sei-tschen)2) i tam偶e po艣lubion膮 zosta艂a Boles艂awowi. Ze by艂a jego czwart膮 a nie pi膮t膮 偶on膮3), oka偶emy ni偶ej.
    Dat臋 za艣lubin oznacza dok艂adnie Thietmar. Pok贸j Budziszy艅ski zawarty zosta艂 30 stycznia 1018 r.; przybycie Ody do Zyczynu nast膮pi艂o w cztery dni p贸藕niej, t. j. 3 lutego; w tym偶e dniu lub w jednym z najbli偶szych nast膮pi艂 艣lub.
    Dalsze losy Ody s膮 nam zgo艂a nieznane. Przypuszczenie jednak4), jakoby ju偶 w sierpniu r. 1018 zosta艂a przez Boles艂awa odtr膮con膮, jest nieuzasadnione. 呕yje w ka偶dym razie conajmniej jeszcze z ko艅cem roku 1018, na ten bowiem czas najwcze艣niej po艂o偶y膰 mo偶na dat臋 urodzin jej c贸rki Matyldy (11. 9.).
    4 a. [Preds艂awa].
    Opowiadaj膮c wypraw臋 kijowsk膮 Boles艂awa, podaje Thietmar5), 偶e ten偶e pojma艂 w zdobytym Kijowie macoch臋 w. ks. Jaros艂awa wraz z dziewi臋ciu jego siostrami, quarum imam prius ab eo desideratum antiquus fornicator Bolizlavus oblita contectali sua iniuste duxerat. 呕e w istocie by艂y jakie艣 starania ze strony Boles艂awa o ksi臋偶niczk臋 rusk膮, (kt贸re odnosz臋 do czasu po 艣mierci Emnildy, a przed po艣lubieniem Ody), 艣wiadczy te偶 Gall6), podaj膮c jako przyczyn臋 wyprawy odmow臋, jak膮 mia艂 da膰 Boles艂awowi Jaros艂aw na jego poselstwo swadziebne. Ale mniemnnie, jakoby ksi臋偶niczka ruska po zdobyciu Kijowa zosta艂a 偶on膮 Boles艂awa, jest b艂臋dne. Ze nie mog艂a by膰 jego czwart膮 偶on膮, po艣lubion膮 przed Od膮7), wynika wprost st膮d, 偶e wyprawa kijowska od-by艂a si臋 dopiero w sierpniu 1018 r., podczas gdy Oda ju偶 w pocz膮tkach lutego tego偶 roku wysz艂a za Boles艂awa. Wi臋cej prawdopodobie艅stwa mog艂oby mie膰 przypuszczenie8), 偶e ksi臋偶niczka ruska by艂a pi膮t膮 偶on膮 Boles艂awa, poj臋t膮 w czasie wyprawy kijowskiej, po odtr膮ceniu po艣lubionej niedawno Ody. Jednak偶e i to przypuszczenie, po bli偶szem zbadaniu tekstu Thietmara tudzie偶 藕r贸de艂 polskich i ruskich, trzeba b臋dzie bezwarunkowo odrzuci膰. Naprz贸d sam zwrot iniuste duxerat zdaje si臋 wskazywa膰, 偶e Thietmar nie mia艂 tu na my艣li rzeczywistego 艣lubu ma艂偶e艅skiego, ale prosty tylko fakt konkubinatu, co stwierdza zarazem nadany Boles艂awowi w tern w艂a艣nie miejscu przydomek antiquus fornicator; a tak偶e zwrot oblita contectali sua 艣wiadczy wyra藕nie, 偶e Thietmar wcale nie chcia艂 m贸wi膰 o rzeczywistem porzuceniu 偶ony (Ody), ale raczej o chwilowem naruszeniu wobec niej wierno艣ci ma艂偶e艅skiej. Tak wi臋c z samego Thietmara wynika, 偶e chodzi o konkubinat, nie o ma艂偶e艅stwo. Podobnie偶 Gall9) wyra藕nie m贸wi: nec tamen Bolezlavo thoro maritali sed concubinali singular i vice tantum coniungetur, w ezem jest wa偶ne 艣wiadectwo nietylko na to, 偶e w czasie pobytu Boles艂awa w Kijowie ma艂偶e艅stwo z ksi臋偶niczk膮 rusk膮 nie zosta艂o zawarte, ale zarazem, 偶e nie zosta艂o zawarte i p贸藕niej, po uprowadzeniu jej wraz z siostr膮 (czy siostrami) do Polski10). W takim bowiem razie wiadomo艣膰 o tem ma艂偶e艅stwie by艂aby si臋 utrzyma艂a w 艣wie偶ej jeszcze za Galla tradycyi, zaczem ten偶e nie by艂by by艂 m贸g艂 m贸wi膰 o konkubinacie. Nie m贸wi te偶 o ma艂偶e艅stwie Nestor, opisuj膮c wypraw臋 kijowsk膮; 偶e przemilcza o fakcie konkubinatu, jest rzecz膮 艂atwo wyt艂omaczy膰 si臋 daj膮c膮. Dopiero p贸藕niejsze latopisy ruskie, jak Latop. Woskr.u), Latop. Sofij. I12) i inne dotykaj膮 tej kwestyi, ale w spos贸b, nie pozostawiaj膮cy 偶adnej w膮tpliwo艣ci, i偶 maj膮 tu na my艣li konkubinat, wyra偶aj膮 si臋 bowiem: Boles艂aw po艂o偶y sebi na 艂ozy Preds艂awu, dszczer Wo艂odymerowu. Z tych 藕r贸de艂 dowiadujemy si臋 za-
    1) Chro艅. 239- 鈥 2) Tak nale偶y tlomaczy膰 nazw臋 Thietmara Cziczani. Por. Posse, Cod. dipl. Sax. reg. A. I. 44.
    uw. 275. Zyczyn le偶y o dwie mile na zach贸d od Budziszyna. 鈥 3) Por. uw. 7 na tej偶e str. 鈥 4) p0r. uw. 8 na tej偶e str. 鈥
    5) Chro艅. 258. — 6) Mon. Pol. I. 402. 鈥 7) Jak twierdz膮. Lappenberg w Mon. Germ. SS. Ul. 861 uw. 66 i Giesebrecht,
    Gesch. d. deutsch. Kaiserz. II. 125. 鈥 8) Naruszewicza, Hist. nar. poi. I. 180 uw. 7; Wagilewicza, Geneal. 27. 鈥 9) Mon.
    Pol. I. 403. 鈥 10) Kron. Nestora, Mon. Pol. I. 692. – U) Poln. Sobr. VII. 326. 鈥 12) Ibid.鈥 V. 132.
    44
    BOLES艁AW I CHROBRY (i. PBEDS艁AWA, HODYKA); SYGRYDA STORRADA.
  40. 8. 9.
    razem o imieniu u偶ytej do konkubinatu siostry Jaros艂awa. Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 rozja艣nia wreszcie spraw臋 niniejsz膮 fakt, 偶e Boles艂aw z Ody mia艂 c贸rk臋 Matyld臋 (II. 9.), kt贸rej data narodzenia przypada膰 mo偶e co najwcze艣niej na sam koniec roku 1018, zaczem nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by ju偶 w sierpniu tego偶 roku Oda mog艂a by膰 porzucon膮1).
    4 b. [HodykaJ.
    呕on臋 tego imienia, c贸rk臋 M艣ciwoja-Billunga, ks. obotryckiego, daje Boles艂awowi Chrobremu Hubner1 2). Twierdzenie to polega na wiadomo艣ci Helmolda3), kt贸ry o M艣cis艂awie, synie M艣ciwoja, podaje nast臋puj膮cy szczeg贸艂: Mizzislaus, Obotritorum princeps鈥 sororem suam Deo dicatam virginem Hodicam, monaste-rio virginum, quod erat Mikilinburg, subtraxit eamque cuidam Bolizlao incestissimo sociavit coniugio. Boles艂aw Chrobry by艂 osobisto艣ci膮 dobrze znan膮 Helmoldowi; m贸wi on o nim w tym偶e samym ust臋pie o kilka wierszy przedtem, nazywaj膮c go tam偶e Polonie Christianissimus rex. Po takiem okre艣leniu nie m贸g艂 o kilka zda艅 p贸藕niej u偶y膰 zwrotu: quidam Bolizlaus na oznaczenie Chrobrego. Wspomniany tedy Boles艂aw (Bogus艂aw?) m膮偶 Hodyki, oznacza niew膮tpliwie kogo innego.
  41. 艢ygryda (Syryta) Sto rr a da (Dumna).
    U Thietmara4) przechowa艂a si臋 nast臋puj膮ca wiadomo艣膰: De geniminis viperarum, id est filiis Suenni persecutoris (w dalszym ci膮gu ust臋pu wymienia Thietmar owych syn贸w wyra藕nie: Harald et Cnut) pauca edis-sero. Hos peperit ei Miseconis filia ducis, soror Bolizlavi successoris eius et nati; 膮ue a viro suimet diu depulsa, non minimum cum ceteris perpessa est controversiam. Z ust臋pu powy偶szego wynika, 偶e 偶on膮 Swena Wid艂obrodego (Tiugeskegg) kr贸la du艅skiego, a matk膮 syn贸w jego Haralda i Knuta, by艂a c贸rka Mieszka I.
    Z t膮 wiadomo艣ci膮 zestawi膰 trzeba inne, przekazane przez ca艂y szereg 藕r贸de艂 skandynawskich, jako to: Brev. hist. reg. Norv.B) (z ko艅ca XII w.), Fagrskinna6) (ok. 1220), Heimskringla (Snorri Sturluson, z pierwszej po艂owy w. XIII)7), Knytlinga-Saga8) (z po艂owy XIII w.) i trzy 呕ywoty Olafa Tryggwessona9) (Olafs-Saga, spisane p贸藕niej na podstawie innego zaginionego 呕ywotu z ko艅ca XII w ). W owych czasach panowa艂 w 禄Winlandyi芦 kr贸l Burys艂aw (Burisleifr), kt贸ry mia艂 trzy c贸rki, najstarsz膮 Astryd臋, 艣redni膮 Gunhild臋 i najm艂odsz膮 Geir臋. Astryda wysz艂a za Sigwalda, jarla (wielkorz膮dc臋) Jomsburga, t. j. miasta Jumny na Pomorzu, gdzie, jak wiadomo, Du艅czycy w drugiej po艂owie X w. osadowili si臋 na pewien czas. Stamt膮d czynili zwyci臋skie wyprawy na kraj Burys艂awa i zawojowali wielk膮 jego cz臋艣膰; dopiero Sigwald zawar艂 pok贸j z Bu-rys艂awem i przy tej to sposobno艣ci przysz艂o do skutku ma艂偶e艅stwo jego z Astryd膮. R贸wnocze艣nie za艣 zapo-艣redniczy艂 Sigwald inny zwi膮zek ma艂偶e艅ski^ mi臋dzy Swenem Wid艂obrodym a drug膮 c贸rk膮 Burys艂awa, z tym warunkiem, 偶e Swen ma dosta膰 tytu艂em posagu t臋 cz臋艣膰 kraju Burys艂awa, kt贸r膮 Du艅czycy poprzednio byli podbili. Przy tern stan臋艂a te偶 umowa, 偶e Burys艂aw ma si臋 o偶eni膰 z siostr膮 Swena Thyr膮, wdow膮 po dawniejszym jarlu Jomsburga Styrbj贸rnie, i w posagu otrzyma膰 posiad艂o艣ci Thyry w Danii. Uk艂ad co do przedmiot贸w posagowych zosta艂y nast臋pnie zmieniony o tyle, i偶 Thyra mia艂a otrzyma膰 posiad艂o艣ci s艂owia艅skie, przeznaczone pierwotnie dla Gunhildy, a Gunhilda posiad艂o艣ci du艅skie, przeznaczone pocz膮tkowo dla Thyry. Swen po艣lubi艂 istotnie Gunhild臋, natomiast Thyra nie chcia艂a odda膰 r臋ki Burys艂awowi, ile 偶e by艂 to poganin i starzec; dlatego wr贸ci艂a do swoich posiad艂o艣ci du艅skich i 偶y艂a tam w odosobnieniu przez d艂ugie lata. Trzecia c贸rka Burys艂awa Geira wyst臋puje w przytoczonych 藕r贸d艂ach ju偶 jako wdowa, rz膮dz膮ca w jakim艣 obszerniejszym s艂owia艅skim kraju nadmorskim; do kraju tego zawita艂 pewnego razu na okr臋tach Olaf Tryggwesson, ks. norwegski, wraz z swoj膮 dru偶yn膮, a pozyskawszy jej wzgl臋dy, poj膮!
    1) Szereg trafnych uwag, zbijaj膮cych mniemanie o rzekomem ma艂偶e艅stwie Boles艂awa z Preds艂aw膮, poda艂 Kar艂owicz, Quaestiones ex historia Polonica saec. XI. 38 i n. Por. te偶 Lewicki, Mieszko II. 119 uw. 1. i Hirsch, Jahrb. Heinr. II. III. 88. 鈥
    2) Geneal. Tabeli, tabl. 192. – 3) Mon. Germ. SS. XXI. 22. 鈥 4) Chro艅. 216. 鈥 5) Mon. Germ. SS. XXIX. 353. 鈥
    芦) Ibid. SS. XXIX. 360鈥362. 鈥 7) Wyd. sztokholmskie z r. 1697. I. 183. 227. 243鈥245. 259鈥261. 285. 319鈥321. 354. 鈥
    8) Mon. Germ. SS. XXIX. 275. 鈥 9) Ibid. SS. XXIX. 369 sq., 371 sq. 381 sq.
    1. 9.
    SYGRYDA STORRADA.
    45
    ja za 偶on臋. Ma艂偶e艅stwo owo by艂o dokonane ju偶 w czasie szturmowania Wa艂u du艅skiego (Danawirke) przez cesarza Ottona II; rzeczone 藕r贸d艂a wspominaj膮 bowiem, 偶e cesarza posi艂kowali pod贸wczas Burys艂aw i jego .zi臋膰 Olaf. W trzy lata po tym wypadku umiera Geira nag艂膮 艣mierci膮, Olaf za艣, bolej膮c nad jej strat膮, porzuca kraj s艂owia艅ski i udaje si臋 w inne strony. Tymczasem Swen Wid艂obrody, pokonany przez Eryka Zwyci臋zkiego (Segersall), kr贸la Szwecyi, traci panowanie w Danii, i d艂ugi czas tu艂a si臋 po 艣wiecie, przedsi臋bior膮c 艂upieskie najazdy na Angli膮; Eryk za艣, z艂膮czywszy w swem r臋ku oba pa艅stwa (Szwecy膮 i Dani膮), rz膮dzi w nich a偶 do 艣mierci. Zon膮 jego by艂a Sygryda,, c贸rka Skoglara Tosty, dynasty szwedzkiego, synem za艣 z tego. ma艂偶e艅stwa Olaf Skotkonung1). Po 艣mierci Eryka o r臋k臋 Sygrydy dobijaj膮 si臋 r贸偶ni ksi膮偶臋ta, kt贸rych ona jednak odrzuca, a nawet zabija膰 ka偶e, sk膮d otrzyma艂a przydomek Dumnej (Storrada). Dopiero Olaf Tryggwesson, pod贸wczas ju偶 kr贸l norwegski (wdowiec po Geirze) pozyska艂 jej wzgl臋dy; um贸wione ma艂偶e艅stwo rozbija si臋 jednak o to, 偶e Olaf 偶膮da od niej przyj臋cia wiary chrze艣cija艅skiej, czemu ona stanowczo odmawia, o艣wiadczaj膮c, i偶 trwa膰 chce przy wierze swoich przodk贸w (poga艅skiej). Zniewag臋, jak膮 jej przytem wyrz膮dzi艂 Olaf (policzek), 艣lubuje Sygryda pom艣ci膰 jego 艣mierci膮. Tymczasem dowiedziawszy si臋 o zgonie Eryka, wr贸ci艂 de Danii Swen Wid艂obrody; a 偶e umar艂a mu jego 偶ona Gunhilda, c贸rka Burys艂awa, zostawiwszy syn贸w Haralda i Knuta, przeto dla utrwalenia si臋 na tronie du艅skim, stara si臋 o r臋k臋 wdowy po Eryku, Sygrydy, kt贸r膮 te偶 rzeczywi艣cie uzyskuje. Jeszcze przed 艣mierci膮 Gunhildy wy艂oni艂a si臋 jednakowo偶 inna sprawa. Oto Gunhilda, niezadowolona z tego, 偶e Thyra, narzeczona ongi Burys艂awowi, przesiaduje w jej posiad艂o艣ciach du艅skich, namawia ojca, aby nastawa艂 na spe艂nienie kontraktu, 艣lubnego; jako偶 w istocie Burys艂aw, za po艣rednictwem zi臋cia swego Sigwalda, upomina si臋 u Swena, aby mu odda艂 siostr臋 za 偶on臋. Thyra przymuszona przez brata, udaje si臋 do Winlan-dyi; Burys艂aw sprawia okaza艂膮 uczt臋 艣lubn膮, ale Thyra po siedmiodniowym (jedenastodniowym) pobycie ucieka od m臋偶a; obawiaj膮c si臋 za艣 wr贸ci膰 do Danii, gdzie j膮 czeka艂y gniew i zemsta brata chroni si臋 do Norwegii, gdzie zostaje poj臋t膮 za 偶on臋 przez Olafa Tryggwessona, w trzecim roku rz膮d贸w jego w tym kraju. Olaf na 偶膮danie 偶ony udaje si臋 do Burys艂awa, aby za偶膮da膰 ode艅 pieni臋dzy na wykupno d贸br posagowych Thyry; Burys艂aw, mimo to 偶膮danie, przyjmuje go ch臋tnie i 偶yczenia jego w ca艂o艣ci spe艂nia, ile 偶e wstawi艂a si臋 za nim Astryda, 偶ona Sigwalda, jak niemniej ze wzgl臋du na pami臋膰 dawniejszego zwi膮zku rodzinnego (przez Geir臋). Tymczasem za spraw膮 Sygrydy, pragn膮cej dokona膰 zemsty na Olafie, tworzy si臋 koalicya przeciw niemu, do kt贸rej wchodz膮 Swen, kr贸l du艅ski (jej m膮偶), Olaf Skotkonung, kr贸l szwedzki (jej syn z Eryka), tudzie偶 Sig-wald jarl. Koalicya zwyci臋偶a, Olaf Tryggwesson ginie w bitwie, a wkr贸tce po nim z 偶alu umiera i Thyra.
    Zestawiwszy wiadomo艣膰 Thietmara z podaniem 藕r贸de艂 skandynawskich, przypuszczaj膮c tedy, 偶e wspomniany u tych ostatnich Burys艂aw, kr贸l Winlandyi, jest jakim艣 ksi臋ciem polskim, otrzymaliby艣my ca艂y szereg po艂膮cze艅 pomi臋dzy rodem Piast贸w a domami panuj膮cymi w Skandynawii. Za tak膮 kombinacy膮 przemawia艂oby te偶 niew膮tpliwie s艂owia艅skie brzmienie nazwy Burys艂aw, tudzie偶 okre艣lenie go jako kr贸la Winlandyi, kt贸-rem to mianem pisarze p贸艂nocni oznaczaj膮 S艂owia艅szczyzn臋; okoliczno艣膰, 偶e c贸rki Burys艂awa nosz膮 imiona skandynawskie (Astryda, Gunhilda, Geira), nie mog艂aby sama obali膰 kombinacyi, albowiem mog艂y to by膰 imiona przybrane przez nie po wyj艣ciu za w艂adc贸w skandynawskich, celem przystosowania si臋 do zwyczaj贸w miejscowych. Zobaczmy jednak, czy z innych wzgl臋d贸w kombinacya taka da si臋 utrzyma膰.
    Przedewszystkiem wymaga bli偶szego wyja艣nienia sama osobisto艣膰 Burys艂awa. Zestawiaj膮c przekaz 藕r贸de艂 skandynawskich z wiadomo艣ci膮 Thietmara, mogliby艣my przypu艣ci膰, 偶e 贸w Burys艂aw, ojciec 偶ony Swena, Gunhildy, a zatem tak偶e Astrydy i Geiry, nie jest kto inny, jeno Mieszko 1* i 2), kt贸remu 藕r贸d艂a skandynawskie mylnie nada艂y imi臋 jego syna Boles艂awa (Burys艂awa). Z uwagi, 偶e Burys艂aw ma si臋 偶eni膰 z Thyr膮, wdow膮 po Styrbjornie, nale偶a艂oby przyj膮膰, 偶e negocyacye o to ma艂偶e艅stwo nie mog艂y si臋 pocz膮膰 wcze艣niej, jak r. 983
    i) Niemieccy pisarze t艂贸macz膮 ten przydomek przez: Schooskind; nazwa mia艂a powsta膰 st膮d, 偶e Olafowi jeszcze jako pachol臋ciu sk艂adano za 偶ycia ojca ho艂d wierno艣ci. Por. Dahlmann, Gesch. Danem. I. 93. uw. 3. 鈥 2) Tak przypuszczaj膮, niemal wszyscy o tym przedmiocie pisz膮cy historycy du艅scy, niemieccy i polscy, jak Langebeck, Script, rer. Dan. I. 253 uw.
    i II. 205 uw.; Dahlmann, Gesch. Danem. I. 89; Barthold, Gesch. v. Rugen u. Pomm. I. 292. 295. 332; Zeissberg,
    Miseco I. 111鈥113; Wagilewicz, Geneal. 23 i inni.
    46
    SYGRYDA STORRADA.
    L 9;
    lub 984, w tym bowiem czasie dopiero umar艂 Styrbjorn1). W r. 983 lub 984 by艂 jednakowo偶 Mieszko niew膮tpliwie ju偶 偶onaty z Od膮 (7. 2.J, kt贸ra go prze偶y艂a, tak i偶 odt膮d a偶 do jego 艣mierci nie by艂o ju偶 dla艅 mo偶no艣ci nawi膮zywania jakichkolwiek uk艂ad贸w o ma艂偶e艅stwo. Niemniej te偶 charakterystyka Mieszka jako starca i poganina, cho膰 w pierwszym szczeg贸le trafna, w drugim nie odpowiada艂aby rzeczywisto艣ci. Nie m贸g艂 te偶 w uk艂adach o ma艂偶e艅stwo z Thyr膮 po艣redniczy膰 Sigwald, kt贸ry dopiero po r. 994, a wi臋c ju偶 po 艣mierci Mieszka, zosta艂 jarlem Jomsburga1 2); wreszcie Thyra, porzuciwszy Mieszka, nie mog艂a uchodzi膰 do Olafa Trygg-wessona w Norwegii, albowiem Olaf pozbawiony tronu przez jarla Hakona, b艂膮ka艂 si臋 od dzieci艅stwa na wygnaniu i wr贸ci艂 do Norwegii dopiero r. 995, t. j. w trzy lata po 艣mierci Mieszka3).
    Przypu艣膰my tedy, 偶e 贸w Burys艂aw, to syn Mieszka I, Boles艂aw Chrobry, na co zreszt膮 podobie艅stwo-imion stanowczo zdawa艂oby si臋 wskazywa膰4). Jednak偶e Boles艂aw nie by艂 poganinem, jak mu zarzuca艂a Thyra, poniewa偶 za艣 w og贸le 偶y艂 tylko 58 lat (I. 8.\ przeto te偶 nie m贸g艂 by膰 nazwany starcem. Przypu艣膰my jednak niedok艂adno艣膰 wyra偶enia i rozumiejmy 贸w zarzut tylko w tern znaczeniu, 偶e Thyra nie chcia艂a wyj艣膰 za cz艂owieka w dojrzalszym wieku; w takim razie, pami臋taj膮c o tem, 偶e w chwili, w kt贸rej mia艂o si臋 skojarzy膰 ma艂偶e艅stwo Boles艂awa z Thyr膮, trzy jego c贸rki by艂y ju偶 wydane za w艂adc贸w skandynawskich, trzebaby przyj膮膰, 偶e w 偶adnym razie ma艂偶e艅stwo to nie mog艂o przypa艣膰 wcze艣niej, jak na 30鈥40 rok jego 偶ycia t. j. na lata 997鈥1007. W tym jednak czasie Boles艂aw 偶yje w ma艂偶e艅stwie z Emnild膮a偶 do r. 1017, a potem zaraz r. 1018 偶eni si臋 z Od膮, margrabiank膮 mi艣nijsk膮 (I. 8.). A偶 do r. 1018 nie mo偶e tedy by膰 mowy o jego 艣lubie z Thyr膮; poniewa偶 jednak o dalszych losach Ody nie mamy wiadomo艣ci, przeto przyjmuj膮c, 偶e rych艂o po 艣lubie umar艂a, mo偶naby przypu艣ci膰, 偶e ma艂偶e艅stwo z Thyr膮 nast膮pi艂o r. 1019 lub p贸藕niej. Atoli i to przypuszczenie nie da si臋 utrzyma膰; Boles艂aw nie m贸g艂 ju偶 pod贸wczas domaga膰 si臋 u Swena jego siostry, gdy偶 Swen umar艂 r. 1014, ani te偶, co wa偶niejsza, Thyra, porzuciwszy Boles艂awa, nie mog艂a uchodzi膰 do Olafa Tryggwessona i wychodzi膰 za niego, gdy偶 Olaf zgin膮艂 ju偶 r 1000. Wreszcie, gdyby艣my i na te trudno艣ci nie zwa偶ali, musieliby艣my przyj膮膰, 偶e Thyra wychodz膮c r. 1019 lub p贸藕niej za Boles艂awa, mia艂a ju偶 pod贸wczas lat z g贸r膮 pi臋膰dziesi膮t, skoro w r. 984 owdowia艂a po Styrbjornie; rzecz nie do uwierzenia, i偶by pod贸wczas r臋ka jej mog艂a by膰 przedmiotem zabieg贸w ze strony Boles艂awa, a zarzut jej, 偶e Boles艂aw jest starcem, by艂by nieuzasadniony, skoro ten偶e w najgorszym razie by艂 jej r贸wny wiekiem, je偶eli nie m艂odszy od niej5).
    Jakkolwiek tedy t艂omaczy膰 zechcemy imi臋 Burys艂awa, podane przez 藕r贸d艂a skandynawskie, spotkamy si臋 z ca艂ym szeregiem w膮tpliwo艣ci, kt贸re przekaz o Burys艂awie czyni膮 wielce nieprawdopodobnym. Zobaczmy jeszcze, co s膮dzi膰 nale偶y o przekazie dotycz膮cym jego c贸rek.
    Najm艂odsz膮 z nich ma by膰 Geira, wdowa po nieznanym bli偶ej ksi臋ciu, p贸藕niej pierwsza 偶ona Olafa Tryggwessona. Jaki to kraj nadmorski, w kt贸rym ona panuje, pr贸偶no na to szukaliby艣my odpowiedzi, jak nie mniej i na drugie pytanie, w jakich to krajach s艂owia艅skich kobiety w owych czasach mog艂y sprawowa膰 samoistne rz膮dy. Mniejsza jednak i o ten szczeg贸艂; rozpatrzmy jeszcze chronologi臋 wypadk贸w. Jak widzieli艣my, 藕r贸d艂a skandynawskie podaj膮, 偶e ju偶 w czasie szturmu Ottona II na Wa艂 du艅ski (Danawirke) posi艂kowa艂 cesarza Burys艂aw wraz z zi臋ciem swoim Olafem Tryggwessonem. Szturm na Danawirke, jak potwierdzaj膮 wsp贸艂czesne 藕r贸d艂a niemieckie, odby艂 si臋 r. 974. Posi艂kowanie Ottona przez Mieszka (Burys艂awa) by艂oby jak na 贸w czas mo偶liwe, ale niemo偶liw膮 jest rzecz膮, i偶by Olaf m贸g艂 by膰 wtedy zi臋ciem Mieszka i uczestnikiem szturmu, mia艂 bowiem w r. 974 nie wi臋cej jak oko艂o sze艣膰 lat 偶ycia. W trzy lata po szturmie umiera mu jego 偶ona, i oto Olaf, w dziewi膮tym roku 偶ycia, jest ju偶 wdowcem! Trzeba za艣 doda膰, 偶e 藕r贸d艂a skandynawskie opisuj膮 szczeg贸艂owo, jako Olaf przybywszy do kraju rz膮dzonego przez Geir臋, l艣ni艂 m臋sk膮 si艂膮 i pi臋kno艣ci膮 鈥 w tak wczesnym wieku. Chc膮c utrzyma膰 przekaz o ma艂偶e艅stwie Olafa z Geir膮, trzeba tedy przypu艣ci膰 znaczne b艂臋dy
    1) Wed艂ug Geijera, Gesch. Schwed. I. 118, r. 983, wed艂ug Quandta, Zur Urgesch. d. Pomoranen, Balt. Stud. XXII. 167,
    r. 984. 鈥 2) DahJ m ann, Gesch. Danem. I. 95; Quandt, Zur Urgesch. d. Pomor. 168. 鈥 3) Geijer, Gesch. Schwed. I. 120. 鈥
    4) Tak mniemaj膮 Roepell, Gesch. Pol. 109; Maurer, Bekehrung d. norv. Stammes z. Christ. I. 257 uw. 46 i 453 uw. 5;
    Ols en w Aarboger f. nordisk Oldkynd. og Historie 1878 (znanymi ze streszczenia w Jahresber. f. Geschichtswiss. 1878, 385). 鈥
    5) Na trudno艣ci, kt贸re nastr臋cza identyfikowanie Mieszka lub Boles艂awa z Burys艂awem, zwr贸ci艂 uwag臋 Giesebrecht, Wend, Gesch. I. 243 uw. 3, kt贸ry te偶 s艂usznie odrzuca podanie 藕r贸de艂 skandynawskich.
    1. 9.
    SYGRYDA STORRADA.
    47

chronologiczne, co w ka偶dym razie wielce wiarogodno艣膰 jego zachwiewa; przyjmuj膮c jednak, 偶e w chwili, w kt贸rej po艣lubi艂 Geir臋, mia艂 oko艂o lat 20, wypad艂oby twierdzi膰, 偶e sta艂o si臋 to oko艂o r. 988. Olaf Tryggwesson, jak wspomnieli艣my, wygnany zosta艂 ju偶 w wczesnych latach dzieci臋cych przez jarla Hakona i odt膮d prowadzi艂 偶ycie tu艂acze, rozbijaj膮c po morzach i w Anglii; dopiero w r. 995 uda艂o mu si臋 powr贸ci膰 do Norwegii i odzyska膰 tron przodk贸w. Ma艂偶e艅stwo z Geir膮 przypad艂oby zatem w ka偶dym razie na lata jego tu艂aczki; tu za艣 znowu dziwn膮 by艂oby rzecz膮, jak 贸w tu艂acz by艂by m贸g艂 uzyska膰 r臋k臋 tak pot臋偶nej w艂adczyni, jak Geir臋 przedstawiaj膮 藕r贸d艂a skandynawskie, a dziwniejszem jeszcze by艂oby, dlaczego po jej 艣mierci opu艣ci艂 贸w kraj s艂owia艅ski dobrowolnie, w kt贸rym uzyska艂 ju偶 panowanie, a偶eby na nowo rozpocz膮膰 偶ycie tu艂acze. Powa偶ne w膮tpliwo艣ci co do rzekomego ma艂偶e艅stwa z Geir膮 nasuwa wreszcie wiadomo艣膰 Saxo Gramm.1), autora wsp贸艂czesnego najstarszymi z przytoczonych 藕r贸de艂 skandynawskich, tudzie偶 polegaj膮cego na nim Geys-mera Hist. Danor.2), 偶e Olaf a偶 do uk艂ad贸w swych o ma艂偶e艅stwo z Sygryd膮 998 r., t. j. na dwa lata przed sw膮 艣mierci膮, by艂 bez偶ennym (adhuc celebs).
Pomijamy na razie 艣redni膮 c贸rk臋 Burys艂awa, Gunhild臋, zaznaczaj膮c tylko, 偶e tradycya, jak膮 o niej przekaza艂y 藕r贸d艂a skandynawskie, jest r贸wnie偶 b艂臋dn膮 i nieprawdziw膮, jak si臋 to ni偶ej oka偶e. Go do c贸rki najstarszej, Astrydy, 偶ony Sigwalda jarla, nadmieniamy, 偶e ma艂偶e艅stwo jej nie mog艂oby wyprzedza膰 daty 994 r., w kt贸rym Sigwald m贸g艂 ju偶 by膰 jarlem Jomsburga. A w takim razie Mieszko nie m贸g艂 ju偶 za艅 wydawa膰 swojej c贸rki, gdy偶 na dwa lata przedtem umar艂. Niemniej te偶 nieprawdopodobnem jest przypuszczenie, i偶by starsza siostra Geiry wychodzi艂a za m膮偶 dopiero r. 994 lub p贸藕niej, skoro sama Geira, wed艂ug 藕r贸de艂 skandynawskich, ju偶 przed r. 974 by艂a wdow膮 po jakim艣 nieznanym nam bli偶臋j ksi臋ciu, a w r. 974 zam臋偶n膮 po raz wt贸ry za Olafem Tryggwessonem, w takim bowiem razie Astryda, kt贸ra co najmniej na dwa lata przed Geir膮 musia艂a si臋 urodzi膰, mia艂aby w chwili wyj艣cia za Sigwalda co najmniej blisko 40 lat 偶ycia. 艁膮czony z tern ma艂偶e艅stwem fakt swatania Thyry za Burys艂awa przypada艂by tak偶e na czas po r. 994, co jest rzecz膮 niemo偶liw膮, gdy偶 pod贸wczas Boles艂aw mia艂 ju偶 Emnild臋 za 偶on臋 (I. 8). Przypu艣膰my jednak i tutaj jeszcze jak膮艣 usprawiedliwi膰 si臋 daj膮c膮 pomy艂k臋, przyjmijmy zatem, 偶e Astryda nie by艂a c贸rk膮 Mieszka I, ale Boles艂awa Chrobrego. Przypuszczenie takie zdawa艂oby si臋 znachodzi膰 poparcie w 藕r贸d艂ach,, jak bowiem ni偶ej oka偶emy, Boles艂aw wyda艂 jedn臋 z swoich c贸rek za ksi臋cia pomorskiego (II. 1.), a gdy Sigwald, cho膰 Skandynawczyk z pochodzenia, by艂 wielkorz膮dc膮 Jomsburga, grodu po艂o偶onego na Pomorzu, przeto mo-inaby przypuszcza膰, 偶e on to w艂a艣nie kryje si臋 pod owym nieznanym z imienia ksi臋ciem pomorskim. Wszelako inne okoliczno艣ci przemawiaj膮 przeciw temu przypuszczeniu. Ksi膮偶臋 pomorski, kt贸ry uzyska艂 r臋k臋 c贸rki Boles艂awa, musia艂, wed艂ug wyra藕nego przekazu 藕r贸d艂owego, naprz贸d si臋 ochrzci膰. Gzy Sigwald, przybywszy do Jomsburga, by艂 chrze艣cijaninem czy nie, niewiadomo, i rozstrzygn膮膰 na pewno trudno, w艂a艣nie bowiem pod贸wczas w pa艅stwach skandynawskich rozpocz臋艂a si臋 propaganda chrze艣cija艅stwa, wobec kt贸rej jedni z w艂adc贸w przychylnie, inni opornie si臋 zachowywali. W pierwszym przypadku szczeg贸艂 o ochrzczeniu ksi臋cia pomorskiego przed 艣lubem z c贸rk膮 Boles艂awa nie przystawa艂by do Sigwalda, w drugim za艣 dziwn膮 by艂oby rzecz膮, i偶 fakt tak wa偶ny, jak porzucenie wiary przodk贸w i przyj臋cie chrztu przez Sigwalda pozosta艂o bez odg艂osu w 藕r贸d艂ach skandynawskich, kt贸re osob膮 jego zajmuj膮 si臋 szczeg贸艂owo; a 偶adne z nich o przyj臋ciu chrztu przez Sigwalda nie m贸wi.
Bozpatrzona w ten spos贸b tradycya 藕r贸de艂 skandynawskich o kilkakrotnem po艂膮czeniu rodu Piast贸w z domami skandynawskimi przedstawia tyle sprzeczno艣ci wewn臋trznych, tyle pi臋trz膮cych si臋 trudno艣ci i nieprawdopodobie艅stw historycznych i chronologicznych, 偶e ca艂y ich przekaz o tych po艂膮czeniach snadno odrzuci膰 mo偶emy i musimy. Mo偶emy za艣 to uczyni膰 tern bardziej, 偶e s膮 to 藕r贸d艂a stosunkowo p贸藕ne, z ko艅ca XII lub pierwszej po艂owy XIII stulecia (lub nawet jeszcze p贸藕niejsze), a wi臋c przesz艂o o dwa wieki od wypadk贸w, o kt贸re chodzi, oddalone, a nadto wszystko s膮 to sagi, w kt贸rych na tle co prawda historycznem, i z sze-rokiem uwzgl臋dnieniem element贸w historycznych^ 艂膮czy si臋 przecie偶 w znacznej mierze element fantazyjny, poetycki, czy to autor贸w samych, czy te偶 tradycyi ludowej, na kt贸rej si臋 opierali, przekszta艂caj膮cej z biegiem
1) Wyd. Holdera, 340. 鈥 2) Langebeek, Script, rer. Dan. II. 350.
48
SYGRYDA STORRADA.
1 9
czasu w w艂a艣ciwy sobie spos贸b rzeczywiste wypadki historyczne. Krytyka naukowa wykaza艂a ju偶 owym sagom w ca艂ym szeregu szczeg贸艂贸w niezgodno艣膰 z faktycznym stanem rzeczy1), a i w niniejszym wypadku, jak si臋 okaza艂o, nie ma powodu przyjmowa膰 ich przekazu bez zastrze偶e艅. Ze fakta na wst臋pie przywiedzione po艣wiadczone s膮 w ca艂ym szeregu sag, w tern r贸wnie偶 nie ma dowodu ich prawdziwo艣ci, albowiem sagi te czerpi膮 jedna z drugiej, powtarzaj膮c cz臋sto prawie dos艂ownie wiadomo艣ci w ten spos贸b zapo偶yczone.
A偶eby z sag tych wydzieli膰 element historyczny od fantazyjnego, po temu nie zawsze rozporz膮dzamy odpowiednimi 艣rodkami, a nie rozporz膮dzamy nimi i w tym wypadku. Przypu艣ci膰 jednak mo偶emy, 偶e podstaw膮 ich przekazu by艂 jaki艣 fakt historyczny: kilkakrotny zwi膮zek dom贸w skandynawskich z rodem jakiego艣 lub jakich艣 ksi膮偶膮t s艂owia艅skich; wszak ju偶 o 偶onie Haralda Blaatanda, matce Swena Wid艂obrodego, niesie tradycya, 偶e by艂a S艂owiank膮, przyczem dziwnym zbiegiem okoliczno艣ci nadaje ona jej to samo imi臋, kt贸re wed艂ug sag skandynawskich nosi膰 mia艂a S艂owianka, 偶ona Swena, Gunhilda2). Ale 偶e owych wiadomo艣ci nie mo偶na odnie艣膰 do Piast贸w, ani Mieszka I, ani Boles艂awa Chrobrego, ani ich c贸rek, na to po wywodach poprzednich zgodzi膰 si臋 chyba nale偶y.
W jednym tylko szczeg贸le fakt istotnie i wiarogodnie po艣wiadczony wszed艂 do przekazu wzmiankowanych sag: ma艂偶e艅stwo Swena z S艂owiank膮 (c贸rk膮 Mieszka I). Ze go nale偶y 艣ci艣le wydzieli膰 od innych, niew艂a艣ciwie z nim po艂膮czonych, wynika z dotychczasowego rozbioru; obecnie rozpatrze膰 trzeba drugie pytanie, o ile fakt ten, uwa偶any sam w sobie, w odosobnieniu od innych, przedstawiony zosta艂 zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy.
Przypominamy, 偶e sagi daj膮 Swenowi Wid艂obrodemu dwie 偶ony: pierwsz膮, Gunhild臋, S艂owiank臋, matk臋 Haralda i Knuta, i drug膮 Sygryd臋, c贸rk臋 Skoglara Tosty, dynasty szwedzkiego, wdow臋 po Eryku Zwyci臋skim, kr贸lu szwedzkim, matk臋 (w pierwszem ma艂偶e艅stwie) Olafa Sk贸tkonunga. Fakt, 偶e Swen mia艂 dwie 偶ony, jest niew膮tpliwym; ma艂偶e艅stwo jego z drug膮 偶on膮 przypada bowiem dopiero na rok 998, jak to ni偶ej oka偶emy, a ju偶 r. 1000 wydaje on c贸rk臋 Gyd臋 za m膮偶3); c贸rka ta musia艂a zatem urodzi膰 si臋 o wiele wcze艣niej, z innej, poprzednio po艣lubionej 偶ony. Inna kwestya, czy w rzeczywisto艣ci owa pierwsza 偶ona, S艂owianka, jest identyczn膮 z c贸rk膮 Mieszka I, wspomnian膮 u Thietmara, i czy druga 偶ona, Sygryda, pochodzi艂a z domu dynast贸w szwedzkich. Skandynawskie sagi ka偶膮 Gunhildzie, S艂owiance, umiera膰 u boku m臋偶a, przynajmniej nic o jej roz艂膮czeniu z nim nie wspominaj膮; przeciwnie Thietmar w przytoczonym poprzednio ust臋pie stwierdza wyra藕nie, 偶e c贸rka Mieszka I zosta艂a odtr膮con膮 przez Swena i d艂ugi czas przebywa艂a na wygnaniu. Jak d艂ugo to wygnanie trwa艂o, pouczaj膮 nas wiarogodne G臋sta Gnuthonis4), opowiadaj膮c, 偶e Knut i Harald po 艣mierci Swena sprowadzili matk臋 sw膮 z kraju s艂owia艅skiego (Slavonia), t. j. z Polski, gdzie na wygnaniu przebywa艂a; rzecz oczywista, 偶e mog艂a to by膰 tylko matka S艂owianka, c贸rka Mieszka I, gdy偶 Szwedka, odtr膮cona przez m臋偶a, nie by艂aby szuka艂a schronienia w Polsce. Swen umar艂 r. 1014; w tym czasie zatem c贸rka Mieszka jeszcze 偶y艂a; nie mog艂a to wi臋c by膰 Gunhilda, kt贸ra wed艂ug sag skandynawskich mia艂a umrze膰 przed po艣lubieniem Sygrydy przez Swena r. 998.
Rozwa偶my nadto wzgl膮d inny. Sagi podaj膮 zgodnie, 偶e matk膮 syn贸w Swena, Haralda i Knuta, by艂a S艂owianka; to偶 samo stwierdza wyra藕nie przytoczony na wst臋pie ust臋p z Thietmara, kt贸ry im ka偶e rodzie si臋 z c贸rki Mieszka 1; to偶 samo wynika wreszcie z rozwa偶onej przed chwil膮 wiadomo艣ci G臋sta Cnuthonis. W tych偶e G臋sta Gnuthonis5) Harald w艣r贸d opowiadania wypadk贸w zasz艂ych po roku 1013 nazwany jest puerulus, a Knut w chwili 艣mierci ojca (1014) iuvenis; ten ostatni nadto w r. 1017 nazwany jest adhuc pri-meva etate florens. Kt贸ry z obu braci by艂 starszy, czy Harald, jak podaj膮 藕r贸d艂a skandynawskie, czy Knut, jak chc膮 angielskie6), mniejsza o to; tyle pewna, 偶e je艣li Harald jeszcze w r. 1013 jest puerulus, to m贸g艂 mie膰 pod贸wczas lat nie wi臋cej jak oko艂o dziesi臋膰; b臋dzie to niew膮tpliwie przesad膮, je偶eli powiemy, 偶e mia艂 lat trzyna艣cie. Ale daj膮c mu pod贸wczas cho膰by trzyna艣cie lat 偶ycia, wypadnie, 偶e nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 wcze-
1) Por. n. p. Dahlmann, Gesch. Danem. I. 93 uw. 3, a zw艂aszcza dosadne uwagi Bartholda, Geseh. v. Riig. u. Pomni.
I. 288. 鈥 2) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 81. 86. 鈥 3) Ibid. I. 93. 鈥 4) Mon. Germ. SS. XIX. 515. 鈥 5) Ibid. SS. XIX. 513. 514 519. 鈥 6) Por. te偶 Dahlmann, Gesch. Danem. I. 100.
SYGRYD膭 STORRADA.
49

  1. 9.
    艣niej jak r. 1000, a i urodziny Knuta, ze wzgl臋du na przytoczone poprzednio okre艣lenia, nie o wiele bardziej wstecz b臋dzie mo偶na przesun膮膰. Matka obojga tych syn贸w, S艂owianka, c贸rka Mieszka, musia艂a tedy 偶y膰 przynajmniej jeszcze r. 1000, i nikt inny pod贸wczas nie m贸g艂 by膰 偶on膮 Swena, tylko ona. Z drugiej strony mamy dowody na to (zob. ni偶ej), 偶e 艣lub Swena z Sygryd膮 odby艂 si臋 r. 998, a w ka偶dym razie odby膰 si臋 musia艂 przed r. 1000, albowiem ju偶 w tym roku zgin膮艂 Olaf Tryggwesson, zaczem i zniewaga, wyrz膮dzona przeze艅 Sygrydzie, i 艣lub jej z Swenem i ca艂a jej akcya, zmierzaj膮ca do wywo艂ania wielkiej wyprawy przeciw Trygg-wessonowi, musz膮 by膰 prze艂o偶one na czas przed r. 1000. Te daty zostaj膮 do siebie w oczywistej sprzeczno艣ci, a dla nas s膮 tylko dwie alternatywy do wyboru: albo pierwsz膮 偶on膮 Swena by艂a S艂owianka, c贸rka Mieszka, zmar艂a przed po艣lubieniem Szwedki 鈥 w takim razie nieprawdziwym jest przekaz, jakoby by艂a matk膮 Haralda i Knuta; albo by艂a matk膮 obojga, a w takim razie musia艂a 偶y膰 jeszcze w r. 1000, po dacie po艣lubienia rzekomej Szwedki. Alternatyw臋 pierwsz膮 musimy odrzuci膰 bezwarunkowo, gdy偶 pochodzenie Haralda i Knuta z S艂owianki, c贸rki Mieszka, stwierdzone jest nie tylko sagami, ale innemi wiarogodnemi, a nawet wsp贸艂czesnemi 藕r贸d艂ami; nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przyj膮膰 alternatyw臋 drug膮, 偶e owa c贸rka Mieszka 偶y艂a jeszcze r. 1000; a poniewa偶 Swen od r. 998 偶onaty jest niew膮tpliwie z Sygryd膮, przeto wynika st膮d, 偶e nie Gunhilda, ale Sygryd膮 jest imieniem owej Mieszk贸wny, i 偶e Mieszk贸wna nie by艂a jego pierwsz膮, ale drug膮 偶on膮, po艣lubion膮 dopiero w r. 998, zam臋偶n膮 przedtem za Erykiem Zwyci臋skim. Thietmar i G臋sta Cnuth. imienia c贸rki Mieszka nie wymieniaj膮, ale inne 藕r贸d艂a, kt贸re nies艂usznie o ba艂amuctwo obwiniano1), przedewszystkiem za艣 Saxo Gramm.1 2), pod wzgl臋dem wiarogodno艣ci bez por贸wnania wy偶ej od sag stoj膮cy, jak niemniej inne, w cz臋艣ci na nim polegaj膮ce 藕r贸d艂a, jak Rocz. Esrom.3), Petri Olai Excerpt, ex Hist. Danor.4), matk膮 Knuta nazywaj膮 wyra藕nie Sygryd臋 lub Syryt臋, wdow臋 po Eryku 鈥 nie Gunhild臋. Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 wyja艣nia t臋 spraw臋 Adam Brem.5), autor z g贸r膮 o wiek wcze艣niejszy od samego Saxo Gramm, i wsp贸艂czesnych mu sag, polegaj膮cy na najlepszych informacyach i w prawdzie historycznej zami艂owany, jak nie mniej zale偶ny ode艅 Rocz. Lundz.6): Post mortem diu optatam Herici (Eryka Zwyci臋skiego) Suein ab exilio regres sus optinuit regnum patrum suorum鈥 et acr.epit uxorem Herici relictam, matrem Olaph, quae peperit ei Chnut. I tu wi臋c wdowa po Eryku, a matka Olafa Skotkonunga, wychodzi po raz wt贸ry za Swena i staje si臋 matk膮 Knuta. Imienia jej Adam Brem. i Rocz. Lundz. nie wymieniaj膮, ale wskazuj膮c na to, 偶e to by艂a wdowa po Eryku, maj膮 na my艣li t臋 sam膮 osob臋, kt贸r膮 sagi skandynawskie nazywaj膮 Sygryd膮, a nie t臋, kt贸ra w nich wyst臋puje jako pierwsza 偶ona Swena pod imieniem Gunhildy. Scholiasta Adama Brem.7) dodaje do tego uwag臋, 偶e Eryk Zwyci臋ski zawar艂 by艂 przymierze z Boles艂awem (Chrobrym), kt贸ry mu za 偶on臋 da艂 swoj臋 siostr臋 czy c贸rk臋 (Bolizlaus filiam vel sororem Herico deditj. Wiadomo艣膰 o przymierzu zawartem przez Boles艂awa przy sposobno艣ci owych za艣lubin jest omy艂k膮, gdy偶 Eryk zmar艂 ju偶 r. 995, 艣lub za艣 z Mieszk贸wn膮 musia艂 nast膮pi膰 znacznie wcze艣niej, skoro syn jego z niej Olaf Sk贸tkonung ju偶 w kilka lat po 艣mierci ojca wyst臋puje jako m艂odzieniec doros艂y8); zaczem zar贸wno za艣lubiny, jak i zawarte przy tej sposobno艣ci przymierze musz膮 przypada膰 jeszcze na czasy Mieszka; ale dalsza wiadomo艣膰, 偶e 偶on膮 Eryka by艂a Piast贸wna, zas艂uguje na zupe艂n膮 wiar臋. Scholiasta pisa艂 widocznie bardzo ogl臋dnie, skoro nie znaj膮c dok艂adnie stosunku pokrewie艅stwa jej z Boles艂awem, przypu艣ci艂 dwie mo偶liwo艣ci (albo siostra albo c贸rka); tern wi臋kszej wagi nabiera to jego twierdzenie, kt贸re przytoczy艂 jako pewne, t. j. i偶 by艂a krewn膮 Boles艂awa. Wiadomo艣ci za艣 swej nie opar艂 na Thietmarze9), gdy偶 w takim razie nie by艂by m贸g艂 by艂 w膮tpi膰, 偶e to by艂a siostra, nie c贸rka Boles艂awa, o czem Thietmar ca艂kiem dok艂adnie i wyra藕nie m贸wi; sn膮膰 znalaz艂 inn膮 pod tym wzgl臋dem infor-macy膮, czy to w tradycyi, czy w jakiem艣 nieznanem nam ju偶 dzisiaj 藕r贸dle; a informacya ta jest dla nas bardzo cenn膮, potwierdza bowiem, niezale偶nie od innych wskaz贸wek, te same wnioski, kt贸re poprzednio wyprowadzili艣my sk膮din膮d. Przez co na stwierdzenie s艂owia艅skiego pochodzenia 偶ony Eryka i przynale偶no艣ci jej do rodu Piast贸w, a zarazem to偶samo艣ci jej z p贸藕niejsz膮 偶on膮 Swena, Sygryd膮, zyskujemy nowy dow贸d.
    1) Langebeck, Script, rer. Dan. I. 235 uw., II. 205 uw.; Barthold, Gesch. v. Rugen u. Poinm. I. 332 uw. 2 i inni. 鈥
    2) G臋sta Danor., wyd. Holdera 337鈥340. 鈥 3) Langebeck, Script, rer. Dan-T. 235. 鈥 4) Ibid. II. 205. 鈥 5) Mon. Germ.
    SS. VII. 319. 320. 鈥 6) Ibid. SS. XXIX. 201. 鈥 7) Ibid. SS. VII. 318. 鈥 8)’Dahlmann, Gesch. Danem. I. 93 uw. 3; Mau-
    rer, Bekehrung d. norv. Stamm. I. 257. 鈥 9) Jak przypuszcza b艂臋dnie Zeissberg, Miseco I. 112.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    7
    50
    SYGRYDA STOREADA.
  2. 9.
    Z rozbioru powy偶szego okazuje si臋 tedy, 偶e sagi skandynawskie, m贸wi膮c o ma艂偶e艅stwach Swena, pope艂ni艂y kilka b艂臋d贸w: przedewszystkiem w tem, 偶e rozr贸偶ni艂y rzekom膮 Gunhild臋 S艂owiank臋 od Sygrydy, gdy w艂a艣nie Sygryda by艂a S艂owiank膮; powt贸re, 偶e da艂y Sygrydzie za ojca Skoglara Tost臋, dynast臋 szwedzkiego, gdy ojcem jej by艂 Mieszko; w ko艅cu, 偶e dla Olafa Skotkonunga z jednej, a Knuta i Haralda z drugiej strony, stworzy艂y dwie osobne matki, gdy w rzeczywisto艣ci wszyscy trzej mieli matk臋 wsp贸ln膮, a tylko r贸偶nych ojc贸w, Eryka i Swena. Jak si臋 nazywa艂a pierwsza 偶ona Swena, okre艣li膰 nie mo偶na na pewno; by膰 mo偶e, 偶e na imi臋 by艂o jej Gunhilda, a nawet przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e by艂a S艂owiank膮 z pochodzenia; tyle pewna, 偶e nie by艂a to Piast贸wna. Przekaz sag o zwi膮zkach Piast贸w z domami skandynawskimi nie wytrzyma艂 wi臋c i pod tym wzgl臋dem pr贸by.
    Doszed艂szy do tego rezultatu, mo偶naby ju偶 zaprzesta膰 dalszego rozbioru sag; wszelako dla dok艂adno艣ci musimy dotkn膮膰 jeszcze jednego szczeg贸艂u. Niekt贸re z przytoczonych poprzednio sag, a przedewszystkiem Heimskringla, podaj膮, jakoby powodem rozej艣cia si臋 projektowanego ma艂偶e艅stwa mi臋dzy Sygryda a Olafem Tryggwessonem by艂o domaganie si臋 tego ostatniego, a偶eby Sygryda przyj臋艂a chrzest, czemu ona, chc膮c wytrwa膰 w wierze przodk贸w, stanowczo si臋 sprzeciwi艂a. Ten rys nie odpowiada艂by zgo艂a c贸rce Mieszka I, a siostrze Boles艂awa, kt贸ra w skandynawsk膮 ziemi臋 przyby艂a ju偶 niew膮tpliwie po chrystyanizacyi Polski, i gdyby nawet zrodzi艂a si臋 z matki poganki, to przecie偶 bez w膮tpienia wraz z ojcem i ca艂膮 rodzin膮 przyj臋艂a w r. 966 wiar臋 chrze艣cija艅sk膮. Wszelako ten w艂a艣nie szczeg贸艂 zdaje si臋 by膰 wierutn膮 fantazy膮. Inne sagi skandynawskie1) podaj膮 jako pow贸d zerwania uk艂ad贸w rzecz wprost przeciwn膮: 偶膮danie Sygrydy wystosowane do Olafa, a偶eby ten偶e sta艂 si臋 chrze艣cijaninem. I za t膮 wersy膮 nie wielkie przemawia prawdopodobie艅stwo, gdy偶 Olaf Tryggwesson przyj膮艂 by艂 chrzest ju偶 poprzednio. Saxo Gramm.1 2) podaje znowu ca艂kiem inny pow贸d seysyi mi臋dzy Tryggwessonem a Sygryda, nie maj膮cy zgo艂a nic wsp贸lnego z ich przekonaniami religijnemi. Tak wi臋c podanie Heimskringli o rzekomej kontrowersyi religijnej znajduje zaprzeczenie w innych 藕r贸d艂ach i mo偶e by膰 snadno wraz z innymi szczeg贸艂ami policzone na karb fantazyi. Na uwag臋 zas艂uguj膮 natomiast inne okoliczno艣ci. Pierwszy m膮偶 Sygrydy, Eryk, by艂 gorliwym wyznawc膮 religii poga艅skiej; by艂 wprawdzie ochrzczony, wszelako wkr贸tce porzuci艂 now膮 wiar臋3). .Drugi jej m膮偶 Swen by艂 wprawdzie jako jednoroczne lub ma艂o co starsze dzieci臋 ochrzczony w r. 965 wraz z rodzicami Haraldem i Gunhild膮, pod naciskiem zwyci臋skiego pod贸wczas Ottona I4), wszelako do wiary chrze艣cija艅skiej czu艂 od m艂odo艣ci wstr臋t; jeszcze za 偶ycia ojca uwa偶any by艂 przez lud za reprezentanta idei poga艅skiej, pod sztandarem tej idei podni贸s艂 r. 986 rokosz przeciw przychylnemu nowej wierze ojcu5), a uzyskawszy potem panowanie w Danii, t臋pi艂 i prze艣ladowa艂 chrze艣cija艅stwo6). Po 艣mierci Eryka i powrocie Swena do Danii zmieniaj膮 si臋 stosunki: Olaf Skolkonung, wyzwolony teraz z pod wp艂ywu ojca, nast臋pca jego w Szwecyi, i Swen, nast臋pca jego w Danii, stawiaj膮 zasad臋 tolerancyi i popierania chrze艣cija艅stwa w obu krajach7), a Olaf przyjmuje nawet chrzest oko艂o r. 10008). Te fakta schodz膮 si臋 dziwnie z chwil膮, w kt贸rej Sygryda po 艣mierci pierwszego m臋偶a mog艂a, jako matka, uzyska膰 wp艂yw nad Olafem9), a jako 艣wie偶o po艣lubiona 偶ona Swena, nad Swenem. Czy s膮 przypadkowe? I czy przypadkowym jest fakt, 偶e syn jej ze Swena Knut, jak 艣wiadczy Scholiasta do Adama Brem.10) i Hamsfortii Chro艅. saec.l艂), otrzymuje na chrzcie zachodnie imi臋 Lamberta, to samo, kt贸re w rodzie Piast贸w nosi艂o ju偶 pod贸wczas dwu cz艂onk贸w, trzeci syn Mieszka I z Ody i dorastaj膮cy syn Chrobrego Mieszko-Lambert II (I. 12. i II. 6)7
    Stwierdziwszy w ten spos贸b identyczno艣膰 偶ony Eryka i Swena, a zarazem jej pochodzenie z rodu Piast贸w 12), mo偶emy przyst膮pi膰 do bli偶szego ustalenia dat z jej 偶ycia.
    1) Zestawione u Maurera, Bekehrung d. norv. Stamm. I. 453 uw. 4. 鈥 2) Str. 339. 鈥 3) Maurer, Bekehr. d. norv_ Stamm. I. 254. 鈥 4) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 81. 鈥 5) Ibid. I. 83. 鈥 3) Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. I. 248. 鈥
    7) Ibid. I. 258; Dahlmann, Gesch. Danem. I. 93. 鈥 8) Maurer, ibid. I. 497; Geijer, Gesch. Schwed. I. 121. 122. 鈥
    3) Saxo Gramm. 337 wyra藕nie podaje, 偶e Olaf regntim materno aibitrio subiectum habuit. 鈥 10) Mon. Germ. SS. VII. 324. 鈥
    11) Langebeck, Script, rer. Dan. I. 269. 鈥 12) Wobec tego odpada ca艂y szereg ba艂amutnych twierdze艅, stawianych w tym przed-
    miocie przez nowsz膮 historyografi膮, zw艂aszcza zagraniczn膮. Zgodnie z sagami daj膮 Swenowi dwie 偶ony: pierwsz膮 Gunhild臋 Polk臋,
    a potem Sygryd臋 Skandynawk臋; Barthold, Gesch. v. Riigen u. Pomm. I. 332 uw. 2.; Giesebrecht, Wend. Gesch. 1. 231.
    239; Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 335; Zeissb’erg, Miseco I. 111鈥113. Rozw贸d Eryka z Sygryda przyjmuj膮 (niewiadomo dla-
    czego) Langebeck, Script, rer. Dan. III. 282; Geijer, Gesch. Schwed. I. 119 i Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. I. 257
    SYGRYDA STORRADA.
    51
  3. 9.
    Co do imienia przedewszystkiem nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e nazwa Sygryda, jak podaje wi臋kszo艣膰 藕r贸de艂 skandynawskich, lub Syryta, jak j膮 mieni Saxo Gramm.* 1), jest form膮 przybran膮 dopiero po wyj艣ciu za m膮偶 za Eryka. S艂owia艅skie jej imi臋 jest dla nas bezpowrotnie zatracone.
    Daty urodzin Sygrydy nie znamy, mo偶emy j膮 oznaczy膰 tylko w przybli偶eniu. Syn jej z Eryka Olaf mi臋dzy r. 998鈥1000, t. j. po po艣lubieniu jej przez Swena, a przed pokonaniem Olafa Tryggwessona, podnosi bunt przeciw ojczymowi i wypiera go nawet na kr贸tki czas z Danii2), zaczem trzeba przypu艣ci膰, 偶e by艂 ju偶 pod贸wczas co najmniej m艂odzie艅cem kilkunastoletnim; daj膮c mu na 贸w czas lat czterna艣cie, wypad艂oby, 偶e Olaf urodzi艂 si臋 najp贸藕niej r. 981鈥986; przyjmuj膮c za艣 dla Sygrydy jako najwcze艣niejszy wiek macierzy艅stwa lat pi臋tna艣cie, oka偶e si臋, 偶e nie mog艂a urodzi膰 si臋 p贸藕niej, jak 969鈥971 r. Oczywi艣cie nierozstrzygni臋t膮 pozostaje kwestya, czy si臋 nie urodzi艂a wcze艣niej. Z uwagi jednak, 偶e r臋ka jej po 艣mierci Eryka (995) jest przedmiotem zabieg贸w licznych ksi膮偶膮t, 偶e nadto jeszcze conajmniej r. 1000, a zapewne nieco p贸藕niej (oko艂o 1003) staje si臋 matk膮 jednego z syn贸w Swena, 偶e wi臋c w czasie tym nie mo偶na jej da膰 wi臋cej jak czterdzie艣ci lat 偶ycia, s膮dzi艂bym, 偶e najwcze艣niejszej daty jej urodzenia nie nale偶y przesuwa膰 dalej wstecz, jak na lata 960鈥963. Granice czasu, na kt贸ry urodziny jej przypada膰 mog膮, obejmuj膮 tedy lata 960鈥971. Z czego wynika, 偶e Sygryda mog艂a by膰 c贸rk膮 b膮d藕 to jednej z 偶on poga艅skich Mieszka, b膮d藕 te偶 Dubrawki. Poniewa偶 jednak Mieszko o偶eni艂 si臋 z Dubrawk膮 ju偶 r. 965 (I. 2.), przeto czas jej urodzin z wi臋kszem prawdopodobie艅stwem przemawia za macierzy艅stwem Dubrawki. Wska偶emy zaraz ni偶ej na inn膮 okoliczno艣膰, kt贸ra przypuszczenie to jeszcze bardziej popiera.
    Z tych fakt贸w dadz膮 si臋 wysnu膰 wnioski co do przybli偶onej daty za艣lubin jej z Erykiem. Przyjmuj膮c najwcze艣niejsz膮 dat臋 jej urodzenia w r. 960, a zarazem conajmniej czterna艣cie lat 偶ycia w chwili wyj艣cia za m膮偶, otrzymamy jako mo偶liwie najwcze艣niejsz膮 dat臋 艣lubu rok 974. Poniewa偶 za艣 matk膮 Olafa Skot-konunga sta艂a si臋 ju偶 i co najp贸藕niej r. 984鈥986, przeto 艣lub b臋dzie mo偶na odnie艣膰 najp贸藕niej do lat 983鈥985. Do 艣ci艣lejszego okre艣lenia daty w okresie 974鈥985 pos艂u偶y膰 nam mo偶e znana notatka Scholiasty do Adama Brem.3), wspominaj膮ca o przymierzu Boles艂awa z Erykiem i zwi膮zku rodzinnym, zawartym przy tej sposobno艣ci pomi臋dzy obu w艂adcami. 呕e Scholiasta pomi臋sza艂 tutaj Boles艂awa z Mieszkiem, wykazali艣my powy偶ej; ale nie mamy powodu przypuszcza膰, 偶e fakta same, kt贸re podaje, a kt贸re w innych szczeg贸艂ach stwierdzone zosta艂y jako prawdziwe, nie odpowiadaj膮 w tym wypadku rzeczywistemu stanowi rzeczy. Ot贸偶 wykazano4), 偶e 贸w sojusz Mieszka z Erykiem zawarty zosta艂 r. 985. Zaczem i 艣lub Sygrydy z Erykiem najw艂a艣ciwiej odnie艣膰 do r. 9855). Z uwagi na powszechny pod贸wczas zwyczaj wczesnego wychodzenia kobiet za m膮偶, trzeba b臋dzie, po ustaleniu niniejszej daty 艣lubu, r贸wnie偶 i dat臋 urodzenia Sygrydy zbli偶y膰 jak najwi臋cej do ko艅cowej, poprzednio ustalonej daty 969 鈥 971, przez co przypuszczenie nasze o macierzy艅stwie Dubrawki jeszcze wi臋kszego nabiera prawdopodobie艅stwa.
    Wed艂ug Olafs-Saga red. III6) zar臋czyny Olafa Tryggwessona z Sygryda odby艂y si臋 trzeciej zimy po powrocie jego do Norwegii, t. j. z ko艅cem 997 lub pocz膮tkiem 998 r.
    Data za艣lubin jej z Swenem musi w ka偶dym razie wyprzedza膰 rok 1000; wtedy bowiem ginie ju偶 Olaf Tryggwesson w walce przeciw koalicyi, kt贸r膮 stworzy艂a Sygryda jako 偶ona Swena. Zaraz po rozbiciu si臋 uk艂adu zar臋czynowego mi臋dzy ni膮 a Olafem, jak wykazuje Olafs-Saga red. III, a nadto Heimskringla, odda艂a ona r臋k臋 Swenowi; 艣lub przypada zatem na rok 9987).
    Dwa wiarogodne 藕r贸d艂a, Thietmar8) i G臋sta Cnuth.9), przechowa艂y nam wiadomo艣膰 o odtr膮ceniu Sygrydy przez Swena i wygnaniu jej z kraju. Ostatnie z nich jako miejsce pobytu wygnanej wymienia kraj s艂o-
    uw. 47. Trafnie, cho膰 bez szczeg贸艂owego uzasadnienia i krytycznego rozbioru 藕r贸d艂owego, rozwi膮zuj膮 t臋 spraw臋: Dahlmann. Gesch. Danem. I. 92; Roepell, Gesch. Polens 110 i uw. 8; Bielowski, Mon. Pol. I. 228 uw. 1 i 304 uw. 1.; Wagilewicz, Geneal. 23. 24.
    1) Str. 337 in. 鈥 2) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 93; Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. I. 257. 鈥 3) Mon. Germ. SS. VII. 318. 鈥 4) Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. I. 253. 鈥 5) Langebeck, Script, rer. Dan. III. 281 podaje bezpodstawnie dat臋 艣lubu 978 r. 鈥 6) Mon. Germ. SS. XXIX. 39.3. 鈥 7) Dat臋 t臋 ustali艂 Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. I. 452. Poprzednio ju偶 Giesebreeht, Wend. Gesch. I. 237 przypuszcza艂 dat臋 o’k. 997 r. Dahlmann, Gesch. Danem. I. 100 przyjmuje niemo偶liw膮 dat臋 1000 r. 鈥 8) Chro艅. 216. 鈥 9) Mon. Germ. SS. XIX. 515.
    52
    SYGEYDA STORRADA (m. ERYK ZWYC., n. OLAF TRYGGW., m. SWEN WID艁OBR.); MIESZKO.
  4. 9. 10.
    wia艅ski (Slavonia); niew膮tpliwie rozumie膰 tu nale偶y Polsk臋. Daty wygnania dok艂adnie oznaczy膰 nie mo偶na; ze wzgl臋du, 偶e 艣lub odby艂 si臋 998 r., Sygryda za艣 porodzi艂a jeszcze Swenowi troje dzieci, Knuta, Haralda i Estryd臋, nie mo偶na jej cofn膮膰 przed rok 1002. Po 艣mierci Swena, a zatem r. 1014 lub p贸藕niej, jak 艣wiadcz膮 G臋sta Cnuth. 鈥榡, zosta艂a przez syn贸w sprowadzon膮 napowr贸t do Danii. Jest to ostatni 艣lad jej 偶ycia.
    i. Eryk Zwyci臋ski (Segersall).
    Kr贸l szwedzki i du艅ski, syn Bjorna, urodzony przed r. 9352), zmar艂 995 r.3).
  5. Olaf Tryggwesson.
    Syn kr贸la norwegskiego Tryggwy, urodzony ok. r. 9684), od 995 kr贸l norwegski, zgin膮艂 r. 1000 w bitwie morskiej z SwenemB). 鈥毰籵naty po r. 998 z Thyr膮, c贸rk膮 Haralda Blaatanda, kr贸la du艅skiego.
  6. Swen – Otton Wid艂obrody (Tiugeskegg).
    Kr贸l du艅ski, syn Haralda Blaatanda, urodzony ok. 9646), ok. 965 ochrzczony pod imieniem Ottona7), zmar艂 2 lutego r. 10148). Przed po艣lubieniem Sygrydy 偶onaty z Gunhild膮 S艂owiank膮9)?
  7. Mieszko.
    W szeregu syn贸w Mieszka I, zrodzonych. z Ody, wymienia Thietmar10) Mieszka {Misico) na pierwszem miejscu. W akcie Darowizny Gniezna1 11) Mieszko, obok brata Lamberta po艣wiadczony jako syn Mieszka I (Dagome, zob. J. 2.) i Ody, wymieniony r贸wnie偶 na pierwszem miejscu. Przypuszczenie12), jakoby imiona Mieszka i Lamberta w tym偶e akcie Darowizny Gniezna by艂y identyczne, a zatem jakoby tam by艂a mowa o jednym tylko synie (nie o dwu) Mieszka I i Ody, nie da si臋, jak mniemam, utrzyma膰. Nie ma bowiem dowodu, i偶by Piastowie, nosz膮cy imi臋 Mieszk贸w, przybierali stale drugie imi臋 zachodnie Lamberta; jest to fakt, kt贸ry dopiero co do Mieszka II, i to w tym jedynym wypadku jest po艣wiadczony; nie daje on podstawy do wysnuwania wniosk贸w wstecznych. Nadto interpretacya powy偶sza zmusza艂aby nas do przypuszczenia, 偶e w streszczeniu aktu Darowizny Gniezna pope艂niono w ust臋pie, dotycz膮cym syn贸w Mieszka, a偶 dwa b艂臋dy, t. z. 偶e zamiast zwrotu, jaki obecnie czytamy: et filii eorum Misica et Lambertus, sta艂o pierwotnie: et filius eorum Misica alias Lambertus. Jakkolwiek akt ten przekazany mamy tylko w wyci膮gu i to nie bezb艂臋dnym, to jednak omy艂ki jego, o ile mo偶na stwierdzi膰, dotycz膮 tylko imion w艂asnych, nie za艣 wyraz贸w pospolitych, i trzebaby przypu艣ci膰 trudn膮 do poj臋cia opiesza艂o艣膰 i nieudolno艣膰 pisarza, gdyby nawet w owych wyrazach pospolitych (filius, filii, et, alias) poczyni艂 tak dalece si臋gaj膮ce zmiany. Zaczem i z tego wzgl臋du mniemanie o identyczno艣ci obu imion odrzuci膰 nale偶y.
    Dat臋 urodzenia Mieszka okre艣li膰 mo偶na tylko w przybli偶eniu przyj臋t膮 poprzednio dat膮 艣lubu Mieszka I. z Od膮 w czasie 979鈥980 (I. 2.), z czego wypadnie, 偶e Mieszko nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 wcze艣niej jak roku 980-
    呕e Mieszko 偶yje r. 985, wynika z aktu Darowizny Gniezna, kt贸ry obok rodzic贸w i brata wystawia, a kt贸ry nie mo偶e mie膰 wcze艣niejszej od r. 985 daty 13). Z Thietmarau) wnioskowa膰 jednak mo偶na niew膮tpliwie, 偶e 偶yje jeszcze w r. 992. M贸wi bowiem kronikarz o wyp臋dzeniu Ody i jej syn贸w przez Boles艂awa po 艣mierci Mieszka I (noverca et fratribus expulsa); poniewa偶 Oda mia艂a tylko trzech syn贸w, z kt贸rych drugi
    1) Mon. Germ. SS. XIX. 515. 鈥 2) Geijer, Gesch. Schwed. I. 117. 鈥 3) Maurer, Bekehr. d. norv. Stamm. 1.256; Geijer, Gesch. Schwed. I. 117: oko艂o 993; Dahlmann, Gesch. Danem. I. 92 b艂臋dnie: oko艂o 1000. 鈥 4) Maurer, Bekehrung d. norv. Stammes 11.494. 511. 鈥 5) Geijer, Gesch. Schwed. I. 120. 鈥 6) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 98. 鈥 7) Ibid. I.
    81; Maurer, ibid. I. 244. 鈥 8) Dahlmann, ibid. I. 98. 鈥 9) Por. nasz wyw贸d poprzedni str. 50. 鈥 10) Chro艅. 96. 鈥 H)Deus-dedit, Coll, canon. 319. 鈥 12) Abrahama, Organ. ko艣膰. w Pol. 26. uw. 4 i 50. 鈥 13) Por. str. 24. uw. 3. 鈥 14) Chro艅. 96
    1. 10. 11.
    MIESZKO (偶. N. N.); 艢WI臉TOPE艁K.
    53
    prawdopodobnie zmar艂 przed r. 992 (I. 11.), przeto 贸w ust臋p Thietmara musi si臋 odnosi膰 do pozosta艂ych; z czego wynika, 偶e zar贸wno pierwszy jak i trzeci jej syn prze偶yli ojca. Wygnany uda艂 si臋 zapewne Mieszko wraz z matk膮 do Niemiec.
    Niekt贸rzy pisarze1) przypuszczaj膮, 偶e Mieszko zmar艂 r. 999 dnia 25 maja. Dowodem tego ma by膰 przedewszystkiem Thietmar1 2), kt贸ry 艣mier膰 Mieszka I podaje pod dniem 25 maja, a k艂adzie na dziesi膮ty rok panowania Ottona III, tudzie偶 D艂ugosz3), kt贸ry Mieszkowi I ka偶e umiera膰 dopiero r. 999, a zarazem powo艂uj膮c si臋 na dawniejsze roczniki twierdzi, 偶e przygotowana rzekomo dla niego korona kr贸lewska dlatego tylko przes艂an膮 zosta艂a przez papie偶a Stefanowi w臋gierskiemu (koron. r. 1000), 偶e ten偶e dowiedzia艂 si臋 tymczasem o 艣mierci Mieszka. Przyjmuj膮c, 偶e dziesi膮ty rok rz膮d贸w Ottona III przypada艂 na rok 999 i 偶e przypisywana Mieszkowi I data 艣mierci 25 maja nie odpowiada rzeczywisto艣ci, twierdz膮 ci pisarze, 偶e Thietmar, cho膰 chcia艂 m贸wi膰 o Mieszku I, pomi臋sza艂 go jednakowo偶 z innym ksi臋ciem polskim tego偶 imienia; podobnej pomy艂ki mia艂 si臋 te偶 dopu艣ci膰 D艂ugosz. Wed艂ug ich zdania istnia艂y tedy jakie艣 dawne zapiski rocznikarskie, podaj膮ce 艣mier膰 ksi臋cia polskiego Mieszka pod dat膮 25 maja 999 r., z kt贸rych korzysta艂 zar贸wno Thietmar jak i D艂ugosz, ale niekrytycznie, gdy bowiem Mieszko I zmar艂 ju偶 r. 992, przeto zapiski owe mog艂y si臋 odnosi膰 do innego tylko Mieszka, a mianowicie, jak przypuszczaj膮, do niniejszego syna Mieszka I. Ca艂a ta argumen-tacya nie wytrzymuje krytyki. Jak wykazali艣my bowiem powy偶ej (I. 2.) obliczenie lat panowania Ottona nie daje bynajmniej roku 999, a data 25 maja jest dat膮 艣mierci Mieszka I; 藕r贸d艂a za艣 D艂ugosza, na kt贸rych opiera艂 wiadomo艣膰 swoje o zamierzonej rzekomo koronacyi Mieszka I, czy te偶 jego syna Mieszka, s膮 znane, przy-czem w艂a艣nie D艂ugosz w przekazanej przez nie chronologii tego wypadku wprowadzi艂 dowolne zmiany4). Doda膰 trzeba jeszcze i t臋 uwag臋, 偶e o 艣mierci Mieszka, wy gnanego do Niemiec, nie mog艂a, wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa, znajdowa膰 si臋 jakakolwiek zapiska w annalistyce polskiej5).
    Niemniej te偶 nieuzasadnionem wydaje si臋 przypuszczenie6), jakoby zapiska Nekr. Merseb.7): Lam-pertus sive Misico dux Poloniorum decessit, podana pod dat膮 10 maja, odnosi艂a si臋 do niniejszego Mieszka; wykazali艣my bowiem, 偶e imienia zachodniego Lamberta nie nosi艂, owszem imienia tego u偶ywa艂 jeden z jego braci (I. 12.). Imiona Mieszko i Lambert oznaczaj膮 wi臋c tutaj dwie zgo艂a odr臋bne osoby, nie mog艂y tedy by膰 u偶yte w znaczeniu, jakie im przydaje Nekr. Merseb.
    N. N.
    Daj膮c Mieszkowi syna Dytryka (Z. 13.\ musimy przyj膮膰, 偶e by艂 偶onaty. 0 偶onie jego nie mamy jednakowo偶 jakichkolwiek wiadomo艣ci. Ze za艣lubiny odby艂y si臋 dopiero po r. 992, a jak si臋 te偶 zdaje, dopiero po wyp臋dzeniu Mieszka z Polski, kt贸re w najbli偶szym czasie po 艣mierci Mieszka I nast膮pi艂o, na to wskazuje wiek Mieszka, kt贸ry w r. 992 m贸g艂 liczy膰 co najwi臋cej dwana艣cie lat 偶ycia.
    r
    ii. 艢wi臋tope艂k.
    Jako drugiego z rz臋du syna Mieszka I z Ody wymienia Thietmar8) 艢wi臋tope艂ka (Suentepulcus). Z przyczyn poprzednio ju偶 wy艂uszczonych [I. 10.) wynika, i偶 najwcze艣niejsz膮 dat膮 urodzenia jego mo偶e by膰 rok 981. W akcie Darowizny Gniezna imienia 艢wi臋tope艂ka po艣r贸d syn贸w Mieszka i Ody nie spotykamy. Poniewa偶 nie ma jakiejkolwiek podstawy, zachodnie imi臋 wspomnianego tam偶e Lamberta uwa偶a膰 za drugie imi臋 艢wi臋tope艂ka, przeto trzeba przyj膮膰, 偶e 艢wi臋tope艂k w wystawieniu tego aktu 偶adnego nie bra艂 udzia艂u. Poniewa偶 za艣 udzia艂 taki bierze jego brat starszy Mieszko, a nawet m艂odszy Lambert, przeto przypu艣ci膰 nale偶y, 偶e 艢wi臋tope艂k w chwili, kiedy akt 贸w przychodzi艂 do skutku, ju偶 nie 偶y艂. Gdy za艣 akt ten w ka偶dym
    1) Bielowski w Mon. Pol. I. 149 uw. 2 i 262 uw. 3, tudzie偶 Wagilewicz, Geneal. 28. 鈥 2) Chro艅. 96. 鈥
    3) Hist. Pol. I. 156. 158. 鈥 4) Semkowicz, Rozb. D艂ug. 91. 鈥 3) Zapatrywanie Bielowskiego co do daty 999 zbija艂 te偶 Smolka, Poln. Annal. 73. 鈥 6) Abrahama, Organ. ko艣膰. w Pol. 26 uw. 4. 鈥 7) Hofer, Zeitschrift f. Archivk. 1834 1. 114. 鈥
    3) Chro艅. 96.

    n鈥
    !; 鈥 鈥⑩ !i
    jfj
    1
    „I-I !
    1. 12 a.
      razie jeszcze za 偶ycia Mieszka I zosta艂 wystawiony, przeto jako najp贸藕niejsz膮 dat臋, kt贸r膮 艣mier膰 艢wi臋tope艂ka okre艣lon膮 by膰 mo偶e, przyj膮膰 nale偶y rok 992, przed 25 maja艂).
      M贸wi膮c o dzieciach Mieszka I z Ody, wyra偶a si臋 Thietmar* 2) w spos贸b nast臋puj膮cy: Hec geriuit viro
      suimet tres filios, Miseconem, Suentepulcum et鈥 miejscu, w kt贸rem mia艂o by膰 wypisane imi臋 trzeciego
      syna, zostawi艂 Thietmar wolny odst臋p, kt贸ry dopiero r臋ka XVII wieku wype艂ni艂a, dopisuj膮c wyraz Bolizlauum. Ze to uzupe艂nienie jest nieprzydatne dla historyi, dowodzi膰 nie potrzeba; pisarz owego czasu nie m贸g艂 ju偶 znik膮d zaczerpn膮膰 wiadomo艣ci, jak si臋 nazywa艂 trzeci syn Ody; prawdopodobnie mia艂 on tu na my艣li Boles艂awa Chrobrego, o kt贸rym m贸g艂 wiedzie膰, 偶e by艂 synem Mieszka, przepomniawszy jednak o fakcie, podanym przez samego Thietmara.3), 偶e matk膮 jego by艂a Dubrawka. Przyjmuj膮c hipotez臋, 偶e owym niewymienionym przez Thietmara synem by艂 Boles艂aw, stworzyliby艣my nadto inn膮 jeszcze trudno艣膰; musieliby艣my bowiem przypu艣ci膰, 偶e dwu syn贸w Mieszka r贸wnocze艣nie 偶yj膮cych, jeden z Dubrawki, drugi z Ody, nosi艂o imi臋 Boles艂aw贸w, co jest w ka偶dym razie wielce nieprawdopodobnem. Zapatrywanie dawniejszych historyk贸w, jakoby w 呕ywocie 艣w. Romualda4 * *) jeden z syn贸w Mieszka nazwany by艂 Boles艂awem, jest b艂臋dne (II. 2.). Nie ma tedy 偶adnej podstawy do uzupe艂nienia owej luki wyrazem Bolizlauus.
      Niemniej te偶 bezpodstawnem jest uzupe艂nienie luki wyrazem WlodoueiusB) (I. 12 b.).
      Bez w膮tpienia jedynie trafne uzupe艂nienie da imi臋 Lambert, wymienione w akcie Darowizny Gniezna jako imi臋 jednego z syn贸w Mieszka i Ody. Gdy bowiem nie mo偶na go odnie艣膰 do 偶adnego z dwu pierwszych syn贸w z tego偶 ma艂偶e艅stwa (I. 10. 11.), Thietmar za艣 wyra藕nie trzech tylko syn贸w daje Odzie, przeto nie mo偶e podlega膰 w膮tpieniu, 偶e odnosi膰 si臋 ono mo偶e tylko do trzeciego z rz臋du syna, owego w艂a艣nie, kt贸rego imienia Thietmar nie poda艂. Czy obok imienia zachodniego u偶ywa艂 Lambert jeszcze innego imienia s艂owia艅skiego, niewiadomo; zdaje si臋 wszelako, 偶e nie; albowiem w akcie Darowizny Gniezna pierwszy syn Mieszka i Ody przywiedziony jest pod swem imieniem s艂owia艅skiem (Mieszko), zaczem i trzeci, gdyby je by艂 w rzeczywisto艣ci nosi艂, by艂by je tam偶e zatrzyma艂. W ka偶dym razie nie ma najmniejszej podstawy do przypuszczenia, jakoby Lambert nazywa艂 si臋 po s艂owia艅sku Kazimierzem8).
      Poniewa偶 poprzedni syn 艢wi臋tope艂k nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 przed r. 981, przeto dla Lamberta z przyczyn poprzednio (I. 10.) wyja艣nionych przyj膮膰 mo偶na rok 982 jako najwcze艣niejsz膮 dat臋 urodzin.
      Ze Lambert prze偶y艂 ojca, wykazali艣my powy偶ej (I. 10 ). Czy zapiska Nekr. Moellenb.7) pod dniem 18 maja: Lamhertus occisus odnosi si臋 do niniejszego Lamberta8), rozstrzygn膮膰 niepodobna; w Niemczech bowiem imi臋 to jest bardzo pospolitem, zapiska mo偶e tedy dotyczy膰 jakiejkolwiek innej osoby.
      !| [ \ -I
      鈥 I
      : . 鈥欼 ;鈻犫枲 I

12 a. [Gun celin].
W trzech miejscach swojej kroniki wymienia Thietmar Guncelina, margrabiego mi艣nijskiego, jako brata Boles艂awa Chrobrego, i tak: pod r. 1002: vix impetrans (Bolizlaeus), ut hec (Mi艣nia) fratri su o Guncelino da-retur9); pod r. 1003: Bolizlavus鈥 per nuncios suimet Guncilinum fratrem ortatur10); pod r. 1009: (cesarz Henryk) questus est (Guncelinum) maiorem apud B olizlavum fratrem yraciam hactenus habuisse. quatn ei deceret11). Nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e wyraz frater, w ust臋pach tych u偶yty, nie oznacza przeno艣nie tylko sprzymierze艅ca, druha i t. p., ale rzeczywisty stosunek pokrewie艅stwa czy powinowactwaia). Z drugiej strony wiadomo, 偶e Guncelin mia艂 przyrodniego brata Ekkeharda I margrabiego mi艣nijskiego i prawdopodobnie ro-
i艂 呕e 艢wi臋tope艂k nie 偶y艂 w chwili wystawienia niniejszego aktu, przypuszcza te偶 Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 71. 鈥
2) Chro艅. 96. 鈥 3) Ibid. 81. 鈥 4) Mon. Pol. I. 326. 鈥 5) Jak chce Palacky, Gesch. B贸hin. 1. 252; Lappenberg w Mon.
Germ. SS. III. 784 uw. 40; Kurze, w nowem wydaniu Thietmara 96 uw. 1. 鈥 6) Jak przyjmuj膮 Bielowski, Syn. Chr. 20 i n.;
Wagilewicz, Geneal. 35. Por. jeszcze II. //.-7) Schannat, Vindemiae I. 140. 鈥 8) Jak przypuszcza Abraham, Or-
gan ko艣膰. w Pol. 26. uw. 4. 鈥 9) Chro艅. 117. 鈥 10) Ibid. 127. 鈥 H) Ibid. 166. 鈥 12) Por. Posse, Cod. dipl. Sax. reg. A.
I. 30 uw. 180.
1. 12 a.
GU艃CE LIN.
55
dzonego brata Bruna, i 偶e wsp贸lnym ich ojcem by艂 Gunter, margrabia merseburski od r. 968, a prawdopodobnie od 978 margrabia mi艣nijskix). Z tego wynika, 偶e Guncelin nie m贸g艂 by膰 rodzonym bratem Boles艂awa Chr., kt贸rego ojcem by艂 Mieszko. Dla wyja艣nienia nastr臋czaj膮cych si臋 w膮tpliwo艣ci, stawiano rozmaite hipotezy o stosunku Boles艂awa do Guncelina, z kt贸rych jednak 偶adna nie da si臋 utrzyma膰. Jedni2) przypuszczali, 偶e Du-brawka przed po艣lubieniem Mieszka I by艂a zam臋偶n膮 za margrabi膮 Gunterem, z kt贸rym mia艂a syna Guncelina; Boles艂aw by艂by zatem przyrodnim jego bratem przez wsp贸ln膮 matk臋. Temu sprzeciwia si臋 przedewszystkiem ta okoliczno艣膰, 偶e w 藕adnem 藕r贸dle nie ma wiadomo艣ci o podw贸jnem zam臋偶ciu Dubrawki; nie ma jej mianowicie nawet w Thietmarze, kt贸ry wsp贸艂czesn膮 history膮 Mi艣nii zna艂 dok艂adnie, a przeto i o ma艂偶e艅stwie Dubrawki z Gunterem, gdyby by艂o istnia艂o, by艂by mia艂 wiadomo艣膰; gdy za艣 w kronice swojej w osobnym ust臋pie zajmuje si臋 Dubrawk膮3), przeto by艂by nie omieszka艂 wspomnie膰 przy tej sposobno艣ci o tym fakcie. Wa偶niejszym jest inny wzgl膮d, a mianowicie ten, 偶e Gunter umiera dopiero w r. 9824), zaczem Dubrawka, gdyby by艂a jego 偶on膮, nie by艂aby mog艂a wychodzi膰 za Mieszka w r. 965B). Inni6) mniemaj膮 znowu, 偶e druga 偶ona Mieszka Oda, b膮d藕 to przed wyj艣ciem za m膮偶 za niego, b膮d藕 te偶 po jego 艣mierci, wysz艂a za Guntera, kt贸remu urodzi艂a Guncelina; w ten spos贸b Boles艂aw z Guncelinem nie mia艂by ani wsp贸lnego ojca ani matki; tytu艂 brata polega艂by tylko na tym fakcie, 偶e Guncelina zrodzi艂a macocha Boles艂awa w ma艂偶e艅stwie z Gunterem. To przypuszczenie jest ju偶 zgo艂a nieprawdopodobne, a nawet wr臋cz niemo偶liwe. Przypomnie膰 trzeba, 偶e syn Guncelina Albi wyst臋puje ju偶 w r. 98 lja kocz艂owiek doros艂y7); daj膮c mu na贸wczas co najmniej 14 lat wieku, wypad艂oby, 偶e si臋 nie m贸g艂 urodzi膰 p贸藕niej jak w r. 967; przyjmuj膮c za艣 dla Guncelina, w chwili, kiedy mu si臋 urodzi艂 贸w syn, najni偶szy wiek pi臋tnastu lat, oka偶e si臋, 偶e najp贸藕niejsz膮 dat膮 urodzin Guncelina mo偶e by膰 rok 952. St膮d okazuje si臋, 偶e przypuszczenie, jakoby Oda dopiero po 艣mierci Mieszka wyszed艂szy za m膮偶, sta艂a si臋 matk膮 Guncelina,鈥 jest wr臋cz niemo偶liwe, gdy偶 Guncelin w chwili 艣mierci Mieszka 偶y艂 ju偶 lat co najmniej czterdzie艣ci, a nadto sam ojciec jego zmar艂 na dziesi臋膰 lat przed 艣mierci膮 Mieszka. Mo偶naby zatem przyj膮膰 co najwi臋cej, 偶e Oda przed wyj艣ciem za Mieszka by艂a 偶on膮 Guntera. Ale i w takim razie natrafimy na trudno艣ci nie do rozwik艂ania. Nie chcemy k艂a艣膰 nacisku na ustalon膮 poprzednio (7. 2.) dat臋 艣lubu Ody z Mieszkiem 979鈥980 r., kt贸ra, gdyby by艂a ca艂kiem pewn膮, dowodzi艂aby, 偶e Oda pierwszym m臋偶em nie mog艂a mie膰 Guntera, zmar艂ego dopiero w r. 982; poniewa偶 jednak data 艣lubu z Mieszkiem polega tylko na konjekturze (aczkolwiek wielce prawdopodobnej), przeto zwr贸cimy uwag臋 na inn膮 okoliczno艣膰. Guncelin, jak wykazali艣my powy偶ej, nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 p贸藕niej jak r. 952; przyjmuj膮c dla jego matki, w chwili kiedy go na 艣wiat wyda艂a, wiek conajmniej lat pi臋tnastu, wypad艂oby przypu艣ci膰, 偶e Oda, je艣liby rzeczywi艣cie mia艂a by膰 matk膮 Guncelina, nie mog艂a si臋 urodzi膰 p贸藕niej, jak r. 937. Poniewa偶 za艣 w takim razie nie mog艂aby wyj艣膰 za Mieszka wcze艣niej, jak dopiero po 艣mierci Guntera, a wi臋c nie przed rokiem 983, przeto wynik艂oby, 偶e druga 偶ona Mieszka, w chwili, kiedy j膮 ten偶e po艣lubia艂, by艂a osob膮 conajmniej oko艂o pi臋膰dziesi臋cioletni膮. Przypuszczenie, jak mniemam, zgol膮 nieprawdopodobne, je偶eli si臋 zw艂aszcza zwa偶y, 偶e potem staje si臋 ona jeszcze matk膮 trojga dzieci.
Przypuszczano jeszcze inn膮 ewentualno艣膰8), a mianowicie, 偶e druga, nieznana nam z imienia 偶ona Guntera, a matka Guncelina, po艣lubion膮 zosta艂a przez Mieszka jeszcze przed zawarciem ma艂偶e艅stwa jego z Dubrawk膮. 艢lub musia艂by si臋 by艂 tedy odby膰 przed rokiem 965, gdy za艣 Gunter umar艂 dopiero r. 982, przeto i tutaj przypuszczenie to zaprowadzi艂oby nas do niemo偶liwej konsekwencyi, 偶e 偶ona Guntera jeszcze za 偶ycia pierwszego m臋偶a zawar艂a drugie ma艂偶e艅stwo Zreszt膮 jakakolwiek 偶ona Guntera by艂a niew膮tpliwie chrze艣cijank膮; ot贸偶 nie mamy najmniejszej wskaz贸wki na to, i偶by Mieszko przed Dubrawk膮 mia艂 chrze艣cijank臋 za 偶on臋; owszem, 藕r贸d艂a, nawet najwcze艣niejsze, podnosz膮 z naciskiem, 偶e pierwsz膮 偶on膮 chrze艣cija艅sk膮 Mieszka by艂a dopiero Dubrawka. 1
1) Posse, Cod. dipt. Sax. reg. A. I. 66. 鈥 2) LeWel, Polska wiek. 艣red. II. 155; Giesebrecht. Gcsch. d. deutsch. Kaiserzeit II. 23 uw. 鈥 3) Chro艅. 94. 95. 鈥 4) Posse, Cod. dipt Sax. reg. A. I. 66. 鈥 5) Por. Hirsch, Jahrb. Heinr. II. I. 223 uw. 7. 鈥 6) Zeissberg, Miseco I. Ill; Kurze w wyd. Thietmara 117 uw. 2. 鈥 7) Posse, Cod. dipt Sax. reg. A. I. 31. 鈥 8) Cohn, Stammtafeln z. Gesch. d. europ. Staaten, tabl. 59; Posse, Cod. dipt. Sax. reg. A. I. 30 uw. 180.
56
GUXCETAN; W艁ODZIW脫J.

  1. 12 a. 12 b.
    Mo偶liwem by艂oby jeszcze jedno przypuszczenie, a mianowicie, 偶e Guncelin po艣lubi艂 jak膮艣 nieznan膮 nam bli偶ej z imienia c贸rk臋 Mieszka I. W tym wypadku Boles艂aw Chrobry by艂by dziewierzem Guncelina i m贸g艂by go jako m臋偶a swej siostry nazywa膰 przeno艣nie bratem. Hipotezie takiej nie sprzeciwia艂aby si臋 okoliczno艣膰, 偶e nigdzie o tym zwi膮zku ma艂偶e艅skim nie mamy wyra藕nej wzmianki, albowiem nawet Thietmar, lubuj膮cy si臋 w kre艣leniu stosunk贸w genealogicznych w rodzie Piast贸w, nigdzie o potomstwie 偶e艅skiem Mieszka I z osobna nie m贸wi. Atoli sprzeciwia si臋 jej, i to stanowczo, inna okoliczno艣膰. Na oznaczenie dziewierza (m臋偶a siostry) u偶ywa Thietmar stale (lubo niew艂a艣ciwie) wyrazu generl)\ gdyby tedy zachodzi艂 wspomniany powy偶ej zwi膮zek mi臋dzy Guncelinem a Mieszk贸wn膮, Thietmar nie by艂by omieszka艂 nazwa膰 go gener Boles艂awa, a nie by艂by go nazywa艂 jego bratem (frater).
    Gdy tedy wszelkie powy偶sze pr贸by wyt艂omaczenia s艂贸w Thietmara nie mog膮 doprowadzi膰 do zado-walniaj膮cego rezultatu, a z drugiej strony nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e wyraz frater wskazuje przecie偶 na pewien stosunek pokrewie艅stwa czy powinowactwa Guncelina z rodem Piast贸w, przeto musimy si臋 ogl膮dn膮膰 za inn膮 interpretacy膮 owego wyrazu. Mniemam za艣, 偶e da si臋 ona 艂atwo wyszuka膰. Przypominam, 偶e najwcze艣niejsza wzmianka Thietmara, w kt贸rej ten偶e Guncelina nazywa bratem Boles艂awa, odnosi si臋 do wypadk贸w opowiedzianych pod r. 1002. W tym czasie w艂a艣nie przysz艂o ju偶 do skutku ma艂偶e艅stwo pomi臋dzy c贸rk膮 Boles艂awa, Begelind膮, a Hermanem, synem Ekkeharda I, margrabiego mi艣nijskiego, synowcem Guncelina {II. 5.). Wed艂ug 贸wczesnego sposobu obliczania stopni pokrewie艅stwa i powinowactwa w Niemczech, Boles艂aw spokrewniony by艂 z jednym z ma艂偶onk贸w (Regelind膮) w pierwszej parenteli wst臋pnej; w tej偶e samej pierwszej parenteli wst臋pnej spokrewniony by艂 Guncelin z drugim z ma艂偶onk贸w (Hermanem). Stosunek- pokrewie艅stwa wzgl. powinowactwa Boles艂awa i Guncelina do obojga ma艂偶onk贸w by艂 zatem tego samego stopnia, co mog艂o da膰 Thietmarowi pow贸d do oznaczenia wzajemnego pomi臋dzy nimi stosunku przez u偶ycie wyrazu frater w nie艣cis艂em znaczeniu, tern bardziej, 偶e na okre艣lenie tego rodzaju stosunku nie ma osobnego technicznego wyra偶enia.
    Cokolwiekb膮d藕, tyle pewna, 偶e Guncelin z rodem Piast贸w nie zostaje ani w stosunku pokrewie艅stwa, ani bezpo艣redniego powinowactwa.
    12 b. [W艂odziw贸j],
    W r. 1002 Czesi, nie mog膮c znie艣膰 d艂u偶ej srogich rz膮d贸w Boles艂awa III Rudego, wyp臋dzili go z kraju, a w miejsce jego powo艂ali sobie na ksi臋cia W艂odziwoja. Opowiadaj膮c ten fakt, wyra偶a si臋 Thietmar2) w spos贸b nast臋puj膮cy: Qui (populus Bohemicus) 鈥 WlocLoweium 鈥 a Bolenia clam vocans 鈥 in sedem basi-lisci illius (Boles艂awa Rudego) . ..con sanguinitatis line a et pietatis 膮ffectu unanimiter electum col-locavit. Ze s艂贸w consanguinitatis linea wynika niew膮tpliwie, 偶e W艂odziw贸j by艂 spokrewniony (czy spowinowacony) z domem Przemy艣lid贸w, poniewa偶 za艣 w chwili powo艂ania go do Czech przebywa艂 w Polsce, przeto wnioskowano st膮d w nowszej literaturze historycznej, 偶e musia艂 by膰 zarazem cz艂onkiem rodu Piast贸w. T臋 podw贸jn膮 jego przynale偶no艣膰 do obu w Polsce i Czechach panuj膮cych dom贸w uzasadniano po艣rednictwem Dubrawki; wed艂ug do艣膰 rozpowszechnionego mniemania3) mia艂 W艂odziw贸j by膰 drugim synem Mieszka I z Du-brawki, rodzonym bratem Boles艂awa Chr., a przeto zar贸wno Piastem, jak i krewnym Przemy艣lid贸w. Wed艂ug zapatrywania innych4), W艂odziw贸j by艂 owym trzecim synem Mieszka z Ody, o kt贸rego istnieniu Thietmar wprawdzie wspomina, ale kt贸rego imienia nie podaje, zostawiaj膮c luk臋 w swej kronice (X 12.). To ostatnie zapatrywanie nie wytrzymuje krytyki z tego wzgl臋du, 偶e W艂odziw贸j, pochodz膮c z Ody, nie by艂by z domem Przemy艣lid贸w wcale spowinowacony5). Prawdopodobniejszem mog艂oby si臋 wydawa膰 przypuszczenie o pochodzeniu W艂odziwoja z Dubrawki; wszak偶e i ono po bli偶szem rozpatrzeniu rzeczy utrzyma膰 si臋 nie da. Thietmar, 1
    1) Chro艅. 21. 198. 鈥 2) Ibid. 120. 鈥 3) Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. 85. 110. 111; Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 67; Prze藕dziecki, Mieczys艂aw I. 325. uw. 49; Szajnocha, Boles艂aw Chr. 51; Wagilewicz, Geneal. 27; Palacky, Gesch. B贸hm. I. 252. 鈥 4) Lappenberg w Mon. Germ. SS. III. 784 uw. 40, kt贸ry jednakowo偶 w obja艣nieniu do ust臋pu o synach Ody, nie wiadomo dlaczego m贸wi o synach Dubrawki, i Kurze w nowem wyd. Thietmara 96 uw. 1., kt贸ry znowu b艂臋dnie przypisuje Palackiemu zdanie, jakoby W艂odziw贸j by艂 synem Ody. 鈥 5) p0r. te偶 Hirsch, Jahrb. Heinr. II. I. 232.
    1. 12 b. 13.
    IP艁ODZI WOJ; DYTRYK.
    57
    kt贸ry o dzieciach Mieszka m贸wi z osobna i szczeg贸艂owo1), daje Dubrawce jednego tylko syna, Boles艂awa; gdyby W艂odziw贸j by艂 jej synem drugim, by艂by o tern niew膮tpliwie wspomnia艂 w odno艣nem miejscu, tem bardziej, 偶e osobisto艣膰 W艂odziwoja by艂a mu znan膮, a niekt贸re fakta z jego 偶ycia, jak wynika z przytoczonego na pocz膮tku ust臋pu, przedmiotem opowiadania w jego kronice. Powt贸re, z tego偶 Thietmara wiadomo2), 偶e Boles艂aw Chrobry po 艣mierci ojca wygna艂 swych braci z Polski i sam zagarn膮艂 rz膮dy ca艂ego pa艅stwa; nie m贸g艂 tedy W艂odziw贸j, gdyby by艂 jego bratem, znajdowa膰 si臋 w Polsce w r. 1002, i trudno te偶 przypu艣ci膰, i偶by Boles艂aw tak niebezpiecznego wsp贸艂zawodnika, jakim musia艂by by膰 jego brat rodzony, cierpia艂 obok siebie w kraju. Gdyby艣my za艣 nawet przypu艣cili p贸藕niejsze pojednanie obu braci i powr贸t W艂odziwoja do kraju3), to znowu pozosta艂oby bez wyt艂omaczenia stanowisko i polityka cesarza Henryka II wobec W艂odziwoja jako ksi臋cia czeskiego. Z Adelbolda 呕ywotu Henryka4) wiadomo bowiem, 偶e w listopadzie r. 1002 cesarz da艂 inwestytur臋 Czech W艂odziwojowi (zwanemu tu Blademarius) i, jak si臋 zgorszony 偶ywociarz wyra偶a: ilium 鈥歱lus iusto verbis et rebus honorat. By艂o to ju偶 po wypadkach, kt贸re stosunek Henryka do Boles艂awa Chrobrego w najwy偶szym stopniu napr臋偶y艂y: po tajemnych, cho膰 Henrykowi nie tajnych, uk艂adach ksi臋cia polskiego z Henrykiem babenberskim przeciw cesarzowi, po zasadzce, urz膮dzonej na 偶ycie Boles艂awa za spraw膮 lub wiedz膮 Henryka II, po spaleniu Streli i uprowadzeniu mn贸stwa je艅c贸w niemieckich przez wojsko polskie5). Po tych wypadkach nie m贸g艂 chyba Henryk II 偶yczy膰 sobie brata Boles艂awowego, z nim w zgodzie i przyja藕ni 偶yj膮cego, na tronie czeskim; zapewne te偶 nie by艂by si臋 spieszy艂 z inwestytur膮 i nie by艂by go tak wielce, jak podaje Adelbold, wyszczeg贸lnia艂. Wszystko tedy przemawia przeciwko przypuszczeniu braterstwa mi臋dzy Boles艂awem a W艂odziwojem; a 偶e tylko to jedno przypuszczenie mog艂oby uzasadni膰 pokrewie艅stwo Piasta z Przemy艣lidami, przeto zarzucaj膮c je, musimy zarazem porzuci膰 wszelk膮 my艣l zaliczenia W艂odziwoja do rodu Piast贸w. Z Thietmara nie wynika te偶 bynajmniej konieczno艣膰 takiego przypuszczenia; m贸wi on tylko o pokrewie艅stwie W艂odziwoja z Przemy艣lidami, dodaj膮c, 偶e w chwili powo艂ania na tron czeski W艂odziw贸j znajdowa艂 si臋 w Polsce; ale z faktu jego pobytu w Polsce nie mo偶na bynajmniej wnioskowa膰, 偶e to by艂 Piast. M贸g艂 W艂odziw贸j pochodzi膰 z jakiej艣 bocznej linii Przemy艣lid贸w i wskutek fakt贸w, bli偶ej nam nieznanych, znale艣膰 si臋 w r. 1002 w Polsce, sk膮d przez zwyci臋sk膮 rewolucy膮 prask膮 odwo艂any zosta艂 do Czech6).
  2. Dytryk.
    Kiedy w r. 1032, po 艣mierci Bezpryma, Mieszko II przybywszy do Merseburga, ukorzy艂 si臋 przed Konradem II, sta艂o si臋, jak opowiada Rocz. Hildes.7) a za nim Rocz. Magd.8) i Ann. Saxo9), 偶e cesarz podzieli艂 pa艅stwo polskie na dwie cz臋艣ci, z kt贸rych jedn臋 odda艂 Mieszkowi II, drug膮 za艣 eius (Mieszka) pair ueli, cuidam Thiedrico. O stosunku pokrewie艅stwa Dytryka do Mieszka rozmaite wypowiadano zapatrywania. Jedni’10 *) twierdz膮, 偶e Dytryk, nosz膮c imi臋 zachodnie, nie m贸g艂 by膰 Piastem, i identyfikuj膮 go raczej z Dytrykiem, margrabi膮 saskiej Marchii wschodniej, kt贸ry pochodz膮c z rodu Wettyn贸w, a przeto spokrewniony z Ekkehardynami mi艣nijskimi, zwi膮zanymi dwukrotnie ma艂偶e艅stwem z Piastami (I. 8. II. 5.), m贸g艂 by膰 nazwany patruelis Mieszka. Mniemanie to jest jednak b艂臋dne; naprz贸d bowiem zachodnia forma imienia Dytryka nie mo偶e by膰 dowodem przeciwko jego pochodzeniu z rodu Piast贸w, skoro tylu innych Piast贸w z XI wieku nosi r贸wnie偶 imiona zachodnie11); a powt贸re, stosunek pokrewie艅stwa Dytryka wetty艅skiego do samego rodu Ekke-hardyn贸w by艂 bardzo daleki, do rodu Piast贸w za艣 by艂 on jeszcze dalszym stosunkiem powinowactwa, zaczem te偶 rocznik nie by艂by go m贸g艂 偶adn膮 miar膮 nazwa膰 patruelis Mieszka II. Niemniej te偶 bezpodstawnem jest przypuszczenie12), jakoby Dytryk pochodzi艂 z ma艂偶e艅stwa Ody, zawartego rzekomo przed ma艂偶e艅stwem z Mieszkiem I lub po jego 艣mierci z Gunterem, margrabi膮 merseburskim i mi艣nijsldm, albowiem, jak wykazali艣my
    1) Chro艅. 95. 96. _ 2) Ibid. 96. 鈥 3) Jak to bez 偶adnej podstawy przyjmuje Naruszewicz, Hist. nar. poi. I.
  3. 鈥 4) Mon. Germ. SS. IV. 687. 鈥 5) Giesebrecht, Gescb. d. deutsch. Kaiserz. II. 23. 24 鈥 6) S艂usznie przeciw zaliczaniu
    W艂odziwoja do Piast贸w wyst膮pi艂 Zeissberg, Miseco I. 108 uw. 2. <) Mon. Germ. SS. III. 98. 鈥 8) Ibid. SS. XVI. 170.
    9) Ibid. SS. VI. 679. 鈥 10) Roepell, Gesch. Pol. 170 uw. 12; Posse, Cod. dipl. Sax reg. A. I. 52. uw. 322. 鈥 IR Zesta-
    wienie ich zob. u Wojciechowskiego, 0 rocznikach polskich 191. 12) Zeissber^a, Miseco I. 111 i uw. 3,
    Balzer, Genealogia Piast贸w. 8
    58
    DYTKYK.
  4. 13.
    poprzednio (I. 12 膮), ma艂偶e艅stwo takie w og贸le nie istnia艂o. Wreszcie nie da si臋 utrzyma膰 i inne jeszcze mniemanie1), jakoby Dytryk by艂 synem Hermana mi艣nijskiego i Regelindy, c贸rki Boles艂awa Chrobrego (II. 5.), albowiem naprz贸d nie mamy wiadomo艣ci, i偶by z tego ma艂偶e艅stwa pochodzi艂 syn tego imienia (zdaje si臋 na-
    鈥 T 鈥
    wet, 偶e ma艂偶e艅stwo to by艂o bezdzietne)2); powt贸re za艣, syn Regelindy by艂by musia艂 by膰 nazwany siostrze艅cem Mieszka, nie za艣 jego patruelis.
    Mniemam, 偶e post膮pimy najw艂a艣ciwiej, interpretuj膮c wiadomo艣膰 Rocz. Hildesh. ca艂kiem 艣ci艣le, a wi臋c uwa偶aj膮c Dytryka za stryjecznego brata (patruelis) Mieszka II. St膮d wyniknie, 偶e Dytryk musia艂 by膰 synem jednego z braci Boles艂awa Chrobrego. Kt贸rego z nich, nie wiadomo, i nie ma do rozwi膮zania tej kwe-styi jakiejkolwiek pewnej wskaz贸wki. Najprawdopodobniej by艂 mu ojcem jeden z dwu syn贸w Ody, wygnanych przez Boles艂awa, jak si臋 zdaje, do Niemiec, Mieszko albo Lambert (I. 10.12.). Przebywaj膮c w Niemczech, m贸g艂 Dytryk pozyska膰 wzgl臋dy Konrada II, skutkiem czego wci膮gni臋ty zosta艂 w rachub臋 polityczn膮 przy podziale Polski r. 1032. Pisarze nasi3) daj膮 mu zwykle za ojca Mieszka, nie Lamberta, za kt贸rym to przyk艂adem i ja id臋, cho膰 wyznaj臋, 偶e r贸wnie dobrze mo偶naby go wywie艣膰 od Lamberta; poniewa偶 jednak 贸w drugi wyw贸d nie mia艂by 偶adnej lepszej za sob膮 podstawy, przeto nie chc膮c przymna偶a膰 trudno艣ci, pozostaj臋 przy utartem zdaniu.
    Pr贸cz owej jednej daty z 偶ycia Dytryka, i偶 偶y艂 niebawem po zje藕dzie merseburskim z 7 lipca 1032 r., nie znamy zreszt膮 偶adnych innych o nim szczeg贸艂贸w. Wiadomo艣膰 tego偶 samego Rocz. Hildesh.4), 偶e Mieszko II wkr贸tce po podziale zagarn膮艂 znowu rz膮dy ca艂ego pa艅stwa yv swe r臋ce, nie wyja艣nia niczego co do osoby Dytryka, naprz贸d bowiem nie wiemy dok艂adnie, kiedy 贸w fakt nast膮pi艂, a zarazem nie wiemy, co si臋 w贸wczas sta艂o z Dytrykiem. Domy艣la膰 si臋 tylko mo偶na, 偶e w tym nowym przewrocie nie postrada艂 偶ycia, gdy偶 Rocz. Hildsh. by艂by nie przepomnia艂 zdarzenia tego zanotowa膰; prawdopodobnie tedy, zwyk艂ym w takich razach trybem, zosta艂 z Polski wygnany.
    1) Wagilewicz, Geneal. 28. 鈥 2) Por. Posse, God. dipt. Sax. reg. A. I. 68. 鈥 3) Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 83 uw. 26; drugie alternatywne przypuszczenie Wagilewicza, Geneal. 28. 鈥 4) Mon. Germ. SS. III. 98.
    TABLICA II.
    PIERWSI PIASTOWIE II.
    i. N. N.
    W Kronice Galla艂) znajduje si臋 wiadomo艣膰 o zmar艂ym w pocz膮tkach XII w. ksi臋ciu pomorskim 艢wi臋-toborze II, i偶 by艂 powinnym (consanguineus) Boles艂awowi Krzywoustemu, a o jego synie 艢wi臋tope艂ku wyra偶a si臋 ten偶e sam kronikarz2), 偶e by艂 temu偶 Boles艂awowi genere propinquus. Fakt powinowactwa obu tych ksi膮偶膮t z rodem Piast贸w nie mo偶e tedy ulega膰 w膮tpieniu; tylko wyt艂omaczenie, na jakiej ono polega艂o podstawie, przedstawia wielkie trudno艣ci. Podawane dot膮d pr贸by rozwi膮zania tej kwestyi nie s膮 wystarczaj膮ce. Zdaniem Wagilewicza3) 艢wi臋tob贸r by艂 synem Ottona, syna Kazimierza Odnowiciela; przypuszczenie, nie daj膮ce si臋 utrzyma膰 ju偶 chocia偶by z tego wzgl臋du, 偶e Otton, zmar艂y w dzieci艅stwie (II. 18.), nie m贸g艂 pozostawi膰 potomstwa. Wobec tego odpadaj膮 te偶 dalsze przez Wagilewicza ustalone fakta genealogiczne, jakoby 偶on膮 艢wi臋tobora by艂a Wierzchos艂awa, a dzie膰mi ich Jan (Jaksa) i nieznana ? imienia c贸rka wydana za ksi臋cia Weletab贸w, tem bardziej, 偶e wspomniana przeze艅 Wierzchos艂awa by艂a 偶on膮 Boles艂awa K臋dzierzawego (III. 16.), a znany ksi膮偶臋 Jaksa pochodzi艂 z rodu ksi膮偶膮t po艂abskich4). Inn膮 pr贸b膮 wyt艂omaczenia owego stosunku powinowactwa ksi膮偶膮t pomorskich z Piastami jest przypuszczenie5), jakoby jedna z c贸rek Kazimierza Odnowiciela wysz艂a za ksi臋cia pomorskiego 艢wi臋tobora I (przypuszczalnego ojca wspomnianego u Galla 艢wi臋tobora II). O takiej c贸rce i takiem ma艂偶e艅stwie nic jednak 藕r贸d艂om nie wiadomo; co wa偶niejsza, s膮 okoliczno艣ci, kt贸re przypuszczeniu temu wprost zaprzeczaj膮. Gall6), m贸wi膮c o potomstwie Kazimierza Odnowiciela, tak si臋 wyra偶a: filios guatuor u nam gue fil i am regi Bohemie desponsandam generavit. Wyra偶enie Galla nie pozwala w膮tpi膰, 偶e jest to wyliczenie wyczerpuj膮ce, a w tem wyliczeniu jest wzmianka o jednej tylko c贸rce Kazimierza, 艢wi臋tos艂awie, 偶onie Wratys艂awa II czeskiego (27. 16.), nie ma za艣 mowy o drugiej c贸rce, rzekomej 偶onie 艢wi臋tobora I. Je偶eli Gall wiedzia艂 dobrze, 偶e 艢wi臋tob贸r II. i 艢wi臋tope艂k byli powinowatymi Krzywoustego, to niew膮tpliwie zna艂 te偶 i podstaw臋 tego powinowactwa; je偶eli za艣 podstaw膮 t膮 mia艂oby by膰 ma艂偶e艅stwo Kazimie-rz贸wny z 艢wi臋toborem I., to tem bardziej by艂oby rzecz膮 dziwn膮, dlaczego o niej nie wspomnia艂, podaj膮c dok艂adne wyliczenie potomstwa Kazimierzowego, i dlaczego wbrew prawdzie da艂 Kazimierzowi jedne tylko c贸rk臋,
    G Mon. Pol. I. 447. Rozpr. Wydz. hist. fil. Akad. 6) Mon. Pol. 1. 417.
    鈥 2) Ibid. I. 482. 鈥 3) Geneal. 52. 鈥 4) Piekosi艅ski, Obrona hipotezy najazdu, Umiej. XVI. 72. 鈥 5) Quandt, Zur Urgeschichte d. Pomoranen, Balt. Stud. XXII. 181. 鈥
    60
    N. N.
    II. 1.
    zamiast m贸wi膰 o dwu c贸rkach. Wreszcie bezpodstawnem jest tak偶e mniemanie o ma艂偶e艅stwie 艢wi臋tobora lub 艢wi臋tope艂ka z jedn膮 z c贸rek W艂odzis艂awa Hermana (III. 5).
    Stosunek powinowactwa obu tych ksi膮偶膮t pomorskich z Piastami nie da si臋 tedy wyt艂omaczy膰 ani zwi膮zkiem ma艂偶e艅skim jakiejkolwiek c贸rki W艂odzis艂awa Hermana ani Kazimierza Odnowiciela z ksi膮偶臋tami pomorskimi; nie mo偶na te偶 przypu艣ci膰, i偶by go uzasadni膰 m贸g艂 zwi膮zek jakiej艣 c贸rki Krzywoustego; Gall bowiem, kt贸ry kronik臋 sw膮 uko艅czy艂 pisa膰 r. 1113, wspomina o powinowactwie tern jako ju偶 istniej膮cem; przed rokiem za艣 1113 Boles艂aw Krzywousty nie m贸g艂 mie膰 偶adnej c贸rki dojrza艂ej do zam臋偶cia (III. 2). Wy艂膮czywszy jeszcze Boles艂awa Szczodrego (II. 14), o kt贸rym 偶adne 藕r贸d艂o nie przechowa艂o wiadomo艣ci, i偶by pozostawi艂 c贸rk臋, tem mniej za艣, i偶by j膮 wydawa艂 za ksi臋cia pomorskiego, jak nie mniej dwu jego m艂odszych braci, Mieszka i Ottona (II 16. 17), kt贸rzy zmarli w stanie bez偶ennym, dochodzimy do wniosku, 偶e podstawy spowinowacenia si臋 Piast贸w z ksi膮偶臋tami pomorskimi szuka膰 trzeba w zwi膮zku ma艂偶e艅skim jakiej艣 ksi臋偶niczki polskiej z ksi臋ciem pomorskim w jednej z wcze艣niejszych generacyj, t. j. w zwi膮zku jednej z c贸rek Mieszka II, albo Boles艂awa Chrobrego, albo nawet Mieszka I. Wa偶n膮 wskaz贸wk臋 do rozwik艂ania nasuwaj膮cych si臋 tu w膮tpliwo艣ci podaje zapiska Rocz. A艂taj.*) pod r. 1046, wspominaj膮ca o Ziemomy艣le ks. pomorskim ([dux\ Ze-muzil Bomeraniorum). Po艣r贸d s艂owia艅skich dom贸w ksi膮偶臋cych imi臋 Ziemomys艂 znane jest tylko w rodzie Piast贸w i nigdzie zreszt膮 indziej, a w rodzie Piast贸w jest bardzo dawnem, tak bowiem wed艂ug zgodnej tra-dycyi nazywa艂 si臋 ojciec Mieszka I (1. 1). Je偶eli tedy imi臋 to przedosta艂o si臋 na Pomorze, to najsnadniej wyt艂omaczy膰 ten fakt przypuszczeniem, 偶e zanios艂a je tam jaka艣 Piast贸wna, wydana za ksi臋cia pomorskiego, nadaj膮c je jednemu ze swoich syn贸w. Poniewa偶 Ziemomys艂 pomorski w r. 1046 jest doros艂ym (stawi si臋 przed cesarzem na zje藕dzie w Merseburgu), przeto urodziny jego przypada膰 mog膮 w przybli偶eniu na dwa pierwsze dziesi膮tki wieku XI, sk膮d wniosek, 偶e matka jego nie mog艂a by膰 c贸rk膮 Mieszka II, kt贸ry sam o偶eni艂 si臋 dopiero 1013 r. (II. 6). Mo偶emy zatem wybiera膰 tylko mi臋dzy c贸rk膮 Mieszka I i Boles艂awa Chrobrego; mniemam za艣, 偶e ta druga alternatywa jest bardziej uzasadnion膮 ni偶 pierwsza, bliskie bowiem stosunki Boles艂awa z Pomorzem wi臋cej przemawiaj膮 za przypuszczeniem, i偶 on to a nie Mieszko I nawi膮za艂 贸w w臋ze艂 rodzinny z tamecznym ksi臋ciem przez ma艂偶e艅stwo jednej z swych c贸rek.
    Powy偶szy wyw贸d znajduje wyra藕ne potwierdzenie w 藕r贸d艂ach, i to wiekiem bardzo powa偶nych, bo ko艅ca XII stulecia si臋gaj膮cych. W zabytku, znanym pod nazw膮 De S. Adalb. episc.2), tudzie偶 polegaj膮cych na nim p贸藕niejszych Mirac. S. Adalb.3) znajduje si臋 szczeg贸艂 o ma艂偶e艅stwie jednej z c贸rek Boles艂awa z jakim艣 niepodanym z imienia ksi臋ciem pomorskim, kt贸remu Boles艂aw przyj臋cie chrztu postawi艂 za warunek do uzyskania r臋ki swej c贸rki: Sicque agonista Christi (8. Adalbertus) ad ducem Pomorie usque perductus. .. ab eo est honestatus, quippe iam pridem vir sanctus eundem ducem Pomorie baptizaverat in Polonia, cum ve-nisset Muc pro filia regis Poloni, quam sibi petiverat in uxorem; cui tamen illam pater tradere noluit, antequam se ibi a sancto viro libenter conbaptizari consensit. 艢w. Wojciech wed艂ug 呕ywot贸w Kanaparza4) i Brunona5) przyby艂 do Polski pod koniec r. 696 lub w pocz膮tkach 997, albowiem z Rzymu do Moguncyi wr贸ci艂 z Ottonem III dopiero we wrze艣niu 996 r., a potem jeszcze odby艂 pielgrzymk臋 do dwu znamienitych klasztor贸w i w ko艅cu dopiero na zawezwanie Boles艂awa podj膮艂 si臋 pracy apostolskiej u Prusak贸w. 脫w 禄kr贸l polski芦, kt贸remu 艣w. Wojciech ochrzci艂 zi臋cia, nie mo偶e by膰 zatem kto inny, jak tylko Boles艂aw Chrobry. Czy w istocie 艣w. Wojciech wyruszywszy do Prus, odwiedzi艂 te偶 owego ksi臋cia pomorskiego, rozstrzygn膮膰 na pewne nie mo偶na. Wed艂ug itinerarza, jaki si臋 da zestawi膰 z najstarszych 呕ywot贸w 艣w. Wojciecha, wyruszy艂 on morzem z Gda艅ska, pod贸wczas ju偶 do Polski nale偶膮cego6), do Prus, gdzie wed艂ug Kanaparza7) w kilka dni potem (post paucos dies), a wed艂ug Brunona8) w niewiele dni potem (post non multos dies) wyl膮dowa艂. Nie jest wykluczon膮 jednak mo偶liwo艣膰, 偶e odp艂ywaj膮c z Gda艅ska, przed przybyciem do Prus, zdo艂a艂 jeszcze nawiedzi膰 owego ksi臋cia pomorskiego; gdyby za艣 to przypuszczenie by艂o nieuzasadnionem, to w ka偶dym razie odrzucaj膮c 1
    1) Mon. Germ. SS. XX. 802. – 2) Mon. Pol. IV. 217. 鈥 3) Ibid. IV. 231. – 4) Ibid. I. 177鈥179. – 5) ibid. I. 205鈥207. 鈥 6) Por. Eoepell, Gesch. Pol. 106 u w. 3. 鈥 7) Mon. Pol. I. 180. 鈥 8; Ibid. I. 212.
    II. 1. 2.
    N. N. (m. N. N.); N. N.
    61
    owe odwiedziny na Pomorzu, nie mieliby艣my jeszcze powodu odrzuci膰 drugiego szczeg贸艂u, t. j. faktu ma艂偶e艅stwa miedzy c贸rka Boles艂awa a ksi臋ciem pomorskim.
    Na podstawie poprzedniego wywodu dadz膮 si臋 te偶 ustali膰 pewne daty z 偶ycia niniejszej Piast贸wny. Za艣lubiny jej z ksi臋ciem pomorskim nie mog艂y si臋 odby膰 kiedyindziej, jak tylko pod koniec r. 996 lub w pocz膮tkach 997, ze wzgl臋du, 偶e wtedy tylko 艣w. Wojciech m贸g艂 ochrzci膰 jej narzeczonego. Poniewa偶 pierwsze ma艂偶e艅stwo Chrobrego przysz艂o do skutku dopiero 984 r. (I. 8.), przeto niniejsza jego c贸rka jest niew膮tpliwie owocem tego偶 pierwszego ma艂偶e艅stwa, a urodziny jej przypadaj膮 co najwcze艣niej na koniec r. 984 lub rok 985; niezawodnie nie s膮 one p贸藕niejsze, gdy偶 wychodz膮c za m膮偶 996 lub 997 r. mia艂a i tak nie wi臋cej jak oko艂o trzynastu lat 偶ycia.
    N. N.
    Bli偶szych dat o ksi臋ciu pomorskim, zi臋ciu Boles艂awa, pr贸cz owej jedynej poprzednio przywiedzionej, 偶e ochrzci艂 si臋 r. 996 lub 997, nie ma w 藕r贸d艂ach.
  5. N. N.
    W 呕ywocie 艣w. Romualda, skre艣lonym przez Piotra Damiani1), jest wzmianka o darowi藕nie konia, uczynionej na rzecz tego偶 Romualda przez syna kr贸la polskiego, postrzy偶onego na mnicha: Habebat autem (Romualdus) equum satis egregium, quern sibi Busclavi Sclavonici regis filius dederat, factus ah eo monachus. Przewa偶na ilo艣膰 pisarz贸w dawniejszych rozumiej膮c, i偶 Busclavi jest imieniem syna owego kr贸la, t艂omaczy艂a ust臋p powy偶szy w spos贸b nast臋puj膮cy: Romuald mia艂 konia, kt贸rego mu darowa艂 Boles艂aw, syn kr贸la skla-wo艅skiego (polskiego). Za ojca rzekomego Boles艂awa a niewymienionego tutaj kr贸la polskiego uwa偶ali jedni2) Mieszka I, inni3) Boles艂awa Chrobrego. Taka interpretacya wyrazu Busclavi jest jednakowo偶 niemo偶liw膮, gdy偶 Piotr w dalszym ci膮gu 呕ywotu Romualda wspomina jeszcze dwukrotnie4) o kr贸lu polskim Busclavus, kt贸rym jest, jak 艣wiadcz膮 przytoczone tam偶e fakta, Boles艂aw Chrobry; z czego wynika, 偶e autor na oznaczenie imienia Boles艂awa u偶ywa艂 formy Busclavus, nie Busclavi. W zdaniu owem wyraz Busclavi nie mo偶e by膰 tedy uwa偶any za przypadek pierwszy, ale drugi, ust臋p za艣 ca艂y nie mo偶e mie膰 innego znaczenia, jak tylko to, 偶e 艣w. Romualdowi podarowa艂 konia (z imienia nieznany) syn Boles艂awa, kr贸la polskiego. Wobec tego upada samo przez si臋 twierdzenie, jakoby tu by艂a mowa o jakimkolwiek synie Mieszka I, a utrzyma膰 si臋 da tylko twierdzenie, 偶e ust臋p powy偶szy ma na my艣li syna Chrobrego, z tern wszak偶e zastrze偶eniem, 偶e imienia tego syna nie mamy tu podanego5). Wed艂ug zapatrywania Bielowskiego poparciem twierdzenia, i偶 syn 贸w nazywa艂 si臋 Boles艂awem, ma by膰 tekst przytoczonego ust臋pu z 呕ywotu 艣w. Romualda w wydaniu Suryusza, gdzie zamiast Busclavi czytamy Boleslavinus (Boleslawek, ma艂y Boles艂aw), Sclavonici regis filius; jest to jednak oczywi艣cie tylko z艂a lekcya w艂a艣ciwego wyrazu Busclad. Przytoczony przez Bielowskiego ust臋p z p贸藕nego Hieronima z Pragi, opisuj膮cego r贸wnie偶 偶ywot 艣w. Romualda: quem (konia) sibi (Romualdowi) Briscam Charkacie et Bu艂garie regis filius dederat, wymagaj膮cy emendacyi wyrazu Briscam na Boleslaus, a wyraz贸w Char-vacie et Bu艂garie na Polonie lub Sclavonic, kt贸r膮 z ca艂膮 wiar膮 przeprowadza Bielowski, jest oczywi艣cie stekiem ba艂amuctw, kt贸rych na seryo nie mo偶na bra膰 w rachub臋6).
    Z powy偶szego wywodu okazuje si臋 tedy, 偶e Chrobry mia艂 syna, przez 艣w. Romualda postrzy偶onego na mnicha, jak si臋 jednak 贸w syn nazywa艂, nie wiemy.
    Nasuwa si臋 z kolei pytanie, a偶ali ten syn nie jest identyczny z kt贸rymkolwiek ze znanych nam syn贸w Boles艂awa. Z uwagi, 偶e w 呕ywocie 艣w. Romualda fakt uskutecznionej przeze艅 darowizny konia tudzie偶 l)
    l) Mon. Pol. 1. 326. 鈥 2) Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. 252 w uw.; Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 71; Prze藕-dzieeki, Mieczys艂aw I. 327; Roepell. Gesch. Pol. 106. 鈥 3) Bielowski, Syn. Chrobr. 21 i n.; Mon. Pol. I. 326 uw. 2; Wagiiewjcz^ Geneal. 31- 32. 鈥 4) Mon. Pol. I. 329. 330. 鈥 5) Por. te偶 Zeissberg, Miseco I. 107 uw. 3 i Lewicki, Mieszko II. i87_ _ por te偶 Lewicki, ibid. 187. 188.
    62
    II. 2. 1
    ST. N.; BEZPRYM.
    postrzy藕yri zakonnych wspomniany jest ju偶 jako dokonany w艣r贸d Opowiadania wypadk贸w z r. 1001, przyj膮膰 trzeba, 偶e nie m贸g艂 nim by膰 ani Mieszko II, o kt贸rym zreszt膮 wiadbrrio, 偶e 贸d wczesnej m艂odo艣ci para艂 si臋 sprawami polity膰藕nemi i rzemios艂em rycerskietti, arii Otton; pierwszy bowiem mia艂 w r. 1001 dopiero dziesi臋膰 lat 偶ycia sko艅czonych, drugi za艣 by艂 jes偶cze m艂odszy od niego, a prawdopodobnie urodzi艂 si臋 dopiero oko艂贸 r. 1000 (II. 6. 8.). Pozosta艂by zatem chyba Bezprym, urodzony r. 986 lub 987, licz膮cy w r. 1001 czterna艣cie lub trzyna艣cie lat 偶ycia; wszelako i ten wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa (II. 3.) nie by艂 nigdy zakonnikiem. PonieWa偶 na trzy pierwsze lata ma艂偶e艅stwa Boles艂awa z Emnild膮 przypadaj膮 urodziny trojga innych dzieci (II. 4. 5. 6.}, przeto syn jego z tej 偶贸ny, o kt贸rymby mo偶na przypu艣ci膰, 偶e wst膮pi艂 do zakonu, nie m贸g艂by si臋 urodzi膰 wcze艣niej, ani偶eli r. 991, ale w takim razie ze wzgl臋du na wczesny wiek nie podobna przyj膮膰, i偶by ju偶 w r. 1001 m贸g艂 by膰 zakonnikiem. St膮d wynika, 偶e matk膮 owego syna mog艂a by膰 tylko鈥 jedna z dwu pierwszych 偶on Chrobrego; kt贸ra z nich, czy c贸rka Rygdaga, czy W臋gierka, rozstrzygn膮膰 niemo偶na, nie wiemy bowiem dok艂adnie, jaka granica chronologiczna rozdziela oba te ma艂偶e艅stwa od siebie. Ze wzgl臋du na przypuszczalnie d艂u偶szy czas trwania ma艂偶e艅stwa z c贸rk膮 Rygdaga, o艣wiadczy膰by si臋 nale偶a艂o raczej za przypuszczeniem pierwszem, a w takim razie urodziny jego przypadaj膮 na lata 985 lub 986.. Thietmar1), wyliczaj膮c dzieci Chrobrego, nic o takim synie nie wspomina, i milczy te偶 w og贸le o jakiemkolwiek potomstwie jego z pierwszej 偶ony, z drugiej za艣 nie daje mu innego syna pr贸cz Bezpryma; wszelako milczenie jego, jak mniemam, nie mo偶e tu stanowi膰 dowodu przeciw naszemu przypuszczeniu. M贸g艂 bowiem Thietmar nie mie膰 wiadomo艣ci o syriie, kt贸fy wst膮piwszy do zakonu, i to we W艂oszech, usun膮艂 si臋 z widowni politycznej; c贸 wi臋ksza, m贸g艂 on ju偶 riie 偶y膰 w chwili, kiedy Thietmar kre艣li艂 odno艣ny ust臋p swej kroniki (1017 r,), za膰zem te偶 pomini臋ty zosta艂 przeze艅 milczeniem. Druga w膮tpliwo艣膰: dlaczego Boles艂aw jednego z najstarszych, mo偶e pierworodnego syna, odda艂 do klasztoru, zachow-uj膮c nast臋pstwo tronu dla innego, da si臋 r贸wnie偶 艂atwo wyt艂omaczy膰: by艂 tb syn odtr膮conej przeze艅 偶ony. Analogi膮 do tego wypadku stanowi post臋powanie jego wobec Bezpryma, r贸wnie偶 syna odtr膮conej 偶ony, kt贸ry cho膰 starszy od Mieszka, systematycznie przez ojca by艂 poni偶any i upo艣ledzany.
    Pr贸cz wskaz贸wki, dostarczonej przez wspomniany 呕ywot 艣w. Romualda, 偶e ju偶 r. 1001 syn ten by艂 zakonnikiem, nie riiamy 偶adnych innych 艣lad贸w jego 偶ycia. Zakon ufundowany przez 艣w. Romualda by艂 zakonem Kamedu艂贸w, sama za艣 riiiejs膰owo艣膰, gdzie 艣w. Romuald przebywa艂, gdzie zatem prawdopodobnie osiad艂 te偶 syn Chrobrego, nazywa艂a si臋 Rons Petri i le偶a艂a ko艂o Rawenny2).
    呕e wiadomo艣膰 Chro艅. Pol.3) b sekularyzacyi ksi臋cia polskiego, kt贸ry poprzednio wst膮pi艂 by艂 do zakonu, odnoszona przez sztuczn膮 interpretacy臋4) do r. 1019, a przeto do syna Chrobrego, nie tutaj nale偶y, lecz. raczej dotyczy鈥 Ka偶imierza Mnicha (II. 11.), wykaza艂 ju偶 Zeissberg5).
  6. Bezprym.
    Z drugiej 偶oriy, W臋gierki, jak po艣wiadcza Thietmar6), mia艂 Boles艂aw Chrobry syna imieniem Bezpryma. Bratem Mieszka II nazywa go te偶 Rocz. Hild.7) i inne 藕r贸d艂a niemieckie. W 藕r贸d艂ach tych imi臋 jego rozmaite przybiera formy: u Thief mani nazywa si臋 on Besprim, u Ann. Saxo Besfrim, w Rocz. Hild. i Rocz. A艂taj. 8) Bez-briem. Historycy polscy do niedawna nazywali go prawie stale Bezbraimera. W Czechach imi臋 to nosz膮 rozmaite osoby; brzmi ono tam: Bezprim, czasem Bezprem lub Bezperem9). Z czego si臋 okazuje, 偶e forma podana przez Thietmara jest najlepsz膮. 0 mniemaniu b艂臋dnem, jakoby Bezprym nosi艂 drugie imi臋 Ottona, zob. II. 8.
    Rok urodzenia Bezpryma, cho膰 nigdzie wyra藕nie niepodany, da si臋 jednak przez kombinacy膮 prawie ca艂kiem dok艂adnie ustali膰. Poniewa偶 granicami czasu, w kt贸rym trwa膰 mog艂o ma艂偶e艅stwo Boles艂awa z W臋gierk膮, s膮 lata 985鈥987 (I. 8.), przeto wynika st膮d, 偶e Bezprym urodzi膰 si臋 m贸g艂 tylko w latach 986 lub 987 10).
    1) Chro艅. 96. 鈥 2) Mon. Germ. SS. IV. 578. 鈥 3) Mon. Pol. III. 620. 鈥 4) Bielo wskiego, Synowie Chrobrego
    w Pi艣mie zbiorowem Ohryzki 1. 26; Wagilewicz, Geneal. 31. 32. 鈥 5) Miseco I. 107 uw. 3 przy ko艅cu-6) Chro艅. 96.鈥
    7) Mon. Germ. SS. III. 98. 鈥 8) Ibid. SS. XX. 791. 鈥 9) Erben, Reg. Boh. 200. 24-4. 620. 鈥 10) Lelewel, Pol. wiek. 艣red_
    IV. 43 uw. 86 i Lewicki, Mieszko II 134 uw. 2. przyjmuj膮 s艂usznie r. 987 jako przypuszczalny termin jego urodzenia.
    II. 3. 3a. 4.
    BEZPRYM; ROMAN; M艢C1S艁A W; DOBRONEQA; N. N.
    63
    Nieuzasadnionem wydaje mi si臋 mniemanie1), jakoby Bezprym by艂 osoba identyczn膮 z owym nienazwanym po imieniu synem Boles艂awa, o kt贸rym Piotr Damiani2) podaje, i偶 zosta艂 przez 艣w. Romualda po-strzy偶ony na mnicha. Poniewa偶 Bezprym wyst臋puje p贸藕niej jako wsp贸艂zawodnik Mieszka II do rz膮d贸w w Polsce, i rzeczywi艣cie przez kr贸tki czas uzyskuje panowanie w kraju, przeto trzebaby przypu艣ci膰, 偶e porzuci艂 stan zakonny i wr贸ci艂 do stanu 艣wieckiego. Pomijam ju偶, 偶e charakterystyka jego, podana w Rocz. Hildesh.3), w kt贸rej wystawiony jest jako gwa艂townik i okrutnik, ma艂o zdaje si臋 przypada膰 do tej rzekomej jego dawniejszej kon-dycyi zakonnej; s膮dz臋 wszelako, 偶e zar贸wno Thietmar, wyra藕nie go po艣r贸d syn贸w Chrobrego wyliczaj膮c, by艂by co艣 o tern przywdzianiu habitu napomkn膮艂, gdyby ono w rzeczywisto艣ci by艂o nast膮pi艂o, jak niemniej i roczniki niemieckie, kt贸re buntem jego przeciw Mieszkowi II i jego 艣mierci膮 szczeg贸艂owo si臋 zajmuj膮, by艂yby
    0 szczeg贸lnym b膮d藕 co b膮d藕 fakcie porzucenia przeze艅 zakonnego 偶ycia wspomnia艂y. Z tych powod贸w odnios艂em wzmiank臋 Piotra Damiani do innej osoby. (Por. II. 2.).
    Dat臋 艣mierci Bezpryma zanotowa艂y Rocz. Hild.4), a na jego podstawie Ann. Saxo5), Rocz. A艂taj.6)
    1 Rocz. Magdeb.7) pod r. 1032; ten ostatni nie wymienia nazwiska Bezpryma, podaje tylko 偶e zabity zosta艂 Misiconis frater. Poniewa偶 Mieszko II, staraj膮c si臋 u cesarza o restytucy膮 na tron po 艣mierci Bezpryma, jest ju偶 7 lipca t. r. u cesarza w Magdeburgu8), przedtem za艣 jeszcze prosi艂 cesarza o pozwolenie stawienia si臋 przed nim a zarazem te偶 pewnego czasu potrzebowa艂 na powr贸t z Czech, dok膮d si臋 by艂 przed Bezprymem schroni艂, przeto przyj膮膰 mo藕pa, 偶e Bezprym zgin膮艂 nie p贸藕niej, jak na wiosn臋 r. 10329).
    3a. [Roman, M艣cis艂aw, Dobronega],
    W Kron. Wielkop.10 *) zawart膮 jest wiadomo艣膰: Duxit (Kazimierz Odnowiciel) uxorem filiam Romani, principis Russie, filii Odonis, nomine Dobronegam, alias dictam Maria. Z t膮 wiadomo艣ci膮 kombinuj膮 niekt贸rzy pisarze u) szczeg贸艂 podany przez Wipponal3), 偶e Mieszko II wygna艂 by艂 swego brata Ottona in Ruzziam pro-vinciam, i dochodz膮 do wniosku, 偶e na Rusi s艂owack;ej przez d艂u偶szy czas panowa艂 r贸d Ottona-Bezpryma, i 偶e wspomniany w powy偶szym ust臋pie Roman by艂 synem tego偶 w艂a艣nie Ottona-Bezpryma, a Marya Dobronega jego wnuczk膮. 呕e Otton i Bezprym nie s膮 osobami identycznemi, oka偶emy poni偶ej (II. <搂.); 偶e 偶on膮 Kazimierza nie by艂a wnuczka Bezpryma, udowodnimy r贸wnie偶 w dalszym ci膮gu (II. I艁); 偶e wreszcie ca艂a hipoteza o panowaniu Bezpryma i jego potomk贸w na Rusi s艂owackiej nie ma najmniejszego uzasadnienia, wykaza艂 dowodnie Lewicki13). Filiacya w ten spos贸b przeprowadzona jest tedy b艂臋dn膮, i dla genealogii Piast贸w bezu偶yteczn膮. Na prostej tylko, niczem niepopartej kombinacyi, kt贸rej ca艂a warto艣膰 upada zreszt膮 z odrzuceniem hipotezy o Rusi s艂owackiej, polega mniemanie14), jakoby wspomniany w Kron. w臋g.-pol.15) M艣cis艂aw by艂 synem rzekomego Romana a wnukiem Bezpryma.
  7. N. N.
    W szeregu c贸rek Boles艂awa Chrobrego, zrodzonych z Emnildy, wymienia Thietmar16) na pierwszem miejscu niniejsz膮, ksieni臋 nieznanego klasztoru i nieznanego imienia. Nale偶y j膮 tedy uwa偶a膰 za starsz膮 od Re-gelindy, poniewa偶 za艣 dla tej ostatniej jako najp贸藕niejsz膮 dat臋 urodzenia przyj膮膰 mo偶na r. 989 (II. 5.), przeto dla niniejszej najp贸藕niejsz膮 dat膮 mo偶e by膰 rok 988; ze wzgl臋du za艣, 偶e ma艂偶e艅stwo Boles艂awa z Emnild膮 nie mo偶na przesuwa膰 przed rok 987 (I. 8.), wypadnie te偶 rok 988 przyj膮膰 jako jedyn膮 mo偶liw膮 dat臋 jej urodzenia.
    1) Lewickiego, Mieszko II. 134 uw. 2. 鈥 2) Vita S. Romualdi, Mon. Pol. I. 326. 鈥 3) Mon. Germ. SS, III.
    28: 06 immanissimam tirannidis sue seviciam. 鈥 4) Ibid.. SS. III. 98. 鈥 5) Ibid. SS. VI. 679. 鈥 0) Ibid. SS. XX. 791. 鈥
    7) Ibid. SS. XVI. 170. 鈥 8) Rocz. Hildesh. Ibid. SS. III. 98. 鈥 9) Por. Lewicki, Mieszko II. 176 uw. 2. 鈥 1掳) Mon.
    Pol. ii
  8. _ 11) Bielowski, Wst臋p krytyczny 515; Synowie Ghrobr. 7; Lelewel, Pol. wiek. 艣red. II. 83. uw. 26. i IV. 621;
    Wagilewicz, Geneal. 29. 鈥 12) Vita Chuonradi, Mon. Germ. SS. XI. 264. 鈥 13) Mieszko II. 188 i n. 鈥 14) Bielow-
    skiego, Mon. Pol. I. 514 uw. 56. 57. 58. 鈥 I5) Mon. Pol. I. 514. 鈥 16) Chro艅. 96.
    64
    N. N.; REGELINDA.
    II. 4. 5,
    呕yje ona jeszcze w r. 1017, albowiem Thietmar, pisz膮c w tym roku鈥) ust臋p o dzieciach Boles艂awa,, wyra偶a si臋 o niej jako o 偶yj膮cej: quorum (filiarum) una est abbatissa.
  9. Regelinda.
    Jako drug膮 z rz臋du c贸rk臋 Boles艂awa z Emnildy wymienia Thietmar2) 偶on臋 hrabiego Hermana: se-cunda nupsit. Hirimanno comiti. Z dalszych ust臋p贸w tego偶 kronikarza3) wynika, 偶e by艂 to Herman, syn Ekke-harda I, margrabiego mi艣nijskiego, p贸藕niej sam margrabia mi艣nijski.
    Imienia jego 偶ony nie podaje Thietmar, da si臋 ono jednakowo偶 stwierdzi膰 sk膮din膮d. Herman wraz z swoj膮 偶on膮 by艂 fundatorem katedry naumburskiej; ot贸偶 w li艣cie biskupa Teoderyka naumburskiego z r. 1249 4) wymienieni s膮 na czele jako fundatorowie katedry, pr贸cz p贸藕niejszych uposa偶ycieli tej偶e, Hermannus marchio, Regelyndis marchionissa. Podobnie偶 w Nekr. Naumb.5; zapisan膮 jest (pod dat膮, o kt贸rej ni偶ej) 艣mier膰 Rege-lindy fundatorki: obiit Regelindis fundatrix. Wobec zgodnego przekazu obu tych 藕r贸de艂 nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e 偶ona Hermana a c贸rka Boles艂awa nazywa艂a si臋 Regelinda. P贸藕niejsza kopia Nekr. Naumb.8) podaje form臋 imienia Relegundis, form臋 b艂臋dn膮, kt贸r膮 wobec dwu wy偶ej przytoczonych 藕r贸de艂 snadno odrzuci膰 mo偶emy7), tern bardziej, 偶e sk膮din膮d wiadomo, 偶e imi臋 to brzmia艂o w贸wczas w Niemczech Regelinda lub Reginlinda, nie za艣 Relegunda8). Mniemanie, jakoby to imi臋 znaczy艂o tyle co Regina lub Ryza9), nie ma uzasadnienia.
    Daty urodzin Regelindy nie mamy nigdzie podanej wyra藕nie, mo偶emy j膮 jednak ustali膰 drog膮 kom-binacyi. 艢lub jej z Hermanem odby艂 si臋 w r. 1002 lub 1003; przyjmuj膮c dla niej w owej chwili przynajmniej 13 鈥 14 lat wieku, otrzymamy r. 989 jako najp贸藕niejsz膮 mo偶liw膮 dat臋 jej urodzenia. Na czas p贸藕niejszy daty tej 偶adn膮 miar膮 przek艂ada膰 nie mo偶emy, tern bardziej, 偶e na rok 990 przypadaj膮 urodziny Mieszka II (II. 6.), zaezem mogliby艣my przyj膮膰, 偶e si臋 urodzi艂a dopiero 991 r., sk膮d wynik艂oby, 偶e wychodz膮c za m膮偶, mia艂a oko艂o 11 lat wieku, co jest rzecz膮 niemo偶liw膮. Ale i przed rok 989 nie mo偶emy cofn膮膰 daty urodzin Regelindy ze wzgl臋du, 偶e dla starszej jej siostry przyj膮膰 nale偶y rok urodzenia 988 (II. 4.), 艣lub za艣 Boles艂awa z Emnild膮 nie m贸g艂 si臋 odby膰 wcze艣niej jak r. 987 (I. 8.). Tak wi臋c rok 989 jest jedyn膮 mo偶liw膮 dat膮 urodzin Regelindy.
    Do okre艣lenia daty za艣lubin jej z Hermanem pos艂u偶膮 nast臋puj膮ce fakta. Ju偶 pod r. 1003 wspomina Thietmar10), i偶 Boles艂aw podczas pochodu wojennego oszcz臋dza艂 miasto mi艣nijskie Strel臋, z powodu, i偶 stanowi艂o ono opraw臋 jego c贸rki (quia sue dos erat filie). W tym czasie zatem ma艂偶e艅stwo Regelindy z Hermanem przyj膮膰 nale偶y jako dokonane. Jeszcze za艣 w r. 1002, podczas wyprawy przedsi臋wzi臋tej po 艣mierci Ekkeharda I (f 30 kwietnia t. r.) u), Boles艂aw wed艂ug 艣wiadectwa tego偶 samego Thietmara 12) uderza na Strel臋 i podst臋pem j膮 zajmuje. W tym czasie zatem ma艂偶e艅stwo owo nie przysz艂o jeszcze do skutku, inaczej Boles艂aw nie by艂by potrzebowa艂 zdobywa膰 Streli. 艢lub Regelindy z Hermanem odby艂 si臋 zatem b膮d藕 to w drugiej po艂owie r. 1002, b膮d藕 te偶 w r. 100313).
    O roku 艣mierci Regelindy pewnej wiadomo艣ci nie mamy. Niekt贸rzy przyjmuj膮14), 偶e zmar艂a przed r. 1007, gdy偶 pod t膮 dat膮 opowiada Thietmar16) o ma艂偶e艅stwie hr. Hermana z Godyl膮, wdow膮 po Lotarze z Walbecku; ma to by膰 Herman mi艣nijski, kt贸ry po 艣mierci swej pierwszej 偶ony (Regelindy) zawar艂 drugie z kolei ma艂偶e艅stwo. Wszelako z tekstu Thietmara nie wynika bynajmniej, jakoby tu by艂a mowa o Hermanie mi艣nijskim, owszem, mo偶e to by膰 ktokolwiek inny, a najprawdopodobniej syn Gerbergi16), osoba zgo艂a
    D Kurze we wst臋pie do wyd. Thietmara str. X. 鈥 2) Chro艅. 96. 鈥 3) Ibid. 193. 154. 198. 鈥 4) Eccardus, Histor. geneal. 227; Lepsius, Uber das Alterthum u. die Stifter des Doms zu Naumburg 55. 鈥 5) Mitth. a. d. Gebiete hisL antiq. Forsch. I. 66. 鈥 6) Og艂oszona przez Schoettgena i Kreysiga, Diplomataria II. 163. 鈥 7) Por. te偶 Prze藕dziecki, 艢lady Boles艂aw贸w 6. 鈥 8) Tak Nekrolog przydany do Kroniki Bernokla, Mon. Germ. SS. V. 392 i 393 podaje w dwu miejscach 艣mier膰 os贸b oznaczonych imieniem Reginlindis. 鈥 9) Prze藕dziecki, 艢lady Boles艂aw贸w 6. 鈥 1()) Chro艅. 127. 鈥 U) Posse, Cod. dipt Sax. reg. A. I. 66. 鈥 12) Chro艅. 112. 鈥 13) Por. Hirsch, Jahrb. Heinr. II. I. 254; Posse, Cod. dipl. Sax. reg. A. I. 32. 鈥 14) Posse, ibid. A. I. 32. 鈥 15) Chro艅. 184. 鈥 15) Przypuszczenie Kurzego w wyd. Thietmara 184 uw. 3. Por. te偶 Hirsch, Jahrb. Heinr. II. I. 254 uw. 5.
    II. 5. 6.
    REGE LINDA (m. HERMAN); MIESZKO II LAMBERT.
    65
    inna, kt贸r膮 si臋 Thietmar r贸wnie偶 w kronice swej zajmuje. Chwilowe, nieznaczne zreszt膮 nieporozumienie, jakie w r. 1007 zasz艂o mi臋dzy Boles艂awem a Hermanem, nie mo偶e s艂u偶y膰 za dow贸d7), 偶e w czasie tym ma艂偶e艅stwo Hermana z Regelind膮, zerwane przez 艣mier膰 tej ostatniej, ju偶 nie istnia艂o. Owszem, dalsze opowiadanie Thiet-mara wskazuje na bardzo 艣cis艂y i za偶y艂y stosunek Boles艂awa z Hermanem, przyczem charakterystyczn膮 jest rzecz膮, 偶e Herman ci膮gle jest nazywany zi臋ciem (gener) Boles艂awa, a Boles艂aw te艣ciem (socer) Hermana2). Ostatnia tego rodzaju wzmianka odnosi si臋 do czasu 艣wi膮t wielkanocnych (25 kwietnia) r. 10143), zaczem przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e jeszcze pod贸wczas Herman mia艂 Regelind臋 za 偶on臋, a wi臋c, 偶e 艣mier膰 jej nast膮pi艂a dopiero po tym czasie1).
    Data dzienna 艣mierci jej jest natomiast pewn膮. Oba Nekr. Naumb.5) notuj膮 pod dniem 21 marca zgon Regelindy (Relegundy), za艂o偶ycielki katedry naumburskiej. 呕e te wzmianki odnosz膮 si臋 do naszej Rege-lindy, wykazali艣my powy偶ej.
    Herman.
    Syn Ekkeharda I, margr. mi艣nijskiego, od r. 1009 margrabia mi艣nijski, zmar艂 mi臋dzy 24 pa藕dziernika 1031 r. a 17 grudnia 1032 r.6).
  10. Mieszko II Lambert.
    Jako syna Boles艂awa Chrobrego po艣wiadczaj膮 go wsp贸艂czesne 藕r贸d艂a niemieckie, jak Thietmar7), Rocz. Kwedl.8), Wippo9) i inne, z polskich Gall10) i p贸藕niejsze. Matk膮 Mieszka wed艂ug wyra藕nej wskaz贸wki Thietmara11) by艂a Emnilda; D艂ugosz12), kt贸ry Boles艂awowi daje jedne tylko 偶on臋, W臋gierk臋, rzekom膮 Judyt臋, ka偶e te偶 (b艂臋dnie) rodzi膰 si臋 Mieszkowi z Judyty. Rocz. Kwedl.13), a za nim Ann. Saxo14) nazywaj膮 go filius natu maior, okre艣lenie, bezwzgl臋dnie rzecz bior膮c, nieprawdziwe, gdy偶 Mieszko mia艂 dwu starszych braci {II. 2. 3.), a trafne tylko w odniesieniu do syn贸w Boles艂awa z trzeciej jego 偶ony Emnildy; po艣r贸d nich by艂 on starszym, jak wynika z Thietmara1B), kt贸ry na pierwszem miejscu wymienia Mieszka, a potem dopiero m贸wi o drugim synie (Ottonie). Przydomek Gnu艣nego, (segnis, ignavus) zjawia si臋 bardzo p贸藕no w historyografii naszej, n. p. w Rodow. ksi膮偶. poi.16) i w Pocz. kr贸l. poi.17), a jak si臋 okaza艂o z najnowszych bada艅18), nie odpowiada rzeczywisto艣ci; natomiast ju偶 wcze艣niej, jak n. p. w Rocz. Traski19), oznaczano go cyfr膮 porz膮dkow膮: Mieszko II (secundus Mescho).
    Pr贸cz s艂owia艅skiego imienia nosi艂 te偶 Mieszko imi臋 zachodnie Lamberta. Wynika to z Rocz. kap. krak.20) i z Rocz. Pozn.21), kt贸re, podaj膮c pod r. 1025 艣mier膰 Boles艂awa, dodaj膮, i偶 nast膮pi艂 po nim Lambertus filius eius. Jest to pierwszy (i ostatni) w rodzinie Piast贸w wypadek, w kt贸rym u偶ycie obu tych imion na oznaczenie tej samej osoby niew膮tpliwie jest po艣wiadczonem.
    Dat臋 urodzenia Mieszka podaje Rocz. Kamie艅.22), a za nim Ann. Sil. comp.23) i Chro艅, princ. Pol.2i) pod r. 990; w Rocz. Krasi艅.25) podany jest rok 989; daj臋 jednak pierwsze艅stwo Rocznikowi Kamie艅, jako starszemu, a nadto i z tego wzgl臋du, 偶e przyj臋cie wcze艣niejszych o jeden rok urodzin Mieszka, a przeto tak偶e i dwu jego starszych si贸str, wymaga艂oby przyj臋cia wcze艣niejszej o rok daty 艣lubu Boles艂awa z Emnild膮 (1. 8.), tak, 偶e na dwa pierwsze ma艂偶e艅stwa Boles艂awa i urodziny dzieci z tych偶e ma艂偶e艅stw brak艂oby ju偶 odpowiedniego czasu. Wiadomo艣膰 Thietmara26), 偶e ju偶 w r. 1013 Mieszko u偶ywany by艂 przez ojca do poselstw na dw贸r cesarski, potwierdza wiarogodno艣膰 daty Rocz. Kamie艅., a zarazem wykazuje b艂臋dno艣膰 twier-
    1) Jak chce Posse, Cod. dipt. Sax. reg. A. I. 36 i uw. 223.鈥 2) Chro艅. 153. 154. 198. 鈥 3) Ibid. 198: interea Hi-rimannus marchio pascha duxit cum socero (Bolizlao). 鈥 4) p0r. te偶 Hirsch, Jahrbdcher Heinr. II. I. 254. 鈥 5) Mittheil. a. d. Gebiete hist.-antiq. Forsch. I. 56.; Schoettgen i Kreysig, Diplomataria II. 163. 鈥 6) Posse, Cod. dipl. Sax. reg. A. I. 66. 鈥 7) Chro艅. 96. 185. 186. 199. 229. 鈥 8) Mon. Germ. SS. III. 90. 鈥 9) Ibid. SS. XI. 264. 269. 鈥 10) Mon. Pol. I. 403.
  11. _ u) Chron. 96. – 12) Hist. Pol. I. 140. 鈥 13) Mon. Germ. SS. III. 90. 鈥 14) Ibid. SS. VI. 676. 鈥 15) Chro艅. 96. 鈥
    16) Mon. Pol. III. 281. 鈥 17) Ibid. III. 292. 鈥 18) Lewicki, Mieszko II. 87 i n. 鈥 19) Mon. Pol. II. 829. 鈥 20) Ibid.
    II. 794. – 21) ibid. V. 879. 鈥 22) Ibid. II. 777. 鈥 23) Ibid. III. 672. 鈥 24) Ibid. III. 444. 鈥 25) Ibid. III. 129. –
    20) Chron. 185.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    9
    66
    MIESZKO II LAMBERT.
    II. 6.
    dzenia Galla鈥), kt贸ry w r. 1018 nazywa Mieszka: puerum ad regnandum . . adhuc (non) idoneum. Niemniej odpowiada prawdzie okre艣lenie Rocz. Hild.2), kt贸ry zapisuj膮c pod r. 1034 zgon Mieszka, dodaje, i偶 zmar艂 immatura morte, mia艂 bowiem pod贸wczas zaledwie lat 44. Natomiast na nieporozumieniu polega mniemanie3), z kt贸rego nale偶a艂oby ca艂kiem inny wniosek wyprowadzi膰 o wieku Mieszka, jakoby w tym偶e Rocz. Hild. znajdowa艂a si臋 zapiska, po艣wiadczaj膮ca jego wypraw臋 wojenn膮 wraz z Ottonem III przeciw Obotrytom ju偶 w r. 995, a wi臋c w pi膮tym roku 偶ycia! Ust臋p rocznika brzmi4): occuritque (cesarzowi) in auxilium Bolizlau films Misaco, i nie znaczy bynajmniej, i偶 Mieszko (II) syn Boles艂awa (Chrobrego), lecz owszem przeciwnie, Boles艂aw (Chrobry) syn Mieszka (I) przyby艂 na pomoc cesarzowi. Bez warto艣ci jest przekaz Rodow. ksi膮藕. poi.5), jakoby Mieszko urodzi艂 si臋 1013 r.
    呕e Mieszko by艂 koronowany kr贸lem, stwierdza zar贸wno Rocz. Magd.8) jako te偶 Ann. Saxo7), opowiadaj膮c pod r. 1030 o kolizyi jego z cesarstwem z dodatkiem, i偶 Mieszko poprzednio regale sili nomen usur-pavit. Wynika to te偶 niew膮tpliwie z Wippona8), kt贸ry podaje: Bolizlavus (Chrobry)鈥 insignia regalia et regium nomen in iniuriam regis Chuonradi sibi aptavit鈥 Filius autem eius Misico similiter rebellis it. d. Similiter rebellis nie znaczy oczywi艣cie nic innego, jak tylko 偶e Mieszko, podobnie jak jego ojciec, przez przybranie tytu艂u kr贸lewskiego wy艂ama艂 si臋 z pod zwierzchnictwa cesarskiego. Stale przez Ryks臋, 偶on臋 Mieszka, u偶ywany tytu艂 regina 艣wiadczy niemniej o dokonanej koronacyi9). Daty koronacyi 偶adne 藕r贸d艂o wyra藕nie nie podaje; z przytoczonych poprzednio zapisek Rocz. Magd. i Ann. Saxo wynika, 偶e odby艂a si臋 ona przed r. 1030; niema jednak powodu w膮tpi膰, 偶e Mieszko koronowa艂 si臋 zaraz przy wst膮pieniu na tron, a wi臋c r. 1025, nie by艂o bowiem 偶adnego powodu odk艂ada膰 jej na p贸藕niej. Jako偶 Wippo opowiada o koronacyi Boles艂awa, jego 艣mierci i koronacyi Mieszka w jednym wsp贸lnym ust臋pie, a gdy dwa pierwsze fakta niew膮tpliwie zasz艂y
    r. 1025 (1. 8.), przeto przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e i trzeci odnosi si臋 do tego偶 samego roku.
    Dat臋 艣mierci Mieszka podaje przewa偶na ilo艣膰 藕r贸de艂 polskich, po艣r贸d nich najstarsze, jak Rocz. 艢krzys.10), Rocz. kap. krak. u), a dalej Spom. Gniezn.12), Rocz. Wielkop.13), Rocz. S臋dz.14), Chro艅, princ. Pol.15), Chro艅. Pol.16), Ann. Sil. comp.l7), pod rokiem 1034. Te偶 sarn臋 dat臋 stwierdzaj膮 tak偶e 藕r贸d艂a niemieckie, po艣r贸d nich niekt贸re wsp贸艂czesne, jako to: Rocz. Hild.18), Wippo19), Rocz. A艂taj. wi臋k.20), Rocz. Magd.21). B艂臋dnym tedy jest przekaz Kron. Wielk.22) i Rocz. 艢krzys. now. w kod. IX23), jakoby Mieszko umar艂 r. 1033, jak nie mniej przekaz Rocz. kr贸t.24), jakoby 艣mier膰 jego nast膮pi艂a w r. 1030.
    Dzie艅 艣mierci podaje niew膮tpliwie zapiska Nekr. Merseb.23 *) pod dat膮 VI Id. Mai (10 maja): Lampertus sive Misico dux Poloniorum decessit. 呕e ta zapiska nie mo偶e si臋 odnosi膰 ani do Mieszka I ani do jego syna
    Mieszka, okazali艣my poprzednio (/. 2. 10.), poniewa偶 za艣 w og贸le zapiski rzeczonego nekrologu nie si臋-
    gaj膮 dalej, jak poza po艂ow臋 w. XI, przeto te偶 nie mo偶na jej odnie艣膰 do jakiegokolwiek p贸藕niejszego Mieszka; sk膮d wynika, 偶e j膮 uwa偶a膰 mo偶na jedynie za dat臋 艣mierci Mieszka II. Liczne stosunki, w jakich w艂adca ten, pod koniec zw艂aszcza panowania, pozostawa艂 z cesarstwem, t艂omacz膮 te偶 dostatecznie, dlaczego nekrolog niemiecki wspomnia艂 o jego 艣mierci. Wreszcie owe dwa imiona, s艂owia艅skie i zachodnie, pod kt贸remi zmar艂y jest wymieniony, a kt贸rych identyczno艣膰 w艂a艣nie co do Mieszka II, nie za艣 co do jakiegokolwiek innego ksi臋cia tego imienia da si臋 wykaza膰, 艣wiadcz膮 niemniej wymownie, 偶e zapiska nie kogo innego, jak tylko Mieszka II ma na my艣li28). Jest zdanie27), 偶e tak偶e i zapiska Nekr. Bamb.28), podaj膮ca pod dniem 11 maja 艣mier膰 ksi臋cia polskiego tego imienia, odnosi si臋 do Mieszka II. R贸偶nica daty mi臋dzy Nekr. Merseb. a Nekr. Bamb. jest tak ma艂膮 (jeden dzie艅), 偶e w istocie zdanie to mog艂oby si臋 wydawa膰 prawdopodobnem; poniewa偶 jednak Mieszko wymieniony jest w tej zapisce jako dobroczy艅ca klasztoru bamberskiego, Piastowie za艣 nie mieli pod-
    1) Mon. Pol. I. 403. 鈥 2) Mon Germ. SS. III. 99. 鈥 3) Griinhagen, Schles. Reg. I. 4. 鈥 4) Mon. Germ.
    SS. III. 91. 鈥 5) Mon. Pol. III. 281. 鈥 6) Mon. Germ. SS. XVI. 169. 鈥 7) Ibid. SS. VI. 678. 鈥 8) Ibid. SS. XI. 264. 鈥
    9) Por. te偶 Lewicki, Mieszko II. 138 uw. 3. 鈥 10) Mon. Pol. II. 773. – U) Ibid. II. 794. 鈥 12) Ibid. III. 43. 鈥 13) Ibid. II.
  12. 鈥 14) Ibid. II. 873. 鈥 15) Ibid. III. 445. 鈥 16) Ibid. III. 619. 鈥 17) Ibid. III. 672. 鈥 18) Mon. Germ. SS. III. 99. 鈥
    19) Ibid. SS. XI. 269. 鈥 20) Ibid. SS. XX. 791. 鈥 21) ibid. SS. XVI. 170. 鈥 21) Mon. Pol. II. 484..鈥 23) Ibid. III. 62. 鈥
    24) Ibid. II. 794. 鈥 25) Hofer, Zeitschr. f. Arcbivk. 1834. I. 114. 鈥 26) Dat臋 Nekr. Merseb. odnosz膮 trafnie do Mieszka II.
    Bielowski, Syn. Chrobr. 14 uw. 41 i 22; Mon. Pol. 11.794 uw. 4; Griinhagen, Schles. Reg. I. 11; Steindorf, Jahrb. Heinr.
    III. I. 61. 鈥 27) Bielowski, Syn. Chrobr. 14 uwJ 39 i 22. 鈥 28) Bohmer, Fontes IV. 499.
    II. 6.
    MIESZKO II LAMBERT (偶 RYKSA).
    67
    贸wezas jeszcze 艣ci艣lejszych stosunk贸w z Bambergiem, poniewa偶 dalej zapiska ta nale偶y do p贸藕niejszej cz臋艣ci nekrologu, spisywanej po roku 1112, a wi臋c co najmniej w blisko wiek po 艣mierci Mieszka II, przeto nale偶y j膮 odnie艣膰 do innego ksi臋cia tego偶 imienia {III. 17.). D艂ugosz1) ma wiadomo艣膰, i偶 Mieszko zmar艂 15 marca; wiadomo艣膰 b艂臋dn膮, opart膮 na nietrafnej kombinacyi, kt贸rej podstaw膮 sta艂y si臋 zapiski b膮d藕 to Nekr. Lubi艅.2), b膮d藕 Nekr. Strzeln.3), b膮d藕 wreszcie Nekr. L膮dz.4), podaj膮ce 艣mier膰 ksi臋cia Mieszka pod dniem 13 wzgl. 14 marca. Zapiski te, jak oka偶emy ni偶ej {III. 17.), odnosz膮 si臋 do innego Piasta.
    Ryksa (Rycheza).
    艢redniowieczne 藕r贸d艂a polskie a偶 do D艂ugosza5) nie znaj膮 rzeczywistego imienia 偶ony Mieszka II; podaj膮 j膮 albo bezimiennie, z b艂臋dnem okre艣leniem, i偶 by艂a siostr膮 cesarza Ottona III, jak Gall6), Kad艂ubek7), Kron. Wielkop.8), Chro艅, princ. Pol.9), Ann. Sil. comp.10 *), Rocz. Kamie艅.11), Fragm. Rocz. Pol.12), Rocz. Ma艂op.13 *), albo wraz z tern b艂臋dnem okre艣leniem jej stosunku pokrewie艅stwa z domem cesarskim 艂膮cz膮 zarazem, jak Chro艅. Pol.u) i Zbier. skr贸膰.15). urojone imi臋 Judyty, V sp贸艂czesne, najlepiej poinformowane 藕r贸d艂o niemieckie, a mianowicie Fund. mon. Brunwill.16), podaje, 偶e 偶ona Mieszka nazywa艂a si臋 Ryksa lub Rycheza {Richza, Richeza), i 偶e by艂a c贸rk膮 Herenfrieda, nazwanego p贸藕niej Ezonem, palatyna lotary艅skiego, tudzie偶 Matyldy, c贸rki Ottona II; inne 藕r贸d艂a, jak Rocz. Magd.17) tudzie偶 Nekr. kat. Kolo艅18) nazywaj膮 j膮 siostr膮 Hermana, arcybiskupa kolo艅skiego, w czem znowu przekaz 藕r贸d艂a brunwillerskiego zostaje stwierdzony, gdy偶 Herman by艂 synem Herenfrieda-Ezona. By艂a tedy Ryksa siostrzenic膮, nie siostr膮 Ottona III19).
    O dacie jej urodzin pewnej wiadomo艣ci nie mamy. P贸藕ny (z XVII w.) historyk Palatynatu, Tolner2″), twierdzi, nie wiadomo na jakiej podstawie, 偶e w r. 1001 mia艂a Ryksa dwana艣cie lat 偶ycia, z czego wynik艂oby, 偶e si臋 urodzi艂a r. 989. Fund. mon. Brunwill.21) nazywa j膮 pierworodn膮 c贸rk膮 {jprimogenita) Herenfrieda, przy-czem, wyliczaj膮c dziesi臋cioro jego dzieci, k艂adzie naprz贸d trzech syn贸w, nast臋pnie za艣 po艣r贸d siedmiu c贸rek imi臋 Ryksy na czele. Z tego wynika, 偶e Ryksa, je偶eli nie ze wszystkich dzieci, to przynajmniej po艣r贸d c贸rek Herenfrieda by艂a najstarsz膮; mniemanie odmienne Tolnera22), jakoby Ryksa by艂a m艂odsz膮 c贸rk膮, a yrimoge-nita nazwan膮 zosta艂a tylko dlatego, 偶e z po艣r贸d wszystkich si贸str najlepiej si臋 za m膮偶 wyda艂a, nie ma co do faktycznej strony uzasadnienia w 藕r贸d艂ach, ani te偶 co do argumentacyi si艂y przekonywaj膮cej.
    Dat臋 za艣lubin Ryksy z Mieszkiem zanotowa艂 Rocz. Kamie艅.23), a na jego podstawie Chro艅, princ. Pol.u) tudzie偶 Fragm. Rocz. Pol.25) pod rokiem 1013. Dat臋 t臋 stwierdza Fund. mon. Brunw.26), kt贸ra pomi臋dzy wypadkami z r. 1012 (ugoda moguncka z ko艅ca tego偶 roku) a 1013 (wyprawa cesarza do W艂och) opowiada
    0 tym偶e 艣lubie27). Poniewa偶 sk膮din膮d da si臋 stwierdzi膰, 偶e Mieszko w styczniu r. 1013 bawi艂 w Niemczech na dworze cesarskim28), przeto s艂usznem wydaje mi si臋 przypuszczenie29), 偶e przy tej sposobno艣ci, a wi臋c w pocz膮tkach r. 1013 ma艂偶e艅stwo owo dosz艂o do skutku. Bezpodstawn膮 jest wiadomo艣膰 Ann. Sil. comp.30), jakoby 艣lub odby艂 si臋 r. 1007, jak nie mniej Kron. Wielk.31), jakoby ma艂偶e艅stwo przysz艂o do skutku ju偶 w czasie bytno艣ci Ottona III. w Gnie藕nie, kt贸ry to b艂膮d przej膮艂 tak偶e i D艂ugosz32), k艂ad膮c 艣lub (podobnie jak
    1 zjazd gnie藕nie艅ski) pod rokiem 1001. Pr贸ba po艂膮czenia obu wersyj33) w tym kierunku, 偶e w r. 1001 (raczej 1000) nast膮pi艂y zr臋kowiny, a w r. 1013 艣lub, jest nieprzydatn膮 dla historyi, gdy偶 sam fakt traktowania owej sprawy w czasie zjazdu gnie藕nie艅skiego po艣wiadczony jest stosunkowo p贸藕nemi, a przeto niedostatecznie wia-rogodnemi 藕r贸d艂ami, kt贸re mog艂y na tem miejscu uciec si臋 do zwyk艂ej kombinacyi, nieopartej na 偶adnym prze-
    1) Hist. Pol. I. 242. 鈥 2) Mon. Pol. V. 616. 鈥 3) Ibid. V- 730. 鈥 4) ibid. V. 479. 鈥 5) Hist. Pol. F. 170. 鈥
    6) Mon. Pol. I. 414. 鈥 7) Ibid. II. 283.- 8) Ibid. II. 483. 484. 鈥 9) Ibid. III. 445. 鈥 10) Ibid. III. 672. 鈥 U) Ibid. II. 777. 鈥
    12) Ibid. VI. 679. 鈥 13) Ibid. III. 144. 145. 鈥 14) Ibid. III. 618. 鈥 15) Ibid. III. 286. – 16) Mon. Germ. SS. XIV. 132.
  13. 鈥 17) Ibid. SS. XVI. 170. 鈥 18) B贸bmer, Fontes III. 342. 鈥 19) Por. te偶 Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. 103. 237
    uw. 1; Roepell, Gesch. Pol. 174. 662; Grilnhagen, Schles. Reg. I. 8, a zw艂aszcza Lewicki, Mieszko II. 127. 128 uw. 2.
    Nadmieniam, 偶e przewa偶na cz臋艣膰 historyk贸w tutaj wymienionych (z wyj膮tkiem Lewickiego) nazywa Herenfrieda-Ezona b艂臋dnie
    palatynem nadre艅skim. 鈥 20) Hist. Palatina 260. 鈥 21) Mon Germ. SS. XIV. 132. 133. 鈥 22) Hist. Palat. 259. 鈥 20) Mon.
    Pol. II. 777. 鈥 24) Ibid. III. 445. 鈥 25) Ibid. VI. 679. – 26) Mon. Germ. SS. XIV. 132. 133. 鈥 27) p0r. Lewicki, Mie-
    szko II. 191 i u. 鈥 28) Thietmar, Cbron. 185; Rocz. Kwedl., Mon. Germ. SS. III. 81. 鈥 29) Griinhagena, Schles. Reg.
    I. 8. 鈥 30) Mon. Pol. HI. 672. 鈥 31) Ibid. II. 483. – 32) Hist. Pol. I. 170. 171. 鈥 83) Tolner, Hist. Palat. 260.
    68
    MIESZKO II LAMBERT (偶. RYKSA).
    II. 6.
    kazie 藕r贸d艂owym. Bezpodstawnem jest przypuszczenie1), oparte znowu tylko na kombinacyi, jakoby 艣lub odby艂 si臋 dopiero w r. 1018.
    Niejasno przedstawia si臋 kwestya, azali Ryksa wytrwa艂a w zwi膮zku ma艂偶e艅skim z Mieszkiem a偶 do jego 艣mierci, czy te偶 jeszcze za 偶ycia jego z nim si臋 rozwiod艂a. Przekazy 藕r贸d艂owe s膮 pod tym wzgl臋dem sprzeczne. Fund. monast. Brunw.2) m贸wi: Eodem tempore Richeza regina facto inter se et regem coniugem suum divorcio per odium et instigacionem cuiusdam sue pellicis .. . venit鈥 in Saxoniam. Wr臋cz przeciwnie opowiada t臋 spraw臋 Gall3) i ca艂y szereg p贸藕niejszych, opartych na nim 藕r贸de艂 polskich, wed艂ug kt贸rych Ryksa pozosta艂a w Polsce jeszcze przez jaki艣 czas po 艣mierci Mieszka i w imieniu nieletniego Kazimierza sprawowa艂a rz膮dy, poczem dopiero wygnan膮 zosta艂a do Niemiec. Z uwagi, 偶e Fund. mon. Brunw. zajmuje si臋 szczeg贸艂owo dziejami rodziny Herenfrieda, a tak偶e osob膮 Ryksy, 偶e zatem lepsz膮 o losach jej mog艂a mie膰 wiadomo艣膰, jak niemniej, i偶 jest pomnikiem spisanym blisko p贸艂 wieku przed Gallem, nale偶a艂oby zakwestyonowa膰 przekaz Galla, a przyzna膰 pierwsze艅stwo 藕r贸d艂u brunwillerskiemu4); wszelako z drugiej strony podnie艣膰 nale偶y, 偶e Rocz. Magd.R) ma r贸wnie偶 wiadomo艣膰 o wyp臋dzeniu Ryksy z Polski dopiero po 艣mierci Mieszka. Rocznik ten jest kompilacy膮 p贸藕niejsz膮, z drugiej po艂owy XII wieku6), ale poniewa偶 nie m贸g艂 korzysta膰 z Galla, przeto trzeba przyj膮膰, 偶e si臋 opar艂 w tern miejscu na jakiej艣 dawniejszej, wsp贸艂czesnej zapisce niemieckiej. W ten spos贸b dwa zupe艂nie niezale偶ne od siebie pomniki, niemiecki i polski, stwierdzaj膮 fakt pobytu Ryksy w Polsce a偶 do 艣mierci jej m臋偶a, przez co przekaz 藕r贸d艂a brunwillerskiego traci na znaczeniu. Nadto uwzgl臋dni膰 nale偶y nast臋puj膮c膮 jeszcze okoliczno艣膰. Ust臋p z Fund. mon. Brunw., m贸wi膮cy o rozwodzie Ryksy, zaczyna si臋 od s艂贸w: eodem tempore, odnosi si臋 zatem chronologicznie do wypadk贸w bezpo艣rednio poprzednio opowiedzianych; tymi wypadkami za艣 s膮: 艣mier膰 Pilgrima, arcybiskupa kolo艅skiego i nast臋pstwo na t臋 godno艣膰 Hermana, brata Ryksy. Ot贸偶 Pilgrim umar艂 24 lub 25 kwietnia 1036 r., Herman za艣 wyst臋puje jako arcybiskup kolo艅ski po raz pierwszy 31 marca 10377); s艂owa eodem tempore przenosz膮 nas zatem w lata 1036 i 1037, t. j. w czas, w kt贸rym Mieszko od lat dwu wzgl. trzech ju偶 nie 偶y艂8), a zatem i o rozwodzie mowa by膰 nie mog艂a. Je偶eli nadto zwa偶ymy, 偶e Fund. mon. Brunw. pisan膮 by艂a dopiero w latach 1076鈥10799), a wi臋c w blisko p贸艂 wieku po opowiedzianych w tem miejscu wypadkach, to snadno przypu艣ci膰 mo偶emy, 偶e autor pope艂ni艂 tu niedok艂adno艣膰, a mianowicie, 偶e po艂o偶ywszy ucieczk臋 Ryksy do Niemiec pod dat膮 w艂a艣ciw膮, da艂 jej przecie偶 niezgodny z prawd膮 motyw, i zamiast faktu wygnania przytoczy艂 fakt rzekomego rozwodu, b膮d藕 to dlatego, 偶e nie mia艂 ju偶 dok艂adnej o tem informacyi, b膮d藕 te偶 dlatego, 偶e o wygnaniu wyra藕nie pisa膰 nie chcia艂. Dy-plomat z r. 103010), maj膮cy stwierdza膰, i偶 w czasie tym Ryksa, rzekomo kr贸lowa polska (jak przypuszcza wydawca), wst膮pi艂a do zakonu Urszulanek w Kolonii, nie zawiera w tek艣cie 偶adnej wskaz贸wki, z kt贸rej wynika艂oby, 偶e go wystawi艂a 偶ona Mieszka II; jest tam mowa tylko o Ryksie bez bli偶szego okre艣lenia; mo偶na go tedy odnie艣膰 do jakiejkolwiek innej osoby tego samego imienia11). Zreszt膮 Ryksa przywdzia艂a habit zakonny dopiero znacznie p贸藕niej i w innem miejscu.
    Sta艂o si臋 to mianowicie, jak 艣wiadczy sama Fund. mon. Brunw.12), dopiero w r. 1047, w najbli偶szym czasie po dniu 7 wrze艣nia, kiedy Ryksa, przygn臋biona wypadkiem 艣mierci jednego z swych braci, zasz艂ej w owym dniu, postanowi艂a porzuci膰 偶ycie 艣wieckie i wst膮pi艂a do klasztoru Benedykty艅skiego w Brun-willer. Tytu艂 kr贸lowej polskiej (regina Polonie), kt贸rego mimo to u偶ywa jeszcze ci膮gle w p贸藕niejszych dyplomatach 13), polega na szczeg贸lnym przywileju, udzielonym jej przez Konrada II, w chwili, kiedy przyby艂a do Niemiec i ofiarowa艂a mu insygnia koronacyjne polskie11).
    1) Hirsch. Jahrb. Heinr. II. III. 88. 鈥 2) Mon. Germ. SS. XIV. 137. 鈥 3) Mon. Pol. I. 414 鈥 4) Za tem zdaniem o艣wiadcza si臋 Lewicki, Mieszko II. 193 i Wojciechowski, O Kazimierzu Mnichu, Pam. Wydz. hist. fil. Akad. Um. V. 16.鈥
    5) Mon. Germ. SS. XVI. 170.鈥 6) Wattenbach, Deutsch. Geschichtsquellen II. 307.鈥 7)Bresslau, Handb. d. Urkunden-lehre I. 347.鈥 8) p0r. Naruszewicz, Hist. nar. poi. I. 236. uw. 2; Roepell, Gesch. Pol. 663. 鈥 3) Wattenbach, Deutsch. Geschichtsquellen II. 100. 鈥 10) Miraeus I. 1131. 鈥 11) Por. Roepell, Gesch. Pol. 664. 鈥 i2) Mon. Germ. SS. XIV. 139. 鈥 13) Np. w dypl. z 1051 u Tolnera, Hist. Palat. cz. III. 29; z r. 1057 u Lacombleta, Urkdb. z. Gesch. d. Niederrh. I. 123 i t. p. albo w dypl. Henryka dla Ryksy z r. 1051. Stumpf, Kaiserurkunden nr. 2409. 2413. 鈥 14) Por. Lewicki, Mieszko II. 173 uw. 2.
    II. 6. 7.
    MIESZKO II LAMBERT (偶. RYKSA); N. N.
    69
    O dacie 艣mierci Ryksy przechowa艂y si臋 sprzeczne przekazy. Jeszcze w wieku XVII w tumie kolo艅-鈥kim, gdzie Ryksa wbrew zarz膮dzeniu wydanemu za 偶ycia, pochowan膮 zosta艂a przez arcybiskupa Annona, istnie膰 mia艂 nagrobek, podaj膮cy jej 艣mier膰 pod r. 1057. Co do dnia 艣mierci, umieszczonego na nagrobku istnieje sprzeczno艣膰 pomi臋dzy podaniem Geleniusa1): 5 kwietnia (Nonis Aprilis) i Tolnera1 2): 24 marca (nono Kai. Apriles). Dzisiaj nagrobku tego niema ju偶 w Kolonii; jest tylko nowy, w bie偶膮cym wieku rze藕biony, z napisem 艂aci艅skim, podaj膮cym dat臋 艣mierci r. 1057, 12 kwietnia {II. Id. Apr.) i polskim, podaj膮cym tylko rok 艣mierci 1057 bez oznaczenia dnia, ustawiony tam偶e staraniem hr. Al. Prze藕dzieckiego3). Oba napisy oparte s膮 na przekazie Geleniusa, pierwszy z b艂臋dn膮 dat膮 dnia (przez nieporozumienie), gdy偶 wed艂ug Geleniusa pierwotny nagrobek podawa艂 dat臋 艣mierci pod dniem 5 kwietnia, a dat臋 pogrzebu pod dniem 12 kwietnia. Cokolwiekb膮d藕, zar贸wno nagrobek pierwotny, je偶eli napis jego dobrze zosta艂 odczytany przez Geleniusa, jako te偶 nagrobek dzisiejszy zawieraj膮 b艂膮d tak co do roku jako te偶 i dnia 艣mierci. Starszy Rocz. Brunw. 4) podaje bowiem 艣mier膰 Ryxy dopiero pod r. 1063; pod tym偶e samym rokiem, a dniem 21 marca {XII. Kai. April.) ka偶e jej umiera膰 Fund. mon. Brunw.5); nowszy Rocz. Brunw.6) ma dat臋 艣mierci 1063, 26 marca (VII Kai April.); dat臋 dnia, kt贸ra tutaj r贸偶ni si臋 od poprzedniej, 艂atwo poprawi膰, uwzgl臋dniwszy, 偶e pisarz nowszego Rocznika wypisa艂 przez pomy艂k臋 VII. zam. XII. Kai. April. W ko艅cu Nekr. kat. Kolo艅.7) podaje r贸wnie偶 pod dniem 21 marca zapisk臋 nekrologiczn膮: Rigza regina, soror Ilerimanni archiepiscopi Co-loniensis, odnosz膮c膮 si臋, jak wynika z przytoczonego okre艣lenia, niew膮tpliwie do naszej Ryksy. Nekr. Akwisgr.8) ma dat臋 o jeden tylko dzie艅 p贸藕niejsz膮, t. j. 22 marca. Ca艂y szereg 藕r贸de艂, po艣r贸d kt贸rych przynajmniej trzy niezale偶ne od siebie grupy rozr贸偶ni膰 nale偶y (藕r贸d艂a brunwilerskie, Nekrol. Kolo艅. i Nekr. Akwizgr.), i to 藕r贸de艂 o losach Ryksy najlepiej poinformowanych, podaje tedy zgodnie dat臋 zgonu jej pod dniem 21 marca 1063 r.; sk膮d wynika, 偶e przekaz Geleniusa na uwzgl臋dnienie nie zas艂uguje. Mo偶emy go za艣 odrzuci膰 tem snadniej, 偶e nie mamy pewno艣ci, azali Gelenius, kt贸rego prace s膮 bardzo pobie偶ne9), napis nagrobkowy dobrze odczyta艂, a powt贸re, gdyby nawet pod tym wzgl臋dem nie by艂o zarzutu, czy 贸w nagrobek pierwotny, dzi艣 zatracony, zosta艂 wsp贸艂cze艣nie, czy te偶 p贸藕niej dopiero wystawiony, w kt贸rym to ostatnim wypadku przekaz jego tem mniej zas艂ugiwa艂by na uwzgl臋dnienie.
  14. N. N.
    Wed艂ug Thietmara 10) trzeci膮 c贸rk臋 z Emnildy wyda艂 Boles艂aw za syna W. ksi臋cia ruskiego; na innem miejscu ten偶e sam kronikarz opowiada11), i偶 W. ksi膮偶臋 kijowski W艂odzimierz jednego z syn贸w swoich o偶eni艂 z c贸rk膮 Boles艂awa. Synem tym, jak wynika z dalszego ust臋pu Thietmara12), by艂 艢wi臋tope艂k13). Imienia c贸rki Boles艂awowej nie przekazuje ani Thietmar ani 藕r贸d艂a polskie lub ruskie; niemniej te偶 nic niewiadomo o dacie jej urodzenia. Z porz膮dku, w jakim wylicza j膮 Thietmar po艣r贸d c贸rek Emnildy, wynika, 偶e musia艂a by膰 m艂odsz膮 od dwu pierwszych, gdy za艣 urodziny tamtych przypadaj膮 na lata 988 i 989, zaraz potem za艣 z kolei id膮 urodziny Mieszka II 990 r. (II. 4. 5. 6.), przeto najwcze艣niejsz膮 dat膮, pod kt贸r膮 mo偶naby po艂o偶y膰 jej urodziny, b臋dzie rok 991; gdy za艣 z drugiej strony ma艂偶e艅stwo jej trzeba uwa偶a膰 za dokonane przed po艂ow膮 r. 1015, przeto przyjmuj膮c dla niej na czas 艣lubu wiek conajmniej lat 14, wypadnie jako ostateczn膮 mo偶liw膮 granic臋 urodzin po艂o偶y膰 rok 1001. Do bli偶szego okre艣lenia daty w obr臋bie owego dziesi臋ciolecia 991鈥1001 brakuje wszelkich podstaw.
    Co do daty za艣lubin przypuszczano14), 偶e wyprawa Boles艂awa na Ru艣, przedsi臋wzi臋ta r. 1013, sta艂a w zwi膮zku z zawartem ju偶 poprzednio ma艂偶e艅stwem jego c贸rki z 艢wi臋tope艂kiem; wszelako zwi膮zku
    1) De admir. sacr. Colon. 1645. 677. 鈥 2) Hist. Fa艂at. 260. 鈥 3) Por. Prze藕dziecki, Grobowiec Ryksy, w Bibl.
    Warsz. 1848. IV. 41 i n. i tego偶 艢lady Boles艂aw贸w 9 i n. 鈥 4) Mon. Germ. SS. XVI. 725. 鈥 5) Ibid. SS. XIV. 140. 鈥
    3) Ibid. SS. II. 216. 鈥 „) B贸hmer, Fontes III. 342. 鈥 8) Przytoczony u Grunhagena, Schles. Reg. I. 14; wyda-
    nia nekrologu samego nie mia艂em pod r臋k膮. 鈥 **) Por. Roepell, Gesck. Pol. 664. 鈥 Ib) Chro艅. 96. 鈥 11) Ibid. 236. 鈥
    12) Ibid. 257, 鈥 13) W艂a艣ciwie, syn Jaropo艂ka, starszego brata W艂odzimierza Wielkiego, kt贸ry.wdow臋 po Jaropo艂ku w stanie
    brzemiennym poj膮艂 za 偶on臋; owocem tej brzemienno艣ci by艂 艢wi臋tope艂k. Por. Linniczenko, Wzaimnyja otnoszenia Rusi i Polszi
    鈻46. 鈥 14) Roepell, Gesch. Pol. 145 uw. 11.
    70
    N. N. (in. 艢WI臉TOPE艁K); OTTON.
    u. 7. 8.
    tego ze znanych nam o tej wyprawie szczeg贸艂贸w w niczem dopatrze膰 si臋 nie mo偶na, jak z drugiej strony nie mo偶na z nich wysnu膰 wniosku1), jakoby w艂a艣nie w czasie tej wyprawy (a wi臋c r. 1013 lub pocz. 1014) ma艂偶e艅stwo to przysz艂o do skutku. Jedyn膮 podstaw臋 do bli偶szego okre艣lenia daty daje nam wzmianka Thietmara2), z kt贸rej wynika, 偶e 艢wi臋tope艂k o偶eni艂 si臋 z Piast贸wn膮 jeszcze za 偶ycia W艂odzimierza Wielkiego, a wi臋c przed 15 lipca 1015 r.
    Niemniej te偶 nie mamy dok艂adnej wiadomo艣ci o dacie jej 艣mierci. Z Thietmara8) wiemy tylko tyle, 偶e 偶y艂a jeszcze w chwili zdobycia Kijowa przez Boles艂awa Chrobrego 14 sierpnia 1018 r.
    艢wi臋tope艂k.
    Syn Jaropo艂ka (W艂odzimierza), W. ks. kijowski, urodzony 978 lub 979 r., zmar艂 r. 10194).
  15. Otton.
    Wyliczaj膮c syn贸w Boles艂awa z Emnildy, wyra偶a si臋 Thietmar w spos贸b nast臋puj膮cy5): Tercia (uxor) fuit Emnildis, edita a venerabili seniore Dobremiro鈥. Peperit hec duos filios, Miseconem et alium, quem di-lecti senioris sui nomine pater vocavit. Imi臋 drugiego syna jest zatem podane tylko przez okre艣lenie, jak za艣 okre艣lenie to rozumie膰 nale偶y, jest rzecz膮 sporn膮. Sporn膮 jest nawet sama lekcya powy偶szego ust臋pu. Niekt贸rzy historycy, jak Bielowski8) i Wagilewicz7) s膮dz膮, 偶e zamiast wyrazu pater nale偶y czyta膰 patris, przez co oczywi艣cie sens ca艂ego zdania zmieni艂by si臋 zasadniczo. W pierwszym bowiem wypadku ust臋p powy偶szy oznacza艂by: drugiego syna nazwa艂 ojciec imieniem swego ukochanego seniora, w drugim za艣 wypadku: drugiego syna nazwa艂a matka imieniem swego ukochanego pana czyli m臋偶a (a) ojca (dziecka), lub te偶 jak przyjmuj膮 inni (Zeissberg)8): matka nazwa艂a go imieniem swego ukochanego pana a swojego ojca (zatem dziada dziecka). Te dwie ostatnie interpretacye, z kt贸rych pierwsza prowadzi艂aby do wniosku, 偶e syn 贸w nazywa艂 si臋 Boles艂awem, druga za艣, 偶e nazywa艂 si臋 Dobromirem, odpadaj膮 jednak wobec faktu, 偶e autograf Thietmara (w r臋kopisie drezde艅skim) ma w tern miejscu wyraz pdtr, kt贸ry ze wzgl臋d贸w paleograficznych mo偶e by膰 rozwi膮zany tylko na pater, nie za艣 na. patris9). Ann. Saxo 10),: wypisuj膮c powy偶szy ust臋p Thietmara, podaje dobr膮 lekcy膮: pater, nie patris. Hipotezie Zeissberga .sprzeciwia si臋 nadto okoliczno艣膰, 偶e wyraz senior u Thietmara, je偶eli wyra偶a zwi膮zek rodzinny, oznacza zawsze tylko stosunek m臋偶a do 偶onyll), nigdy za艣 ojca do syna lub c贸rki, owszem, Thietmar u偶ywa wtedy wyraz贸w pater lub genitor 12). Interpretacya za艣 podsuni臋ta Thietma-rowi przez Bielowskiego jest znowu niemo偶liw膮 ze wzgl臋d贸w stylistycznych; zar贸wno bowiem wyrazy senioris, jak i patris nale偶a艂oby odnie艣膰 do s艂贸w: (Emnildis).. vocavit, sk膮d wynik艂aby sprzeczno艣膰, albowiem ta sama osoba w stosunku do Emnildy by艂aby r贸wnocze艣nie nazwan膮 raz senior (m膮偶), a drugi raz pater (ojciec), co jest rzecz膮 niemo偶liw膮; odniesienie za艣 wyrazu patris do syna Boles艂awowego jest wobec braku jakiegokolwiek wskazuj膮cego na to zwrotu stylistycznego r贸wnie偶 niedopuszczalnem. Poniewa偶 tak偶e ust臋p z 呕ywotu 艣w. Romualda ia), maj膮cy rzekomo wskazywa膰, 偶e Chrobry mia艂 syna Boles艂awa, bynajmniej twierdzenia tego nie dowodzi (II. 2.), przeto odpada ostatni pow贸d, jakiby nas jeszcze sk艂ania膰 m贸g艂 do przyj臋cia lekcyi patris zam. pater w spornym ust臋pie Thietmara14).
    1) Jak przypuszcza Linniczenko, Wzainmyja otnoszenija 47. 鈥 2) Chro艅. 236. 鈥 3) Ibid. 257. 鈥 4) Linniczenko, Wzaimnyja otnoszenija 46. 鈥 5) C hron. 98 鈥 6) Syn. Chrobr. 21 i n., Mon. Pol. I. 326 uw. 2. 鈥 7) Geneal. 31. 32. 鈥 8) Miseco I 119 i uw. 4. 鈥 9) Por. Lewicki, Mieszko II. 187, a tak偶e Zeissberg, Miseco I. 119 uw. 4, kt贸ry jednak pope艂nia niekonsekwen-cy膮, o艣wiadczaj膮c si臋 ze stanowiska paleograficznego za lekcy膮 pater, a nast臋pnie poprawiaj膮c j膮 samowolnie na patris. 鈥 10) M o n. Germ. SS. VI. 637. 鈥 U) Chro艅. 13. 29. 45. 70. 110. 146. 160. 195. 209. 240. 鈥 12) Ibid. 18. 42. 45. 86. 206. 216 i in. 鈥 13) Mon. Pol. 1.326.鈥 14) Pomijam dalsze szczeg贸艂y hipotezy Bielowskiego, Syn. Chrobr. 20鈥29, w kt贸rej jedno nieprawdopodobie艅stwo pi臋trzy si臋 na drugiem , a fakta dotycz膮ce trzech os贸b, t. j. jednego z syn贸w Chrobrego i dwu syn贸w Mieszka
    II, przez wielce dowoln膮 i sztuczn膮 interpretacya odniesione zosta艂y do owego rzekomego syna Chrobrego, jak go Bielowski nazywa, Boles艂awa – Kazimierza. Podobnie偶 Wagilewicz, Geneal. 31 i n., pomi臋szawszy fakta odnosz膮ce si臋 do r贸偶nych os贸b, nazwa艂 owego rzekomego syna Boles艂awa drugiem imieniem Lamberta.
    II. 8.
    OTTON.
    71
    Skoro tedy ust臋p ten ma znaczenie: ojciec nazwa艂 syna imieniem swego ukochanego seniora, przeto zachodzi ju偶 tylko kwestya, kto by艂 tym seniorem wobec Boles艂awa Chr., od kt贸rego syn jego wzi膮艂 imi臋. Wi臋kszo艣膰 pisarzy o艣wiadcza si臋 za zdaniem, 偶e nale偶y tu rozumie膰 te艣cia Boles艂awowego, Dobromira, sk膮d wynik艂aby konkluzya, 偶e syn Chrobrego nazywa艂 si臋 r贸wnie偶 Dobromirem1). S艂usznie jednak podniesiono przeciw temu1 2), 偶e Dobromir, nieznaczne ksi膮偶膮tko s艂owia艅skie, nie m贸g艂 by膰 nazywany seniorem Boles艂awa; powinowactwo za艣 jego z Boles艂awem nie mog艂o uzasadni膰 tego tytu艂u, gdy偶, jak widzieli艣my, senior, pr贸cz stosunku m臋偶a do 偶ony, nie oznacza u Thietmara 偶adnych innych stosunk贸w pokrewie艅stwa lub powinowactwa. Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przypu艣ci膰, 偶e Thietmar wspominaj膮c w owym ust臋pie o seniorze Boles艂awa, mia艂 na my艣li jednego z cesarz贸w niemieckich, jako zwierzchnika Polski i Boles艂awa do r. 1000; 偶e za艣 od pocz膮tku rz膮d贸w Boles艂awa a偶 do tego czasu takim jego zwierzchnikiem by艂 Otton III, 偶e nadto 贸w zwierzchnik nazwany jest jego ukochanym seniorem, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e Thietmar chcia艂 m贸wi膰 na tern miejscu o Ottonie, sk膮d wynika, 偶e 贸w drugi syn Chrobrego z Emnildy otrzyma艂 imi臋 Ottona.
    Twierdzenie to, z kt贸rego zatem wynika, 偶e Otton jest ca艂kiem inn膮 osob膮, ani偶eli Bezprym, syn Boles艂awa z W臋gierki, obalaj膮ce dotychczasowe mniemanie, jakoby to by艂y dwa imiona na oznaczenie tej samej osoby, postawi艂 niedawno Lewicki3) i wykaza艂 w spos贸b tak przekonywaj膮cy, 偶e mog臋 si臋 tu ograniczy膰 do kr贸tkiego streszczenia jego argument贸w, dodaj膮c kilka drobniejszych uzupe艂nie艅.
    Pierwszym dowodem tego twierdzenia jest, 偶e Thietmar, m贸wi膮c o synach Boles艂awa, u偶ywa raz imienia Bezprym4), nie przydaj膮c imienia drugiego Otton, a drugi raz imienia Otton5), nie przydaj膮c imienia Bezprym. Widocznie wi臋c uwa偶a艂 ich za dwie odr臋bne osoby; gdyby to bowiem by艂y dwa imiona tego samego syna, by艂by musia艂 wskaza膰 na ich to偶samo艣膰. Dodaj臋 jeszcze, 偶e Thietmar w og贸le nie u偶ywa dwu imion na oznaczenie tej samej osoby; i tak Mieszka II, o kt贸rym zapewne wiedzia艂, 偶e si臋 nazywa艂 Lambertem, skoro o tem wiedzia艂 Nekr. Merseb. (II. 6′.), nie wymienia nigdy pod tern imieniem. Wprawdzie ust臋p, w kt贸rym Thietmar pisze o Bezprymie, powsta艂 w innym czasie, ani偶eli ust臋p, w kt贸rym jest mowa o Ottonie, (pierwszy w r. 1017, drugi w r. 1018)6); wszelako i o Mieszku II pisa艂 Thietmar w r贸偶nych czasach, cz臋stokro膰 nawet w daleko wi臋kszych odst臋pach, a przecie偶 imi臋, jakie mu nadaje, jest zawsze jednakowe. Nie bez znaczenia jest i ten fakt, 偶e wed艂ug Thietmara Otton u偶yty zosta艂 przez Boles艂awa do wykonania misyi delikatnej natury, a mianowicie sprowadzenia czwartej jego 偶ony Ody, co w ka偶dym razie 艣wiadczy o zaufaniu, kt贸rem ojciec darzy艂 syna: co do Bezpryma za艣 wiadomo, 偶e systematycznie by艂 przez ojca upo艣ledzany, jemu zatem misya tego rodzaju nie zosta艂aby powierzon膮.
    Drugiej, jeszcze pewniejszej wskaz贸wki dostarcza okoliczno艣膰, 偶e 艣mier膰 Bezpryma, wed艂ug niew膮tpliwego 艣wiadectwa 藕r贸de艂 niemieckich (II. 3.), nast膮pi艂a w pocz膮tkach r. 1032, podczas gdy w Rocz. kap. krak.7) znajduje si臋 zapiska: Otto dux obiit dopiero pod r. 1033. Bezprym i Otton zmarli tedy w r贸偶nych czasach, nie mogli wi臋c by膰 t膮 sam膮 osob膮. Dodaj臋, 偶e o my艂ce chronologicznej w rzeczonym roczniku (1033 偶arn. 1032) my艣le膰 nie mo偶na, ma on bowiem w odno艣nej cz臋艣ci wszystkie daty, o ile je skontrolowa膰 mo偶na, zupe艂nie wierne, pr贸cz chyba daty o 艣mierci Stefana w臋gierskiego 1039 zam. 1038, kt贸ry to fakt, jako zdarzony za granic膮 pa艅stwa m贸g艂 si臋 do wiadomo艣ci rocznikarza dosta膰 p贸藕niej, a przeto i pod dat膮 nast臋puj膮cego dopiero roku zosta艂 zanotowanym.
    G艂贸wnym szkopu艂em, o kt贸ry ca艂y powy偶szy wyw贸d uderza, a zarazem podstaw膮 twierdze艅, 偶e Bezprym i Otton s膮 to dwa imiona, oznaczaj膮ce t臋 sam膮 osob臋, jest okoliczno艣膰, 偶e fakt buntu Bezpryma przeciw Mieszkowi II z r. 1031 tudzie偶 rych艂膮 potem 艣mier膰 jego w r. 1032, kt贸re jedne 藕r贸d艂a niemieckie (II. 3.)
    1) Tak przyjmuj膮 Naruszewicz, Hist. nar. poi. 1. 188; Lelewel, Pol. wiek. 艣red. IV. 43; Roepell, Gesch. Pol. 163; Szajnocha, Boi. Chrobry 67; Kar艂owicz, Quaestiones 38 i inni. Zeissberg, Miseco I. 119 uw. 4 nadaje mu r贸wnie偶 imi臋 Dobromira, wszelako, jak widzieli艣my, dochodzi do tego rezultatu drog膮 odmiennego, acz r贸wnie偶 b艂臋dnego rozumowania. 鈥
    2) Lewicki, Mieszko II. 184. 鈥 3) Ibid. 184 i n. 鈥 Przed nim, jak sam autor przyznaje, poda艂 t臋 sam膮 interprelacy膮 ust臋pu
    Thietmara, Komarnicki w pracy: 艢w. Stanis艂aw i Boles艂aw 艢mia艂y. Najnowszy wydawca Thietmara, Kurze, nie znaj膮c re-
    zultat贸w pracy Lewickiego, dochodzi do tego偶 samego wniosku, str. 96 uw. 7. 鈥 4) Chro艅. 96. 鈥 5) Ibid. 239. 鈥 Por.
    Kurze w wyd. Thietmara str. X. 鈥 7) Mon. Pol. II. 794.
    72
    OTTON; MATYLDA.
    II. 8. 9-
    odnosz膮 do Bezpryma, opowiadaj膮 inne, jak Wippo 1), Otto Fryzyng.i) 2) i Godfryd Witerb.3) pod temi偶 samemi datami, ale pod imieniem Ottona. S艂usznie wskaza艂 jednak Lewicki na to, 偶e obaj ostatni autorowie zawieraj膮 w tem miejscu wypiski z Wippona, tak 偶e 艣wiadectwo tego ostatniego jest w艂a艣ciwie jedyn膮 powag膮, mog膮c膮 wzruszy膰 powy偶sze twierdzenie; ale i ta powaga nie jest dostateczn膮; Wippo bowiem, jakkolwiek wsp贸艂czesny, mia艂 jednakowo偶 w wielu szczeg贸艂ach niedok艂adne informacye, a zw艂aszcza co do wypadk贸w w Polsce z tego w艂a艣nie czasu, jak mu to wykaza艂 Lewicki. M贸g艂 tedy snadno pomiesza膰 Ottona z Bezprymem i pod imieniem pierwszego opowiedzie膰 to, co si臋 w艂a艣ciwie odnosi艂o do drugiego4).
    Daty urodzenia Ottona nie znamy; 偶e imi臋 otrzyma艂 w czasie bytno艣ci Ottona III w Gnie藕nie5), wydaje mi si臋 wielce prawdopodobnem, albowiem w艣r贸d podobnych okoliczno艣ci brali tak偶e i inni ksi膮偶臋cy synowie imi臋 swe po cesarzu 6). Z samego tego faktu nie mo偶naby jednakowo偶 wnioskowa膰 jeszcze 7), 偶e si臋 urodzi艂 oko艂o r. 1000, zdarza艂y si臋 bowiem wypadki, gdzie ju偶 doro艣lejsze dzieci na upami臋tnienie pobytu cesarskiego przybiera艂y jego imi臋8). Przemawia za tem jednak inna okoliczno艣膰, a mianowicie ta, 偶e jak si臋 zdaje, Otton nie mia艂 偶adnego imienia s艂owia艅skiego, nigdzie bowiem pod tem imieniem nie jest wspomniany. Z tego wynika艂oby, 偶e w istocie chrzest Ottona nie odby艂 si臋 wcze艣niej jak dopiero w r. 1000, w kt贸rym nowonarodzony ksi膮偶臋 polski otrzyma艂 od razu imi臋 zachodnie, zaczem te偶 i dat臋 jego urodzenia nale偶a艂oby przenie艣膰 na czas oko艂o r. 1000.
    Dat臋 艣mierci pod r. 1033 zanotowa艂 Rocz. kap. krak. 9j.
    g. Matylda.
    Wed艂ug Rocz. Hild.10) odby艂 si臋 w r. 1035 艣lub ks. Ottona z Schweinfurtu z Matyld膮, c贸rk膮 Boles艂awa ks. polskiego; Otto de Suinvorti ibidem Mathildem filiam Bolezlavonis Polianorum duds sibi desponsavit. Dawniejsi pisarze11), przyjmuj膮cy teory膮 o rz膮dach w Polsce osobnego ksi臋cia Boles艂awa, syna Boles艂awa Chr., przypisuj膮 temu to rzekomemu synowi Chrobrego ojcowstwo Matyldy, przypuszczenie, kt贸rego nawet zbija膰 nie potrzeba, skoro si臋 okaza艂o, 偶e taki syn Chrobrego o imieniu ojcowskiem rzeczywi艣cie nie istnia艂 (II. 2.). Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przyj臋膰, 偶e Matylda by艂a c贸rk膮 samego Boles艂awa Chr.; bez znaczenia jest okoliczno艣膰, 偶e w Rocz. Ilild. nie ma on tytu艂u kr贸la, tylko ksi臋cia (dux); wiadomo bowiem, 偶e w Niemczech koronacyi Boles艂awa nie uznawano. Poniewa偶 ze wzgl臋du na czas zawarcia ma艂偶e艅stwa nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by Matylda mog艂a pochodzi膰 od jednej z dwu pierwszych 偶on Chrobrego, poniewa偶 dalej Thietmar12) nie wylicza jej po艣r贸d c贸rek z trzeciej 偶ony Emnildy, pomimo 偶e ust臋p odno艣ny pisa艂 w tym samym roku, w kt贸rym Emnilda umar艂a, przeto nale偶y przyj膮膰, 偶e Matylda urodzi艂a si臋 z czwartaj 偶ony Boles艂awa, Ody13). Najwcze艣niejsz膮 tedy dat膮 jej urodzin mo偶e by膰 koniec roku 1018 lub rok 1019.
    Dat臋 za艣lubin jej z Ottonem odnosi przytoczony powy偶ej ust臋p Rocz. Hild. do czasu Zielonych 艢wi膮t (18 maja) 1035 r. Ten偶e sam rocznik14) ju偶 pod rokiem 1036 zapisuje rozw贸d Ottona z Matyld膮, dokonany na 偶膮danie synodu fryburskiego. Ani przyczyny tego rozwodu, ani dalszych los贸w Matyldy nie znamy.
    i) Vita Clmonradi, Mon. Germ. SS. XI. 264. 265. – 2) Ibid. SS. XX. 241. 242. 鈥 3) Ibid. SS. XXII. 241. 242.鈥
    4) Jako przyczynek do krytyki wiarogodno艣ci Wippona zwracam jeszcze uwag臋 na nast臋puj膮c膮 okoliczno艣膰: Wed艂ug Wippona
    cesarz, pojednawszy si臋 z Mieszkiem w r. 1032, divisa provincia Bolanorum in tres partes, Misiconem fecit tetrarchom (Mon. Germ.
    SS. XI. 269). Zrozumienie tego ust臋pu sprawia niepokonane trudno艣ci, je偶eli bowiem cesarz podzieli! Polsk臋 na trzy cz臋艣ci, to Mieszko nie m贸g艂 by膰 tetrarch膮, t. j. w艂adc膮 na jednej czwartej cz臋艣ci. Jesfto w艂a艣ciwie sprzeczno艣膰, kt贸ra przekaz Wippona podaje w podejrzenie. W Rocz. Hild. czytamy o tym samym fakcie: imperator 鈥. eique (Mieszkowi II) et eius potnieli cuidam
    Tiedrico regnum, quod ipse solus ante possederat, divisit (Ibid. SS. III. 98). Rocznik ten m贸wi zatem o podziale pa艅stwa tylko na dwie cz臋艣ci. Z uwagi na dobre informacye rocznika o stosunkach polskich, mniemam, i偶 nie mo偶na si臋 waha膰, kt贸remu z obu 藕r贸de艂 przyzna膰 nale偶y pierwsze艅stwo. Tak wi臋c i w tym wzgl臋dzie przekaz Wippona okazuje si臋 nieprawdziwym. Nie widz臋 powodu, dla kt贸regoby Otton (brat Mieszka) mia艂 by膰 koniecznie uwzgl臋dniany przy podziale, jak twierdzi Lewicki, Mieszko II. 178. Wy艂膮cznie dla cesarza rozstrzygaj膮cym motywem by艂y tu sn膮膰 Lylko wzgl臋dy polityczne, nie prawne; gdyby bowiem chcia艂 by艂 uwzgl臋dni膰 zasady prawa sukcesyjnego, nie by艂by do podzia艂u dopuszcza艂 obok Mieszka (i Ottona) ich brata stryjecznego Dytryka, kt贸rego prawo nie sta艂o na r贸wni z prawem obu syn贸w Boles艂awa. 鈥 5) Lewicki, Mieszko II. 115. 鈥
    6) Ibid. 116. 鈥 7) Ibid. 115. 鈥 8) Ibid. 116. 鈥 9) Mon. Pol. II. 794. 鈥 10) Mon. Germ. SS. III. 100. 鈥 11) Wagile-
    wicz, Geneal. 36. 鈥 12) Chro艅. 96. 鈥 13) Por. Kar艂owicz, Quaestiones 38; Lewicki, Mieszko II. 119 uw. 1. 鈥 14) Mon.
    Germ. SS. III. 100.
    II. 9. 9 a.
    MATYLDA (m. OTTON); N. N.
    73
    Otton.
    Otton z Schweinfurtu, syn Henryka, ksi膮偶臋 szwabski, zmar艂 r. 1057 4).
    9 a. [N. N.]
    W pocz膮tkach w. XV2) spisan膮 zosta艂a w klasztorze 艣wi臋tokrzyskim przez jednego z opat贸w historya za艂o偶enia tego偶 klasztoru, t. z.’powie艣膰 czeska3). Podaje ona, 偶e pierwsza fundacya klasztoru pochodzi jeszcze od Dubrawki, kt贸ra sprowadzi艂a sze艣ciu Benedyktyn贸w z Sazawy (Zozea) w Czechach, 偶e dalsze uposa偶enie da艂 mu jej syn Boles艂aw, koronowany kr贸lem r. 1000, kt贸ry w r. 1006 na pro艣b臋 swej matki ponownej fundacyi klasztoru dokona艂. Z c贸rk膮 Boles艂awa o偶eni艂 si臋 Emeryk, kr贸lewic w臋gierski, syn 艣w. Stefana, kt贸ry na rozkaz ojca wyruszy艂 do Polski, a偶eby zwiedzi膰 gr贸b 艣w. Wojciecha; w drog臋 da艂 mu ojciec cz膮stk臋 krzy偶a 艣wi臋tego, przes艂an膮 ongi przez Konstantyna W-go papie偶owi Sylwestrowi, a podarowan膮 nast臋pnie przez papie偶a Benedykta Stefanowi w臋gierskiemu. Wracaj膮c z Gniezna, Emeryk wraz z te艣ciem (Boles艂awem) zabawia艂 si臋 艂owami w pobli偶u Kielc, w kt贸rym to czasie ukaza艂 mu si臋 anio艂, przykazuj膮c, a偶eby 贸w krzy偶 艣wi臋ty, noszony na piersiach, ofiarowa艂 klasztorowi 艂ysog贸rskiemu. Kr贸lewic spe艂ni艂 polecenie; sta艂o si臋 to, jak dodaje powie艣膰, r. 1003.
    W Rocz. Skrzys. nowszym4), spisanym (w obecnym kszta艂cie) ok. r. 14375), znajduje si臋 podobna, ale przecie偶 w szczeg贸艂ach odmienna relacya o nabyciu relikwij krzy偶a 艣w. przez klasztor 艂ysog贸rski. Relacya ta nie dotyka sprawy za艂o偶enia klasztoru, podaje tylko, 偶e w dziesi臋膰 lat po urodzeniu Emeryka Stefan w臋gierski zawar艂 sojusz z kr贸lem polskim Mieszkiem I6), i 偶e Emeryk, przymuszony przez ojca i wielmo偶贸w w臋gierskich, po艣lubi艂 c贸rk臋 tego偶 Mieszka, z kt贸r膮 jednak zachowywa艂 czysto艣膰 a偶 do 艣mierci. Ten to Emeryk, wracaj膮c z Polski do W臋gier, przyby艂 wraz z Mieszkiem w okolice Kielc, gdzie wskutek wizyi anielskiej darowa艂 noszone przy sobie relikwie krzy偶a 艣w. klasztorowi 艂ysog贸rskiemu. Zapiska umieszczon膮 jest pod r. 106 (sic, zam. 1006). Dopisek na g贸rnym brzegu r臋kopisu umieszczony zaznacza, 偶e 艁ys膮 G贸r臋 otrzyma艂 Stefan w臋gierski w posagu za sw膮 偶on膮, i 偶e tutaj ufundowa艂 klasztor Benedyktyn贸w.
    Wreszcie D艂ugosz7) k艂adzie za艂o偶enie klasztoru 艂ysog贸rskiego r贸wnie偶 pod r. 1006, dodaj膮c, 偶e fundacya spowodowa艂y pro艣by Emeryka w czasie pobytu jego w Polsce w okolicy Kielc, gdzie z Boles艂awem bawi艂 si臋 polowaniem; nowo ufundowanemu klasztorowi darowa艂 Emeryk krzy偶 艣w. noszony na piersiach, przys艂any jego ojcu przez cesarza bizanty艅skiego. O 艣lubie Emeryka z c贸rk膮 czy to Mieszka I, czy te偶 Boles艂awa nie wspomina D艂ugosz; podaje wprawdzie, 偶e Emeryk z 偶on膮 sw膮 zachowywa艂 czysto艣膰 dozgonn膮, jednak偶e pochodzenia jej nie wymienia, owszem, okre艣laj膮c stosunek powinowactwa Boles艂awa z Emerykiem, uwzgl臋dnia tylko fakt ma艂偶e艅stwa Adelajdy z Gejz膮 (1. 6.), z czego wynika, 偶e o po艣lubieniu Piast贸wny przez samego Emeryka 偶adnej nie mia艂 wiadomo艣ci, by艂by z niej bowiem niew膮tpliwie w miejscu tern skorzysta艂.
    殴r贸d艂a w臋gierskie 艣redniowieczne nie wymieniaj膮, kto by艂 偶on膮 Emeryka. 呕ywot 艣w. Emeryka8), a za nim niekt贸re p贸藕niejsze kroniki podaj膮 tylko, 偶e 偶on膮 jego, poj臋t膮 z woli ojca, by艂a virgo nobilis, utpote orta de regali prosapia; dodaj膮 te偶 szczeg贸艂, 偶e zachowywa艂 z ni膮 czysto艣膰 dozgonn膮, ale imienia jej nie znaj膮. Dopiero pisarze o wiele p贸藕niejsi daj膮 mu za 偶on臋, jak Marnavitius9), c贸rk臋 Krzesimira ksi臋cia kroackiego, albo, jak Legenda S. Margarethae10) c贸rk臋 cesarza bizanty艅skiego, obie wersye, jak uznaj膮 sami historycy w臋gierscy u), w膮tpliwe i niepewne, tak, i偶 nie mieliby艣my powodu dla nich samych tylko odrzuca膰 podania polskiego 1
    1) Cohn, Stammtafeln tabl. 24. 鈥 2) p0r. Gacki, Benedykty艅ski klasztor 艣w. Krzy偶a na 艁ysej G贸rze 2. 鈥 3) Tak nazywa j膮 X. Gacki, ibid. 2 zosta艂a bowiem spisana pierwotnie w j臋zyku czeskim; na j臋zyk polski przet艂omaczona ju偶 w pierwszej po艂owie w. XVI i wydana wsp贸艂cze艣nie. Przytaczam j膮 tu wed艂ug przedruku w Pami臋tniku Sandom. II. 489 in. 鈥 4) Mon. Pol. III. 60. 鈥 5) Wojciechowski, O roczn. poi. Pam. Akad. Um. Wydz. hist, i filol. IV. 150. 鈥 6) Rocznikarz ma tu na my艣li Mieszka I, gdy偶 bezpo艣rednio przedtem m贸wi艂 o zabiegach jego o koron臋 u stolicy apostolskiej. 鈥 7) Hist. Pol. I. 188. Lib. benef. III. 227. 鈥 8) Florianus, Hist. Hung. font. dom. I. 134. 鈥 9) Regiae sanctitatis Ulyricanae foecunditas 231 232. 鈥 10) Pray, Vita S. Elisabethae nec non Margritae virginis, Tyrnowa 1774. 23. 鈥 H) Katona, Hist. crit. I. 323; Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 116 uw. 1; Szalay, Gesch. Ung. I. 105 uw. 1.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    10
    0 ma艂偶e艅stwie Emeryka z Piast贸wn膮. Musimy tedy podanie to zbada膰 samo w sobie, i dok艂adnie rozwa偶ywszy jego tre艣膰, odpowiedzie膰 na pytanie, azali istnia艂 jaki zwi膮zek mi臋dzy Emerykiem a Piastami.
    Podanie polskie przechowa艂o si臋 w trzech odr臋bnych (poprzednio przytoczonych) wersyach; ka偶da z nich ma swoje w艂a艣ciwo艣ci, kt贸remi r贸偶ni si臋 od innych wersyj. W powie艣ci czeskiej pierwsz膮 fundatork膮 klasztoru 艂ysog贸rskiego jest Dubrawka, w Rocz. 艢krzys. (w dopisku) 艣w. Stefan, u D艂ugosza Boles艂aw Chr., moralnym za艣 tw贸rc膮 fundacyi Emeryk. W powie艣ci czeskiej relikwie krzy偶a 艣w. dostaj膮 si臋 z Bizancyum do W臋gier za po艣rednictwem papie偶y, u D艂ugosza bez tego偶 po艣rednictwa. W powie艣ci czeskiej 偶on膮 Emeryka jest c贸rka Boles艂awa, w Rocz. 艢krzys. c贸rka Mieszka I, D艂ugosz nic o takim zwi膮zku nie wie. St膮d okazuje si臋, 偶e owe trzy przekazy nie zostaj膮 do siebie w bezpo艣rednim stosunku filialnym, 偶e ka偶dy z nich ma samoistne dla siebie znaczenie, a zarazem wynika st膮d, 偶e cho膰 literacko stwierdzone zosta艂y dopiero w r贸偶nych latach wieku XV, to jednakowo偶 nie by艂y 艣wie偶o utworzon膮 legend膮, ale opiera艂y si臋 na jakiej艣 dawniejszej, zapewne w odleglejsze czasy si臋gaj膮cej tradycyi, kt贸rej rozmaite odga艂臋zienia da艂y poszczeg贸lnym, poprzednio wymienionym autorom, w膮tek i podstaw臋 do skre艣lenia historyi za艂o偶enia klasztoru 艂ysog贸rskiego. Jako wsp贸lne elementa owej tradycyi uwa偶a膰 mo偶na nast臋puj膮ce szczeg贸艂y, po艣wiadczone we wszystkich trzech przekazach: chwilowy pobyt Emeryka w Polsce, darowanie krzy偶a 艣w. klasztorowi, przewijaj膮c膮 si臋 wsz臋dzie cyfr臋 1006 r., jak nie mniej fakt dozgonnej czysto艣ci ma艂偶onk贸w. Szczeg贸艂 dla nas najwa偶niejszy, a mianowicie wiadomo艣膰 o ma艂偶e艅stwie kr贸lewica z Piast贸wn膮, nie nale偶y ju偶 do tych element贸w wsp贸lnych, a przeto zdaje si臋 by膰 p贸藕niejsz膮 amplifikacy膮 pierwotnej tradycyi. Pr贸ba skontrolowania tego przekazu ubo-cznemi wiadomo艣ciami prowadzi do stwierdzenia dwu tylko zgodno艣ci, jednej dotycz膮cej zachowywania czysto艣ci przez Emeryka i jego 偶on臋, kt贸ra jednak snadno mog艂a si臋 przedosta膰 do tradycyi z Legendy tego偶 艣wi臋tego; i drugiej, 偶e klasztor 艣wi臋tokrzyski uwa偶a艂 Emeryka za swego patrona i uroczy艣cie aniwersarz jego obchodzi艂I. 1), kt贸rego to faktu staro偶ytno艣膰 nie jest nam jednak znan膮, a kt贸ry m贸g艂 si臋 wytworzy膰 dopiero pod wp艂ywem upowszechnionej w klasztorze tradycyi o jego za艂o偶eniu, a wi臋c pocz膮tkiem swoim si臋ga膰 czas贸w p贸藕niejszych.
    Nie mamy tedy dostatecznych argument贸w, kt贸reby przekaz o ma艂偶e艅stwie Emeryka z Piast贸wn膮 stanowczo popiera艂y; przeczy mu za艣 wprost uwzgl臋dnienie chronologii wypadk贸w. I tak, przedewszystkiem co do samego za艂o偶enia klasztoru 艂ysog贸rskiego jest rzecz膮 w膮tpliw膮, azali ono nast膮pi艂o za Boles艂awa Chr.,
    1 czy w og贸le klasztor w tych czasach istnia艂; wed艂ug podania Kron. Wielkop.2), wcze艣niejszego od wszystkich poprzednio przytoczonych, klasztor ten za艂o偶y膰 mia艂 dopiero Boles艂aw Krzywousty; w tym wypadku oczywi艣cie ca艂a legenda o Emeryku i stosunku jego do klasztoru 艂ysog贸rskirgo musia艂aby upa艣膰, wraz z ni膮 za艣 i szczeg贸艂y 艣ci艣le z ni膮 powi膮zane, a zatem tak偶e szczeg贸艂 o ma艂偶e艅stwie jego z Piast贸wn膮. Pomijamy jednakowo偶 zarzut ten jako niestanowczy, nie jest bowiem dot膮d 艣ci艣le wyja艣nion膮 rzecz膮, w jakim czasie fundacya nast膮pi艂a,3), a przechodzimy do innych, kt贸re w sprawie tej 偶adnej nie mog膮 pozostawi膰 w膮tpliwo艣ci.
    Z 偶ycia Emeryka znamy na pewne tylko dat臋 jego 艣mierci, podan膮 przez Rocz. Hild.4) pod r. 1031, tudzie偶 dat臋 urodzenia, daj膮c膮 si臋 wyprowadzi膰 z starodawnych zapisek w brewiarzach, kt贸re mu ka偶膮 umiera膰 w 24 roku 偶ycia, sk膮d wynika, 偶e urodziny jego odnie艣膰 nale偶y do r. 1006 lub 10075). Prawdziwo艣膰 tego wniosku stwierdza nadto tradycya, daj膮ca Stefanowi, o偶enionemu r. 995, kilkoro dzieci (wkr贸tce zmar艂ych) przed Emerykiem6). Daty 艣lubu jego nie mamy nigdzie wiarogodnie po艣wiadczonej; dopiero nowsi pisarze odnosz膮 j膮 przez kombinacy膮 do r. 10267); kombinacya, jak mniemam, trafna, przynajmniej w przybli偶eniu, je偶eli si臋 uwzgl臋dni wiek Emeryka. Z t膰go si臋 okazuje, 偶e wiadomo艣膰 o jego ma艂偶e艅stwie z Piast贸wn膮, istnie-j膮cem ju偶 w r. 1003, jak chce Powie艣膰 czeska, jak niemniej wiadomo艣膰 o 艣lubie zawartym w r. 1006, jak podaje Rocz. 艢krzys., jest nieprawdziw膮, gdy偶 w r. 1003 Emeryk jeszcze nie 偶y艂, a w r. 1006 r贸wnie偶 nie
    1) Gacki, Bcned. klaszt. 25. 鈥 2) Mon. Pol. II. 516. 鈥 3) Gacki, Bened. klasztor 34 i n. tudzie偶 Ma艂ecki, Klasztory i zakony w Polsce, w Przew. nauk. i lit. 1875, 502, przyjmuj膮, 偶e w艂a艣ciwa fundacya nast膮pi艂a za Krzywoustego, przypuszczaj膮c jednak mo偶liwo艣膰 istnienia klasztoru jeszcze w czasach Chrobrego. 鈥 4) Mon. Germ. SS. III. 98. 鈥 5) Katona, Hist. crit. I. 129. 鈥 9) Fessler-Klein, Gesch. Ung. 1. 126. 鈥 7) Katona, Hist. crit. 1.323; Fessler-Klein, Gesch, Ung.
    I. 126; Szalay, Gesch. Ung. I. 105. 鈥
    II. 9 a. 9 b. 9 c
    N. N.; ESTRYDA; HERMAN.
    lb
    偶y艂 lub co dopiero si臋 narodzi艂. Gdyby艣my jednak na owe okre艣lenia chronologiczne wcale nie zwracali uwagi, i postawili tylko og贸lne pytanie, czy Emeryk m贸g艂 mie膰 za 偶on臋 jak膮艣 c贸rk臋 Mieszka I lub Boles艂awa, poj臋t膮 w jakimkolwiek czasie, to zawsze jeszcze odpowied藕 b臋dzie musia艂a wypa艣膰 przecz膮co. C贸rka Mieszka I, kt贸ra nie mog艂a si臋 urodzi膰 p贸藕niej jak w r. 992, a zapewne (je偶eli by艂a taka c贸rka, bli偶ej nam nieznana) urodzi艂a si臋 o wiele wcze艣niej, by艂aby od Emeryka conajmniej o lat czterna艣cie, je偶eli nie o dwadzie艣cia lub wi臋cej starsz膮; zaczem nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by pomi臋dzy ni膮 a Emerykiem mog艂o by膰 zawarte ma艂偶e艅stwo. Co do c贸rek Boles艂awa, to przedewszystkiem gdyby mia艂 jak膮 z obu pierwszych 偶on, nie mog艂aby ona by膰 偶on膮 Emeryka, albowiem i tutaj zachodzi艂aby r贸偶nica wieku conajmniej dwudziestu lat. 0 losach c贸rek Boles艂awa z Emnildy mamy dok艂adne wiadomo艣ci; jedna z nich by艂a ksieni膮, druga, Regelinda, 偶on膮 Hermana mi艣nijskiego, trzecia 偶on膮 艢wi臋tope艂ka kijowskiego (77. 4. 5. 7.). Regelinda przed po艣lubieniem Hermana nie mog艂a by膰 偶on膮 Emeryka, gdy偶 Herman poj膮艂 j膮 w r. 1002 lub 1003, t. j. w czasie, kiedy Emeryk jeszcze nie 偶y艂; nie mog艂a te偶 po jego 艣mierci wychodzi膰 za Emeryka, gdy偶 Herman prze偶y艂 Emeryka. Trzecia c贸rka, p贸藕niejsza 偶ona 艢wi臋tope艂ka, nie mog艂a przed po艣lubieniem tego ostatniego wychodzi膰 za Emeryka, gdy偶 jest ona ju偶 偶on膮 艢wi臋tope艂ka w r. 1015, t. j. w czasie kiedy Emeryk ma zaledwie 8鈥9 lat 偶ycia; po 艣mierci za艣 艢wi臋tope艂ka (1019) r贸wnie偶 nie mog艂a by膰 偶on膮 Emeryka, gdy偶 wed艂ug przytoczonego poprzednio ust臋pu z jego 偶ywotu poj膮艂 on za 偶on臋 dziewic臋 (virgo). Istnienia innej jakiejkolwiek c贸rki Emnildy przypu艣ci膰 nie mo偶na, gdy偶 Thietmar, pisz膮c o jej dzieciach w r. 1017, t. j. w roku 艣mierci Emnildy (7. 8.) wyra藕nie tylko owe trzy c贸rki jej daje. Wreszcie nie mo偶na te偶 przypu艣ci膰, i偶by Emeryk poj膮艂 jak膮艣 bli偶ej nam nieznan膮 c贸rk臋 Boles艂awa z Ody, gdy bowiem Boles艂aw z Od膮 o偶eni艂 si臋 dopiero w r. 1018, przeto c贸rka ta nie mog艂aby si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak pod koniec r. 1018, nie mia艂aby zatem w chwili 艣mierci Emeryka wi臋cej ani偶eli 12 lat. Tak wi臋c nie ma zgo艂a 偶adnej mo偶liwo艣ci po艂膮czenia Emeryka z jak膮kolwiek z c贸rek Mieszka I lub Boles艂awa, sk膮d wynika, 偶e tradycy膮 艂ysog贸rsk膮, chromaj膮c膮 zreszt膮 i z innych wzgl臋d贸w 鈥), nale偶y i w tym szczeg贸le porzuci膰. Co z niej da si臋 utrzyma膰 dla samej historyi klasztoru, nie nasz膮 rzecz膮 dochodzi膰; tyle pewna, 偶e dla rozja艣nienia stosunk贸w genealogicznych Piast贸w jest ona nieprzydatn膮. Sk膮d si臋 贸w b艂臋dny szczeg贸艂 o ma艂偶e艅stwie Emeryka z Piast贸wn膮 przedosta艂 do tradycyi 艂ysog贸rskiej, nie wiadomo na pewno; przypu艣ci膰 jednak mo偶na, 偶e za podstaw臋 s艂u偶y艂a mu niejasna ju偶 zapewne wiadomo艣膰 o zwi膮zku Gejzy z siostr膮 Mieszka I (7. 6.}, b膮d藕 te偶 o zwi膮zku Beli z c贸rk膮 Mieszka II (77. 12.) \ przez omy艂k臋 osoba jednego z owych ksi膮偶膮t w臋gierskich mog艂a by膰 zast膮pion膮 w tradycyi osob膮 Emeryka2).
    9 b. [E s t r y d a].
    Wed艂ug Katony3) mia艂 Boles艂aw Chrobry z drugiej swojej 偶ony W臋gierki sp艂odzi膰 c贸rk臋 dnieniem Estryd臋, kt贸ra wysz艂a za Olafa, kr贸la Szwecyi. Twierdzenie to nie znajduje jakiegokolwiek poparcia w 藕r贸d艂ach i wynik艂o niew膮tpliwie z nieporozumienia. Ow膮 Estryd膮 b臋dzie zapewne Astryda, rzekoma 偶ona Sigwalda jarla, lub Sygryda, 偶ona Eryka Zwyci臋skiego a p贸藕niej Swena Wid艂obrodego. (7. 9.).
    9 c. [Herman].
    Rocz. kap. krak.4) umieszcza raz pod r. 1012, a drugi raz pod r. 1017 identyczne zapiski: Hermanns dux obiit. Wed艂ug mniemania uczonych, jak Waitza5) i Wojciechowskiego6) jest to w艂a艣ciwie b艂膮d pisarza, kt贸ry dwa
    1) Mam tu na my艣li ca艂y szereg chronologicznych i historycznych bulamuctw: sprowadzenie Benedyktyn贸w przez Du-
    brawk臋 z Sazawy, kt贸rzy tam o wiele p贸藕niej przybyli, koronacy膮 Boles艂awa 1000 r., 艣wiadectwo o 偶yj膮cej r. 1006 Dubrawce, nabycie 艁ysej G贸ry przez Stefana w posagu i t. d. 鈥 2) Podaniu o ma艂偶e艅stwie Emeryka z Piast贸wn膮 zaprzeczy艂, acz tylko go艂os艂ownie, Zeissberg, Miseco I. 118 uw. 1. Przyj膮艂 podanie Wagilewicz, Geneal. 25, kt贸remu nawet wiadomo, 偶e owa 偶ona Emeryka by艂a c贸rk膮 Boles艂awa z W臋gierki; zapewne dlatego, 偶e wysz艂a za ksi臋cia w臋gierskiego! 鈥 3) Hist. crit. II. 7.鈥
    4) Mon. Pol. II. 793. 鈥 5) Verlorene Mainzer Annalen, Nachrichten von der K贸nigl. Gesellschaft d. Wissenschaften 1873.
    nr. 15. 鈥 6) Roczniki polskie, Pam. Akad. Umiej. Wydz. histor. i filol. IV. 190. 191.
    BERM AS1; I50LES艁AW.
    II. 9 C. 10.

::

1 鈻犫枲 If
||:3[ ;鈥 鈥!j
Ji;. i i
11
V鈥 ;
H
H 1

I
H

jj i! i- I
I il l; f i:
Illj
I I if

1 鈥

    鈥 i -a. ii
- * 艂 T :3 i

razy t臋 sarn臋 zapisk臋 powt贸rzy艂, raz pod dobr膮, drugi raz pod b艂臋dn膮 dat膮. Chodzi tylko o to, kt贸ra z nich jest prawdziw膮. Waitz mniema, 偶e przyj膮膰 nale偶y dat臋 1.012 r., poniewa偶 za艣 Roez. kap. krak. w najstarszej swej cz臋艣ci zawiera zapiski zaczerpni臋te z annalistyki niemieckiej, przeto przypuszcza, 偶e pod t膮 dat膮 przepisan膮 zosta艂a z rocznika moguncki臋go wiadomo艣膰 o 艣mierci Hermana ks. szwabskiego, kt贸ry rzeczywi艣cie umar艂 r. 1012. Przeciwnie Wojciechowski mniema, 偶e zapisk臋 t臋 odnie艣膰 mo偶na tak偶e do r. 1017, a gdy zale偶no艣膰 Rocz. kap. krak. od annalistyki niemieckiej ko艅czy si臋 na zapisce z r. 970, przeto przypuszcza, – 偶e wiadomo艣膰 o, ks. Hermanie tam偶e podana odnosi si臋 do jakiego艣 ksi臋cia polskiego, brata lub synowca Boles艂awa Chrobrego1). Przeciwko temu wywodowi, podni贸s艂 wszelako pewne w膮tpliwo艣ci K臋trzy艅ski2). Na wszelki przypadek, obie zapiski Rocz. kap. o Hermanie, s膮 do艣膰 zagadkowe, i nie ma pewnej podstawy do orzeczenia, czy w istocie odnosz膮 si臋 do jakiego艣 ksi臋cia polskiego, tem mniej za艣 do okre艣lenia, w jakim on stosunku pokrewie艅stwa m贸g艂 zostawa膰 do znanych nam Piast贸w.
io. B o 1 e s 艂 a w.
Przewa偶na ilo艣膰 藕r贸de艂 polskich, z Gallem na czele, to偶 wszystkie 藕r贸d艂a obce, daj膮 Mieszkowi II jednego tylko potomka m臋skiego, Kazimierza (Odnowiciela). Dopiero w zabytku stosunkowo p贸藕nym, w Kron. Wielk.3), spotykamy po raz pierwszy wiadomo艣膰, 偶e Mieszko umieraj膮c pozostawi艂 dwu syn贸w z siostry cesarza Ottona (Ryksy), pierworodnego Boles艂awa i drugiego Kazimierza. Ten oto Boles艂aw, wst膮piwszy na tron po ojcu, pocz膮艂 prze艣ladowa膰 matk臋, kt贸ra z tego powodu wraz z m艂odocianym Kazimierzem uciek艂a do Saksonii. Tymczasem Boles艂aw dla swych srogich rz膮d贸w marnie 偶ycie zako艅czy艂, i z tego powodu nie bywa zaliczany w poczet kr贸l贸w polskich (vitam male terminavit nec in numer o regum et principum Polonie propter suam nequiciam reperitur). Po 艣mierci jego powsta艂y wielkie zaburzenia w kraju, poczem dopiero powo艂ano na tron Kazimierza, pod贸wczas mnicha kluniackiego. Podanie Kron. Wielk. przesz艂o nast臋pnie w stylistycznej przer贸bce do t. z. Rocz. Mazow.4) (z drugiej po艂owy XIV w.), tudzie偶 do niekt贸rych kodeks贸w Rocz. 艢krzys. nowszego, mianowicie do kod. X i IX5), z kt贸rych pierwszy spisany zosta艂 r. 1463 鈥 4, drugi za艣 dopiero w wieku XVI. W obu tych kodeksach zmieniono jednak imi臋 Boles艂aw na W艂odzis艂aw. T. z. Cron. Vine, irecap.6) opowiada r贸wnie偶 o W艂odzis艂awie, synu Mieszka II, podaj膮c o nim te same szczeg贸艂y, jakie w Kron. Wielk. zwi膮zano z osob膮 Boles艂awa. D艂ugosz 7), kt贸ry przekaz tej偶e kroniki zna艂, ale o rz膮dach Boles艂awa 偶adnych wyra藕nych 艣lad贸w w innych 藕r贸d艂ach nie napotka艂, uciek艂 si臋 do szczeg贸lnej kombinacyi, a mianowicie poda艂, 偶e Boles艂aw by艂 m艂odszym (od Kazimierza) synem Mieszka i Ryksy, i 偶e zmar艂 wcze艣nie, jeszcze za 偶ycia ojca, przyczem przez niedopatrzenie zamie艣ci艂 jego urodziny pod dwiema datami, raz pod r. 1019, drugi raz pod r. 1033 8).
Oto ca艂y zas贸b wyra藕nych wzmianek w 艣redniowiecznej historyografii o drugim (obok Kazimierza) Mieszkowicu. W przekazie tym nasamprz贸d usun膮膰 si臋 da jedna sprzeczno艣膰, dotycz膮ca imienia tego偶 Mie-szkowica. Podanie, jakoby si臋 nazywa艂 W艂odzis艂awem, zawarte jest w 藕r贸d艂ach stosunkowo najp贸藕niejszych, z XV (i XVI) wieku, gdy przeciwnie 藕r贸d艂o najwcze艣niejsze, Kron. Wielk., nazywa go Boles艂awem. Co wi臋ksza, zar贸wno tre艣膰 jako te偶 stylistyczny uk艂ad ust臋p贸w, dotycz膮cych tego ksi臋cia w owych 藕r贸d艂ach p贸藕niejszych, wykazuje, 偶e s膮 one prost膮 tylko parafraz膮 odno艣nego ust臋pu Kron. Wielk. Wiadomo艣ci ich s膮 zatem w stosunku do Kron. Wielk. pochodne, i nie ma powodu przypuszcza膰, a偶eby co do samego tylko imienia polega艂y na jakiej艣 odmiennej, bardziej wiarogodnej informacyi; przeciwnie,- przyj膮膰 raczej trzeba, 偶e nast膮pi艂a tutaj przez prost膮 tylko omy艂k臋 zamiana w艂a艣ciwego imienia Boles艂aw na niew艂a艣ciwe W艂odzis艂aw. Sta膰 si臋 to mog艂o b膮d藕 z tego powodu, 偶e same teksty Kron. Wielk., na kt贸rych si臋 owe 藕r贸d艂a opar艂y, mia艂y
1) Mniemanie Wagilewicza, Geneal. 29, jakoby zapiska o 艣mierci ks< Hermana odnosi艂a si臋 do Hermana margr. mi艣nij艣kiego, m臋偶a Regelindy,. jest zgo艂a nieuzasadnione, gdy偶 Herman mi艣nijski zmar艂 dopiero r. 1031 lub 1032, a wi臋c ani 1012 ani 1017 (//. 6.). 鈥擨 2) przew. nauk. i liter.’1882, 858. 859. 鈥 3) Mon. Pol. II. 484. 鈥 4) ibid. III. 203. 鈥 5) Ibid. III. 02. 63. 鈥 6) Ibid. III. 62 uw. 1. 鈥 R Hist. Pol. I. 215. 216. 240. 鈥 8) Por. te偶 Lewicki, Mieszko II. 197 uw. 1; Semkowicz, Rozb. D艂ug. 103. 108. II. 10. BOLES艁AW. 77 w tem miejscu zepsut膮 lekcy膮, b膮d藕 te偶 dlatego, 偶e mimo trafnej lekcyi rzeczonych kodeks贸w b艂臋du dopu艣cili si臋 pisarze Kocz. 艢krzys. i Cron. Vine, recap. Przyk艂ad贸w mi臋szania imion W艂odzis艂awa i Boles艂awa w 藕r贸d艂ach 艣redniowiecznych, nie wy艂膮czaj膮c nawet najdawniejszych, jest sporo1). Nie bez znaczenia jest i ten fakt, 偶e we wszystkich historycznych generacyach Piast贸w, jakie a偶 dot膮d, a w cz臋艣ci i p贸藕niej panowa艂y, ka偶dy Boles艂aw mia艂 syna Mieszka, a ka偶dy Mieszko syna Boles艂awa; gdy przeciwnie imi臋 W艂odzis艂aw pojawia si臋 w rodzie Piast贸w po raz pierwszy dopiero w generacyi nast臋pnej (II. 15.). Mniemam tedy, 偶e przekaz Kron. Wielk., i偶 syn Mieszka nazywa艂 si臋 Boles艂awem, zas艂uguje w ka偶dym razie na pierwsze艅stwo. Wa偶niejsz膮 jest kwestya, czy sam fakt podany przez t臋 kronik臋 jest wiarogodny, i czy w og贸le mo偶e by膰 mowa o istnieniu Boles艂awa, syna Mieszka II. Dawniejsi pisarze faktowi temu wprost przeczyli, opieraj膮c si臋 na argumencie, 偶e o Boles艂awie nic nie wie Gall, najbli偶szy owym czasom dziejopis, i 偶e Kron. Wielk. jest 藕r贸d艂em stosunkowo p贸藕nem, a przeto ma艂o wiarogodnem; obwiniano tedy Kronik臋 o konfuzy膮, przypuszczaj膮c, 偶e przekaz jej o Boles艂awie, synie Mieszka II, jest tylko reprodukcy膮 kilku fakt贸w z 偶ycia Boles艂awa Chrobrego 2), kt贸ry podobnie jak 贸w Boles艂aw, wygna艂 macoch臋 z kraju, lub te偶, 偶e daty Kroniki odnosz膮 si臋 w艂a艣ciwie do Boles艂awa, rzekomego syna Chrobrego, kt贸ry przywdziawszy pocz膮tkowo habit zakonny za spraw膮 艣w. Romualda, zosta艂 nast臋pnie zwolniony od 艣lub贸w i obj膮艂 w Polsce rz膮dy po 艣mierci brata swego, Mieszka II3). Pierwsze przypuszczenie nie rozwi膮zuje kwestyi, albowiem przypadkowy zbieg dwu analogicznych fakt贸w z 偶ycia dwu ksi膮偶膮t nie mo偶e jeszcze dowodzi膰 to偶samo艣ci os贸b; drugie przypuszczenie nie da si臋 偶adn膮 miar膮 utrzyma膰, jak bowiem okazali艣my wy偶ej (II. 2.), nie ma dowodu na to, i偶by istnia艂 syn Chrobrego imieniem Boles艂aw, ani te偶 na to, i偶by 贸w syn jego, kt贸ry zosta艂 zakonnikiem, by艂 nast臋pnie zwalniany od 艣lub贸w zakonnych i rz膮dzi艂 w Polsce po 艣mierci swego brata. Dodajemy jeszcze, 偶e szczeg贸艂 o porzuceniu klasztoru i panowaniu w Polsce, przekazany w 藕r贸d艂ach o Kazimierzu Mnichu, zosta艂 tu przez sztuczn膮, zgo艂a nieuzasadnion膮 interpretacy膮, przeniesiony na syna Chrobrego. Inni pisarze, przewa偶nie nowsi4), zawierzaj膮c wi臋cej Kronice Wielk., nie kwestyonuj膮 ju偶 istnienia Boles艂awa Mieszkowica, ale dopiero Wojciechowski5) ma zas艂ug臋, 偶e istnienie jego udowodni艂 w spos贸b, nie pozostawiaj膮cy 偶adnej prawie w膮tpliwo艣ci. Oto szereg zestawionych przez niego dowod贸w: Ze Gall o ksi臋ciu tym nie wspomina, cho膰 niezawodnie mia艂 o nim wiadomo艣膰, w tem nie ma dowodu przeciw podaniu Kron. Wielk., bo膰 Gall tak samo nie wspomina o innych ksi膮偶臋tach, niew膮tpliwie sobie znanych, n. p. o Bezprymie, kt贸ry po wyparciu Mieszka II chwilowo w Polsce panowa艂6). Co do samego przekazu Kron. Wielk. wykazuje Wojciechowski, 偶e zaczerpni臋ty on zosta艂 z nieznanego dzisiaj poematu historycznego o Kazimierzu Mnichu, spisanego w Polsce oko艂o po艂owy XII wieku, a wi臋c ze 藕r贸d艂a bardzo bliskiego Gallowi i wypadkom przez siebie opowiedzianym, wobec kt贸rego to faktu wiarogodno艣膰 przekazu znakomicie wzrasta, tem bardziej, 偶e poemat ten, o ile tre艣膰 jego da si臋 zrekonstruowa膰 z rozmaitych ust臋p贸w kronikarskich, podaje ca艂y szereg fakt贸w sk膮din膮d historycznie stwierdzonych. Najwa偶niejszym wreszcie jest argument, 偶e Kazimierz (Odnowiciel) w m艂odocianych latach oddany zosta艂 do klasztoru (II. 11.)] ot贸偶 niepodobn膮 jest rzecz膮, i偶by Mieszko II po艣wi臋ca艂 偶yciu zakonnemu syna jedynaka, kt贸ry mia艂 po nim obj膮膰 rz膮dy; natomiast zupe艂nie zrozumia艂ym b臋dzie ten czyn, je偶eli przyjmiemy, 偶e Mieszko pr贸cz Kazimierza mia艂 jeszcze drugiego syna, kt贸remu prze-znaczonem by艂o nast臋pstwo na tron polski7). Doda膰 jeszcze musz臋 nast臋puj膮c膮 uwag臋. Spos贸b, w jaki w Kron. 1) Zestawione przez Bielowskiego w Mon. Pol. III. 63 uw. 1. 鈥 2) Tak Naruszewicz, Hist. nar. poi. 1. 262 uw. 鈥 Tak Bielowski, Syn. Chrobr. 23 i n.; Wagilewicz, Geneal. 33. 鈥 4) Lelewel, Polska wiek. 艣red. IV. 47; Szajnocha, Boi. Chrobry 234 i n.; Lewicki, Mieszko II. 197; Smolka, Tradycya o Kazimierzu Mnichu, Rozpr. Akad. Umiej. Wydz. hist-fil. VI. 331. 鈥 5) O Kazimierzu Mnichu, Pam. Akad. Umiej. Wydz. hist, i filo!. V. 1 in. 鈥 <>) Argument Wojciechowskiego, ibid. V. 17, jakoby w Gallu znajdowa艂a si臋 po艣rednia wzmianka o Boles艂awie, nie wydaje mi si臋 przekonywaj膮cym. M贸wi mianowicie Gall (Mon. Pol. I. 414) o Ryksie, 偶e po 艣mierci Mieszka 11 traditores eam (wraz z Kazimierzem) 鈻燿e regno propter invidiam eiecerunt. Ust臋p ten ma oznacza膰, 偶e Ryksa >z powodu zazdro艣ci* zosta艂a wygnan膮 z m艂odszym synem, poniewa偶 za艣 zazdro艣膰 (o rz膮dy) m贸g艂 mie膰 tylko jaki艣 Piastowie, przeto przez owych traditons rozumie膰 nale偶y przedew艣zyst-kiem Boles艂awa. Wszelako per invidiam芦 mo偶na te偶 t艂omaczy膰: 禄przez nienawi艣膰, a w takim razie owymi traditons m贸g艂 by膰 ktokolwiek, a wi臋c n. p. sami tylko wielmo偶e polscy. W ten spos贸b ust臋p Galla wyt艂omaczy艂 ju偶 Kad艂ubek (Mon. Pol. 11. 283): a civibus projligata (Ryksa) in exilio consenuit. 鈥 7) Wojciechowski, ibid. V. 16. 17. 23.
78
BOLES艁AW.
II. 10.
Wielk. opowiedzian膮 jest historya Boles艂awa, a mianowicie 贸w ust臋p, w kt贸rym autor z naciskiem zaznacza, 偶e Boles艂aw z powodu srogich rz膮d贸w wypuszczony zosta艂 (przez kronikarzy) z pocztu kr贸l贸w polskich, 艣wiadczy wyra藕nie o d膮偶no艣ci restytuowania w historyografii polskiej zapomnianego faktu dziejowego. Autor, notuj膮c zdarzenia z 偶ycia Boles艂awa, dzia艂a tedy z ca艂膮 艣wiadomo艣ci膮, w wytkni臋tym z g贸ry celu, zaczem przypu艣ci膰 trzeba, 偶e 藕r贸d艂o, z kt贸rego czerpa艂 swe informacye, uwa偶a艂 za dobre i 偶e w niem by艂y niew膮tpliwe wiadomo艣ci o istnieniu tego ksi臋cia, a przeto niepodobna przyj膮膰, i偶by m贸g艂 si臋 dopu艣ci膰 konfuzyi z innym Boles艂awem, lub co gorsza, i偶by go sobie sam wymy艣li艂.
Dalsz膮 w膮tpliwo艣膰 nastr臋czaj膮 dwie inne kwestye: czy Boles艂aw by艂 synem 艣lubnej 偶ony Mieszka II, czy te偶 jego na艂o偶nicy, a nast臋pnie, czy by艂 synem starszym czy m艂odszym od Kazimierza. Pospolicie przyjmuje si臋, 偶e urodzeniem wyprzedzi艂 Kazimierza1)-, tylko niekt贸rzy dawniejsi pisarze2) przypuszczaj膮, 偶e by艂 jego bratem m艂odszym. To ostatnie mniemanie opiera si臋 na podaniu D艂ugosza o rzekomej dacie urodzenia Boles艂awa, kt贸re, jak okazali艣my, jest tylko prost膮 kombinacy膮, zreszt膮 za艣 nie da si臋 za niem przytoczy膰 jakikolwiek argument. Natomiast przemawia przeciwko niemu: naprz贸d fakt oddania Kazimierza (Odnowiciela) do klasztoru (II. 11.) i okazany przez to zamiar Mieszka II zachowania tronu dla Boles艂awa; jakkolwiek bowiem zdarza艂y si臋 wypadki, 偶e ojcowie przeznaczali rz膮dy synom m艂odszym z wy艂膮czeniem starszych (n. p. Boles艂aw Chrobry Mieszkowi II), to jednak by艂y to wypadki wyj膮tkowe; jako regu艂臋 przyj膮膰 mo偶na, 偶e nast臋pc膮 wybierany by艂 syn starszy. Powt贸re, Kron. Wielk. nazywa Boles艂awa wyra藕nie primogenitus i wymienia go (a za ni膮 inne, polegaj膮ce na niej 藕r贸d艂a) na pierwszem miejscu, przed Kazimierzem. Poniewa偶 przekaz Kroniki o Boles艂awie okaza艂 si臋 w g艂贸wnej rzeczy zupe艂nie wiarogodnym, przeto i co do tego szczeg贸艂u nie ma powodu podawa膰 go w w膮tpliwo艣膰.
Powszeclinem jest zdanie3), 偶e matk膮 Boles艂awa by艂a na艂o偶nica; nawet Wojciechowski, wypowiedziawszy hipotez臋4), 偶e mog艂a ni膮 by膰 b膮d藕 Ryksa, b膮d藕 poprzednia 偶ona Mieszka, b膮d藕 na艂o偶nica, o艣wiadcza si臋 ostatecznie5) za ostatniem przypuszczeniem. Szajnocha6) na podstawie Kron. w臋g.-pol.7) odszuka艂 nawet nazwisko konkubiny: Dobr贸wka, w czem jednak pope艂ni艂 b艂膮d, gdy偶 wspomniana w tej偶e kronice Dambrovca jest Dobroneg膮, 偶on膮 Kazimierza Odnowiciela, a syn jej Boles艂aw, o kt贸rym tam偶e mowa, jest Boles艂awem Szczodrym, a nie Mieszkowicem8). Przypuszczenie (Wojciechowskiego), jakoby matk膮 Boles艂awa mog艂a by膰 偶ona Mieszka II, po艣lubiona przed Byks膮, nie ma podstawy, 偶adne bowiem 藕r贸d艂o nie wspomina o takiem ma艂偶e艅stwie Mieszka, owszem wszystkie uwa偶aj膮 Ryks臋 za pierwsz膮 (i ostatni膮) jego 艣lubn膮 偶on臋 (II. 6.). Pozostaje zatem do rozpatrzenia nast臋puj膮ce tylko pytanie: czy Boles艂aw urodzi艂 si臋 z Ryksy czy te偶 z na艂o偶nicy niewiadomego imienia.
Jako dow贸d na to ostatnie przypuszczenie przytaczane bywaj膮 trzy argumenty. Dwa pierwsze opieraj膮 si臋 na wzmiankach w Fund. mon. Brunw.n). Kronika ta, podaj膮c wiadomo艣膰 o rozwodzie Mieszka II z Ryks膮, dodaje, 偶e sta艂o si臋 to per odium et instigacionem cuiusdam sue (Mieszka) pellicis. Podnie艣li艣my jednakowo偶 ju偶 wy偶ej (II. 6.\ 偶e wiadomo艣膰 tego 藕r贸d艂a o rozwodzie jest ma艂o prawdopodobn膮, zaczem te偶 i do szczeg贸艂贸w, kt贸re wed艂ug niej towarzyszy膰 mia艂y rozwodowi, nie mo偶emy znacznej przywi膮zywa膰 wagi. Wszelako przypu艣ciwszy nawet, 偶e szczeg贸艂 o na艂o偶nicy jest prawdziwy, nie b臋dziemy mogli z niego wyprowadza膰 jakichkolwiek wniosk贸w o pochodzeniu Boles艂awa. Bo膰 owa na艂o偶nica wed艂ug wyra藕nej wzmianki tej偶e kroniki sta艂a si臋 powodem rozterek rodzinnych dopiero pod koniec trwania ma艂偶e艅stwa, i spowodowa艂a w艂a艣nie jego zerwanie; dzia艂o si臋 to wi臋c w czasie, kiedy Boles艂aw, starszy od Kazimierza (Odnowiciela) dawno ju偶 si臋 urodzi艂; owszem, gdyby urodziny nieprawego potomka, rzekomo Boles艂awa, mia艂y si臋 sta膰 powodem zerwania, trzebaby przypu艣ci膰, 偶e by艂oby ono nast膮pi艂o wcze艣niej, przed dat膮 urodzenia Kazimierza. M贸g艂 tedy Mieszko mie膰 na艂o偶nic臋, ale nie ma dowodu na to, i偶by ona w艂a艣nie by艂a matk膮 Boles艂awa.
1) Tak Szajnocha, Boles艂. Chr. 234. 235; Lewicki, Mieszko It. 197 i n.; Smolka, Trad, o Kazim. Mnichu 331; Wojciechowski, O Kazim Mnichu 23 uw. 1. 鈥2) N. p. Lelewel, Polska wiek. 艣red. IV. 47.-3) Autor贸w przytoczonych w obu poprzednich przypiskach. 鈥 4) O Kazimierzu Mnichu 17. 鈥 5) Ibid. 18. 鈥 6) Boles艂aw Chrobry 234. 鈥 7) Mon. Pol. I. 511. 鈥 8) Por. Lewicki, Mieszko II. 197. 鈥 3) Mon. Germ. SS. XIV. 137.
II. 10.
BOLES艁AW.
79
Drugim argumentem, popieraj膮cym to przypuszczenie, ma by膰 dalszy ci膮g przytoczonego poprzednio ust臋pu z Fund. mon. Brunw.艂). Podano w nim, 偶e Ryksa rozwiod艂a si臋 z Mieszkiem, cum ei iam peperisset Gazimerum. Ust臋p ten t艂omaezony bywa w ten spos贸b: Skoro autor Fundacyi wymienia jednego tylko syna Mieszka z Ryksy, Kazimierza, przeto Boles艂awa nie mo偶na uwa偶a膰 za jej potomka, tem bardziej, 偶e autor zna艂 dok艂adnie stosunki rodzinne Ryksy, i skoro ju偶 poda艂 imi臋 jednego jej syna, by艂by nie przepomnia艂 i o drugim, Boles艂awie, gdyby ona by艂a jego matk膮; nale偶y tedy przyj膮膰, 偶e Boles艂aw urodzi艂 si臋 z na艂o偶nicy2). 呕e autor Fundacyi zna艂 stosunki rodzinne Ryksy, jest rzecz膮 niew膮tpliw膮, ale wniosek, jaki z ust臋pu owego wyprowadzono, jest nieuzasadniony, co si臋 zaraz oka偶e, skoro ust臋p ten rozwa偶ymy w ca艂o艣ci. Podaje on, 偶e rozw贸d nast膮pi艂, cum (Richeza reyina) ei iam peperisset Gazimerum, cuius generosa poster it as dwiciis et potestate nobiliter insignis, p er man et usque ho die. Fund. mon. Brunw. pisan膮 by艂a mi臋dzy r. 1076鈥 1079 3), t. j. w czasie, kiedy w Polsce panowa艂 Boles艂aw Szczodry, pod贸wczas u szczytu s艂awy i pot臋gi. Autorowi Fundacyi chodzi艂o widocznie o zaznaczenie, 偶e 贸w g艂o艣ny monarcha polski pochodzi w prostej linii od Ryksy, przyczem dla wyja艣nienia musia艂 doda膰, przez kogo po艂膮czony jest w臋z艂em krwi z Ryks膮. T膮 osob膮 po艣redni膮 by艂 w艂a艣nie Kazimierz, Ryksy syn, a Boles艂awa Szczodrego ojciec. St膮d wzmianka o samym tylko Kazimierzu, ale nie mo偶na z niej bynajmniej wnioskowa膰, jakoby autor Fundacyi chcia艂 powiedzie膰, 偶e Ryksa nie mia艂a innych dzieci; wzmianka o nich by艂a dla艅 w tym wypadku bezprzedmiotow膮.
Ostatnim wreszcie argumentem, przemawiaj膮cym za nie艣lubnem pochodzeniem Boles艂awa ma by膰 pewien ust臋p z Kroniki Kad艂ubka. Opowiada on 4), 偶e o losach Kazimierza Odnowiciela przechowa艂a si臋 dwojaka tradycya. Wed艂ug jednych po 艣mierci Mieszka II Ryksa, obj膮wszy w imieniu nieletniego Kazimierza rz膮dy, zosta艂a wkr贸tce wyp臋dzon膮 z Polski, pozostawiwszy pod opiek膮 wielmo偶贸w niedorostka w kraju, kt贸ry jednakowo偶 po doj艣ciu do lat dojrza艂ych zosta艂 przez nich wygnany. Wed艂ug innych matka Kazimierza (nazwana w dalszym ci膮gu na艂o偶nic膮, pellex) mia艂a umrze膰 przy porodzie; nast臋pna (艣lubna) 偶ona Mieszka godzi艂a wprawdzie na 偶ycie dzieci臋cia, jednak bezskutecznie. W艣r贸d tego umiera Mieszko, a macocha Kazimierza zostaje wygnan膮 z Polski. Powstaje w kraju zam臋t, nast臋puj膮 najazdy nieprzyjacielskie, Kazimierz z szczup艂膮 garstk膮 trzyma si臋 zaledwie w jednym grodzie. Szcz臋艣liwym zbiegiem okoliczno艣ci pokonuje on jednak przeciwnik贸w, t艂umi rokosz a w ko艅cu zwyci臋偶a nawet najniebezpieczniejszego wroga, mazowieckiego Mas艂awa. Poniewa偶 wiadom膮 jest rzecz膮, 偶e Kazimierz by艂 艣lubnym synem Mieszka z Ryksy, przeto wed艂ug zdania do艣膰 upowszechnionego w nowszej nauce 5), 贸w szczeg贸艂 podany przez Kad艂ubka o rzekomem pochodzeniu Kazimierza z na艂o偶nicy ma polega膰 na prostem tylko nieporozumieniu i odnosi膰 si臋 w艂a艣ciwie do innego syna Mieszka, t. j. do Boles艂awa. Interpretacya taka nie wydaje mi si臋 uzasadnion膮. Wersya druga Kad艂ubka, maj膮ca rzekomo odnosi膰 si臋 do Boles艂awa, podaje w dalszym ci膮gu fakta niew膮tpliwie z 偶ycia Kazimierza zaczerpni臋te. Wobec tego tradycya, do kt贸rej si臋 odwo艂uje Kad艂ubek, traci na znaczeniu, by艂a bowiem albo zupe艂nie zam膮con膮, a przeto i w innych, dzi艣 sk膮din膮d stwierdzi膰 nie daj膮cych si臋 szczeg贸艂ach, nie mo偶e by膰 uwa偶an膮 za wiarogodn膮, albo te偶, co prawdopodobniejsza, wcale nie istnia艂a, a wersya sama podana przez Kad艂ubka jest prost膮 tylko jego kombinacy膮u). Wszak偶e dopiero z艂o偶ywszy w jedn膮 ca艂o艣膰 fakta podane w obu wersyach, pierwszej i drugiej (z wy艂膮czeniem szczeg贸艂u o nie艣lubnem pochodzeniu Kazimierza i podst臋pach macochy), otrzymuje si臋 ca艂膮 history膮 Kazimierza, w tej samej mniej wi臋cej formie, w jakiej j膮 ju偶 poda艂 Gall7); ka偶da wersya z osobna jest w艂a艣ciwie tylko cz臋艣ci膮 tej historyi. Okoliczno艣膰 ta zdaje si臋 dowodzi膰, 偶e rozdzielenie jednolitego podania na dwie osobne cz臋艣ci nast膮pi艂o w drodze literackiej kombinacyi; do takiego rozdzielenia tradycya sama nie mia艂aby 偶adnego powodu. Szczeg贸艂 o nie艣lubnem pochodzeniu Kazimierza m贸g艂 za艣 Kad艂ubek oprze膰 snadno na zas艂yszanej wersyi o rozwi膮z艂em 偶yciu Mieszka II i wynik艂ych st膮d niesnaskach domowych. W ka偶dym razie wyosobnienie tego szczeg贸艂u z ca艂ej tradycyi i odniesienie go do innej osoby (Boles艂awa), mimo i偶 wszystkie pozosta艂e dotycz膮 Kazimierza, jest dowoln膮, niczem nie daj膮c膮 si臋 poprze膰 hipotez膮. i)
i) Mon. Germ. SS. XIV. 137. 鈥 2) Argument Lewickiego, Mieszko It. 197 uw. 2. 鈥 3) Wattenbach, Deutschl. Geschichtsquellen II. 100. 鈥 4) Mon. Pol. II. 283 in. 鈥 5) Lewicki, Mieszko II. 136; Smolka, Tradycya o Kazim. Mnichu 331; Wojciechowski, O Kazimierzu Mnichu 23 uw. 1. 鈥 6) Przypuszcza to ju偶 Smolka, Tradycya o Kazim. Mnichu 331. –鈥7) Mon. Pol. I. 414 i n.
80
BOLES艁AW.
II. 10,
Nie ma tedy w 藕r贸d艂ach jakiegokolwiek dowodu na to, bezpo艣redniego czy po艣redniego, i偶by Boles艂aw urodzi艂 si臋 z na艂o偶nicy. S膮 natomiast okoliczno艣ci, przemawiaj膮ce za tern, 偶e by艂 Mieszka II synem 艣lubnym z Ryksy. I tak przedewszystkiem podaje Kron. Wielk.1), najwa偶niejsze i jedyne niemal 藕r贸d艂o, dotycz膮ce historyi tego ksi臋cia, 偶e Boles艂aw by艂 pierworodnym synem Mieszka, zrodzonym, podobnie jak Kazimierz, z siostry cesarza Ottona (Ryksy). Mniemam, 偶e skoro inne szczeg贸艂y, zawarte w przekazie tej偶e kroniki o Boles艂awie, okaza艂y si臋 prawdziwymi, przeto nie ma powodu odrzuca膰 i tego, tern bardziej, 偶e nic przeciwko niemu nie przemawia. Nadto uwzgl臋dni膰 jeszcze nale偶y wiadomo艣膰 podan膮 przez Galla o oddaniu Kazimierza Odnowiciela w m艂odym wieku do klasztoru (II. 11.). Oblacya, wed艂ug wyra藕nej jego wzmianki2), nast膮pi艂a z woli obojga rodzic贸w^: monasterio parvulus a parentibus est oblatus. To przeznaczenie Kazimierza do 偶ycia zakonnego, jak ju偶 zaznaczyli艣my powy偶ej, wskazywa艂o na zamiar pozostawienia tronu innemu synowi, t. j. Boles艂awowi. Ot贸偶 gdyby Boles艂aw by艂 synem nie艣lubnym, to czyn taki da艂by si臋 wprawdzie jeszcze wyt艂omaczy膰 ze stanowiska Mieszka II; ale 偶adn膮 miar膮 nie da艂by si臋 wyt艂omaczy膰 ze stanowiska Ryksy, bo膰 znaczy艂oby to, 偶e Ryksa dobrowolnie zrzek艂a si臋 praw nast臋pstwa przys艂uguj膮cych swemu jedynemu prawemu synowi na rzecz syna z na艂o偶nicy, co jest rzecz膮 zgo艂a nieprawdopodobn膮. A przecie偶 Gall wyra藕nie m贸wi, 偶e oboje rodzice, zar贸wno Mieszko jak i Ryksa, oddali Kazimierza do klasztoru. Je偶eli tedy s艂owa jego mamy t艂omaczy膰 艣ci艣le, a niema powodu odst臋powa膰 od nieb, tern bardziej, 偶e sam fakt oblacyi po艣wiadczony jest sk膮din膮d (II. 11.) 鈥 to trzeba przyj膮膰 koniecznie, 偶e Ryksa by艂a matk膮 innego jeszcze syna, t. j. Boles艂awa, w tym bowiem wypadku zupe艂nie b臋dzie zrozumia艂膮 rzecz膮, dlaczego si臋 zgodzi艂a, a偶eby drugiego syna (Kazimierza) po艣wi臋ci膰 偶yciu zakonnemu.
Uwzgl臋dniaj膮c wyw贸d powy偶szy, 艂atwo ju偶 mo偶emy okre艣li膰 dat臋 u r o d z en i a Boles艂awa. Ma艂偶e艅stwo Mieszka z Ryks膮 przysz艂o do skutku w pocz膮tkach r. 1018 (II. 6.) zaczem Boles艂aw, jako starszy syn z tego ma艂偶e艅stwa, m贸g艂 si臋 urodzi膰 w latach 1014 lub 1015, albowiem Kazimierz, drugi syn, urodzi艂 si臋 ju偶 25 lipca 1016 r. (II. 11.).
O dacie 艣mierci Boles艂awa wyra藕nej i pewnej wzmianki nie znajdujemy nigdzie. Kron. Wielk.3) podaje tylko, 偶e wst膮piwszy na tron po Mieszku, rz膮dzi艂 srogo i po tyra艅sku, i skutkiem tego zako艅czy艂 偶ywot marnie (vitarn male terminavit 鈥 gwa艂town膮 艣mierci膮?); poczem powsta艂y w kraju zamieszki i nast膮pi艂y najazdy nieprzyjacielskie. Z t膮 wiadomo艣ci膮 zestawi膰 trzeba przekaz Kozmy4), wed艂ug kt贸rego znana wyprawa Brzetys艂awa I czeskiego na Polsk臋 podj臋t膮 zosta艂a w chwili (w r. 1039, jak podaje Kozma), kiedy 鈥瀦mar艂 ju偶 Kazimierz ks. polski, pozostawiaj膮c niemowl臋ta Boles艂awa (Szczodrego) i W艂odzis艂awa (Hermana14). Wiadomo艣ci Kozmy 0 ksi膮偶臋tach polskich s膮 w tern miejscu zgo艂a ba艂amutne, gdy偶 w r. 1039 Kazimierz (Odnowiciel) 偶y艂, a ksi膮偶臋ta Boles艂aw Szczodry i W艂odzis艂aw Herman byli doros艂ymi m艂odzie艅cami, kiedy ich odumiera艂 ojciec r. 1058. Ale o samym fakcie, 偶e Brzetys艂aw podejmuj膮c wypraw臋 na Polsk臋, korzysta艂 z chwilowego opr贸偶nienia tronu, m贸g艂 Kozma mie膰 dobr膮 informacy膮. W przekazie jego nast膮pi艂o zatem tylko pomieszanie dwu r贸偶nych os贸b, zaczem to, co podaje o rzekomej 艣mierci Kazimierza, mo偶na snadno odnie艣膰 do jego starszego brata Boles艂awa. Gdy za艣, jak ni偶ej oka偶臋 (II. 11.), wyprawa Brzetys艂awa nast膮pi艂a r. 1038, a sko艅czy艂a si臋 w sierpniu tego偶 roku, przeto w dacie tej zyskujemy pierwszy ostateczny termin ko艅cowy, przed kt贸rym po艂o偶y膰 nale偶y 艣mier膰 Boles艂awa. Nadto uwzgl臋dni膰 jeszcze nale偶y inn膮 wiadomo艣膰 Galla. Opowiada onB), 偶e Kazimierz (Odnowiciel) przytrzymany zosta艂 w W臋grzech przez kr贸la Stefana Wielkiego ze wzgl臋du na przyja藕艅, w jakiej ten偶e zostawa艂 z Czechami, i 偶e dopiero po 艣mierci Stefana oswobodzi艂 go jego nast臋pca Piotr. To przytrzymanie Kazimierza w W臋grzech na widoczn膮 instancy膮 Brzetys艂awa mog艂o mie膰 oczywi艣cie tylko ten pow贸d, 偶e Kazimierz pod贸wczas by艂 ju偶 prawnym pretendentem do tronu polskiego, czem sta膰 si臋 m贸g艂 dopiero po 艣mierci brata swego Boles艂awa;, przedtem Brzetys艂aw, snuj膮c swoje plany co do Polski, nie by艂by mia艂 powodu 艣ciga膰 Kazimierza, tern bardziej, 偶e ten偶e jako wygnany i pokrzywdzony przez brata, musia艂by w oczach Brzetys艂awa uchodzi膰 za wygodne narz臋dzie w jego akcyi przeciw Polsce. Poniewa偶 za艣 zgon Ste-
1) Mon. Pol. II. 484. 鈥 2) Ibid. I. 419. 鈥 3) Ibid. II. 484. 鈥 4) Emler, Font. rer. Bohem. II. 70. Na podstawie Kozmy tak偶e Kron. Marign. Ibid. III. 538. 鈥 5) Mon. Pol. I. 414.
II. 10. 11.
BOLES艁AW; KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
81
fana w臋gierskiego nast膮pi艂 15 sierpnia 1038 r.1), przeto 艣mier膰 Boles艂awa uwa偶a膰 nale偶y w ka偶dym razie za zdarzenie wcze艣niejsze od tej daty. Spos贸b, w jaki Gall m贸wi o internowaniu Kazimierza w W臋grzech, zdaje si臋 niedwuznacznie wskazywa膰 na to, 偶e trwa艂o ono czas d艂u偶szy2); przyjmuj膮c, 偶e nie trwa艂o wi臋cej jak przez kilka pocz膮tkowych miesi臋cy r. 1038, przed 艣mierci膮 Stefana, wypadnie jako najp贸藕niejsz膮 mo偶liw膮 dat臋 艣mierci Boles艂awa uzna膰 rok 1037. Przypuszczalna data powrotu Kazimierza do Polski, z ko艅cem r. 1038, o kt贸rej jeszcze ni偶ej (II. 11.) m贸wi膰 b臋dziemy, a kt贸ra w ka偶dym razie musi by膰 p贸藕niejsz膮 od 艣mierci Boles艂awa, gdy偶 przedtem Kazimierz nie mia艂 ani powodu ani celu wracania do ojczyzny, potwierdza niemniej powy偶szy wyw贸d co do czasu 艣mierci Boles艂awa.
ii. Kazimierz I Karol Mnich Odnowiciel.
Jako syn Mieszka II i Ryksy (a raczej: siostry cesarza Ottona, jak j膮 nazywaj膮 annali艣ci i kronikarze polscy, (por. II. 6.) po艣wiadczony w Gallu8) i innych p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach polskich, to偶 w 藕r贸d艂ach niemieckich, n. p. w Fund. mon. Brunw.4), u Wippona5), Ann. Saxo6) i t. p 呕e wersya, podana przez Kad艂ubka7), jakoby Kazimierz by艂 synem Mieszka z na艂o偶nicy, jest bezpodstawn膮 kombinacy膮 tego autora, wspomnieli艣my powy偶ej (II. 10.)8).
Drugiem imieniem, zachodniem, kt贸re przybra艂 Kazimierz, prawdopodobnie w klasztorze, by艂o Karol. Po艣wiadcza je Gall9) tudzie偶 p贸藕niejsze 藕r贸d艂a, jak rzekome Breve Benedykta IX z r. 1046 10). aczkolwiek sfa艂szowane, w tym jednak szczeg贸le widocznie na dobrym przekazie oparte, Mirac. S. Adalb.u) i Yita mai. S. Stanisl.12). Kron. Wielk.13) podaje, 偶e Kazimierz bawi膮c w Saksonii przybra艂 imi臋 Karola, a w klasztorze kluniackim imi臋 Lamberta, w czem, jak mniemam, nie zas艂uguje w ca艂o艣ci na wiar臋. Nie by艂o bowiem po艣r贸d ksi膮偶膮t polskich ani zwyczaju ani potrzeby przybierania dwu imion zachodnich; nadto 贸w szczeg贸艂 o imieniu Lamberta 艂膮czy si臋 integralnie z przekazem o kluniackiem mnichowstwie Kazimierza, a przeto, jak ca艂y przekaz, nie zas艂uguje na wiar臋. Jest rzecz膮 mo偶liw膮, 偶e autor Kron. Wielk. imi臋 Lamberta, noszone przez kilku dawniejszych Piast贸w, odni贸s艂 przez b艂臋dn膮 kombinacy膮 do Kazimierza.
Przydomek Odnowiciela (Restaurator Polonie) znajduje si臋 ju偶 u Galla14) kilkakrotnie powt贸rzony. Co do przydomku Mnicha, zob. ni偶ej str. 82.
Dat臋 urodzin Kazimierza podaje z ca艂膮 dok艂adno艣ci膮 Rocz. kap. krak.15) pod rokiem 1016, dniem 25 lipca: Kazimirus dux natus est VIII Kai. Augusti, luna XVI. Rok 1016 stwierdza te偶 Rocz. Skrzys.16); dat臋 t臋 przejmuj膮 Ann. Sil. comp.17). Zwyk艂膮 omy艂k膮 jest data 1015 r., podana w Rocz. Kamie艅.18), przej臋ta tak偶e w Chro艅, princ. Pol.19). Gall20), m贸wi膮c o wieku Kazimierza w chwili 艣mierci Mieszka II, pope艂ni艂 b艂膮d, podaj膮c, 偶e by艂 on pod贸wczas puer parmlus, gdy w rzeczywisto艣ci mia艂 wtedy ju偶 lat 18, a wi臋c by艂 m艂odzie艅cem doros艂ym; b艂膮d ten przej臋艂y tak偶e inne kroniki, jak n. p. Kad艂ubek21), kt贸ry go przy 艣mierci Mieszka nazywa immaturus, albo Chro艅. Pol.22), kt贸ra go mieni tenellus filius. Nie ma jednak powodu dla tych wzmianek kronikarskich podawa膰 w w膮tpliwo艣膰 przekazu najstarszych naszych rocznik贸w o dacie urodzenia Kazimierza* 23). D艂ugosz, kt贸ry z Rocz. kap. krak. korzysta艂, podaje dobr膮 dat臋 urodzin24), ale wspominaj膮c o jego 艣mierci r. 105825), 藕le oblicza lata jego 偶ycia; umieraj膮c bowiem, mia艂 Kazimierz 42 lat wieku, nie za艣 44, jak mniema D艂ugosz, w takim bowiem razie dat臋 jego urodzin nale偶a艂oby przenie艣膰 na rok 1014, na co w 偶a-dnem 藕r贸dle nie ma poparcia.
1) Fe S sl er-Kl ein, Gesch. Utlg. I. 122.鈥 2) Nec eum (Kazimirum) liberum, quoadusque vixit (Stephanus) 鈥. di-mittebat. Mon. Pol. I. 414 鈥 3) ibid. I. 414 鈥 4) Mon. Germ SS. XIV. 137. 鈥 5) Ibid. SS. XI. 270. 鈥 6) Ibid. SS.
VI. 683. 鈥 7) Mon. Pol II. 283. 鈥 8) p0r. te偶 Lewicki, Mieszko II. 196. 鈥 9) Mon. Pol. I. 414. 鈥 10) Ibid. I. 358. 鈥
U) Ibid. IV. 237. 鈥 12) Ibid. IV. 366. 鈥 13) Ibid. II. 485. 鈥 14) Ibid. I. 414 鈥 15) Ibid. II. 793. 鈥 16) Ibid. II. 773. 鈥
17) Ibid. III. 672. 鈥 18) Ibid. II. 777. 鈥 19) Ibid. III. 445. 鈥 20) ibid. 1.414鈥 21) Ibid. II. 283. 鈥 22) Ibid. III. 619.鈥
23) Jak to uczyni艂 Roepell, Gesch. Pol. 662, przeciw kt贸remu s艂usznie o艣wiadczy艂 si臋 Griinhagen, Schles. Reg. 1. 9. 鈥
24) Hist. Pol. I. 210. 鈥 25) Ibid. I. 314
Balzer, Genealogia Piast贸w.
u
82
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
II. 11.
Nowsze badania okaza艂y w spos贸b, jak mniemam, nie pozostawiaj膮cy 偶adnej w膮tpliwo艣ci % 偶e Kazimierz w m艂odocianym wieku oddany zosta艂 do klasztoru. Zapiska Rocz. kap. krak.2) pod r. 1026: Kazimir ns traditur ad discendum zestawiona z wiadomo艣ci膮 Galla3): (Kazimirus) monasterio parrulus a paren-tibus est oblatus, ibi sacris litteris liberaliter eruditus, dowodzi tego w spos贸b niezbity, gdy偶 Gall jako duchowny nie m贸g艂 u偶y膰 wyrazu oblatus w innem, jak tylko technicznem znaczeniu, oblacya za艣 oznacza w prawie kanonicznem oddanie nieletniego przez rodzic贸w lub opiekun贸w do klasztoru na zakonnika4). Jeszcze te偶 i Kad艂ubek6) m贸wi wyra藕nie, 偶e Kazimierz za 偶ycia rodzic贸w oddany zosta艂 do klasztoru (cuidam coenobio com-mittit alendum). Klasztor, do kt贸rego Kazimierz wst膮pi艂, nie jest znany, by艂 to jednak zapewne jaki艣 klasztor miejscowy polski6). Poniewa偶 za艣 oblacya nast膮pi艂a za wol膮 obojga rodzic贸w, jak 艣wiadczy Gall7), i mia艂a cel polityczny, t. j. usuni臋cie starszemu synowi Mieszka, Boles艂awowi, wsp贸艂zawodnika do korony, przeto przyj膮膰 trzeba, 偶e Kazimierz pozosta艂 w klasztorze przynajmniej do 艣mierci Mieszka, t. j. do r. 10348). Gdy za艣 oblatom dawano 艣wi臋cenia kap艂a艅skie zwykle ju偶 w 15 roku, Kazimierz za艣 pozosta艂 w klasztorze przynajmniej do 18 roku 偶ycia, przeto przyj膮膰 mo偶na, 偶e wr istocie otrzyma艂 艣wi臋cenia, i 偶e szczeg贸艂, przechowany w p贸藕niejszych przekazach o kluniackiem mnichowstwie Kazimierza, i偶 do obj臋cia tronu potrzebn膮 mu by艂a dyspensa papieska, jest prawdziwy9). Przydomek Mnicha (Monachus) nadany mu w owych przekazach jest zatem zupe艂nie usprawiedliwiony10). Kiedy Kazimierz opu艣ci艂 klasztor, dok艂adnie niewiadomo; z tego, co wy偶ej podniesiono, wynika, 偶e sta膰 si臋 to mog艂o nie pr臋dzej, jak dopiero r. 1034, a zapewne te偶 nie p贸藕niej, przynajmniej nie o wiele; wygnanie jego z kraju wraz z matk膮 przez Boles艂awa mog艂o bowiem nast膮pi膰 dopiero w chwili, kiedy porzuci艂 habit zakonny i sta艂 si臋 wsp贸艂zawodnikiem dla Boles艂awa; gdy za艣 Boles艂aw umiera ju偶 1037 r., a na rz膮dy jego odliczy膰 trzeba pewien czas, gdy dalej najw艂a艣ciwsz膮 por膮 do wyst膮pienia z pre-tensyami do sukcesyi by艂a chwila zmiany tronu, przeto jako najprawdopodobniejsz膮 dat臋 opuszczenia klasztoru mo偶na przyj膮膰 czas oko艂o r. 1034. Sama dyspensa papieska mog艂a nast膮pi膰 p贸藕niej, w chwili kiedy Kazimierz po 艣mierci Boles艂awa znalaz艂 mo偶no艣膰 urzeczywistnienia swoich pretensyj.
Natomiast podanie, jakoby Kazimierz dopiero po wyp臋dzeniu z Polski, a wi臋c po r. 1034, przybra艂 habit zakonny w Kluniaku, jest zgo艂a nieuzasadnione i zosta艂o ju偶 w nauce dostatecznie odparte. Podanie to zjawia si臋 dopiero w 藕r贸d艂ach znacznie p贸藕niejszych, jako to: w Vita mai. S. Stanislaiu), w Rocz. 艢krzys. nowszym12), Kron. Wielk.13), w Chro艅. Pol.14), Chro艅, princ. Pol.15), w kilku rocznikach z XIV wieku i p贸藕niejszych pismach historycznych XV, XVI i nast臋pnych stuleci. Sam wi臋c fakt pojawienia si臋 tego podania po raz pierwszy dopiero w pocz膮tkach drugiej po艂owy XIII w., rzuca bardzo podejrzane 艣wiat艂o na ca艂膮 tradycy膮, tern bardziej, 偶e 藕r贸d艂a wcze艣niejsze polskie i niemieckie, zajmuj膮ce si臋 szczeg贸艂owo history膮 Kazimierza, nic o tern mnichowstwie nie wspominaj膮; a przecie偶 nie mog艂yby go przemilcze膰, gdyby mia艂y jak膮kolwiek o niem wiadomo艣膰. Do samego Kluniaku tradycya o mnichowstwie Kazimierza dosta艂a si臋 dopiero w wieku XV, za po艣rednictwem polskiem, a przedtem nic tam o niem nie wiedziano. Doda膰 do tego nale偶y, 偶e Kazimierz nie by艂by mia艂 powodu wst臋powa膰 do klasztoru dopiero po wygnaniu z Polski, skoro habit zakonny nosi艂 ju偶 od lat ch艂opi臋cych w Polsce, i 偶e nie by艂by obiera艂 klasztoru kluniackiego, ale zapewne jaki艣 klasztor w Niemczech, gdzie jego wygnana matka przebywa艂a. W ko艅cu Gall16) ma wyra藕n膮 wiadomo艣膰, 偶e wygnany Kazimierz para艂 si臋 rzemios艂em wojennem, przez co tradycyi ca艂ej stanowczo zaprzecza. Jest rzecz膮 bardzo prawdopodobn膮, 偶e powsta艂a ona z niew艂a艣ciwego zu偶ytkowania istotnie historycznej wiadomo艣膰 o mnichowstwie Kazimierza w wczesnej jego m艂odo艣ci17). 0 genezie tej tradycyi zob. zreszt膮 jeszcze II. 14.). * 17
1) Wojciechowski, O Kazimierzu Mnichu lin. 鈥 2) Mon. Pol. II. 794. 鈥 3) Ibid. I. 419. 鈥 4) Por. Wojciechowski, O Kazimierzu Mnichu, 13 i n. Mniemanie Wojciechowskiego, jakoby w li艣cie Matyldy do Mieszka (Mon. Pol. I. 323.) znajdowa艂o si臋 potwierdzenie tego faktu, uwa偶am za nieuzasadnione. 鈥 5) Mon, Pol. II. 284. 鈥 6). W ojciechowski, 0 Kazim. Mnichu 15. 鈥 I) Mon. P o 1. I. 419. 鈥 8) Wojciechowski, 0 Kazim. Mnichu 15. 鈥 9) Ib id. 15. 鈥 1掳) Ibid. 18. 鈥 U) Mon. Pol. IV. 270. – 12) Ibid. III. 62. – 13) ibid. II. 484.鈥 14) Ibid. III. 620.鈥 15) Ibid. III. 446. 鈥 16) Ibid. I. 415.鈥
17) Por. o sprawie mnichowstwa kluniackiego Naruszewicza Hist. nar. pol. I. 238 i n. Smolki, Tradycya o Kazim. Mnichu 323 i n., a zw艂aszcza Wojciechowskiego, O Kaziin. Mnichu 1 i n. Ostatnim obro艅c膮, tezy, 偶e Kazimierz by艂 mnichem w Kluniaku, jest Malinowski w rozprawie: Rzecz o pobycie Kazimierza I kr贸la polskiego w klasztorze Benedyktyn贸w w Cluny, w Rocz. Tow. Nauk. Krak. t. 40.
II. 11.
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
88
O dacie powrotu Kazimierza do Polski nie mamy 偶adnego wsp贸艂czesnego przekazu wiarogodnego. Najwcze艣niejszy, jaki si臋 dochowa艂, pochodzi dopiero z wieku XII i znajduje si臋 w t. z. Ann. Saxo* 1), kt贸ry pod r. 1089 podaje wiadomo艣膰: His temporibus Kazimer filius Miseconis ducis Polcmornm re^ersus in patriam i t. d. Wyra偶enie: his temporibus wskazuje oczywi艣cie na to, 偶e daty r. 1039 nie ma potrzeby bra膰 w dos艂ownem znaczeniu, i 偶e r贸wnie uzasadnion膮 mo偶e by膰 jaka艣 inna data, bliska r. 1039. Tego rodzaju przybli偶one okre艣lenia chronologiczne powtarzaj膮 si臋 zreszt膮 do艣膰 cz臋sto u Ann. Saxo.
Niew膮tpliwie nie by艂o jeszcze Kazimierza w Polsce w czasie, kiedy Brzetyslaw czeski podj膮艂 na ni膮. wypraw臋, gdy偶 w takim razie by艂yby si臋 zapewne dochowa艂y jakie艣 wiadomo艣ci o jego oporze stawianym Czechom2). Gall3) opowiada r贸wnie偶 naprz贸d o wyprawie Brzetyslawa, a potem dopiero o powrocie Kazimierza, wreszcie Kozma4), opisuj膮c wypraw臋, wyra藕nie zaznacza, 偶e Brzetys艂aw skorzysta艂 z bezkr贸lewia.. Wed艂ug Kozmy wyprawa Brzetys艂awa odby艂a si臋 r. 1039, a sko艅czy艂a 1 wrze艣nia tego偶 roku, kt贸re to okre艣lenie chronologiczne przyjmuje le偶 nowsza historyografia niemiecka5), maj膮c g艂贸wny argument w tem, 偶e Brzetyslaw nie m贸g艂 si臋 powa偶y膰 napada膰 Polski za 偶ycia Konrada II (f 4 czerwca 1039) i dopiero na wie艣膰 o jego 艣mierci, korzystaj膮c ze zmiany rz膮du, podj膮艂 najazd na Polsk臋. G艂贸wnym rezultatem wyprawy tej, jak sam zreszt膮 Kozma podnosi, by艂a translacya relikwij 艣w. Wojciecha z Gniezna do Pragi. Fakt ten zapisuje Rocz. kap. krak.6) pod r. 1038, sk膮d wyp艂ywa艂by wniosek, 偶e i wyprawa sama odby艂a si臋 r. 1038. Nie mo偶na za艣 w膮tpi膰, kt贸remu z obu 藕r贸de艂 da膰 pierwsze艅stwo, gdy偶 Rocz. kap. krak. wytrzymuje niemal bez zarzutu pr贸b臋 krytyczn膮 pod wzgl臋dem dat chronologicznych, gdy przeciwnie Kozma co do dawniejszych dziej贸w czeskich na ka偶dym kroku pod tym wzgl臋dem utyka. Nie popieraj膮 przekazu Kozmy zapiski rocznik贸w czeskich, jako to Rocz. Pras.7), Rocz. Cze艣.8) i Rocz. Hrad.9), opowiadaj膮ce o wyprawie Brzetys艂awa i translacyi 艣w. Wojciecha pod r. 1039, wszystkie bowiem s膮 b膮d藕 niew膮tpliwie, b膮d藕 przypuszczalnie ekscerptami z Kozmy10), a jedyny Rocz. Pras., co do kt贸rego pod tym wzgl臋dem zachodzi膰 mo偶e w膮tpliwo艣膰, jest znowu ba艂amutny w chronologii. W samym Kozmie jest zreszt膮 w opowie艣ci wyprawy Brzetys艂awa inny b艂膮d chronologiczny: mia艂a si臋’ona odby膰 w czwartym roku jego rz膮d贸w, sk膮d wynik艂aby data niew膮tpliwie b艂臋dna 1041 r. W kilku wreszcie r臋kopisach jego kroniki (4, 4 a) wyra藕nie jako czas wyprawy podany jest rok 1038, zgodny z przekazem Rocz. kap. krak. Argument, 偶e najbli偶szy czas po 艣mierci Konrada II nadawa艂 si臋 najlepiej do podj臋cia wyprawy na Polsk臋, jakkolwiek na pierwszy rzut oka zdaje si臋 by膰 przekonywaj膮cym, traci jednakowo偶 na znaczeniu, skoro go dok艂adniej rozpatrzymy. Nast臋pca bowiem i syn Konrada, Henryk III, by艂 obrany kr贸lem niemieckim ju偶 za 偶ycia ojca 1028 r.; Brzetys艂aw nie m贸g艂 tedy w膮tpi膰, i偶 kwestya nast臋pstwa na tron nie wywo艂a w Niemczech jakichkolwiek trudno艣ci ani zamieszek, a zapewne te偶 nie .m贸g艂 si臋 艂udzi膰, jakoby m艂ody i dzielny Konradowie z mniejszym naciskiem przestrzega膰 chcia艂 interes贸w cesarstwa, ani偶eli jego ojciec. My艣l wyprawy na Polsk臋 w najbli偶szym czasie po 艣mierci Konrada II przedstawia艂a zatem r贸wne dla Brzetys艂awa niebezpiecze艅stwo, jak n. p. w ostatnim roku 偶ycia starego cesarza; co wi臋ksza, w r. 1038 by艂a zapewne mniej niebezpieczn膮, ani偶eli w r. 1039. Przez ca艂y bowiem rok 1037 a偶 do po艂owy sierpnia 1038 bawi艂 Konrad we W艂oszech11); ta d艂ugo trwaj膮ca nieobecno艣膰 jego w Niemczech mog艂a si臋 wyda膰 Brzetys艂awowi stosown膮 por膮 do podj臋cia napadu na Polsk臋. Pewn膮 jest rzecz膮, 偶e wyprawa Brzetys艂awa mia艂a na celu zjednoczenie Polski z Czechami pod rz膮dem Przemy艣lid贸w w jedno wielkie s艂owia艅skie pa艅stwo18), a z Kozmy wiadomo, 偶e uda艂a si臋 nadspodziewanie: Brzetys艂aw 禄jak huragan芦 przeci膮gn膮艂 przez Polsk臋, nie znajduj膮c nigdzie oporu i opar艂 si臋 a偶 o Gniezno.. Oporu nie znalaz艂, bo nie by艂o ksi臋cia pod贸wczas w Polsce, a wewn臋trzne zami臋szania os艂abi艂y si艂臋 odporn膮 narodu. Dlaczeg贸偶 jednak Brzetys艂aw tak nagle zawr贸ci艂 do Czech, 偶e ju偶 1 wrze艣nia znalaz艂 si臋 wraz z wojskiem w Pradze? Nag艂y, gwa艂towny, ale kr贸tkotrwa艂y napad nie m贸g艂 przecie偶 ugruntowa膰
1) Mon. Germ. SS. VI. 683. 鈥 2) jak trafnie podni贸s艂 Wojciechowski, O Kazim. Mnichu lin. 鈥 3) Mon. Pol.
I. 416. 鈥 4) Font. rer. Bohem. It. 70. 鈥 5) Np. Steindorf, Jahrb. Heinr. III. I. 62; Perlback, Die Kriege Heinrich 111 gegen B贸hmen w Forsch. z. deutsch. Gesch. X. 427 in. 鈥 6) Mon. Pol. II. 794 鈥 7) Font. rer. Boh. II. 377. 鈥 8) Ibid.
II. 381. 鈥 9) Ibid. II. 389. 鈥 10) Wattenbach, Deutsch. Geschtsq. iin Mittelalt. II, 140. 144. 鈥 U) Stumpf, Reichskan-zler, nr. 2083鈥2115. 鈥 12) por. zw艂aszcza Per 艂bach, Die Kriege Heinrich III gegen B贸hmen, Forsch. z. deutsch. Gesch. X. 427 i n.
84
KAZIMIERZ 1 ODNOWICIEL.
II. 11.
panowania czeskiego w Polsce; panowanie to wymaga艂o d艂u偶szego pobytu Brzetys艂awa albo przynajmniej pozostawienia silnych za艂贸g w Polsce1). Musia艂 tedy ksi膮偶臋 czeski mie膰 jakie艣 wa偶ne powody do tak przyspieszonego odwrotu, a gdy wobec 贸wczesnego rozpr臋偶enia stosunk贸w nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by w samej Polsce zbudzi艂a si臋 jaka艣 wi臋ksza si艂a odporu, przeto przyj膮膰 trzeba, 偶e pow贸d le偶a艂 w stosunkach zewn臋trznych, a przedewszystkiem w stosunku Brzetys艂awa do imperyum rzymskiego. W sierpniu r. 1039 powody takie trudno odszuka膰, gdy偶 Henryk III 偶adnych pod贸wczas energiczniejszych 艣rodk贸w przeciw Czechom si臋 nie j膮艂, ani te偶 ima膰 si臋 nie m贸g艂, zaj臋ty pierwszemi czynno艣ciami rz膮du w Niemczech i dopiero w roku nast臋pnym, 1040, wyruszy艂 na Czechy2), ale w sierpniu 1038 r. pow贸d do spiesznego powrotu istnia艂 w rzeczywisto艣ci bardzo wa偶ny. Charakterystyczna bowiem rzecz, 偶e cesarz Konrad II, kt贸ry od dwu blisko lat bawi艂 we W艂oszech, a jeszcze 11 sierpnia wystawi艂 dokument w Brescyi, ju偶 z ko艅cem r. 1038 (10 grudnia) znajduje si臋 w Niemczech3), dok膮d zreszt膮 niew膮tpliwie jeszcze wcze艣niej powr贸ci艂. Ten powr贸t cesarza, lub przynajmniej wiadomy zamiar powrotu t艂omaczy najlepiej 贸w przyspieszony odwr贸t Brzetys艂awa, kt贸ry porzucaj膮c plany swoje co do Polski, zmuszony by艂 spieszy膰 do Czech, w obawie, aby mu nie zaj臋to ty艂贸w. Ze sam Konrad II nie wyprawi艂 si臋 przeciw Brzetys艂awowi, i 偶e zadanie to przypad艂o w udziale dopiero jego synowi, 艂atwo wyt艂omaczy膰 艣mierci膮 Konrada, kt贸ra rych艂o po tych wypadkach nast膮pi艂a. Z tych wszystkich przyczyn, jak nie mniej ze wzgl臋du na najwiarogodniejszy przekaz rocznikarski, odnosz臋 wypraw臋 Brzetys艂awa na Polsk臋 do roku 10384) a nie 1039.
Z powy偶szych uwag wynika, 偶e powr贸t Kazimierza do Polski m贸g艂 nast膮pi膰 ju偶 w ostatnich miesi膮cach r. 1038. Zwa偶ywszy, 偶e Kazimierz ju偶 w po艂owie sierpnia 1038 r. m贸g艂 opu艣ci膰 W臋gry (II. 10.), i 偶e udawszy si臋 nast臋pnie do Niemiec, bawi艂 tam tylko, jak podaje Gall5), czas bardzo kr贸tki (aliquantulum), jak nie mniej, i偶 mia艂 wszelkie powody spieszy膰 z powrotem do ojczyzny, a w Niemczech rych艂膮 m贸g艂 zna-le艣膰 pomoc przez protekcy膮 swego wuja, arcybiskupa kolo艅skiego Hermana (od r. 1037), i samego cesarza, kt贸remu zale偶a艂o na tern, a偶eby przez restytucy膮 Piasta zniweczy膰 plan Brzetys艂awa po艂膮czenia Polski z Czechami, dojdziemy r贸wnie偶 do wniosku, 偶e powr贸t Kazimierza ju偶 z ko艅cem r. 1038 jest rzecz膮 bardzo prawdopodobn膮. Za przyj臋ciem mo偶liwie najwcze艣niejszej daty jego powrotu, przemawia stanowczo data 艣lubu Kazimierza z Dobroneg膮, tudzie偶 data urodzin dwu jego najstarszych syn贸w (II. 14. 15.). Wiadomo艣膰 podana przez Kron. Wielk.6), a stamt膮d przej臋ta do Rocz. Maz. 7), jakoby Kazimierz powr贸ci艂 ju偶 r. 1037, jest niew膮tpliwie b艂臋dn膮, gdy偶 w pierwszej po艂owie r. 1038 widzimy go jeszcze w W臋grzech; by膰 mo偶e jednak, i偶 opiera si臋 ona na jakiej艣 dobrej zapisce rocznikarskiej, maj膮cej r. 1038, kt贸ry przez prost膮 omy艂k臋 cyfrow膮 zamieniony zosta艂 na rok 1037 (MXXXVII zam. MXXXVIII). Data powrotu 1041 r., podana w Rodow. ksi膮偶. poi.8), jest oczywi艣cie prost膮 tylko kombinacy膮 autora, jak inne w tem偶e 藕r贸dle niew膮tpliwie b艂臋dne i widocznie w ten sam spos贸b skombinowane daty z 偶ycia tego ksi臋cia, n. p. r. 1036: wyp臋dzenie do W臋gier, r. 1038: przyj臋cie habitu zakonnego w Kluniaku i t. p.
0 koronacyi Kazimierza na kr贸la wspominaj膮 藕r贸d艂a stosunkowo bardzo p贸藕ne. Kron. Wielk.9) nazywa go rex, Chro艅, princ. Pol.10) podaje, 偶e go mia艂 koronowa膰 cesarz Henryk przed powrotem do Polski, D艂ugoszu) za艣 k艂adzie j膮 na pierwsze czasy po tym偶e powrocie. W 藕r贸d艂ach wsp贸艂czesnych nie znajdujemy jakiegokolwiek potwierdzenia tej wiadomo艣ci, a ca艂y stosunek Kazimierza do Niemiec, niepozbawiony cech widocznej zale偶no艣ci, przemawia przeciw temu przypuszczeniu. Obalaj膮 je stanowczo zapiski Rocz. kap. krak.12), kt贸re Boles艂awa Chrobrego i Mieszka II nazywaj膮 rex (pod r. 1025 i 1034), natomiast Kazimierzowi stale dodaj膮 tytu艂 dux (pod r. 1058, 1065). Podobnie偶 i Rocz. 艢krzys. 13) nazywa Mieszka II rex, a Kazimierza dux. Nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e Kazimierz pozosta艂 przy tytule ksi臋cia.
1) Mniemanie Perlbacha, ibid. 434. 435, jakoby gwa艂towny najazd, po艂膮czony ze spustoszeniem kraju, by艂 艣rodkiem to-
ruj膮cym drog臋 do po艂膮czenia obu pa艅stw s艂owia艅skich, pytania tego wyt艂omaczy膰 oczywi艣cie nie zdo艂a. 鈥 2) Por. Perlbacb,
ibid. 443 uw. 2. 鈥 3) Stumpf, Reichskanzler nr. 2115. 2117. Dokument z 27 wrze艣nia 1038 (ibid. nr. 2116) jest wystawiony
w Wormacyi, co 艣wiadczy艂oby, 偶e w Niemczech by艂 ju偶 we wrze艣niu, jest to jednak falsyfikat. 鈥 4) Tak膮 dat臋 przyjmuje traf-
nie ju偶 Wojciechowski, O Kazim. Mnichu lin. 鈥 5) Mon. Pol. I. 416. 鈥 6) Ibid. II. 485. 鈥 7) Ibid. III. 203. 鈥
8) Ibid. III. 281. – 9) Ibid. II. 485. – 10) Ibid. III. 446. 鈥 U) Hist. Pol. I. 274. 鈥 12) Mon. Pol. U. 794. 795. 鈥
13) Ibid. II. 773.
II. 11.
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
85
Data 艣mierci Kazimierza podan膮 jest w najstarszych rocznikach, jako to: w Rocz. 艢krzys. 鈥) ,i Bocz. kap. krak.2), tudzie偶 w niekt贸rych rocznikach i kronikach p贸藕niejszych, a mianowicie w Rocz. 艢krzys. nowszym3), w Kron. Wielk.*), w Chro艅. Pol.5j i Chro艅, princ. Pol.6), pod rokiem 1058. Cztery inne roczniki polskie, a to: Rocz. Krak.7), Rocz. Tras.8), Rocz. S臋dz.9) i Rocz. Ma艂op.10) odnosz膮 艣mier膰 Kazimierza do roku 1038. Ta ostatnia data jest oczywi艣cie b艂臋dn膮, ju偶 cho膰by dla tego, 偶e Kazimierz w kilku 藕r贸d艂ach wsp贸艂czesnych lub czasom jego najbli偶szych po艣wiadczony jest jako 偶yj膮cy w latach p贸藕niejszych, n. p. w Rocz. A艂taj.11) w latach 1046, 1050, 1054 i t. d. Przytoczone roczniki pochodz膮 zreszt膮 wszystkie z wieku XIV lub XV i przeto z innemi wcze艣niejszemi 藕r贸d艂ami, podaj膮cemi w艂a艣ciw膮 dat臋 艣mierci, nie mog膮 wytrzyma膰 pr贸by co do wia-rogodno艣ci. Wa偶niejsz膮 jest rzecz膮 wykaza膰, sk膮d si臋 wzi臋艂a owa b艂臋dna data w rocznikach p贸藕niejszych. Owo偶 przedewszystkiem zaznaczy膰 trzeba, 偶e wszystkie one, w ca艂ym kompleksie zapisek wyprzedzaj膮cych 1 nast臋puj膮cych po owej zapisce z r. 1038, wykazuj膮 naj艣ci艣lejsze pokrewie艅stwo mi臋dzy sob膮 nietylko co do tre艣ci, ale i pod wzgl臋dem stylistycznym, sk膮d wynika, 偶e b艂臋dnej daty 艣mierci Kazimierza w ka偶dym z nich z osobna nie mo偶na odnosi膰 do kilku samoistnych i niezale偶nych od siebie 藕r贸de艂 wcze艣niejszych, ale raczej uwa偶a膰 j膮 jako opart膮 na jednem tylko wsp贸lnem 藕r贸dle b艂臋dnem. Przytem jest rzecz膮 charakterystyczn膮, 偶e 偶aden z owych czterech rocznik贸w nie zawiera wzmianki o 艣mierci Kazimierza pod dat膮 w艂a艣ciw膮, t. j. pod r. 1058. St膮d ju偶 sam przez si臋 nasuwa si臋 wniosek, 偶e b艂膮d pope艂niony zosta艂 skutkiem omy艂ki cyfrowej, t. j. 偶e odczytano rok 1038 zamiast 1058 i przez to zapisk臋 nekrologiczn膮 przesuni臋to o 20 lat wstecz 12), Z tego punktu widzenia 艂atwo te偶 wyt艂omaczy膰, sk膮d w niekt贸rych katalogach kr贸l贸w i ksi膮偶膮t polskich jak n. p. w Rodow. kr贸l. poi.13) i w t. z. Zbier. skr贸膰.l4) wzi臋艂a si臋 wiadomo艣膰, jakoby w Polsce po 艣mierci Mieszka II panowa艂o po kolei dwu Kazimierz贸w, ojciec i syn; wniosek taki nasuwa艂 si臋 z natury rzeczy ka偶demu, kto w jednym z rocznik贸w wyczyta艂 dat臋 艣mierci Kazimierza pod r. 1038, a w innym pod r. 1058 15). Wiadomo艣膰 Kozmy o 艣mierci ksi臋cia Kazimierza, podana pod r. 1039 lfi) w opowie艣ci o wyprawie Brzetys艂awa czeskiego na Polsk臋, nie potwierdza bynajmniej mniemania o istnieniu w owym czasie dwu osobnych ksi膮偶膮t tego samego imienia, albowiem Kozma, daj膮c owemu rzekomo oko艂o r. 1039 zmar艂emu Kazimierzowi dwu syn贸w, Boles艂awa i W艂odzis艂awa, ma oczywi艣cie na my艣li Kazimierza Odnowiciela; zaczem przyj膮膰 trzeba, 偶e Kozma pope艂ni艂 tu inny b艂膮d, t. j. pomiesza艂 tego偶 Kazimierza z jego starszym bratem Boles艂awem (II. 10.). Nie zdaje mi si臋, i偶by 藕r贸d艂em owej pomy艂ki by艂a zapiska o 艣mierci Kazimierza pod r. 1038, zaczerpni臋ta z jakiego艣 rocznika polskiego, albowiem roczniki, kt贸re t臋 b艂臋dn膮 dat臋 podaj膮, powsta艂y p贸藕niej, a i pierwowz贸r ich, je偶eli istnia艂, musia艂 by膰 utworem p贸藕niejszym od dzie艂a Kozmy, na co wskazuje obszerny, kronikarski styl odno艣nych zapisek, tyle r贸偶ny od lakonicznej formy najdawniejszych naszych zapisek rocznikar-skich. Zgodno艣膰 pomi臋dzy Kozma a p贸藕niejszymi rocznikami polskimi co do b艂臋dnej daty 艣mierci Kazimierza uwa偶a膰 tedy nale偶y za przypadkow膮.
Dzie艅 艣mierci Kazimierza zanotowa艂 Nekr. Lubi艅.17) raz pod 24 pa藕dziernika: Cashniri I ex monacho Cluniacensi regis Poloniae, post fundatoris coenobiorum Tinecensis et Lubensis, obiit anno 1058, sepultus Posna-niae in ecclesia cathedrali; drugi raz pod dniem 28 listopada: Casimiri primi regis Poloniae ex Cluniacensi coe-nobio ad regnum assumpti, fundatoris monasterii Tinecensis. Ju偶 sam fakt pojawienia s!臋 dwu rozmaitych dat 艣mierci tego samego ksi臋cia w jednym nekrologu, zaehwiewa znacznie wiarogodno艣膰 obu przekaz贸w, nadto obie daty znajduj膮 si臋 w cz臋艣ci nekrologu dorobionej bardzo p贸藕no, bo dopiero w wieku XVII, i to w spos贸b * III.
1) Mon. Pol. II. 778. 鈥 2) Ibid. II. 794. – 3) Ibid. III. 65. 鈥 4) Ibid. II. 486. 鈥 5) Ibid. III. 623. 鈥 6) Ibid.
III. 445. 鈥 7) Ibid. II. 830. 鈥 8) Ibid. II. 830. 鈥 9) Ibid. II. 873. 鈥 10) Ibid. III. 144. 145. 鈥 11) Mon. Germ. SS. XX. 802. 805. 807. 鈥 12) Za omy艂k臋 cyfrow膮 uwa偶a t臋 dat臋 ju偶 Roepell, Gesch. Pol. 187 uw. 20. 鈥 13) Mon. Pol. III. 281. 鈥 14) Ibid. III. 286. 鈥 15) Bielowski, Syn. Chrobr. 20 i n. i Wagilewicz, Geneal. 31 i n., bior膮c wiadomo艣ci wspomnianych katalog贸w na seryo, mniemaj膮, 偶e 贸w pierws偶y Kazimierz by艂 w艂a艣ciwie Boles艂awem, rzekomym synem Boles艂awa Chrobrego, kt贸ry mia艂 panowa膰 w Polsce po 艣mierci Mieszka II; przyczem przeoczyli, 偶e ksi膮偶臋ta polscy w owych czasach nigdy nie nosili dwu imion s艂owia艅skich, ale co najwi臋cej jedno imi臋 s艂owia艅skie i jedno zachodnie; nie m贸g艂 tedy istnie膰 ksi膮偶臋, kt贸ryby si臋 nazywa艂 Boles艂awem-Kazimierzem. 鈥 16) Font. rer. Boh. II. 70. 鈥 17) Mon. Pol. V. 644. 648.
86
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
II. 11.
dowolny, tak i偶 ka偶da data owej cz臋艣ci dorobionej jest b艂臋dn膮 1). Przekaz Nekr. Lubi艅, nie ma tedy sam przez si臋 偶adnej powagi przekonywaj膮cej. Data 艣mierci 28 listopada znajduje si臋 jednakowo偶 podan膮
1) Spotykamy si臋 tu po raz pierwszy z Nekrologiem lubi艅skim (wyd. przez K臋trzy艅skiego w Mon. Pol. V. 585 鈥 652)r a 偶e zabytek ten zawiera wiele dat nekrologicznych o Piastach, na kt贸re p贸藕niej powo艂ywa膰 si臋 nam przyjdzie, przeto dla uproszczenia rzeczy rozpatrzymy go na tem miejscu w ca艂o艣ci i wyja艣nimy jego warto艣膰 jako 藕r贸d艂a historycznego. Nekrolog dochowa艂 si臋 do naszych czas贸w w dwu odmiennych redakcyach; w redakcyi opata Kieszkowskiego z r. 1802, tudzie偶 w redakcyi opata Krzywi艅skiego z r. 1659. Ok艂ad Kieszkowskiego opiera艂 si臋 na innym dzi艣 zatraconym nekrologu, spisanym w r. 1127, kt贸ry nosi u niego nazw臋 recens necrolagium; nadto zar贸wno Kieszkowski jak i Krzywi艅ski korzystali z nekrologu dawniejszego, zwanego przez nich antiqua matricula pargamenea, kt贸ry obecnie nie da si臋 ju偶 tak偶e odszuka膰. Chronologiczne nast臋pstwo poszczeg贸lnych redakcyj nekrologu jest zatem takie: 1) antiqua matricula pargamenea, 2) uk艂ad Krzywi艅skiego 1659 r., 3) recens mcro-logiurn 1727 r., 4) uk艂ad Kieszkowskiego 1802 r. Z tych znane nam s膮 redakeye 2 i 4, nieznane redakeye 1 i 3. Zdaniem K臋trzy艅skiego (str. 589) redakeya pierwsza jest pomnikiem nader staro偶ytnym, w kt贸rym wsp贸艂cze艣nie, wci膮gu wieku XI鈥擷IV zapisywano daty nekrologiczne. Autorowie redakcyi 2 i 4 nie przepisywali dawniejszych nekrolog贸w dos艂ownie, lecz je samoistnie przerabiali, opuszczaj膮c lub dodaj膮c pewne zapiski; w nekrologu, jak obecnie zosta艂 wydany, nale偶y tedy odr贸偶ni膰 dwie grupy zapisek: jedn臋 opart膮 na 藕r贸dle wcze艣niejszem, wsp贸艂czesnem, jak mniema K臋trzy艅ski, i drug膮, zawieraj膮c膮 dodatki p贸藕niejszych redaktor贸w, a mianowicie Krzywi艅skiego. W wydaniu Mon. Pol. pierwsza grupa wyr贸偶nion膮 jest od drugiej wi臋kszym drukiem. Zapiski drugiej grupy rozrzucone s膮 sporadycznie po ca艂ym nekrologu, pod rozmailemi datami roku, umieszczone obok zapisek, zaczerpni臋tych z antiqua matricula; pr贸cz tego w ca艂ym okresie czasu od 27 sierpnia do 20 grudnia brakuje zapisek zaczerpni臋tych z pierwotnego nekrologu, s膮 tylko daty dope艂nione przez samego Krzywi艅skiego w r. 1659, a to z tego powodu, 偶e w czasie tym nekrolog 艣redniowieczny z niewyt艂omaczonych bli偶ej powod贸w by艂 ju偶 zdefektowany, t. j. brakowa艂o w nim kart obejmuj膮cych zapiski od 27 sierpnia do 20 grudnia. Krytyczne rozpatrzenie ca艂ego zasobu wiadomo艣ci, podanych w nekrologu, przekracza zakres niniejszej pracy, i wymaga艂oby obszernego study urn; na tem miejscu ocenimy tylko wiarogodno艣膰 zapisek nekrologicznych, dotycz膮cych ksi膮偶膮t i kr贸l贸w polskich. Rozwa偶my przedewszystkiem grup臋 zapisek dawniejszych, zaczerpni臋tych z antiqua matricula. W tej grupie spotykamy przedewszystkiem kilka dat ca艂kiem dobrych i tak: pod dniem 8 lutego zapisk臋 o 艣mierci Przemys艂a II (610), pod dniem 2 marca zap. o 艣mierci鈥 W艂odzis艂awa 艁okietka (613), pod dniem 13 marca zapisk臋 o 艣mierci Mieszka Starego (616); pod dniem 13 kwietnia zapisk臋 o 艣mierci Boles艂awa kaliskiego (619); pod dniem 17 lipca zap.
0 艣mierci Jadwigi, 偶ony Jagie艂艂y (632). Niekt贸re inne daty nie s膮 ju偶 tak ca艂kiem dok艂adne, atoli r贸偶nica pomi臋dzy rzeczywist膮 dat膮 艣mierci, po艣wiadczon膮 przez Inne wiarogodne 藕r贸d艂a, a dat膮 nekrologu jest stosunkowo nieznaczn膮 i wynosi zaledwie kilka lub kilkana艣cie dni I tak: pod dniem 16 marca zapisan膮 jest 艣mier膰 Henryka Brodatego (616; zm. 19 marca), pod dniem 8 kwietnia 艣mier膰 Henryka II. Pobo偶nego (619; zm. 9 kwietnia); pod dniem 25 maja 艣miei’膰 W艂odzis艂awa Jagie艂艂y (625; zm. 31 maja); pod dniem 2 czerwca 艣mier膰 Przemy艣la I (626; zm. 4 czerwca); pod dniem 18 lipca 艣mier膰 Zygmunta Augusta (632; zm. 7 lipca). Co do kilku dat nie da si臋 stwierdzi膰, czy s膮 prawdziwe, b膮d藕 to dla tego, 偶e nekrolog nie okre艣la, o jakim ksi臋ciu jest mowa., b膮d藕 te偶 dla tego, 偶e inne 藕r贸d艂a nie podaj膮 dat, mog膮cych pos艂u偶y膰 do skontrolowania nekrologu. I tak pod dniem 7 stycznia i 2 sierpnia podane s膮 zapiski o 艣mierci ksi膮偶膮t Mieszk贸w (607, 634), niewiadomo jakich, kt贸re jednak, je艣li si臋 odnosz膮 do Mieszka Starego s膮 niew膮tpliwie b艂臋dne. Wreszcie znajdujemy tu ea艂y szereg zapisek niew膮tpliwie b艂臋dnych. Pod dniem 16 lutego zanotowan膮 jest 艣mier膰 Casimiri regis Poloniae (611), gdy niew膮tpliwie wiadomo, 偶e Kazimierz W. umar艂 5 listopada, a Kazimierz Jagiello艅czyk 7 czerwca; podobnie偶 pod dat膮 18 maja, z dodaniem r. 1492 艣mier膰 kr贸la Kazimierza (624), kt贸ry, jak wta艣nie wspomnieli艣my, zmar艂 7 czerwca; pod dniem 21 lutego zapisan膮 jest 艣mier膰 Perejas艂awy, 偶ony Ziemowita 1 mazowieckiego (612), kt贸ra najprawdopodobniej zmar艂a 12 kwietnia; pod dniem 19 maja 艣mier膰 Raciborza pomorskiego (624), kt贸ry wed艂ug wiarogodniejszych 藕r贸de艂 pruskich zmar艂 6 kwietnia oko艂o 1276 r.; pod dniem 25 maja 艣mier膰 Aleksandry, 偶ony Ziemowita IV mazowieckiego (625), kt贸ra zmar艂a 19 czerwca; pod dniem 25 czerwca 艣mier膰 W艂odzis艂awa Laskonogiego (629), kt贸ry zmar艂 3 listopada; pod dniem 6 sierpnia 艣mier膰 Konrada (635; najprawdopodobniej mazowieckiego, nie, jak przypuszcza K臋trzy艅ski, Konrada ole艣nickiego), kt贸ry zmar艂 31 sierpnia; pod dniem 12 sierpnia 艣mier膰 Henryka III g艂ogowskiego (636), kt贸ry zmar艂 9 grudnia. St膮d okazuje si臋. 偶e w grupie zapisek dawniejszych, kt贸re przesz艂y do Nekr. Lubi艅, w dzisiejszym jego kszta艂cie, znajduje si臋 ca艂y szereg ra偶膮cych b艂臋d贸w, a w 艣lad za tem trzeba przypu艣ci膰, albo 1) 偶e Krzywi艅ski.
1 Kieszkowski, uk艂adaj膮c swoje nekrologi, korzystali pr贸cz owej antiqua matricula pargamenea tak偶e z innych 藕r贸de艂 podejrzanej warto艣ci, i to ju偶 nawet co do fakt贸w z w. XIII i XIV; albo 2) 偶e sama owa justrq&a matricula nie by艂a tak staro偶ytnem i wia-rogodnem, z wsp贸艂czesnych zapisek powsta艂em 藕r贸d艂em, jak mniema K臋trzy艅ski, lecz mo偶e jak膮艣 kompilacy膮 z ko艅ca wiek贸w 艣rednich (kontynuowan膮 potem przez wiek XVI i XVII), opart膮 r贸wnie偶 przynajmniej w cz臋艣ci na 藕r贸d艂ach podejrzanych; niepodobna bowiem przypu艣ci膰, a偶eby nekrolog spisywany wsp贸艂cze艣nie z wypadkami, m贸g艂 pope艂ni膰 tyle omy艂ek. W ka偶dym razie wynika st膮d wniosek, 偶e nawet starsza cz臋艣膰 Nekr. Lubi艅., o ile si臋 da obecnie wydzieli膰, nie mo偶e uchodzi膰 za 藕r贸d艂o o niewzruszonej powadze i snadno podlega膰 mo偶e krytyce. 鈥 Jeszcze gorzej ma si臋 rzecz z drug膮 grup膮 zapisek, dodanych w r. 1659 przez Krzywi艅skiego. Pomijamy kilka, kt贸rych dla braku innych 藕r贸de艂 skontrolowa膰 nie mo偶na, jako to: trzy zapiski o Boles艂awie II mazowieckim pod dniem 10 lutego, 9 marca i 20 kwietnia (611, 615, 620, w zap. z 10 lutego nazwany nadto b艂臋dnie W艂odzis艂awem);. o Ziemowicie II maz. pod dn. 24 czerwca (629), o El偶biecie, 偶onie Mieszka Starego pod dniem 3 pa藕dziernika (642), o Wlodzis艂awie Odonicu pod d. 6 grudnia (649); a rozpatrzymy tylko te, kt贸rych wiarogodno艣膰 da si臋 oceni膰 przez por贸wnanie z innemi 藕r贸d艂ami. Niew膮tpliwie dat 艣mierci nie zawieraj膮 nast臋puj膮ce zapiski, daty t臋 by艂yby bowiem w takim razie zupe艂nie b艂臋dne: zap. pod dniem 12 stycznia o W艂odzis艂awie Laskonogim (607); zap. pod dn. 8 lutego o Przemy艣le I (610); zap. pod dn. 4 czerwca o Przemy艣le 11(627); zap. pod dn. 14 lipca o Boles艂awie kaliskim (631); zap. pod dn. 19 lipca o Kazimierzu Jagiello艅czyku (632); zap. pod dn. 8 wrze艣nia

.11. 11.
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL.
87
jeszcze w trzech pismach Szczygielskiego, Calendarium Benedictinum艂), Aquila Pol.-Bened.3) i Tinecia3), w tej ostatniej z dodatkiem, 偶e zaczerpni臋t膮 zosta艂a z Menologiutn Benedykty艅skiego wydanego przez Bucelina (roku 1655). Szczygielski czerpa艂 zatem swe wiadomo艣ci z pracy zagranicznego pisarza, i nie ma wobec tego podstawy do przypuszczenia4), jakoby si臋 opiera艂 na jakim艣 zaginionym starym nekrologu tynieckim. W D艂ugoszu5) znajduje si臋 tab sama data: 28 listopada. St膮d okazuje si臋. 偶e zapiska o 艣mierci Kazimierza z t膮藕 dat膮 istnia艂a ju偶 w wieku XV, i to prawdopodobnie w nekrologach benedykty艅skich, na kt贸rych opar艂 si臋 D艂ugosz, a p贸藕niej Bucelin. Dalej wstecz genezy tej zapiski 艣ledzi膰 nie mo偶na, brakuje bowiem po temu jakichkolwiek danych; tyle jednak pewna, 偶e nie jest to zapiska wsp贸艂czesna, zawiera ona bowiem wsz臋dzie wiadomo艣膰 o kluniackiem mnichowstwie Kazimierza, kt贸ra nie mog艂a powsta膰 wcze艣niej, jak oko艂o po艂owy XIII w. Zatem nawet data 28 listopada, cho膰 przez kilku autor贸w po艣wiadczona, nie mo偶e uchodzi膰 za pewn膮, i mo偶na j膮 tylko przyj膮膰 z wszelkiemi zastrze偶eniami, tern bardziej, 偶e nekrologi benedykty艅skie zawieraj膮 wiele ba艂amuctw w datach nekrologicznych (por. n. p. II. 14.). Wiadomo艣膰 Kocz. 艢krzys. now., zawarta w kod. X (i), jakoby Kazimierz umar艂 w niedziel臋 (die dominica), nie przyczynia si臋 w niczem do rozwik艂ania trudno艣ci, a owszem zwi臋ksza je tylko, zar贸wno bowiem dzie艅 24- pa藕dziernika jak i 28 listopada przypada艂y w r. 1058 na sobot臋.
Dobronega Marya.
Dwa 藕r贸d艂a z XII wieku, polskie i niemieckie, a za niemi inne p贸藕niejsze, stwierdzaj膮, 偶e 偶on膮 Kazimierza by艂a ksi臋偶niczka ruska. Gall7) podaje, i偶 Kazimierz poj膮艂 de Russia nobilem鈥 uxorem, a Ann. Saxos): duxit uxorem regis Ruscie filiam. Ani imienia tej 偶ony, ani jej pochodzenia obie kroniki nie okre艣laj膮. Latopisy ruskie nie daj膮 wprawdzie tak偶e wyja艣nienia, jak si臋 nazywa艂a (z wyj膮tkiem p贸藕nego Latop. Husty艅., o kt贸rym jeszcze ni偶ej), natomiast podaj膮, jakiem by艂o jej pochodzenie. M贸wi bowiem wyra藕nie Nestor9), a za nim kroniki p贸藕niejsze, jak Latop. Hipac.10), Latop. Sofij. Iu), Latop. Woskr.12), Latop. Patr.艂3) i Latop. Dani艂.14), 偶e 偶on膮 * I.
o W艂odzis艂awie Jagielle (639); zap. pod dn. 11 wrze艣nia o Kazimierzu Wielkim (640); zap, pod. dn. 6 pa藕dziernika o Boles艂awie Wstydliwym, nazwanym w dodatku ksi臋ciem wielkopolskim i g艂ogowskim (642); zap. pod. dn. 24 pa藕dziernika o Kazimierzu Odnowicielu (644); zap. pod dn. 26 pa藕dziernika o Odonie, synie Mieszka Starego (644); zap. pod dn. 5 listopada o Boles艂awie kaliskim (645); zap. pod dn. 11 listopada o Konradzie mazowieckim (646); zap. pod dn. 14 grudnia o W艂odzis艂awie Jagie艂艂臋 (650); zap. pod dn. 30 grudnia o Boles艂awie kaliskim (652). Nawet daty lat, do niekt贸rych zapisek przydane, s膮 niew膮tpliwie b艂臋dne, je偶eliby mia艂y oznacza膰 rok 艣mierci, n. p. r. 1217 dla Konrada mazowieckiego (646), albo rok 1300 dla Boles艂awa kaliskiego (652). Podobny b艂膮d w dacie roku da si臋 stwierdzi膰 tak偶e co do jednej zapiski, w kt贸rej daty dnia nie mo偶emy skontrolowa膰: rok 1278 nie jest rokiem 艣mierci Boles艂awa II mazowieckiego (620) O niekl贸rych ksi膮偶臋tach lub kr贸lach jest wzmianka pod dwiema lub wi臋cej datami, i tak: o Kazimierzu Odnowicielu pod dniem 24 pa藕dziernika i 28 listopada (644, 648). o Boles艂awie kaliskim pod dniem 14 lipca, 5 listopada i 30 grudnia (631, 645, 652), o Boles艂awie II mazowieckim pod dniem 10 lutego, 9 marca i 20 kwietnia (611, 615, 620), o W艂odzis艂awie Jagielle pod dniem 8 wrze艣nia i 14 grudnia (639, 650). Z tego ju偶 okazuje si臋 jasno, 偶e Krzywi艅ski, czyni膮c uzupe艂nienia, nie opiera艂 si臋 na 偶adnym rzeczywistym nekrologu, ani te偶 nawet rzeczywistych zapisek nekrologicznych nie mia艂 zamiaru tworzy膰. Poniewa偶 w niekt贸rych zapiskach obok nazwisk ksi膮偶膮t i kr贸l贸w powo艂uje tre艣膰 przywilej贸w, nadanych przez nich klasztorowi lubi艅skiemu lub je偶owskiemu, przeto mog艂aby si臋 nasun膮膰 my艣l, czy przypadkiem wci膮gni臋te przeze艅 do nekrologu daty nie odpowiadaj膮 datom odno艣nych przywilej贸w. Jednakowo偶 i to przypuszczenie zawodzi. I tak powo艂any przeze艅 w zapisie z 8 lutego przywilej Przemy艣la I (610) tudzie偶 w zapisce z 14 lipca przywilej Boles艂awa kaliskiego (631) s膮 oba bez daty dnia (Kod., dypl. Wielk. I. nr- 236, 420). Powo艂any w zapisce z 12 stycznia (607) przywilej W艂odzis艂awa Laskonogiego (falsyfikat) nosi dat臋 26 grudnia
(Kod. dypl. Wielk. I. nr. 119); powo艂any w zapiskach z 10 lutego i 20 kwietnia (611, 620) przywilej je偶owski nosi dat臋 4 maja
(Kod. dypl- Wielk. 1. nr. 477); powo艂any w zapisce z 4 czerwca przywilej Przemy艣la II (627) nosi dat臋 3 lutego (Kod. dypl. Wielk. II. nr. 744); powo艂any w zapisce z 5 listopada przywilej Boles艂awa kaliskiego (645) nosi dat臋 22 lutego (Kod dypl. Wielk.
I. nr. 368). Z tego si臋 okazuje, 偶e Krzywi艅ski rozmieszcza艂 swoje dodatki w nekrologu zupe艂nie dowolnie, nie zagl膮daj膮c do jakichkolwiek 藕r贸de艂, ani te偶 nie kieruj膮c si臋 jak膮kolwiek zasad膮. Co do dat dotycz膮cych niekt贸rych os贸b nieksi膮偶臋cego stanu, zwr贸ci艂 ju偶 na to uwag臋 K臋trzy艅ski (593). Zapiski jego s膮 zatem tylko dowolnie obranemi datami kommemoracyi, ale nie maj膮 偶adnej warto艣ci jako zapiski nekrologiczne, nawet tam, gdzie b艂臋dno艣膰 ich nie da si臋 wykaza膰 przez por贸wnanie z innemi 藕r贸d艂ami. Jedyny wyj膮tek, t. j. zapiska oparta na jakiem艣 wcze艣niejszem (cho膰, jak w tek艣cie oka偶emy, w膮tpliwem) 藕r贸dle, dotycz膮ca daty nekrologicznej Kazimierza Odnowiciela pod dniem 28 listopada (648) jest zupe艂nie odosobniony.
i) Krak贸w, u Szedla 1663, 246. 鈥 2) Str. 94. 鈥 3) Str. 17. 鈥 4) Jak mniema K臋trzy艅ski, Mon. Pol. V. 648
uw. b. 鈥 5) Hist. Pol. I. 314. 鈥 6) Mon. Pol. III. 65. 鈥 7) ibid. 1. 417. 鈥 8) Mon. Germ. SS. VI. 683. 鈥 禄) Mon. Pol.
I. 703. – 10) Str. 108. 鈥 U) Po艂n. Sobr. V. 138. 鈥 12) Ibid. VII. 331. 鈥 13) Ibid. IX. 82. 鈥 14) Str. 116.
88
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL (偶. DOBRONEGA).
II. 11-
Kazimierza by艂a siostra Jaros艂awa kijowskiego, a zatem c贸rka W艂odzimierza I. Najstarszy, niepodejrzanej war-to艣ci przekaz o imieniu jej zachowa艂 si臋 w zapisce nekrologicznej Rocz. kap. krak.1), kt贸ra j膮 nazywa Do-broneg膮. W Chro艅, princ. Pol.2) i Chro艅. Pol.3) imi臋 to brzmi Dobrogniewa, w Kron. w臋g.-pol.4) D膮br贸wka (Dambrowca). W podrobionem breve Benedykta IX 5), rzekomo w r. 1046 wydanem, 偶ona Kazimierza nazwana jest Mary膮. Tak samo nazywaj膮 j膮 p贸藕niejsze roczniki polskie: Rocz. Ma艂op. 6) i Ann. Sil. comp.7), to偶 Ge-neal. P艂oe.8). W innych 藕r贸d艂ach oba imiona s膮 po艂膮czone, jako s艂u偶膮ce na oznaczenie tej samej osoby;, i tak Vita min. S. Stan.9) i Vita mai. S. Stan.10), tudzie偶 Kron. Wielk.u) nazywaj膮 j膮: Dobronega alias (cognomine) Maria, Rocz. Skrzys. nowszy12), D艂ugosz13) i Latop. Husty艅.14): Dobrogniewa alias Maria, Rocz-Mazow.15): Dobrouca alias Maria. Z obu tych imion pierwsze, jako po艣wiadczone jednym z najstarszych rocznik贸w naszych, uwa偶a膰 nale偶y jako pewne, i to w formie, w jakiej tam偶e zosta艂o podane, Dobronega, nie-Dobrogniewa, jak maj膮 藕r贸d艂a p贸藕niejsze, za czem przemawia naprz贸d przekaz Rocz. kap. krak. i kilku powy偶ej wymienionych 藕r贸de艂 p贸藕niejszych, a nast臋pnie ta okoliczno艣膰, 偶e imi臋 Dobronega (nie Dobrogniewa) jeszcze w wieku XIII by艂o do艣膰 pospolitem w Polsce 16). Imi臋 Marya po艣wiadczone jest tylko w falsyfikacie dokumentu,, rzekomo z XI wieku pochodz膮cego, zreszt膮 za艣 znajduje si臋 w 藕r贸d艂ach stosunkowo p贸藕niejszych; mniemam jednak, 偶e nie ma powodu podejrzywa膰 go, gdy偶 autor podrobionego breve Benedykta IX by艂 widocznie dobrze poinformowany o imionach rodziny ksi膮偶臋cej, skoro zna艂 drugie imi臋 Kazimierza Odnowiciela: Karol. Wiadomo艣膰 D艂ugosza17), jakoby 偶ona Kazimierza nazywa艂a si臋 pocz膮tkowo Mary膮, a p贸藕niej dopiero przed 艣lubem ochrzczon膮 zosta艂a pod imieniem Dobrogniewy, jest oczywi艣cie prost膮 tylko jego kombinacy膮, i to, jak mu s艂usznie zarzucono 18), niefortunn膮, przyjmuj膮c bowiem nawet, 偶e nosi艂a dwa imiona, 艂acniej przypu艣ci膰, i偶 nazywa艂a si臋 pocz膮tkowo po s艂owia艅sku Dobroneg膮, a potem dopiero przybra艂a imi臋 Maryi.
Dwa imiona, pod kt贸remi Dobronega w 藕r贸d艂ach wyst臋puje, sta艂y si臋 powodem ba艂amutnej wiadomo艣ci, zawartej w Chro艅, princ. Pol.19). Podaje ona, 偶e wed艂ug niekt贸rych kronik Kazimierz mia艂 mie膰 za 偶on臋 Dobroneg臋 (Dobrogniew臋), a wed艂ug innych ksi臋偶niczk臋 rusk膮, i daje w ten spos贸b podstaw臋 do wniosku,, jakoby tu chodzi艂o o dwie osoby, gdy w rzeczywisto艣ci oba szczeg贸艂y odnosz膮 si臋 do tej samej osoby 20).
W Kron. Wielk.21) znajduje si臋 wiadomo艣膰 nast臋puj膮ca: (Kazimirus) duxit uxorem, filiam Romani prin-cipis Russie, filii Odonis, nomine Dobronegam alias dictam Maria. Stamt膮d zaczerpn膮艂 niemal dos艂ownie Rocz. 艢krzys. nowszy22) w kod. X wiadomo艣膰, 偶e Dobronega-Marya by艂a c贸rk膮 Romana. Sk膮d ten szczeg贸艂, dotycz膮cy pochodzenia Dobronegi, wzi膮艂 si臋 w Kron. Wielk., niepodobna dzi艣 doj艣膰 ani wyt艂omaczy膰, ale widocznie jest on b艂臋dny, i upada wobec wiarogodnego przekazu Nestora, kt贸ry j膮 mieni c贸rk膮 W艂odzimierza, a nie jakiego艣 Romana Odonica Bezpodstawnem tedy jest mniemanie 23), oparte na powy偶szym ust臋pie, jakoby Kazimierz mia艂 dwie 偶ony: pierwsz膮 Dobr贸wk臋 (Dobroneg臋), c贸rk臋 Romana, syna Bezpryma Boles艂aw o wica, rzekomego pana Rusi s艂owackiej, a drug膮 Mary膮, c贸rk臋 W艂odzimierza kijowskiego; jak bowiem okazano wy偶ej {II. 3a.)y ani Bezprym, syn Chrobrego, nie rz膮dzi艂 nigdy na S艂owaczy藕nie, ani te偶 nie mogli tam w czasach. Kazimierza rz膮dzi膰 jego potomkowie, a nadto sama Kron. Wielk. wyra藕nie stwierdza, 偶e Dobronega i Marya to jedna i ta sama osoba, i nie daje podstawy do rozr贸偶nienia, dwu osobnych 偶on Kazimierza24).
Wed艂ug Kron. o Piotrze W艂a艣cie25) mia艂 Kazimierz poj膮膰 za 偶on臋 c贸rk臋 cesarza Henryka II, w czem znowu jest b艂膮d, gdy偶 ani 藕r贸d艂om niemieckim nic nie wiadomo o takiej, c贸rce cesarskiej, ani te偶 polskim o takiem ma艂偶e艅stwie Kazimierza. Wed艂ug trafnego domys艂u Smolki26) wiadomo艣膰 ta opiera si臋 na b艂臋dnem zu偶ytkowaniu odno艣nego ust臋pu w Chro艅, princ. Pol.27), w kt贸rym czytamy: Kazimirus鈥 coronatus a Henrico imperatore pio cum matreque reversus, duxit uxorem Dobrognewam, z czego skutkiem niedopatrzenia po~ * Ili.
1) Mon. Pol. II. 796. 鈥 2) ibid. II. 445. 鈥 3) Ibid. III. 620. 鈥 4) Ibid. I. 511. 鈥 5) Ibid. I. 358. 鈥 6) [bid
Ili. 1M. 145. 鈥 7) ibid. III. 672. 鈥 8) Ibid. V. 992. 鈥 9) Ibid. IV. 272. 鈥 10) Ibid. IV. 382. 鈥 U) Ibid. II. 485. 鈥 12) Ibid. III. 65. 鈥 13) Hist. Pol. I. 283. 鈥 14) Poln. Sobr. II. 250. 267. 鈥 15) Mon. Pol. III. 203. 鈥 16) P0r. n. p. Lib. frat. Lubin. Mon. Pol. V. 579. 583. tudzie偶 Necr. S. Vine., ibid. V. 706. 鈥 17) Hist. Pol. I. 277. 鈥 18) Linniczenkor Wzaimn. otnosz. 49. Por. te偶 Semkowicz, Rozb. D艂ugosza 115. 鈥 19) Mon. Pol. III. 446. 447.鈥 20) Por. te偶 Linniczen-ko, Wzaimn. otnosz. 51. 62. 鈥 21) Mon. Pol. II. 485. 鈥 22) Ibid. III. 65. 鈥 23) Bielowskiego w Mon. Pol. I. 417 uw. lr Wagilewicza, Geneal. 38. 39 i 膯wikli艅skiego, Mon. Pol. III. 621 uw. a.鈥 24) p0r. te偶 Lewicki, Mieszko II. 190. 鈥 25) Mon. Pol. III. 764. 鈥 26) Trad, o Kazim. Mnichu 345. 鈥 27) Mon. Pol. III. 446.
It. 11.
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL (偶. DOBRONEGA).
89
wsta艂 w Kron. o Piotrze W艂a艣cie ust臋p: Kazimirus autem duxit filiam Henrici primi imperatoris in uxorem. Szczeg贸艂 zawarty w Kron. o Piotrze W艂a艣cie sta艂 si臋 zapewne podstawa wiadomo艣ci podanej w Zbier. skr贸膰.艂), jakoby 偶on膮 Kazimierza by艂a Niemka.
Kron. w臋g.-pol.2), m贸wi膮c o ucieczce ksi膮偶膮t w臋gierskich Lewenty, Beli i Piotra (raczej Andrzeja) do Polski, podaje zarazem szczeg贸艂, 偶e Dobronega (zwana tu D膮br贸wk膮) by艂a tych ksi膮偶膮t babk膮 (ad aviarn suam . .. Dambroucam). Ust臋p ten da艂 podstaw臋 do mniemania3), jakoby Dobronega by艂a c贸rk膮 Przemys艂awy, W艂odzimierza W. c贸rki, kt贸ra wysz艂a by艂a za Micha艂a, brata Gejzy I w臋gierskiego. Takie t艂omaczenie sprzeciwia si臋 wszystkiemu, co z wiarogodnych 藕r贸de艂 wiemy o pochodzeniu Dobronegi, a nadto utyka i w tern, 偶e przekazu Kron. w臋g.-pol. w niczem nie wyja艣nia, gdy偶 Dobronega jako c贸rka Micha艂a by艂aby w takim razie nie babk膮 ale ciotk膮 Andrzeja, Beli i Lewenty, gdy偶 ojcem ich by艂 Wasul, syn Micha艂a4). Kron. w臋g.-pol. jest zreszt膮 w ca艂ym odno艣nym ust臋pie (jak w wielu innych) tak ba艂amutn膮 i zawiera tyle nieprawdopodobie艅stw i b艂臋d贸w chronologicznych i genealogicznych, 偶e nie ma powodu liczy膰 si臋 z tym jej przekazem na seryo
Data urodzin Dobronegi nie jest znan膮 dok艂adnie. D艂ugosz5) podaje, 偶e by艂a c贸rk膮 W艂odzimierza z Anny Greczynki, wiadomo艣膰, kt贸ra za po艣rednictwem p贸藕niejszych kronik polskich (z XVI wieku) przedosta艂a si臋 tak偶e do Latop. Husty艅.6). Szczeg贸艂 ten nie jest wyra藕nie potwierdzony w jakiemkolwiek 藕r贸dle wcze艣niejszem, i polega niew膮tpliwie na prostej tylko kombinacyi D艂ugosza, ale kombinacya tym razem jest niezawodnie trafn膮. Anna by艂a ostatni膮 偶on膮 W艂odzimierza od r. 988鈥1011 7), zaczem przyj膮膰 nale偶y, 偶e Dobronega nie mog艂a si臋 urodzi膰 z 偶adnej z dawniejszych 偶on, po艣lubionych przed r. 988, w takim bowiem razie r贸偶nica wieku mi臋dzy ni膮 a Kazimierzem, urodzonym 1016, r. by艂aby zbyt ra偶膮c膮. Nawet jako c贸rka Anny by艂a ona w ka偶dym razie starsz膮 od Kazimierza, musia艂a si臋 bowiem urodzi膰 przed r. 1012.
0 艣lubie c贸rki W艂odzimierza z Kazimierzem m贸wi Nestor8), a za nim p贸藕niejsze latopisy ruskie, pod r. 1043 (6551). Jednak偶e ust臋p, w kt贸rym jest wzmianka o tym fakcie, nast臋puje bezpo艣rednio po opowiedzianych pod tym偶e samym rokiem szczeg贸艂ach o wyprawie ruskiej na Garogr贸d, kt贸ra zako艅czy艂a si臋 pokojem w trzy lata p贸藕niej (1046) zawartym. Poniewa偶 zaraz potem Nestor dodaje, i偶 禄w owym czasie* (w seze wremienia) ma艂偶e艅stwo przysz艂o do skutku, przeto nale偶a艂oby je odnie艣膰 do lat 1043 鈥10469). Og贸lnikowe okre艣lenie Nestora (w seze wremia) przyj膮艂 tylko Latop. Hipac.10), natomiast inne 藕r贸d艂a ruskie, a mia-

90
KAZIMIERZ I ODNOWICIEL (偶. DOBRONEGA); .N. N.
II. 11. 12.
w Ann. Saxo *)., kt贸ry pod r. 1039 m贸wi nie tylko o powrocie Kazimierza do Polski, ale zarazem o ma艂偶e艅stwie jego z ksi臋偶niczk膮 rusk膮. Ma艂偶e艅stwo to przysz艂o tedy do skutku zaraz w pierwszej chwili po usadowieniu si臋 Kazimierza w Polsce; by艂o ono dobrze obmy艣lanym aktem politycznym ze strony m艂odego ksi臋cia, kt贸ry dla podo艂ania trudno艣ciom, w jakich si臋 znalaz艂, szuka艂 natychmiast oparcia w zwi膮zku rodzinnym z Rurykowicami. Bez warto艣ci s膮 daty 艣lubu: 1031 r. w Ann. Sil. comp. 2)’i w Rod. ksi膮偶. poi.3) i 1041 r. u D艂ugosza 4), kt贸r膮 to dat臋 m贸g艂 sobie D艂ugosz wykombinowa膰 st膮d, i偶 pod tym偶e rokiem znalaz艂 u Nestora pierwszy 艣lad pomocy udzielonej Kazimierzowi przez Jaros艂awa. Ten偶e sam rok 1041 podaje jako dat臋 艣lubu tak偶e Latop. Dani艂.5); gdy jednakowo偶 ust臋p odno艣ny jest dos艂ownie zgodny z wiadomo艣ciami innych latopis贸w ruskich, podaj膮cych fakt ten pod r. 1043, przeto widoczna, 偶e przekaz ten opar艂 si臋 na nich bezpo艣rednio, przyczem zasz艂a omy艂ka chronologiczna 1041 zamiast 1043.
Dat臋 艣mierci Dobronegi podaje Rocz. kap. krak.6) pod r. 1087: Dobronega uxor Kazimiri obiit. Stamt膮d przej膮艂 t臋 dat臋 D艂ugosz do swojej historyi7).

  1. N. N.
    W Kronice Kezy8), jak niemniej w p贸藕niejszych kronikach w臋gierskich, a to w Chro艅. piet. Vind.9) Chro艅. Dubnic.10), u Thurocza n) i inn. znajduje si臋 wiadomo艣膰, i偶 Mieszko II wyda艂 c贸rk臋 swoje za ks. Bel臋 w臋gierskiego, kt贸ry uciek艂szy z ojczyzny wraz z dwoma bra膰mi, Andrzejem i Lewent膮, przed gro偶膮cem mu niebezpiecze艅stwem, szuka艂 schronienia naprz贸d w Czechach, a nast臋pnie w Polsce, i tutaj wy艣wiadczywszy Mieszkowi wa偶n膮 us艂ug臋 (w czasie wyprawy pomorskiej zabi艂 w pojedynku ks. pomorskiego), otrzyma艂 w nagrod臋 r臋k臋 jego c贸rki. W 藕r贸d艂ach polskich 偶adnej o tym fakcie nie ma wzmianki; dopiero D艂ugosz 12) opowiada o nim obszernie, oparty oczywi艣cie na kronikach w臋gierskich. Mimo to uwa偶a膰 nale偶y przekaz
    0 ma艂偶e艅stwie Beli z Piast贸wn膮 jako wiarogodnie po艣wiadczony; popiera go fakt, ze Bela po powrocie do W臋gier, jak niemniej jego synowie w ka偶dem gro偶膮cem niebezpiecze艅stwie szukali schronienia w Polsce
    1 stamt膮d wielokrotnie (od Boles艂awa Szczodrego) otrzymywali pomoc 13), co w ka偶dym razie 艣wiadczy o istnieniu 艣cis艂ego w臋z艂a mi臋dzy Bel膮 a rodem Piast贸w; jak nie mniej i ta okoliczno艣膰, 偶e z trzech syn贸w Beli jeden nosi imi臋 s艂owia艅skie W艂odzis艂awa, a drugi imi臋 Lamberta, u偶ywane kilkakrotnie poprzednio w rodzie Piast贸w; a tak偶e przybrane przez samego Bel臋 drugie imi臋 Wojciech 艣wiadczy o wp艂ywie polskim. Kwesty膮, czy 偶ona Beli by艂a w istocie c贸rk膮 Mieszka II rozpatrzymy jeszcze poni偶ej; na razie zaznaczamy tylko, 偶e imi臋 jej jest nieznane; imi臋 Ryksy, kt贸re jej nadaje Schier u), nie ma jakiejkolwiek podstawy w 藕r贸d艂ach 艣redniowiecznych, jest zatem prost膮 tylko kombinacy膮, wysnut膮 z imienia jej matki; podobnym wymys艂em jest tak偶e podanie Hubnera15), jakoby si臋 nazywa艂a Swenten膮; nast膮pi艂o tu zapewne pomi臋szanie niniejszej Piast贸wny z c贸rk膮 Kazimierza Odnowiciela, Swataw膮 (艢wi臋tos艂awa), 偶on膮 Wratys艂awa II czeskiego (II. 16.).
    Daty za艣lubin jej z Bel膮 nie znamy dok艂adnie. Przyjmowana przez historyk贸w w臋gierskich data 1033 r. 艂6) jest, jak si臋 oka偶e poni偶ej, nieuzasadnion膮. Jako pewnik przyj膮膰 nale偶y, zgodnie zreszt膮 z przyto-czonemi na wst臋pie 艣redniowiecznemi kronikami w臋gierskiemi, 偶e ma艂偶e艅stwo to przysz艂o do skutku w czasie, kiedy Bela przebywa艂 na wygnaniu w Polsce. Jednakowo偶 i data tego pobytu nie jest dok艂adnie znan膮. Wed艂ug Kron. w臋g.-pol.17) Bela wraz z bra膰mi schroni艂 si臋 do Polski w czasie, kiedy syn Dobronegi Boles艂aw (Szczodry) liczy艂 lat 18, przebywa艂 w Polsce przez lat 16, poc藕em wr贸ci艂 do W臋gier. Poniewa偶 Boles艂aw urodzi艂 si臋 r. 1039 (II. 14.), przeto ucieczka Beli do Polski musia艂aby by艂a nast膮pi膰 r. 1057, a powr贸t do W臋gier 1073 r., co wszystko jest nieprawdziwem, gdy偶 Bela powr贸ci艂 z wygnania ju偶 r. 1048, a umar艂 r. 106318). Chronologia Kron. w臋g.-pol. jest tedy zgo艂a nieprzydatn膮 i polega na oczywistym b艂臋dzie, kt贸remu podobnych 1
    1) Mon. Germ. SS. VI. 683. 鈥 2) Mon. Pol. III. 672. 鈥 3) ibid. III. 281. 鈥 4) Hist. Pol. I. 277. 鈥斺 5) str. 116. 鈥
    3) Mon. Pol. II. 796. 鈥 -) Hist. Pol. I. 393. 鈥 8) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 82. 鈥 9) Ibid. II. 152. 鈥
    10) Ibid. III. 58. 鈥 U) Schwandtner, Script, rer. Hung. I. 104. 鈥 12) Hist. Pol. I. 238. 239. 鈥 13) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 160. 164. 167; Roepell, Gesch. Pol. 189. 191. 鈥 14) Reginae Hung. 64. 鈥 15) Geneal. Tabeli. I. nr. 94. 108. 鈥
    16) Katona, Hist. crit. I. 410 i n. 鈥 17) Mon. Pol. I. 511. 鈥 18) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 156. 163.
    mo偶na w tem 藕r贸dle zna.le艣膰 jeszcze wiele. Jako w艂a艣ciwe granice czasu, w ci膮gu kt贸rego ma艂偶e艅stwo mog艂o by膰 zawarte, przyj膮膰 tedy nale偶y z jednej strony rok 1031, t. j. chwil臋, w kt贸rej po 艣mierci Emeryka, jedynego syna Stefana Wielkiego, Bela wraz z bra膰mi, maj膮cymi najbli偶sze prawo do nast臋pstwa, ucieka膰 musieli z kraju przed machinacyami Gizeli, 偶ony Stefana, z drugiej za艣 strony rok 1048, w kt贸rym Bela, wezwany przez panuj膮cego pod贸wczas w W臋grzech brata Andrzeja, powr贸ci艂 do ojczyzny1). Chodzi obecnie o to, czy w granicach czasu 1031 鈥1048 r. nie da si臋 wynale藕膰 jaka艣 data 艣ci艣lejsza. Wiadomo艣膰 podana przez przytoczone kroniki, 偶e Bela schroni艂 si臋 naprz贸d do Czech, a potem dopiero do Polski, niczego nie wyja艣nia, nie wiadomo bowiem, jak d艂ugo przebywa艂 w Czechach; natomiast inny szczeg贸艂 tam偶e zawarty, 偶e wyprawa na Pomorze, pojedynek z ksi臋ciem pomorskim i uzyskanie r臋ki ksi臋偶niczki polskiej nast膮pi艂y za 偶ycia Mieszkali, pozwala艂by dat臋 艣lubu zamkn膮膰 w granicach czasu 1031鈥1034 r. Wszelako wniosek taki napotyka na powa偶ne trudno艣ci. Niepodobna bowiem przypu艣ci膰, i偶by Mieszko, wygnany w r. 1031 z Polski przez Bezpry-ma, wracaj膮cy w roku nast臋pnym do kraju, upokorzony wobec cesarza, ograniczony na razie do pewnej tylko cz臋艣ci pa艅stwa i zmuszony pracowa膰 nad ponownem zjednoczeniem wydzielonych innym ksi膮偶臋tom dzia艂贸w, z艂amany wreszcie przeciwno艣ciami, jakie go pod koniec 偶ycia spotka艂y, znalaz艂 mo偶no艣膰 w ostatnich czasach swych rz膮d贸w podj臋cia wyprawy przeciw Pomorzanom i to z pomy艣lnym wynikiem dla or臋偶a polskiego. O tem by艂aby si臋 zapewne przechowa艂a jaka艣 wzmianka w 藕r贸d艂ach, ale wzmianki takiej nigdzie nie znajdujemy. Gall, kt贸ry stosunek Polski do Pomorza bardzo dok艂adnie 艣ledzi, nic nie wspomina o wyprawie Mieszka na Pomorze; natomiast podaje2), 偶e w艣r贸d zamieszek, jakie po jego 艣mierci nast膮pi艂y, Pomorze odpad艂o od Polski i 偶e dopiero Kazimierz Odnowiciel Polsk臋 禄zaj臋t膮 przez Pomorzan (i Czech贸w) odzyska艂*. Tak wi臋c konflikt polsko-pomorski odnie艣膰 raczej nale偶y do czas贸w po 艣mierci Mieszka, a ma艂偶e艅stwo Beli do czas贸w Kazimierza Odnowiciela, wdedy bowiem dopiero Polska odnios艂a nad Pomorzem zwyci臋stwo, o kt贸rem wzmiankuj膮 kroniki w臋gierskie3). Gdy za艣 Kazimierz wr贸ci艂 do Polski conajrychlej pod koniec r. 1038 (II. .11.), przeto najwcze艣niejsz膮 dat膮 ma艂偶e艅stwa Beli mo偶e by膰 rok 1039. Dat臋 ko艅cow膮, jak mniemam, nale偶y r贸wnie偶 przesun膮膰 na kilka lat wstecz przed powrotem Beli do W臋gier, t. j. przed r. 1048. Naprz贸d bowiem konflikt polsko-pomorski zako艅czony zosta艂 ju偶 r. 1046, kiedy obaj ksi膮偶臋ta, polski i pomorski, Kazimierz i Ziemomys艂, stan臋li przed cesarzem i tam偶e sp贸r sw贸j umorzyli1). Wed艂ug kronik w臋gierskich, jako to Chro艅. piet. Vind.B), Chro艅. Dubn.6), Chro艅. Monac.7), Geneal. reg. Hung. cod. Corn.8) i cod. Told, i Knaus.9), Bela zrodzi艂 w Polsce dwu syn贸w, Gejz臋 i W艂odzis艂awa, a dopiero trzeci Lambert i kilka c贸rek urodzi艂o si臋 w W臋grzech, po powrocie. Je艣li zwa偶ymy, 偶e ju偶 w r. 1057 Bela wraz z synami Gejz膮 i W艂odzis艂awem zrzekaj膮 si臋 praw nast臋pstwa w W臋grzech na rzecz Salomona, syna Andrzeja 110), 偶e zatem wtedy obaj jego synowie byli doro艣li, przeto przyjmuj膮c dla m艂odszego wiek najmniej lat 14, a dla starszego najmniej lat 15, otrzymamy jako najp贸藕niejsz膮 mo偶liw膮 dat臋 ma艂偶e艅stwa Beli rok 1042. Data 艣lubu przypada zatem na lata 1039鈥1042.
    Sprawdziwszy w ten spos贸b dat臋 艣lubu, mo偶emy z kolei rozwi膮za膰 dalsze pytanie, czy kroniki w臋gierskie, odnosz膮c b艂臋dnie 艣lub ten do czas贸w Mieszka II, pope艂ni艂y zarazem b艂膮d, nazywaj膮c 偶on臋 Beli c贸rk膮 tego偶 Mieszka? Mniemam, 偶e pod tym wzgl臋dem nie ma powodu podawa膰 w w膮tpliwo艣膰 wiarogodno艣ci ich przekazu, albowiem w latach 1039鈥1042 ani Kazimierz Odnowiciel nie m贸g艂 mie膰 c贸rki doros艂ej, ani te偶, gdyby艣my przypu艣cili, 偶e brat jego starszy Boles艂aw (II. 10.) by艂 偶onaty, nie mog艂a pozosta膰 po nim c贸rka zdolna do zawarcia w tym czasie zwi膮zk贸w ma艂偶e艅skich. Ow膮 ksi臋偶niczk膮 polsk膮, kt贸ra wysz艂a za Bel臋, mog艂a by膰 zatem tylko c贸rka Mieszka II, chyba, i藕by艣my przypu艣cili jeszcze inn膮 mo偶liwo艣膰, 偶e by艂a to jaka艣 c贸rka Boles艂awa Chrobrego z jego ostatniego ma艂偶e艅stwa (urodzona zatem po r. 1018), na co jednak w 藕r贸d艂ach nie ma najmniejszej wskaz贸wki. Najsnadniej tedy p贸j艣膰 pod tym wzgl臋dem za wyra藕nym przekazem kronik w臋gierskich. Myl膮 si臋 jednakowo偶 rzeczone kroniki, podaj膮c w dalszym ci膮gu1 11), jakoby Boles艂aw Szczodry by艂 te艣ciem (socer) Beli; by艂 on tylko brata艅cem jego 偶ony, chyba, i偶by艣my przyj臋li, 偶e pierwsza 偶ona Beli,

i 鈥
1 L-鈥-1
1) Fessler-Klein, Gesch. Ung. 1.121.146. 鈥 2) Mon. Pol. I. 416. 鈥 3) Do tego czasu odnosi te偶 rzeczony fakt Lewicki, Mieszko II. 181 uw. 2; jednak偶e zapatrywania swego bli偶ej nie uzasadnia. 鈥 4) Ann. Altah., Mon. Germ. SS. XX. 802. 鈥
5) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 159. 鈥 6) Ibid. III. 66. 鈥 7) ibid. III. 231. 鈥 8) Ibid. IV. 92. 鈥 9) Ibid, IV. 102. 鈥 10) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 159. 鈥 l艂) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 165. III. 69. 233.
鈥 鈻 鈥 鈻 鈥 . 鈻 鈻 .
id
111; |
t 鈥 鈥!
I 鈥欼f!鈥
Wi鈥 鈥歩! I;
I !鈥 M
c贸rka Mieszka II, zmar艂a wcze艣niej i Bela p贸藕niej o偶eni艂 si臋 z jak膮艣 c贸rk膮 Boles艂awa, na co jednakowo偶 niema poparcia w 藕r贸d艂ach, a nadto sprzeciwia si臋 stanowczo temu przypuszczeniu okoliczno艣膰, 偶e Boles艂aw Szczodry nie m贸g艂 mie膰 c贸rki, kt贸raby mog艂a wyj艣膰 za Bel臋, zmar艂ego ju偶 r. 1063. Wyra偶enie socer jest tu zatem tylko niedok艂adno艣ci膮 i oznacza, 偶e Boles艂aw przez ma艂偶e艅stwo swej ciotki z Bel膮 by艂 tego偶 Beli powinowatym.
O dacie 艣mierci c贸rki Mieszka nie mamy 偶adnej pewnej wiadomo艣ci. Niekt贸re 藕r贸d艂a w臋gierskie jako to: Chro艅. piet. Yind.艁) i Chro艅. Dubn.2) podaj膮, 偶e Bela pr贸cz ksi臋偶niczki polskiej mia艂 jeszcze drug膮 偶on臋, hiszpank臋 Ma艂gorzat臋, sk膮d wynika艂oby, 偶e pierwsza jego 偶ona zmar艂a przed nim, a wi臋c przed r. 1063. Wszelako, jak wykaza艂a krytyka naukowa3), podanie to polega na pomieszaniu Beli I z Bel膮 III, kt贸ry mia艂 za 偶on臋 Ma艂gorzat臋, c贸rk臋 Ludwika VII francuskiego. R贸wnie偶 podanie m臋tnej Kron. w臋g.-pol.4), jakoby Bela wzi膮艂 偶on臋 de Romano imperio nie znajduje nigdzie potwierdzenia. Zaczem niewiadom膮 jest rzecz膮, czy 偶ona Beli I zmar艂a przed nim, czy te偶 go prze偶y艂a; w ka偶dym razie 偶y艂a jeszcze po r. 1048, wed艂ug przytoczonych bowiem poprzednio 藕r贸de艂, wr贸ciwszy z nim do W臋gier, urodzi艂a mu jeszcze kilkoro dzieci, a mianowicie Lamberta i cztery c贸rki5). Skutkiem czego nale偶y dat臋 jej 艣mierci po艂o偶y膰 na czas po 1052 roku.
i. i
y:|; jy; 鈥歩,
Bela I. Wojciech.
Syn Wasula6), wnuka Gejzy I, panowa艂 w W臋grzech od r. 1061, zmar艂 r. 1063′ Wojciech (.Adalbertus) po艣wiadczone w dokumencie z r. 1057 8).
Drugie jego imi臋

  1. N. N.
    Kroniki ruskie: Latop. Sofij. I9), Latop. Woskr.10), Latop. Patr.u) i Latop. Dani艂.12) podaj膮, i偶 Kazimierz Odnowiciel wyda艂 siostr臋 swoj膮 za Izas艂awa, syna Jaros艂awa, ksi臋cia kijowskiego; w 呕yw. Moj偶. W臋grz.13) jest r贸wnie偶 wzmianka, i偶 偶ona Izas艂awa by艂a Laszk膮. Jakkolwiek Nestor nic o tym zwi膮zku nie wspomina, to jednakowo偶 przekaz przytoczonych kronik mo偶na uwa偶a膰 za wiarogodny, za czem przemawia okoliczno艣膰 podana przez samego Nestora14), 偶e p贸藕niej Izas艂aw, wyp臋dzony z Kijowa, szuka艂 dwukrotnie wraz z 偶on膮 schronienia i pomocy w Polsce, a tak偶e wyra偶enie Galla15), i偶 Boles艂aw Szczodry, zdobywszy (r. 1069) Kij贸w, osadzi艂 tam偶e qnendam sui generis Ruthenum (Izas艂awa). Wiadomo艣膰 zawarta w Pateryku, z kt贸rego korzysta艂 Karamzin16), jakoby 偶on膮 Izas艂awa by艂a c贸rka Boles艂awa Chrobrego, jest zupe艂nie odosobnion膮, i nie zas艂uguje na wiar臋 wobec odmiennego przekazu przytoczonych poprzednio 藕r贸de艂17). Jak si臋 偶ona Izas艂awa nazywa艂a, nie podaje 偶adna kronika; twierdzenie18), jakoby na imi臋 by艂o jej Ryksa, polega na oczywistem nieporozumieniu , albowiem przytoczone na to dowody odnosz膮 si臋 nie do 偶ony Izas艂awa, lecz do 偶ony Beli I w臋gierskiego, a i te, jak okazali艣my poprzednio {II. 12.), s膮 zgo艂a niewystarczaj膮ce.
    Jako dat臋 za艣lubin podaj膮 wszystkie wymienione latopisy ruskie rok 1043 (6551), przytaczaj膮c fakt ten 艂膮cznie z wiadomo艣ci膮 o po艣lubieniu Dobronegi przez Kazimierza Odnowiciela; tylko Latop. Dani艂. wspomina o 艣lubie pod rokiem 1041 (6549), znowu 艂膮cznie z wiadomo艣ci膮 o ma艂偶e艅stwie Kazimierza; gdy jednak, jak wykazali艣my poprzednio {II. 11.), wiadomo艣膰 jej polega dos艂ownie na owych latopisach ruskich, przeto mo偶na dat臋 1041 r. uwa偶a膰 za prosty tylko b艂膮d cyfrowy (omy艂ka o dwa lata). Wa偶niejszem jest pytanie, czy ze wzgl臋du na 艂膮czny przekaz o obu ma艂偶e艅stwach nie nale偶a艂oby daty obu 艣lub贸w uwa偶a膰 za
    1) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 131. 鈥 2) Ibid. III. 35. 鈥 3) Katona, Hist, crit. II. 199 in. 鈥 4) Mon. Pol. I. 513. 鈥 5) Katona, Hist. crit. II. 201. 鈥 6) Nie W艂odzis艂awa 艁ysego, jak zwykle przyjmuj膮 historycy w臋gierscy, por. Meyndt, Beitrage zur Gesch. d. altesten Beziehungen zw. Deutschland u. Ungarn 7. 鈥 7) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 161. 鈥 8) Fej艣r, Cod. dipl. Hung. I. 394. 鈥 9) p0In. Sobr. V. 138. 鈥 10) Ibid. VII. 331. 鈥 11) Ibid. IX. 83. 鈥 12) Str. 116. 鈥 13) Mon. Pol. IV. 816. 鈥 14) Ibid. I. 720. 731. 鈥 15) Ibid. I. 419. 鈥 16) Hist. pa艅. ros. II. przyp. 46. 鈥 17) Por. Lin-niczenko, Wzaimn. otnosz. 52. 鈥 18) Bielowskiego, Odpowied藕 na list otwarty Helcia, Bibl. Ossol. pocz. nowy VII. 319 uw. 1 tudzie偶 Mon. Pol. I. 861; tak偶e Wagilewie偶a, Geneal. 30. II. 13. 13 a. 14.
    N. N. (m. IZAS艁AW); SYMBULLA; BOLES艁AW II SZCZODRY.
    r贸wnoczesn膮, a poniewa偶 okaza艂o si臋, 偶e 艣lub Kazimierza z Dobroneg膮 m贸g艂 si臋 odby膰 tylko z ko艅cem r. 1038 lub w samych pocz膮tkach r. 1039 (II. 11.), przyj膮膰 tak偶e, 偶e ma艂偶e艅stwo Izas艂awa przysz艂o do skutku w tym偶e czasie. Mniemam jednak, 偶e data taka nie by艂aby usprawiedliwion膮, ze wzgl臋du na bardzo wczesny wiek Izas艂awa, urodzonego r. 1025. Wi臋cej prawdopodobie艅stwa ma tedy za sob膮 data 1043 r., wszelako i jej nie mo偶na uwa偶a膰 za ca艂kiem pewn膮, widocznie bowiem wiadomo艣膰 o ma艂偶e艅stwie Izas艂awa z Piast贸wn膮 zosta艂a przez p贸藕niejszych kronikarzy ruskich przydan膮 do wiadomo艣ci o ma艂偶e艅stwie Kazimierza z Dobroneg膮, kt贸r膮 znale藕li pod r. 1043 gotow膮 u Nestora1). W ka偶dym jednak razie ma艂偶e艅stwo Izas艂awa musia艂o by膰 zawartem przed r. 1050, w tym bowiem roku urodzi艂 mu si臋 ju偶 syn 艢wi臋tope艂k2).
    Latop. Hipac.3) zawiera pod dniem 4 stycznia 1107 (6615) r. wiadomo艣膰 o 艣mierci matki tego偶 艢wi臋tope艂ka, nie nazywaj膮c jej po imieniu, ani nie podaj膮c jej pochodzenia. Poniewa偶 偶adna kronika nie nadmienia, i偶by Izas艂aw pr贸cz c贸rki Mieszka II mia艂 inn膮 偶on臋, poniewa偶 偶ona jego, 偶yj膮ca w r. 1073, by艂a widocznie Polk膮, skoro z ni膮 razem wygnany z Kijowa schroni艂 si臋 do Polski4), a 艢wi臋tope艂k urodzi艂 si臋 jeszcze r. 1050, przeto widoczna, 偶e owa zapiska o zgonie matki 艢wi臋tope艂ka nie mo偶e si臋 odnosi膰 do kogo innego, jak tylko do po艣lubionej przez Izas艂awa c贸rki Mieszka II. Co do daty samej nadmieniam jeszcze, 偶e gdy kronikarze ruscy rozpoczynaj膮 rok zazwyczaj od 1 marca5), przeto podan膮 powy偶ej dat臋 rozwi膮za膰 nale偶y wed艂ug naszego sposobu liczenia na dzie艅 4 stycznia 1108 r.
    Izas艂aw.
    Syn Jaros艂awa, W. ks. kijowskiego, p贸藕niej sam W. ksi膮偶臋 kijowski, ur. 1025, zmar艂 3 pa藕dziernika 1078 r.6).
    13a. [Sy mbulla].
    Tego imienia c贸rk臋 Mieszka II wymienia Hubner7) jako 偶on臋 Godeskalka, ks. obotryckiego. W 藕r贸d艂ach nie ma jakiegokolwiek poparcia ani na to, i偶by Mieszko II mia艂 c贸rk臋 Symbull臋, ani na to, i偶by c贸rk臋 t臋 po艣lubi艂 Godeskalk8).
  2. Boles艂aw II Szczodry, 艢mia艂y.
    U Galla9) i w wielu 藕r贸d艂ach p贸藕niejszych wymieniony jako syn Kazimierza z jego 偶ony Rusinki, i to jako syn pierworodny (jprimogenihis); jako偶 w istocie zar贸wno Gall, jako te偶 i inne roczniki i kroniki, wyliczaj膮c dzieci Kazimierza, k艂ad膮 Boles艂awa zawsze na czele. Jeden tylko Ann. Saxo10) podaje dwu pierwszych syn贸w Kazimierza w nast臋puj膮cym porz膮dku: Vladislaus et Boleslaus, co je偶eli ma oznacza膰 porz膮dek ich nast臋pstwa, polega na niew膮tpliwym b艂臋dzie.
    W najstarszych rocznikach polskich, jako to w Rocz. 艢krzys.u) i Rocz. kap. krak.12) Boles艂aw pr贸cz porz膮dkowej cyfry II (secundus) nie nosi jeszcze 偶adnego przydomku. Najdawniejszym jego przydomkiem jest: Szczodry (Largus), pod kt贸rym wymienia go wielokrotnie Gall13), a i Kad艂ubeku) nie zna przydomku innego. Dopiero w Kron. Wielk.15) wyst臋puje pod kilku przydomkami, jak Efferus (艢mia艂y) Largus seu Bellicosus; kronika ta u偶ywa jednak g艂贸wnie16) przydomku Efferus. Inne 藕r贸d艂a przytaczaj膮 go b膮d藕 to pod jednym tylko przydomkiem, b膮d藕 te偶 艂膮cz膮 je razem, jak n. p. Pocz. kr贸l. poi.17), gdzie jest nazwany: Largus, Audax et Bellicosus, Efferus.
    1) Mon. Pol. I. 703. 鈥 2) Linniczenko, Wzairnn. otnosz. 53. 鈥 3) Str. 187. 鈥 4) Mon. Pol. I. 731. 鈥
    5) Chmiel, Przyczynki do chronologii Nestora, Pam. S艂uch. Uniw. Jag. 334 in.; Grotefend, Handb. d. hist. Chro艅. 29. 鈥
    6) Nestor, Mon. Pol. I. 697. 750. 鈥 7) Geneal. Tab. I. nr. 94. 鈥 8) Por. te偶 Wagilewicz, Geneal. 30. 鈥 9) Mon. Pol.
    I. 419. 鈥 10) Mon. Germ. SS. VI. 683. 鈥 U) Mon. Pol. II. 773. 鈥 12) Ibid. II. 795. 796. 鈥 13) Ibid. I. 419 i n. 鈥
    14) Ibid. II. 289. 鈥 15) ibid. II. 485. 鈥 16) Ibid. II. 486. 鈥 I7) Ibid. III. 293.
    94
    BOLES艁AW II SZCZODRY.
    II. 14..
    Najwcze艣niejsz膮 wyra藕n膮 dat臋 urodzin Boles艂awa poda艂 dopiero D艂ugosz鈥) pod r. 1042, nie ma ona jednak poparcia w 偶adnem 藕r贸dle i jest widoczn膮 kombinacy膮, wysnut膮 st膮d, i偶 pod r. 1041 po艂o偶y艂 powr贸t Kazimierza Odnowiciela do Polski i ma艂偶e艅stwo jego z Dobroneg膮2). S膮 jednak偶e pewne wskaz贸wki, kt贸re, jak mniemam, pozwalaj膮 ustali膰 dat臋 urodzin, odmienn膮 od D艂ugoszowej. Pod r. 1039 zapisuje Rocz. Ma艂op.3) nast臋puj膮cy fakt: Mortuo rege Boleslao aliisque fratribus, Wladislaus dux solus regnavit鈥 Ta sama zapiska w tem samem dos艂ownem brzmieniu znajduje si臋 w Rocz. Tras.+) i Rocz. Krak.5), tylko pod r. 1038. Do wszystkich za艣 owych trzech rocznik贸w przedosta艂a si臋 ona z Galla6), kt贸ry w dos艂ownie zgodnym ust臋pie m贸wi o zmianie rz膮d贸w w Polsce po 艣mierci Boles艂awa Szczodrego, nie podaj膮c oczywi艣cie daty rocznej. Jako wyci膮g z kroniki nie ma tedy zapiska owa w rzeczonych rocznikach znaczenia -wiadomo艣ci oryginalnej, natomiast pozostaje do wyt艂omaczenia fakt, dlaczego j膮 umieszczono pod r. 1039 wzgl. 1038. 呕e data 艣mierci Boles艂awa, pod tym rokiem podana, jest zgo艂a niemo偶liw膮, wywodzi膰 nie potrzeba, mo偶na jednak przypu艣ci膰, 偶e owe roczniki znalaz艂y w jakim艣 wcze艣niejszym roczniku pod r. 1039 lub 1038 wzmiank臋 o jakiem艣 zdarzeniu z 偶ycia Boles艂awa, kt贸ra nie mog艂a si臋 odnosi膰 do czegokolwiek innego, jak tylko do jego urodzin, a kt贸r膮 przez omy艂k臋 wyt艂omaczy艂y jako dat臋 jego 艣mierci. Wszystkie te roczniki, jak wspomnieli艣my przy innej sposobno艣ci (II. 11.), zostaj膮 do siebie w stosunku 艣cis艂ego powinowactwa, zaczem zapisk臋 ow膮 odnie艣膰 nale偶y do jednego tylko wsp贸lnego 藕r贸d艂a. St膮d nasuwa si臋 dalsze pytanie: czy owa data nie da si臋 stwierdzi膰 innem, niezale偶nem od poprzednich 藕r贸d艂em? Stwierdzenie takie znajdujemy w Rocz. Krasi艅.7), gdzie pod rokiem 1039 czytamy zapisk臋: Boleslaus primogenitus Kazimiri, ) Ibid. I. 425. 鈥 7) Ibid. III. 130. 鈥 8) Ibid. I. 419. 鈥 9) Bielo wski w Mon. Pol. III. 130 uw. 8 przyjmuje. niew膮tpliwie b艂臋dnie, stosunek odwrotny, t. j.. 偶e podana w Rocz. Krasi艅. zapiska jest pierwotn膮 i 偶e na niej polega ust臋p w Kronice Galla. 鈥 10) Kilka innych zapisek Rocz. Kras., kt贸re Bielowski wykazuje jako wsp贸lne z Rocz. Traski (zap. pod r. 969. 1013, 1023, 1032. 1046) nie mo偶na uwa偶a膰 za dow贸d zale偶no艣ci pierwszego od drugiego, wszystkie bowiem dotycz膮 dat z 偶ycia biskup贸w krakowskicii i zaczerpni臋te zosta艂y prawdopodobnie z Katal. II. bisk. krak. (Mon. Pol. III. 328), z kt贸rego korzysta艂 tak偶e i Rocz. Traski, wszelako nie tak dok艂adnie jak Rocz. Krasi艅.. kt贸ry n. p. zgodnie z Katal. II. podaje ordynacy膮 Prochora pod. r. 969, gdy przeciwnie w Rocz. Traski ordynacya nosi dat臋 970. Zale偶no艣膰 Rocz. Krasi艅. od Rocz. Traski nie da si臋 tedy udowodni膰. 鈥 H) Jak trafnie domy艣la艂 si臋 ju偶 Bielowski, Mon. Pol. III. 130 uw. 8.
    II. 14.
    BOLES艁AW II SZCZODRY.
    95
    偶e tak膮 omy艂k膮 jest, wynika wprost z uk艂adu obu rocznik贸w. Bezpo艣rednio bowiem poprzednia zapiska ma ju偶 dat臋 roczn膮 1038, niniejsza za艣 o Boles艂awie ma na czele now膮 osobn膮 dat臋, kt贸r膮 jest znowu rok 1038. Jest to rzecz nieprawid艂owa, gdy偶 w rocznikach fakta odnosz膮ce si臋 do tego samego roku umieszczano pod jedn膮 wsp贸ln膮 dat膮; je艣li tedy na czele zapiski o Boles艂awie znalaz艂a si臋 osobna data, to widocznie mia艂a by膰 odmienn膮 od poprzedniej, a zatem nie mog艂a brzmie膰 1038, tylko 1039. Bez warto艣ci jest data urodzin Boles艂awa 1033 r. zawarta w Rod. ksi膮偶. poi.1).
    Dat臋 koronacyi Boles艂awa podaj膮 najstarsze roczniki, jak Bocz. 艢krzys.2) i Rocz. kap. krak.3), a za nimi inne p贸藕niejsze, pod. r. 1077. Z tym przekazem zgadza si臋 Lambert1), kt贸ry o koronacyi opowiada pod tym偶e samym rokiem, dodaj膮c, 偶e si臋 odby艂a w sam dzie艅 Narodzenia Pa艅skiego (25 grudnia). Poniewa偶 rok liczono pod贸wczas od Bo偶ego Narodzenia, przeto redukuj膮c powy偶sz膮 cyfr臋 do dzisiejszej rachuby czasu, przyj膮膰 trzeba jako dat臋 koronacyi dzie艅 25 grudnia 1076 r. Wiadomo艣膰 D艂ugosza5), jakoby koronacya nast膮pi艂a ju偶 w r. 1058, zaraz po 艣mierci Kazimierza, jest oczywi艣cie bezzasadn膮 kombinacy膮.
    Dat臋 wygnania Boles艂awa z kraju nie podaje wyra藕nie 偶adne 藕r贸d艂o dawniejsze; 艂膮cz膮 one jednak fakt ten bezpo艣rednio z zab贸jstwem 艣w. Stanis艂awa, kt贸re wed艂ug Rocz. kap. krak.fi) i Kai. Krak.7) tudzie偶 innych 藕r贸de艂 p贸藕niejszych nast膮pi艂o 11 kwietnia 1079 r. Nie jest niemo偶liw膮 data podana w Rod. kr贸l. poi.8), 偶e wygnanie nast膮pi艂o r. 1080, cho膰 藕r贸d艂o samo nie mo偶e pod tym wzgl臋dem uchodzi膰 za wiarogodne. Nie-popart膮 niczem i nieprawdopodobn膮 jest data D艂ugosza9) 1081 r. Wreszcie wersye bardzo p贸藕nych 藕r贸de艂, jak n. p. Rocz Ossyac. z r. 1587 10), jakoby Boles艂aw wygnany zosta艂 dopiero r. 1084, nie zas艂uguj膮 na uwag臋.
    Dalsze losy Boles艂awa przedstawiaj膮 si臋 w bardzo niejasnem 艣wietle, zw艂aszcza z powodu zaciemnienia sprawy legend膮 o pobycie jego w klasztorze ossyackim, wr Karyntyi, w charakterze braciszka zakonnego (concensus), pe艂ni膮cego najni偶sze pos艂ugi w klasztorze i dopiero na 艂o偶u 艣miertelnem wyjawiaj膮cego wielk膮 tajemnic臋 swojego pochodzenia. Najwalniejszym dowodem tego pobytu ma by膰 grobowiec Boles艂awa w Ossyaku z napisem: flex Boleslaus Polonie, occisor sancti Stcinislai episcopi Cracoviensis u), przy kt贸rego otworzeniu w r. 1839 znaleziono szcz膮tki szkieletu wraz z metalow膮, niegdy艣 poz艂acan膮 spink膮, s艂u偶膮c膮 do spinania p艂aszcza pod szyj膮 12). Zabytek ten archeologiczny nie da si臋 jednakowo偶 zdeterminowa膰 ani jako nale偶膮cy do Boles艂awa, ani jako wyr贸b XI wieku, zaczem odkrycie szkieletu i spinki w rzekomym grobowcu niczego nie dowodzi, mog膮 si臋 tam bowiem znajdowa膰 szcz膮tki jakiejkolwiek innej osoby13). Co do grobowca samego, napis jego 艣wiadczy, 偶e nie m贸g艂 powsta膰 wcze艣niej, jak dopiero w drugiej po艂owie stulecia XIII, a wi臋c w przesz艂o p贸艂tora wieku po 艣mierci Boles艂awa, zawiera ju偶 bowiem wzmiank臋 o 艣wi臋tym Stanis艂awie (sancti StanislaiJ, kt贸ra mog艂a mie膰 racy膮 dopiero po jego kanonizacyi 1253 roku. Charakter pisma, u偶ytego w napisie,, wskazuje jednak na koniec wieku XIV” lub pocz膮tek XV u), w tym zatem czasie m贸g艂 dopiero powsta膰 grobowiec. Okoliczno艣膰 ta nie rozstrzyga jeszcze sprawy, albowiem grobowiec ten m贸g艂 by膰 ustawiony na miejscu dawniejszego, dzi艣 zatraconego, albo te偶, je艣li takiego grobowca nie by艂o poprzednio, tam, gdzie dochowana tradycya klasztorna wskazywa艂a miejsce wiecznego odpoczynku Boles艂awa. Chodzi艂oby zatem o odszukanie 艣lad贸w tej tradyc-yi o pobycie jego w Ossyaku, przechowuj膮cej si臋 czy to w Polsce, czy w Karyntyi i Ossyaku samym, czy wreszcie gdziekolwiek indziej. Ot贸偶 w Polsce tradycya ta nie jest znan膮 ca艂ej niemal historyografii 艣redniowiecznej. Najstarsze nasze roczniki, t. j. Rocz. kap. krak.15) i Rocz. 艢krzys.16) podaj膮 zapiski o 艣mierci Boles艂awa, mia艂y zatem widocznie informacy膮 o tym fakcie, ale nie wspominaj膮 ani s艂owem o jego pobycie i pokucie w klasztorze, co zapewne w oczach annalist贸w by艂oby zas艂ugiwa艂o na zaznaczenie, gdyby w istocie by艂o si臋 zdarzy艂o. Gall, kt贸ry w trzydzie艣ci lat po 艣mierci Boles艂awa pisa艂 sw膮 kronik臋, powo艂uj膮c * VII.
    1} Mon. Pol. 111. 28L. 鈥 2) Ibid. II. 773. – 3) Ibid. II. 795. 鈥 4) Mon. Germ. SS. V. 255. 鈥 5) Hist. Pol. I. 315. 鈥 6) Mon. Pol. II. 795. 鈥 7) Ibid II. 919. 鈥 8) Ibid. 111. 282. 鈥 9) Hist. Pol. I. 379.鈥 10) Archiv f. oest. Gescli.
    VII. 209 鈥 11) Rycina tego grobowca u Lelewela, Polska wiek. 艣red. II. w dod. i u Prze藕dzieckiego, 艢lady Boles艂aw贸w po str. 16. 鈥 12) Prze藕dziecki, ibid. 28 i n. 鈥 13) Por. Pichle.r, Boles艂aw II. v. Polen. 63. W dziwacznej tej rozprawie, kt贸ra do dziej贸w Boles艂awa przed wygnaniem nic nowego nie przynosi, cz臋艣膰 traktuj膮ca o legendzie osyackiej ma jednakowo偶 istotn膮 warto艣膰 naukow膮, jest bowiem 鈥 jak dot膮d 鈥 najdok艂adniejszem zestawieniem ca艂ej literatury legendowej i zawiera w wielu (nie wszystkich) wzgl臋dach trafn膮 krytyk臋 podania. 鈥 14) Ibid. 58. 61. Lelewel, Gr贸b. napisy Boi, Polska wiek, 艣red. II. 295 odnosi艂 pismo do ko艅ca XIII lub XIV w. 鈥 13) Mon Pol. II. 796. 鈥 16) Ibid. II. 773,
    96
    BOLES艁AW II SZCZODRY.
    II. 14,
    si臋 wyra藕nie na udzielone sobie informacye (ut aiunt), stwierdza 1), 藕e Boles艂aw wygnany uda艂 si臋 do W臋gier i tam偶e z powodu wynios艂ego post臋powania wobec kr贸la W艂odzis艂awa narazi艂 si臋 na niech臋膰 W臋gr贸w, kt贸ra 艣mier膰 jego przyspieszy艂a. O wyj艣ciu do Karyntyi nic Gallowi nie wiadomo, a nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by przez W臋gry rozumia艂 Karynty膮 (z powodu s膮siedztwa), na innem bowiem miejscu swojej kroniki dok艂adnie odr贸偶nia W臋gry od Karyntyi2). Podobnie偶 w W臋grzech ka偶e umiera膰 Boles艂awowi Kad艂ubek3) i Kron. Wielk.4), pierwszy z nieokre艣lonej bli偶ej choroby cielesnej, druga wskutek ob艂臋du umys艂owego. Nawet oba 呕ywoty 艣w. Stanis艂., mniejszy5) i wi臋kszy6), kt贸re losami Boles艂awa szczeg贸艂owo zajmowa膰 si臋 musia艂y, wiedz膮, 藕e zmar艂 w W臋grzech w szale艅stwie, nie wspominaj膮c o pobycie jego w Ossyaku. P贸藕niejsze 藕r贸d艂a b膮d藕 to nie dotykaj膮 kwestyi pobytu wygna艅ca, b膮d藕 te偶 powtarzaj膮 jedn臋 z wersyj przytoczonych co dopiero kronik. Legenda
    0 pobycie Boles艂awa w klasztorze zjawia si臋 po raz pierwszy dopiero oko艂o po艂owy XV w. w komentarzu Jana D膮br贸wki do Kad艂ubka7), w kt贸rym czytamy, 偶e Boles艂aw pokutowa艂 pod koniec 偶ycia w jakim艣 klasztorze na granicy Austryi i Karyntyi, i 藕e tam偶e przechowa艂 si臋 nagrobek: Hic iacet Boleslaus rex Polonie, occisor sancti Stanislai. W przekazie D膮br贸wki legenda ma jeszcze bardzo nieokre艣lone kszta艂ty, nie wymienia on bowiem po imieniu miejsca, w kt贸rem szcz膮tki Boles艂awa spoczywa艂y, a nadto nie podaje dok艂adnego brzmienia nagrobku, przytaczaj膮c, jakoby znajdowa艂y si臋 na nim s艂owa: Hic iacet, kt贸rych w rzeczywisto艣ci nie ma8). R贸wnie偶 niedok艂adnym jest D艂ugosz9), kt贸ry jako miejsce pokuty i zgonu Boles艂awa wymienia miasto Wiltina ko艂o Insbruku; w miejscu tem nie przechowa艂y si臋 ani nagrobek ani tradycya o Boles艂awie,
    1 nie by艂o ich tam nawet w pocz膮tkach wieku XVI, jak 艣wiadczy MiechowitaI0 *). Wyra藕nie Ossyak jako miej_ see pobytu Boles艂awa wymieniaj膮 dopiero kronikarze XVI w., Miechowitau) i Decyusz 12) tudzie偶 inni p贸藕niejsi, a Paprocki13) ma ju偶 szczeg贸艂owe opowiadanie o Boles艂awie, braciszku klasztornym w Ossyaku, o pe艂nieniu przeze艅 najni偶szych pos艂ug kuchennych, o wyznaniu tajemnicy swego pochodzenia na 艂o偶u 艣miertelnem i t. d. Sam nagrobek ju偶 od pocz膮tk贸w drugiej po艂owy wieku XVI ogl膮dany by艂 przez wielu przeje偶d偶aj膮cych Polak贸w u).
    Jak w Polsce, tak te偶 i w Karyntyi, a nawet w Ossyaku samym, nie ma przez d艂ugi czas 艣ladu istnienia owej tradycyi. Nie ma o niej wzmianki ani w Chro艅. Carinth. Jana Victoriensis15) z po艂owy XIV w., ani w Chro艅. Carinth. Jak贸ba Unresta16) z ko艅ca wieku XV. Dopiero Rocz. Ossyac.: Groeblachera17), pisany r. 1587, wspomina o pobycie i 艣mierci Boles艂awa w Ossyaku, ale spos贸b, w jaki wiadomo艣膰 t臋 podaje, 艣wiadczy, 偶e tradycya powsta艂a o wiele p贸藕niej. Opowiada bowiem pod r. 1084: Hoc anno Boleslaus rex Poloniae re-linquit regnum suum, hic 8i annis poenitentia acta moritur. Czas wygnania odnosi zatem do r. 1084, 艣mier膰 za艣 do r. 1092. Ta ostatnia data, jak oka偶emy ni偶ej, jest niew膮tpliwie b艂臋dn膮, z czego wynika, 藕e Groeblacher, kt贸ry by艂 opatem w Ossyaku, i z dawniejszych zapisek klasztornych m贸g艂 korzysta膰, nie m贸g艂 jej znale艣膰 w jakiem-kolwiek 藕r贸dle wsp贸艂czesnem lub jakotako wiarogodnem, 藕r贸d艂o takie bowiem by艂oby musia艂o poda膰 dat臋 prawdziw膮. Nie ulega te偶 w膮tpieniu, 偶e gdyby Boles艂aw, odkrywszy swoje pochodzenie, by艂 zmar艂 w Ossyaku, by艂aby si臋 o tem musia艂a przechowa膰 jaka艣 wzmianka w zapiskach klasztoru, kt贸ry takiego faktu, jak 艣mier膰 kr贸la-wygna艅ca w jego murach, nie by艂by by艂 m贸g艂 pomin膮膰 milczeniem. A jednak zapiski takiej widocznie nie by艂o w Ossyaku, przynajmniej ju偶 w wieku XVI, skoro z niej Groeblacher nie korzysta艂. Niemniej te偶 napis nad kamieniem grobowym Boles艂awa, podaj膮cy dat臋 jego 艣mierci pod r. 1089 (obiit anno MLXXXIX)18) nie mo偶e si臋 r贸wnie偶 opiera膰 na wiarogodnym przekazie, albowiem i ta data jest niew膮tpliwie b艂臋dn膮. Po
    1) Mon. Pol. 1.423. 鈥 2) a Trucia autem per Ungariam . 鈥 descendendo per Carinthiam in Bavariam diffinitur. Ibid. I,
  3. Por. Pichler, Boles艂aw II. 44. 鈥 3) Mon. Pol. It. 299. 鈥 4) Ibid. II. 489. 鈥 5) ibid. IV. 283. 284. 鈥 6) Ibid. IV. 391. 鈥
    7) W wydaniu lipskiem D艂ugosza II. 667. 鈥 8) Pichler, Boles艂aw II. 32 przypuszcza bezzasadnie, jakoby D膮br贸wka mia艂
    na my艣li gr贸b Ozyusza, bajecznego za艂o偶yciela Osyaku, czemu jednak sprzeciwia si臋 tre艣膰 podanego przeze艅 napisu. 鈥 9) Hist
    Pol. I. 380. 鈥 10) Chro艅. Pol. 42. 鈥 U) Ibid. 42. 鈥 12) D> vetust. Pol. 25. 鈥 13) Herby, wyd. Tur贸w. 22. 23. 鈥
    14) Szczeg贸艂y u Prze藕dzieckiego, 艢lady Boles艂. 19 i n. 鈥 15) B贸hmer, Font. rer. Germ. I. 276. 鈥 16) Hahn, Coll, mo-
    num. I. 479. 鈥 17) Arehiv f. oesterr. Gesch. VII. 209. 鈥 18) Por. przytoczon膮 poprzednio podobizn臋 Lelewela, i Staro-
    wolskiego, Monum. Sarm. 817, kt贸ry jednakowo偶 napis niedok艂adnie oddaje, podaj膮c b艂臋dnie rok 1079.
    II. H.
    BOLES艁AW II SZCZODRY.
    97
    Groblacherze pierwszy dopiero Megiser w swoich Ann. Carinth.艂) wspomina znowu o pobycie Boles艂awa w Ossyaku i ma .ju偶 szczeg贸艂y o jego s艂u偶bie kuchennej i o wyznaniu na 艂o偶u 艣mierci1 2).
    Z powy偶szego rozbioru okaza艂o si臋 tedy dowodnie, 偶e napis grobowy Boles艂awa nie m贸g艂 powsta膰 wcze艣niej, jak z ko艅cem XIV lub pocz膮tkiem XV w., 偶e tradycya o pobycie w Ossyaku zjawia si臋 w histo-ryografii polskiej i karynckiej stosunkowo bardzo p贸藕no, bo dopiero w wieku XV, a to naprz贸d w formie nie艣ci艣le jeszcze ustalonej, kt贸r膮 przybiera dopiero w wieku XVI, i co najwa偶niejsza, 偶e wiadomo艣膰 o tym偶e pobycie nie istnia艂a ani istnie膰 nie mog艂a wsp贸艂cze艣nie lub w czasach najbli偶szych 艣mierci Boles艂awa, 偶e przeciwnie 藕r贸d艂a najwiarogodniejsze (Gall) podaj膮 inne szczeg贸艂y o ostatnich latach 偶ycia jego, a mianowicie, 偶e przebywa艂 i zmar艂 w W臋grzech. Zaczem ca艂膮 legend臋 ossyack膮, jako wymys艂 stosunkowo bardzo p贸藕ny, mo偶emy snadno odrzuci膰 jako nieprawdziw膮. Jak膮 jest geneza legendy, a mianowicie, czy j膮 wymy艣lili Benedyktyni dla gloryfikacyi 艣w. Stanis艂awa3), czy te偶 Eneasz Sylwiusz4), czy kto inny, nie nasz膮 rzecz膮 dochodzi膰 szczeg贸艂owo; nadmieniamy tylko, 偶e przypuszczenie o autorstwie Eneasza Sylwiusza jest najmniej prawdopo-dobnem, natomiast wsp贸艂udzia艂 Benedyktyn贸w w wytworzeniu niniejszej ossyackiej legendy o Boles艂awie, jako te偶 poprzedniej, kluniackiej o Kazimierzu Odnowicielu, zdaje si臋 by膰 bardzo widoczny, Wskazuje na to naprz贸d fakt, 偶e zar贸wno Kazimierz jak i Boles艂aw, pierwszy jako zakonnik, drugi jako braciszek, przebywa膰 mieli wed艂ug tych偶e legend w klasztorach benedykty艅skich, a nast臋pnie okoliczno艣膰, 偶e kommemoracye i zapiski o ich 艣mierci przechowa艂y si臋 niemal wy艂膮cznie tylko w pismach benedykty艅skich.
    Czas 艣mierci Boles艂awa podaj膮 niekt贸re p贸藕niejsze 藕r贸d艂a, a mianowicie Bocz. Traski5) i Rocz. Krak.6) pod r. 1038, data oczywi艣cie niemo偶liwa, i, jak okazali艣my powy偶ej, odnosz膮ca si臋 w艂a艣ciwie do jego urodzin. Rocz. 艢krzys.7) zapisuje 艣mier膰 Boles艂awa pod r. 1082, Rocz. kap. krak.8), a za nim inne p贸藕niejsze9), pod r. 1081. Maj膮c do wyboru pomi臋dzy obu datami, nale偶y, jak mniemam, o艣wiadczy膰 si臋 za rokiem 1081, gdyby bowiem Boles艂aw umar艂 dopiero w rok potem, na贸wczas wcze艣niejsza od rzeczywistej daty zgonu data Rocz. kap. krak. nie da艂aby si臋 wyt艂omaczy膰; natomiast p贸藕niejsza o jeden rok data Rocz. 艢krzys. da si臋 odnie艣膰 do otrzymanej p贸藕niej wiadomo艣ci o jego 艣mierci. Vita mai. S. Stan.10 *) r贸wnie偶 stwierdza, 偶e Boles艂aw zmar艂 w drugim roku wygnania, a wi臋c 1081 r. u). Niekt贸re 藕r贸d艂a podaj膮 dat臋 o wiele p贸藕niejsz膮: nagrobek ossyacki r. 1089, ten偶e sam rok Rocz. 艢krzys. now.12), kt贸ry Boles艂awowi, wygnanemu r. 1079, ka偶e umiera膰 w dziesi臋膰 lat p贸藕niej; Gr贸blachera Rocz. Ossyac.13) r. 1092, a Szczygielski14), powo艂uj膮c si臋 na Me-nologium Benedykty艅skie Bucelina i Tabula monast. Ossiae., nawet rok 1100. Wszystkie te daty s膮 zgo艂a b艂臋dne; z wiarogodnych bowiem zapisek rocznikarskich wiemy, 偶e Mieszko, syn Boles艂awa, wr贸ci艂 z W臋gier do Polski ju偶 w r. 1086 (II. 19.\ a wed艂ug Galla1S) chowa艂 si臋 on na dworze W艂odzis艂awa w臋gierskiego jeszcze przez jaki艣 czas po 艣mierci ojca; zaczem 艣mier膰 ta nast膮pi膰 musia艂a w ka偶dym razie przed r. 108616). I w tej drodze zatem prawdziwo艣膰 daty 艣mierci, podanej przez oba najstarsze roczniki polskie, znajduje stwierdzenie.
    Wiadomo艣ci o dniu 艣mierci Boles艂awa s膮 bardzo niepewne. Mniemanie17), jakoby zapiska Kalend. Krak.18) pod dniem 3 kwietnia: Boleslaus rex Polonie, qui constituit episcopatus per Poloniam, obiit, odnosi艂a si臋 do Boles艂awa Szczodrego, jest nieuzasadnionem, nietylko dlatego, 偶e bli偶sze okre艣lenie, tutaj podane, nie odpowiada Szczodremu, ale g艂贸wnie i przedewszystkiem dlatego, 偶e Kalend. Krak., za艂o偶ony dopiero za W艂odzis艂awa Hermana, nie zawiera 偶adnej wcze艣niejszej zapiski nekrologicznej, dotycz膮cej ksi膮偶膮t polskich, nad zapisk臋 o samym W艂odzis艂awie Hermanie i jego 偶onie Judycie (II. 15.)19). W Calend. Bened. Szczygielskiego20)
    1) Lipsk 1672. 761. 鈥 2) Dalsze prace karynckie i niemieckie o legendzie ossyackiej zestawione u Pichlera, Bo-
    les艂aw II. 33 i n. W tych pracach p贸藕niejszych znajduje si臋 te偶 odmienna wersya, jakoby Boles艂aw nie w murach klasztornych
    odda艂 ducha, ale zgin膮艂 na polowaniu rozszarpany przez psy. 鈥 3) Lelewel, Gr贸b. napisy Boh, Pol. wiek. 艣red. II. 307. 313. 鈥1
    4) Pi chi er, Boles艂aw II. 68. 鈥 5) Mon. Pol. II. 830. 鈥 6) Ibid. II. 830. 鈥 7) Ibid. II. 773. 鈥 8) ibid. II. 796. 鈥 9) Rocz.
    kr贸t. (ibid. II. 796), Rocz. S臋dz. (ibid. II. 874), niemniej Rocz. Traski (ibid. II. 831) i Rocz. krak. (ibid. II. 831), wreszcie
    Rod. ks. poi. (ibid. III. 282) i Zbier. skr贸膰. (ibid. III. 286). 鈥 10) Ibid. IV. 391. 鈥 U) Dat臋 1081 przyjmuje Naruszewicz,
    Hist. nar. poi. II. 31 uw. 1., dat臋 1082 Griinhagen, Schles. Reg. I. 16. 鈥 12) Mon. Pol. III. 67. 鈥 13) Archiv f. 贸sterr-
    G esch. VII. 209. 鈥 14) Aquila P olon.-B ened. 139. 鈥 15) Mon. Pol. I. 423. 鈥 16) Dat臋 艣mierci 1089 przyjmuje Przezdziecki,
    艢lady Boles艂. 31. 鈥 17) Abrahama, Organ. ko艣膰. poi. wyd. I, 90 uw. 1, porzucone w wyd. II. 鈥 18) Mon. Pol. II. 918. 鈥
    19) Przeciw przypuszczeniu Abrahama o艣wiadczy艂 si臋 te偶 Laguna, Pierwsze wieki ko艣膰. poi. w Kwart. hist. V. 563. 564, wsze-
    lako z powodu, kt贸rego nie uwa偶am za wystarczaj膮cy. 鈥 20) Str. 78.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    13
    98
    BOLES艁AW II SZCZODRY (偶. N. N.).
    II. 14.
    znajduje si臋 pod dniein III Idus April. (11 kwietnia) zapiska: Boleslai, regis Poloniae, conversi. 呕e zapiska ta odnosi si臋 do Boles艂awa Szczodrego, nie ulega w膮tpieniu, gdy偶 przydomek conversus (braciszek klasztorny) nie mo偶e dotyczy膰 jakiegokolwiek innego kr贸la czy ksi臋cia Boles艂awa. W ten spos贸b t艂omaczy te偶 ow臋 zapisk臋 sam Szczygielski, zamieszczaj膮c w swojej Aquila Pol. Bened.1) pod tym偶e samym dniem 11 kwietnia kommemoracy膮 (commemoratio) o Boles艂awie Szczodrym, z do艂膮czeniem ca艂ej legendy ossyackiej. Nie s膮dz臋 jednak, i偶by zapiska powy偶sza uchodzi膰 mog艂a za rzeczywist膮 dat臋 艣mierci Boles艂awa. Ju偶 sam dodatek: conversus, opieraj膮cy si臋 oczywi艣cie na tradycyi o pobycie jego w Ossyaku, wskazuje na to, 偶e jak tradycya, tak te偶 i zapiska owa musi mie膰 pocz膮tek bardzo p贸藕ny; wa偶niejsza rzecz ta, 偶e zapiska o Boles艂awie znajduje si臋 pod tym samym dniem, w kt贸rym nast膮pi艂o zab贸jstwo 艣w. Stanis艂awa (r贸wnie偶 11 kwietnia), sk膮d nasuwa si臋 ju偶 sam z siebie wniosek, 偶e dla u艣wietnienia pami臋ci biskupa 艣wi臋cono r贸wnocze艣nie z anniwersarzem jego 艣mierci tak偶e pami臋膰 jego zab贸jcy, nawr贸conego potem pokutnika. Dodatek Szczygielskiego w Aquila Polon. Bened., 偶e na dzie艅 ten przypada commemoratio Boles艂awa, zdaje si臋 wskazywa膰 na to, 偶e w samym zakonie Benedyktyn贸w nie przywi膮zywano innego znaczenia do powy偶szej daty. D艂ugosz2) ma wreszcie inn膮 jeszcze dat臋 dzienn膮, 21 marca (XII. Kai. April.). Nie ma jej po艣wiadczonej w jakiemkolwiek 藕r贸dle polskiem, ani w臋gierslciem lub niemieckiem, na kt贸rych opiera艂 si臋 D艂ugosz; i w og贸le wydaje si臋 nieprawdopodobn膮 rzecz膮, i偶by m贸g艂 mie膰 jaki艣 wiarogodny przekaz, w kt贸rymby si臋 znajdowa艂a rzeczywista data dzienna 艣mierci Boles艂awa. Trzeba tedy rzeczon膮 dat臋 uwa偶a膰 za nieznan膮.
    N. N.
    呕e Boles艂aw by艂 偶onaty, dowodzi fakt, i偶 pozostawi艂 syna, uwa偶anego powszechnie za potomka prawego {II. 19.), ale wiadomo艣ci o 偶onie jego s膮 tak niedostateczne i tak p贸藕ne, 偶e nie pewnego nie da si臋 o niej powiedzie膰. Najwcze艣niejsz膮 wzmiank臋 podaje o niej dopiero D艂ugosz3), nazywaj膮c j膮 Wiczes艂aw膮 albo Wiszes艂aw膮, jedyn膮 c贸rk膮 jakiego艣 bli偶ej nieokre艣lonego ksi臋cia ruskiego. Sk膮d ten szczeg贸艂 wzi膮艂, czy z jakiego艣 wcze艣niejszego przekazu 藕r贸d艂owego, czy z fantazyi, niewiadomo; ostatnie przypuszczenie jest wielce prawdopodobnem, gdy偶 zmy艣lanie imion ksi臋偶niczek polskich powtarza si臋 do艣膰 cz臋sto u D艂ugosza (por. n. p. III. 8. 17.), skoro za艣 raz ju偶 przyj膮艂, 偶e Boles艂aw o偶eni艂 si臋 z ksi臋偶niczk膮 rusk膮, imi臋 Wiaczes艂awa (Wiaczes艂aw), do艣膰 pospolite w rodzie Rurykowic贸w, mog艂o mu si臋 nasun膮膰 samo z siebie. P贸藕ny (z ko艅ca XVII w.) Latop. Husty艅. *), przej膮wszy z D艂ugosza, a raczej p贸藕niejszych, na nim opartych historyk贸w polskich, imi臋 偶ony Szczodrego, podaje, 偶e by艂a ona c贸rk膮 Wiaczes艂awa w艂odzimierskiego, syna Jaros艂awa I; widoczna kom-binacya, wysnuta z podobie艅stwa imion rzekomego ojca i c贸rki, niemo偶liwa jednak ze wzgl臋du na wiek Wiaczes艂awa5). Inni historycy mniemaj膮6), 偶e by艂a c贸rk膮 Wiaczes艂awa, domniemanego syna Po艣wista, inni7), 偶e si臋 zrodzi艂a z 艢wi臋tos艂awa czernichowskiego; wszystko przypuszczenia, na kt贸rych poparcie 偶adnego nie ma dowodu, oparte nadto na D艂ugoszu, kt贸ry sam dostatecznej r臋kojmii wiarogodno艣ei nie daje.
    Co do daty za艣lubin mo偶na powiedzie膰 na pewne, 偶e si臋 odby艂y przed r. 1069, w tym bowiem roku rodzi si臋 ju偶 Boles艂awowi jego syn Mieszko {II. 19.). D艂ugosz8) podaje 艣lub pod r. 1067; t臋 same dat臋 zawieraj膮 te偶 t. z. Excerpta D艂ugosza z nieznanych 藕r贸de艂9). Zapiski w rzeczonych Excerptach nie s膮 jednak wy艂膮cznie rzeczywistymi wyci膮gami z innych 藕r贸de艂; a owszem, niekt贸re z nich s膮 widocznie tylko dalami chronologicznemi, ustalonemi przez w艂asn膮 kombinacy膮 D艂ugosza; dlatego nie ma powodu przywi膮zywa膰 do nich, a tak偶e i do daty podanej w Historyi, zbytniej wagi; tem bardziej, 偶e z samej Historyi10) przeziera motyw, kt贸ry sk艂oni艂 D艂ugosza do ustalenia tej daty drog膮 kombinacyi. Podaje on, 偶e wielmo偶e polscy namawiali Boles艂awa do zawarcia ma艂偶e艅stwa, a偶eby zapewni膰 ci膮g艂o艣膰 rodowi Piast贸w, ile 偶e 偶yj膮cy pod贸wczas brat jego, W艂odzis艂aw Herman, z umys艂u trwa艂 w stanie bez偶ennym, a inny brat Mieszko niedawno umar艂.
    I) Str. 41. 鈥 2) Hist. Pol. I. 380. 鈥 3) Ibid. I. 332. 336. 鈥 4) p0In. Sobr. II. 271. 鈥 5) Naruszewicz, Hist, nar. poi. I. 346 uw. 3; Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 53. 鈥 6) Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 346 uw. 3. 鈥 7) Taty-szczew, 1st. Ross. III. 119; Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 53. 鈥 8) Hist Pol. I. 332. 鈥 9) Mon. Pol. IV. 10. 鈥 19) Hist. Pol. I. 332.
    II. 14. 15.
    BOLES艁AW II SZCZODRY (偶. N. N.); W艁ODZISLAW I HERMAN.
    99
    Gdy za艣 艣mier膰 Mieszka zapisa艂 D艂ugosz1) pod r. 1066, przeto rok 1067 m贸g艂 mu si臋 snadno nasun膮膰 jako przypuszczalna data za艣lubin Boles艂awa. Bez poparcia jest data 艣lubu 1065 r., podana przez Tatyszczewa2).
    B贸wnie偶 i data 艣mierci rzekomej Wiaczes艂awy, zapisana przez D艂ugosza3) pod dniem 11 marca 1089 r., nie ma uzasadnienia w 藕r贸d艂ach. Jak ni偶ej oka偶emy, D艂ugosz, okre艣laj膮c t臋 dat臋, powik艂a艂 si臋 w sprze-no艣ci, a fakt, 偶e jej wtedy, a nie kiedyindziej umiera膰 ka偶e, da si臋 uzasadni膰 pod艂o偶eniem motyw贸w poetyckich pod jego opowie艣膰, t. j. ch臋ci膮 wykazania sprawiedliwych zarz膮dze艅 Opatrzno艣ci, z kt贸rej woli zbrodnia pope艂niona przez Szczodrego na biskupie krakowskim, zmazana by膰 musia艂a ekspiacy膮 ca艂ej rodziny zab贸jcy (II. 19.). I tu wi臋c przekaz D艂ugosza nie posiada znamion wiarogodno艣ci. 呕ona Boles艂awa, je偶eli 偶y艂a w czasie jego wygnania, podzieli艂a z nim niew膮tpliwie los, jaki go spotka艂, podobnie jak i syn Mieszko. Do Polski by艂aby mog艂a wr贸ci膰 chyba razem z Mieszkiem w r. 1086, ale o tern 藕r贸d艂a nie wspominaj膮, cho膰 losami Mieszka i jego powrotem szczeg贸艂owo si臋 zajmuj膮. Milczenie to nie jest wi臋c mo偶e tylko przypadkowemu
  4. W艂odzis艂aw I Herman.
    S艂owia艅skie imi臋 tego ksi臋cia, pojawiaj膮ce si臋 tu po raz pierwszy w rodzie Piast贸w, jak nie mniej wszystkich jego p贸藕niejszych imiennik贸w, mia艂o brzmie膰, wed艂ug utartego dzi艣 powszechnie mniemania, W艂adys艂aw. Mniemanie to jest b艂臋dnem, a forma anachroniczn膮. Wprawdzie nawet w starszych zapiskach histo-ryografii naszej, a tak偶e ju偶 w dokumentach z XIII w., u偶ywano 艂aci艅skiej formy Wladislaus-, nie mo偶e ona jednak w niczem przes膮dza膰 o brzmieniu formy polskiej, 偶e tu, dla por贸wnania, zwr贸cimy tylko uwag臋 na form臋 艂a膰. Wladislavia i poi. W艂odzis艂aw, W艂oc艂aw(ek), 艂a膰. Wrati&lavia 1 poi. Wroc艂aw. Temat, z kt贸rego imi臋 to urobione, brzmia艂: w艂od (st膮d w艂odyka, w艂odarz). W dawniejszych dokumentach, z pocz膮tku XIII w., obok wspomnianej ju偶 formy 艂aci艅skiej Wladislaus, wyst臋puje jeszcze bardzo cz臋sto, Wlodizlaus, Wlodislaus, Wlodislavus, Wlo-dezlaus4), czasem tak偶e Wolodezlaus5) albo Wolodizlaus6); w owym czasie form臋 t臋, nawet w 艂aci艅skich dokumentach, mo偶na uwa偶a膰 za prawid艂ow膮, a drug膮, Wladislaus, tylko za wyj膮tkow膮. Nawet jeszcze 艁okietek (koniec XIII i pocz膮tek XIY w.) u偶ywa w dokumentach 艂aci艅skich od czasu do czasu tej samej formy pierwotnej : Wlodizlaus 7) lub Woldislavus 8), lubo ju偶 tylko wyj膮tkowo. Niekt贸re starsze roczniki, jak n. p. Bocz. Kamie艅.9) pisz膮 tak偶e: Wlodizlaus. Nazwa miejscowa W艂odzis艂aw, W艂oc艂aw(ek), kt贸ra si臋 w nieska偶onej czysto艣ci utrzyma艂a do naszych czas贸w, a kt贸rej pocz膮tek da艂o niew膮tpliwie imi臋 osobowe, wskazuje, 偶e to imi臋 brzmie膰 musia艂o: W艂odzis艂aw. W ruskich 藕r贸d艂ach, 偶e tu wymienimy tylko Latop. Hipac.10), ksi膮偶臋ta i kr贸lowie polscy, tudzie偶 bojarzy ruscy tego imienia nazywani s膮 stale Wotodys艂aw, nie W艂adys艂aw. Analogiczne, z tego samego tematu co W艂odzis艂aw urobione imi臋 osobowe ruskie, brzmi zawsze W艂odzimierz (Wo艂odymir, nie W艂a-dymir). Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 rozstrzygaj膮 t臋 spraw臋 zabytki j臋zyka polskiego jeszcze z w. XV i samych pocz膮tk贸w XVI. 艢wi臋tos艂aw11) nazywa Jagie艂艂臋 stale W艂odzis艂awem; Kod. Wi艣licya12) tak samo; Kod. Dzik. (z pocz. XVI w.)13) jeszcze przewa偶nie W艂odzis艂awem, lubo ju偶 wyj膮tkowo tak偶e W艂adzis艂awemu). Tej ostatniej formy u偶ywa jeszcze stale Chwalczewski15); dopiero Bielski16) wprowadza po raz pierwszy form臋 W艂adys艂aw, kt贸ra odt膮d stale w j臋zyku naszym pozosta艂a. Dla ca艂ych wiek贸w 艣rednich jest ona jednakowo偶 nieodpowiedni膮, a jedynie uzasadnion膮 mo偶e by膰 tylko forma: W艂odzis艂aw.
    Obok imienia s艂owia艅skiego nosi niniejszy W艂odzis艂aw tak偶e i drugie, zachodnie: Herman. Ju偶 Bocz. kap. krak.17) nazywa go Wladislaus cognominatus Hermanns i Ilermanus cognominatus Wladislaus, a zapiski
    1) Hist. Pol. I. 331. 鈥 2) 1st. Ross. III. 119. 鈥 3) Hist. Pol. I. 401. 鈥 4) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 66. 69. 95. 138. 141. 145. 147. 168. 184. 192. 194. 202. 205. 218. Pr贸cz tego w kilkunastu dyplomatach uznanych dzi艣 za podejrzane lub podrobione, kt贸re jednak form臋 imienia przej膮膰 mog艂y z autentycznych wzor贸w, jako to: ibid. I. nr. 77. 79. 87. 116. 119. 121.
      1. _ 5! Ibid. I. nr. 154. 鈥 3) Ibid. I. nr. 183. 鈥 7) Ibid. I. nr. 581; II. nr. 800. 1049. 鈥 8) Ibid. II. nr.
  5. 鈥 9) Mon. Pol. II. 778. 鈥 I0) Str. 176. 182. 224. 225. 227鈥229. 268. 360. 365. 376. 380. 384. 388. 481. 484. 491. 503.
          1. 鈥 H) Lelewel, Ksi臋gi, ustaw poi. i mazow. 126. 127. 175. 鈥 12) W贸jcicki,
            Statuta poi. kr贸la Kazim. 67. 76. 86. 95. 99. 100. 鈥 13) Piekosi艅ski, Kodeks Dzik贸w. 107. 124. 125. 142. 鈥 14) Ibid. 131. 142. 鈥 15) Kron. poi. wyd. Ga艂臋zowskiego w Zbiorze pis. poi. IX. 53. 67. 97. 99. 101. 103 鈥 117 i t. d. 鈥 18) Kron. poi. wyd 1597, 86 i n. 鈥 17) Mon. Pol. II. 796.
            100
            W艁ODZIS艁AW I HERMAN.
            II. 15.
            nekrologiczne Kalend. Krak.艂) i Nekr. Bamb.2) wymieniaj膮 go pod samem tylko imieniem Hermana (Hermanns dux obiit). Kron. Marign.3) nazywa go Wratys艂awem, gdy jednak odno艣ny ust臋p przepisa艂a z Kozmy4), kt贸ry ma poprawn膮 lekcy膮: Vladislaus, przeto oczywista, 偶e mamy tu do czynienia z prost膮 tylko omy艂k膮 pisarza. Jako drugi z rz臋du (po Boles艂awie Szczodrym) syn Kazimierza Odnowiciela i ks. ruskiej (Dobronegi) wymieniony jest W艂odzis艂aw u Galla5) i w 藕r贸d艂ach p贸藕niejszych.
            Wyra藕n膮 dat臋 urodzin jego podaje dopiero D艂ugosz6) pod r. 1043, kt贸ra nie znajduje poparcia w jakichkolwiek znanych nam 藕r贸d艂ach i kt贸ra te偶 zdradza charakter zwyk艂ych u tego pisarza kombinacyj, je艣li zwa偶ymy, 偶e pod r. 1042 po艂o偶y艂 urodziny jego brata starszego, Boles艂awa {II. 14.). Jak data co do Boles艂awa, tak te偶 i niniejsza jest b艂臋dn膮. W Rocz. Krasi艅.7) przechowa艂a si臋 zapiska nast臋puj膮cej tre艣ci: Anno Domini 1040 Wladislaus filius regis Thincensis in episcopum suscipitur. Zapiska tej tre艣ci nie ma oczywi艣cie 偶adnego sensu, nie by艂o bowiem w r. 1040 偶adnego ksi臋cia tynieckiego, kt贸rego syn m贸g艂by zostawa膰 biskupem , ani te偶 ksi膮偶臋 taki nie m贸g艂by nosi膰 tytu艂u kr贸la8). Jest to oczywi艣cie zapiska zdefektowana, powsta艂a skutkiem opuszczenia jakich艣 wyraz贸w czy te偶 po艂膮czenia jej z inn膮 zapisk膮. Chc膮c j膮 restytuowa膰, ma si臋 dwie drogi do wyboru. Mo偶naby przypu艣ci膰, 偶e brzmia艂a pierwotnie: A. D. 1040 Wladislaus filius regis [N. N., monachus albo abbas] Thincensis in episcopum suscipitur ; w takim razie znaczy艂aby ona, 偶e W艂odzis艂aw, syn nieoznaczonego bli偶ej kr贸la czy ksi臋cia polskiego, poprzednio mnich czy opat tyniecki, uzyska艂 godno艣膰 biskupa. Mniemam jednak, 偶e tak wa偶ne zdarzenie, jak powo艂anie na katedr臋 biskupi膮 cz艂onka domu panuj膮cego, nie by艂oby mog艂o przej艣膰 w historyografii 艣redniowiecznej niespostrze偶one; tymczasem 偶adne inne 藕r贸d艂o, a mianowicie tak偶e 偶aden katalog biskup贸w nie wymienia pod rokiem 1040 ani kiedykolwiek indziej Piasto-wica W艂odzis艂awa jako biskupa polskiego; nie wymieniaj膮 go w szczeg贸lno艣ci tak偶e katalogi biskupstwa krakowskiego, o kt贸re tu widocznie chodzi艂oby (biskup pochodzi艂by z Ty艅ca); owszem, znaj膮 one tylko biskupa Rachelina od roku 1032鈥1045 (lub 1033鈥1046), bezpo艣rednim za艣 jego nast臋pc膮 jest Aron9). Nale偶y zatem zapisk臋 nasz膮 wyt艂omaczy膰 w inny spos贸b. T艂omaczenie za艣 nasunie si臋 samo z siebie, je艣li rozwa偶ymy nast臋pn膮 zaraz zapisk臋 Rocz. Krasi艅.10), id膮c膮 bezpo艣rednio po zapisce o rzekomym W艂odzis艂awie biskupie. Brzmi ona: Anno Domini 1046 Aaron monachus Thyncensis in episcopum suscipitur. S艂owa podkre艣lone s膮 dos艂ownie zgodne z cz臋艣ci膮 zapiski z r. 1040, ale dopiero tutaj daj膮 sens w艂a艣ciwy. St膮d ju偶 艂atwo wywnioskowa膰, 偶e zapiska z r. 1040, tak jak si臋 nam obecnie przedstawia w Rocz. Krasi艅., powsta艂a skutkiem nieuwagi pisarza, z po艂膮czenia dwu osobnych zapisek, z kt贸rych ka偶da odnosi艂a si臋 do innego faktu i innej osoby. Cz臋艣膰 jej ko艅cowa, a mianowicie s艂owa: Thyncensis in episcopum suscipitur, nale偶y w艂a艣ciwie do zapiski z r. 1046 o Aronie; pozosta艂e s艂owa, t. j. cz臋艣膰 pocz膮tkowa, odnosi si臋 do r. 1040 i dotyczy W艂odzis艂awa. Zresty-tuowana w ten spos贸b zapiska nie jest oczywi艣cie pe艂n膮, widocznie bowiem skutkiem po艂膮czenia jej z zapisk膮 nast臋puj膮c膮 opuszczono w niej kilka s艂贸w, ale nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e nale偶y j膮 uzupe艂ni膰 w ten spos贸b: Anno Domini 1040 Wladislaus filius regis [Kazimiri nascitur]. Nie znamy bowiem przed r. 1040 jakiegokolwiek innego ksi臋cia polskiego W艂odzis艂awa, a W艂odzis艂aw Herman jest pierwszym tego imienia Piastem, pod rokiem za艣 1040 nie mo偶na by艂o zapisywa膰 jakiegokolwiek innego faktu z 偶ycia tego偶 W艂odzis艂awa, pr贸cz faktu jego urodzin, skoro co najwcze艣niej z ko艅cem r 1038 mog艂o by膰 zawarte ma艂偶e艅stwo jego rodzic贸w, a na rok 1039 przypadaj膮 urodziny jego brata starszego {II. 11. i 14.). Nasuwa si臋 jeszcze tylko pytanie,, o ile zrestytuowana w ten spos贸b zapiska mo偶e uchodzi膰 za wiarogodn膮, nie znajdujemy bowiem dla niej nigdzie indziej potwierdzenia, sam za艣 Rocz. Krasi艅. w kszta艂cie, w jakim si臋 do naszych czas贸w dochowa艂, pochodzi dopiero z wieku XVI. Wiadomo jednak, 偶e rocznik ten rozpada si臋 na dwie cz臋艣ci, z kt贸rych starsza, si臋gaj膮ca do r. 1060, zawiera znamiona staro偶ytnego pochodzenia i w znacznej cz臋艣ci wykazuje 艣cis艂e pokrewie艅stwo z innymi najstarszymi rocznikami polskimi, jako to Rocz. kap. krak. i Rocz. Kamie艅. Nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e i owa zapiska o urodzinach W艂odzis艂awa, podobnie jak i zapiska z roku poprzedniego
            1) Mon. Pol. II. 923. 鈥 2) Bohmer, Fontes IV. 505. 鈥 3) Font. rer. Boh. III. 549. 鈥 4) Ibid. II. 150. 鈥
            5) Mon. Pol. I. 417. 鈥 6) Hist. Pol. I. 288. 鈥 7) Mon. Pol. III. 130. 鈥 8) Bielowski, ibid. III. 130 uw. 9 tlomaczy jednak
            dos艂ownie powy偶sz膮, zapisk臋 i bierze j膮 na seryo. 鈥 9) Mon. Pol. III. 328. 336. 鈥 10) Ibid. III. 130.
            II. 15.
            W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA).
            101
            1039 o urodzinach Boles艂awa (II. 14.), opar艂a si臋 na dobrym jakim艣, staro偶ytnym, dzi艣 nieznanym przekazie, przez co jej wiarogodno艣膰 zostaje stwierdzon膮.
            Jako czas 艣mierci W艂odzis艂awa podaj膮 roczniki najdawniejsze, Rocz. 艢krzys.:) i Rocz. kap. krak.2), jak nie mniej p贸藕niejsze: Rocz. kr贸t.3), Rocz. S臋dz.4), Rocz. Ma艂op.5), Kron. Wielk.6) rok 1102. T臋 sarn臋 dat臋 stwierdzaj膮 tak偶e 藕r贸d艂a czeskie, jak Kozma7), i ruskie, jak Latop. Hipac.8) i Latop. Woskr.9), pod rokiem 6610. Ann. Saxo10) wspomina o 艣mierci W艂odzis艂awa pod r. 1103, ale dodatek jego: his temporibus obiit 艣wiadczy, 偶e mu tu nie chodzi艂o o 艣cis艂e okre艣lenie daty, lecz tylko o oznaczenie jej w przybli偶eniu. Rodow. ksi膮偶. poi.11) ma oczywi艣cie b艂臋dn膮 dat臋 艣mierci: 1101 r.
            O dniu 艣mierci poucza nas zapiska Kalend. Krak.12), umieszczona pod dat膮 4 czerwca: Hermmnus dux obiit. Poniewa偶 w czasie zgonu W艂odzis艂awa istnia艂a ju偶 kapitu艂a krakowska i kalendarz nekrologiczny niew膮tpliwie przez ni膮 ju偶 by艂 prowadzony, przeto data powy偶sza zas艂uguje na zupe艂n膮 wiar臋, a nie mo偶e si臋 odnosi膰 do kogokolwiek innego, jak tylko do W艂odzis艂awa Hermana, pr贸cz bowiem w膮tpliwego Hermana, zmar艂ego r. 1012 lub 1017 (II 9 o.), o kt贸rym zreszt膮 wzmianka w Kalend. Krak. znale艣膰 si臋 nie mog艂a, nie by艂o w Polsce innego ksi臋cia tego imienia. Powy偶sza data znajduje te偶 wyra藕ne potwierdzenie w Nekr. Bamb.13), w kt贸rym pod tym偶e samym dniem 4 czerwca czytamy zapisk臋: Hermanns dux Polonie. Zapiska ta nie jest wprawdzie wsp贸艂czesn膮, albowiem cz臋艣膰 nekrologu, w kt贸rej si臋 znajduje, pochodzi z r臋ki p贸藕niejszej, podaj膮cej daty nekrologiczne z czasu od 1177鈥1319 r., gdy przeciwnie r臋ka wcze艣niejsza wci膮ga艂a zapiski a偶 do r. 1177 lub przynajmniej 1172; 艣wiadczy to jednak tylko o tern, 偶e data nekrologiczna o Hermanie wci膮gni臋t膮 zosta艂a p贸藕niej. W tym wypadku by艂 za艣 istotny po temu pow贸d, wiadomo bowiem, w jak 艣cis艂ych stosunkach zostawa艂 Boles艂aw Krzywousty z Bambergiem, zaczem dla pami臋ci jego mog艂a si臋 te偶 nasun膮膰 potrzeba wci膮gni臋cia zapiski o 艣mierci jego ojca. Zupe艂na zgodno艣膰 jej z dat膮 nekrologiczn膮 Kalend. Krak. 艣wiadczy, 偶e chodzi tutaj o t臋 sarn臋 osob臋, a- zarazem dowodzi, 偶e ju偶 w wieku XII albo XIII istnia艂o jakie艣 inne 藕r贸d艂o, na kt贸rem opar艂 si臋 Nekr. Bamb., podaj膮ce zgodn膮 z Kalend. Krak. dat臋 艣mierci W艂odzis艂awa Hermana, albo te偶, je偶eli zapiska Nekr. Bamb. polega na informacyi zaczerpni臋tej z Kalend. Krak., 偶e w ka偶dym razie zapisk臋 Kalendarza t艂omaczono jako odnosz膮c膮 si臋 do W艂odzis艂awa Hermana. Poprawne r臋kopisy D艂ugosza14), kt贸ry opiera艂 si臋 na Kalend. Krak., podaj膮 r贸wnie偶 dzie艅 4 czerwca nie 5, jak mu o to czyniono zarzuty, jako dzie艅 艣mierci W艂odzis艂awa.
            i. Judyta.
            Jako pierwsz膮 偶on臋 W艂odzis艂awa Hermana wymienia Gall15) i ca艂y szereg p贸藕niejszych 藕r贸de艂 polskich Judyt臋, c贸rk臋 Wratys艂awa II, ksi臋cia a p贸藕niej kr贸la czeskiego, w czem popiera go Kozma16) i polegaj膮ce na nim inne kroniki czeskie. Judyt膮 nazywa j膮 te偶 Rocz. kap. krak.17). Matk膮 Judyty, jak 艣wiadczy Kozma18), by艂a Adelajda (Atlejda), c贸rka Andrzeja I w臋gierskiego, druga 偶ona Wratys艂awa. Niedok艂adn膮 wiadomo艣膰 o pochodzeniu Judyty ma Ann. Saxo19), kt贸ry w szeregu c贸rek Wratys艂awa z Adelajdy wymienia wprawdzie Judyt臋, ale w dalszym ci膮gu podaje, 偶e 偶on膮 ksi臋cia polskiego (W艂odzis艂awa Hermana) by艂a c贸rka Wratys艂awa z trzeciej jego 偶ony 艢wi臋tos艂awy (Swatawy), c贸rki Kazimierza Odnowiciela, w czem sprzeciwia mu si臋 wyra藕nie Kozma, a nie ma te偶 prawdopodobie艅stwa, i偶by W艂odzis艂aw Herman 偶eni艂 si臋 z c贸rk膮 siostry rodzonej.
            Data urodzin Judyty da si臋 oznaczy膰 tylko w przybli偶eniu. Wed艂ug Kozmy20) Adelajda w臋gierska
            wysz艂a za Wratys艂awa w r. 1055, zmar艂a 27 stycznia 1062 r.; w czasie tym urodzi艂a mu czworo dzieci: Judyt臋, Ludmi艂艂臋, Brzetys艂awa i Wratys艂awa. Kozma nie wylicza tu sposobem zwyk艂ym u kronikarz贸w 艣redniowiecznych naprz贸d potomstwa m臋skiego, a potem 偶e艅skiego, bez wzgl臋du na r贸偶nic臋 wieku; owszem, wbrew
            1) Mon. Pol. II- 773- 鈥 2) Ibid. II. 796. 鈥 8) Ibid. II. 796. 鈥 4) Ibid. II. 874 鈥 5) Ibid. III. 150. 151. 鈥
            6) Ibid. II. 493. 1 7) Font. rer. Boh. II. 150. 鈥 8) Str. 182. 鈥 9) p0艂n. Sobr. VII. 19.鈥 10) Mon. Germ. SS. VI. 738.鈥
            l>) Mon. Pol. III. 282. _ 12) Ibid. II. 923. 鈥 13) B6hmer, Fontes IV. 505. 鈥 14) Hist. Pol. I. 442. 鈥 15) Mon. Pol. 1.
  6. 鈥 16) Font. rer. Boh. II. 113. 鈥 17) Mon. Pol. II. 796. 鈥 18) Font. rer. Boh. II. 94. 鈥 19) Mon. Germ. SS. VI.
    <693. 鈥 20) Font. rer. Boh. II. 90. 94.
    -I 102
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA).
    II. 15-
    temu zwyczajowi podaje naprz贸d obie c贸rki, a potem dwu syn贸w; zaczer艅 przypu艣ci膰 trzeba, 偶e mia艂 dok艂adne wiadomo艣ci o nast臋pstwie dzieci Wratys艂awa z Adelajdy, i 偶e Judyt臋 uwa偶a艂 za najstarsz膮 ich c贸rk臋. Urodziny trojga jej m艂odszego rodze艅stwa trzeba odnie艣膰 co najp贸藕niej do lat 1059鈥1061, sk膮d wynika wniosek, 偶e czas urodzin Judyty zamkn膮膰 nale偶y w granicach lat 1056鈥1058.
    Daty za艣lubin jej z W艂odzis艂awem Hermanem nie znajdujemy w 偶adnem wiarogodnem 藕r贸dle. Rocz. Ma艂op.鈥) w kod. Kurop. i Kr贸lew. podaje rok 1098, w kod. Lubi艅, rok 1095, obie daty oczywi艣cie b艂臋dne, nie ulega bowiem w膮tpieniu, 偶e Judyta na kilkana艣cie lat przedtem umar艂a. D艂ugosz2) k艂adzie 艣lub pod rokiem 1083, jakkolwiek za艣 ta sama data znajduje si臋 w jego Excerptach3) z rzekomo nieznanych 藕r贸de艂, to jednakowo偶 w膮tpi膰 nale偶y, i偶by j膮 m贸g艂 znale艣膰 w jakiemkolwiek 藕r贸dle wiarogodnem, i raczej przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e jest ona prost膮 tylko jego kombinacy膮. Wyobra偶a艂 sobie bowiem, 偶e W艂odzis艂aw o偶eni艂 si臋 wkr贸tce po obj臋ciu rz膮d贸w, a gdy to obj臋cie po艂o偶y艂 (b艂臋dnie) na rok 1082, przeto rok 1083 nasun膮艂 si臋 sam z siebie jako data za艣lubin. Przyj臋ciu tej daty sprzeciwia si臋 wszystko, co nam najstarsi kronikarze, Gall4) i Kozma5) opowiedzieli tak dok艂adnie o narodzinach Boles艂awa Krzywoustego. Wed艂ug nich ma艂偶e艅stwo W艂odzis艂awa z Judyt膮 by艂o przez d艂u偶szy czas bezp艂odne; obawa, 偶e nie stanie potomka m臋skiego, zatruwa艂a spok贸j parze ksi膮偶臋cej, sk艂ania艂a do ci膮g艂ych post贸w, ja艂mu偶n i wot贸w religijnych, spowodowa艂a wreszcie wys艂anie znanego poselstwa do klasztoru Saint-Gilles w Prowansyi celem uproszenia tego偶 potomka u Boga. Boles艂aw Krzywousty urodzi艂 si臋 20 sierpnia 1086 r. (III. 2.), pocz臋ty zatem zosta艂 w drugiej po艂owie r. 1085, a poselstwo do Saint Gilles nie mog艂o odej艣膰 p贸藕niej jak w po艂owie lub nawet w pocz膮tkach r. 1085. Jaki偶 tedy pow贸d mia艂aby ksi膮偶臋ca para, pobrana w r. 1083, obawia膰 si臋 zaraz w pierwszym roku, czy nawet chocia偶by w dwu pierwszych latach po偶ycia o bezp艂odno艣膰? Do jakiego czasu nale偶a艂oby odnie艣膰 owe posty, ja艂mu偶ny, nadania ko艣cio艂om i t. p. celem uproszenia potomstwa? Wszystko wskazuje na to, 偶e bezp艂odno艣膰 trwa艂a przez czas d艂u偶szy, przynajmniej przez kilka lat przed wys艂aniem poselstwa, a skutkiem tego data D艂ugosza odpada jako niemo偶liwa. Odrzucaj膮c j膮, nie mo偶emy, co prawda, przyj膮膰 na pewno jakiejkolwiek innej, mimowoli jednak nasuwa si臋 przypuszczenie, 偶e to ma艂偶e艅stwo przysz艂o do skutku niebawem po obj臋ciu rz膮d贸w w Polsce przez W艂odzis艂awa, skojarzone za spraw膮 jego siostry 艢wi臋tos艂awy, ma艂偶onki Wratys艂awa, w interesie bowiem obu pa艅stw mog艂o si臋 wydawa膰 po偶膮danem zadzier偶gni臋cie w臋z艂a rodzinnego z nowym w艂adc膮 Polski. A w takim razie czas oko艂o roku 1080 b臋dzie mo偶na uwa偶a膰 jako najprawdopodobniejsz膮 dat臋 za艣lubin.
    Przechowane o 艣mierci Judyty przekazy s膮 po cz臋艣ci sprzeczne. Wed艂ug Galla6) urodzi艂a ona Boles艂awa Krzywoustego w dniu 艣w. Szczepana kr贸la (20 sierpnia), poczem jednak zapad艂szy na zdrowiu (subse-quenter infirmata) zmar艂a w noc Narodzenia Bo偶ego (z 24 na 25 grudnia). Mi臋dzy urodzinami Boles艂awa a 艣mierci膮 jego matki up艂yn臋艂o zatem wi臋cej ni偶 cztery miesi膮ce czasu. Kozma7) podaje dat臋 zupe艂nie zgodn膮, k艂ad膮c 艣mier膰 jej pod dniem 25 grudnia (VIII Kai. Ianuar.) z dodaniem daty rocznej 1085; nawet szczeg贸艂, 偶e umar艂a w nocy, znajduje u niego potwierdzenie, powiada bowiem wyra藕nie, 偶e odda艂a ducha in primo gaili cantu. Ale czas pomi臋dzy urodzeniem Boles艂awa a 艣mierci膮 Judyty jest u niego ca艂kiem inaczej okre艣lony; mia艂a ona umrze膰 w trzecim dniu po urodzeniu syna (postquam peperit filium, tercia die obiit); sk膮d wynik艂oby, 偶e Boles艂aw urodzi艂 si臋 23 grudnia. Bielowski8), pragn膮c pogodzi膰 oba przekazy, przyjmuje, 偶e Gall pope艂ni艂 dwie omy艂ki. Mniema on przedewszystkiem, 偶e zamiast daty urodzin Boles艂awa: in die festo
    S. Stef ani regis czyta膰 raczej nale偶y: S. Stephani protomartyris, kt贸r膮 to poprawk臋 popiera argumentem, 偶e w chwili 艣mierci Judyty by艂y dopiero podj臋te starania o kanonizaey膮 kr贸la Stefana w臋gierskiego, ale nie by艂o .jeszcze kanonizacyi samej, zaczem Gall nie m贸g艂 daty urodzin Krzywoustego oznacza膰 wed艂ug 艣wi臋ta, kt贸re jeszcze nie istnia艂o. Odni贸s艂szy w ten spos贸b urodziny jego do dnia 26 grudnia i interpretuj膮c 艣ci艣le wiadomo艣膰 Kozmy o zasz艂ej w trzy dni potem 艣mierci Judyty, przyjmuje dzie艅 28 grudnia jako dzie艅 jej 艣mierci, i przeprowadza z tego powodu dalsz膮 poprawk臋 tekstu Galla; twierdzi mianowicie, 偶e nie nale偶y czyta膰, jak maj膮 wszystkie r臋kopisy, i偶 Judyta zmar艂a node dominice nativitatis, ale raczej: dominica dominice nativitatis, 1
    1) Mon. Pol. III. 148. 149. 鈥 2) Hist. Pol. I. 385. 鈥 3) Mon. Pol. IV. 10. 鈥 4) Ibid. I. 425. 鈥 5) Font. rer. Boh. II. 94. 鈥 6) Mon. Pol. I. 428. 鈥 U Pont. rer. Boh. II. 113. 114. 鈥 8] Urodziny Boles艂awa Krzywoustego i 艣mier膰 matki jego Judyty, Przew. nauk. i liter, z 1873, 65 i n.
    II. 15.
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA).
    103
    t. j. w najbli偶sza niedziel臋 po Bo偶em Narodzeniu, kt贸ra w r. 1085 przypada艂a rzeczywi艣cie na 28 grudnia. Ca艂y ten subtelny wyw贸d nie wytrzymuje krytyki. Zmiany proponowane w tek艣cie Galla s膮 zgo艂a dowolne i niczem nieuzasadnione; nadto nie rozwi膮zuj膮 one innej trudno艣ci, kt贸r膮 przeoczy艂 Bielowski, 偶e w takim razie nale偶a艂oby tak偶e poprawi膰 dat臋 dzienn膮 samego Kozmy, na kt贸rym opar艂 sw贸j wyw贸d; albowiem i Kozma podaje, 偶e Judyta umar艂a 25 a nie 28 grudnia. Poniewa偶 daty 艣mierci u Galla i Kozmy oznaczone s膮 odmiennym sposobem, u pierwszego wed艂ug dnia 艣wi膮tecznego, u drugiego wed艂ug kalendarza rzymskiego, przeto trzebaby przyj膮膰, 偶e obaj kronikarze oznaczaj膮c t臋 dat臋, pope艂nili niezale偶nie od siebie b艂臋dy, kt贸re mimo to szczeg贸lnym zbiegiem okoliczno艣ci da艂y ten sam rezultat, t. j. t臋 sam膮 dat臋 dzienn膮. Takie przypuszczenie by艂oby oczywi艣cie zbyt 艣mia艂em; mojem zdaniem w zgodno艣ci ich upatrywa膰 raczej nale偶y dow贸d, 偶e data 25 grudnia jest prawdziw膮. Potwierdza j膮 nadto jeszcze zapiska Kalend. Krak. 4) pod dat膮 24 grudnia (vigilia domini nostri Iesu Christi) nast臋puj膮cej tre艣ci: ludith regina Polonie, gue contulit Chroppi, obiit. Jest rzecz膮 pewn膮, 偶e niniejsza data nekrologiczna (mimo tytu艂u regina, o kt贸rym ni偶ej) nie mo偶e si臋 odnosi膰 do kogokolwiek innego, jak tylko do Judyty czeskiej. Przed ni膮 bowiem nie znamy jakiejkolwiek Judyty, ksi臋偶ny polskiej, a gdyby nawet istnia艂a, nie mog艂aby si臋 o niej znajdowa膰 wzmianka w Kalend. Krak., kt贸ry dopiero za W艂贸dzis艂awa Hermana za艂o偶ony zosta艂, o drugiej za艣 jego 偶onie Judycie Maryi wiemy sk膮din膮d, 偶e zmar艂a w innym dniu (14 marca). Zapiska Kalend. Krak. potwierdza tedy w zupe艂no艣ci dat臋 Galla i Kozmy; r贸偶nica o jeden dzie艅 (24 zam. 25 grudnia) t艂omaczy si臋 tern, 偶e Judyta zmar艂a w nocy z 24 na 25 grudnia, sk膮d posz艂o oznaczenie daty 艣mierci wed艂ug dnia bezpo艣rednio poprzedniego.
    Z tego ju偶 okazuje si臋, 偶e podanie Kozmy, jakoby 艣mier膰 Judyty nast膮pi艂a w trzeci dzie艅 po urodzeniu Boles艂awa jest niew膮tpliwie b艂臋dnem, albowiem w takim razie urodziny. Boles艂awa przypada艂yby na 23 grudnia, kt贸ry to dzie艅 nie by艂 ani 艣wi臋tem Szczepana kr贸la ani Szczepana M臋czennika. Mniemam jednak, 偶e do podania tego nie nale偶y przywi膮zywa膰 zbytniej wagi, fakt bowiem, i偶 Judyta zmar艂a wkr贸tce po urodzeniu Boles艂awa, m贸g艂 Kozmie podsun膮膰 my艣l, 偶e zmar艂a w po艂ogu, a st膮d 艂atwo m贸g艂 by膰 skombinowany trzydniowy termin mi臋dzy urodzinami syna a 艣mierci膮 matki. W ten spos贸b t艂omaczyli sobie spraw臋 tak偶e p贸藕niejsi kronikarze polscy, jak n. p. Kad艂ubek2) i Kron. Wielk.3), kt贸re Judycie ka偶膮 umiera膰 w po艂ogu. Ale Gall4) nic o tem nie m贸wi; podaje on tylko, 偶e po urodzeniu Boles艂awa matka zaniem贸g艂szy nast臋pnie (sub-seguenter infirmata) zmar艂a, kt贸re to okre艣lenie niekoniecznie poci膮ga za sob膮 wniosek, 偶e 艣mier膰 nast膮pi艂a, w kilka dni po porodzie, a owszem dopuszcza t艂omaczenia, 偶e mi臋dzy urodzinami Boles艂awa a 艣mierci膮 Judyty m贸g艂 up艂yn膮膰 czas kilku miesi臋cy. Nie mo偶na te偶 w膮tpi膰, 偶e najklasyczniejszem 艣wiadectwem o urodzinach Boles艂awa jest 艣wiadectwo Galla, kt贸ry na dworze jego 偶y艂 i history膮 jego panowania pisa艂, zaczem te偶 wiadomo艣ci przeze艅 podanej przyzna膰 nale偶y pierwsze艅stwo przed jak膮kolwiek inn膮, cho膰by nawet przed wiadomo艣ci膮 Kozmy. Co do dnia urodzin, to s艂uszn膮 jest rzecz膮, 偶e w r. 1086 nie mo偶na go by艂o okre艣la膰 艣wi臋tem Szczepana kr贸la, kt贸ry pod贸wczas nie by艂 jeszcze kanonizowany; ale Gall pisa艂 sw膮 .kronik臋 dopiero w drugim dziesi膮tku wieku XII, kiedy od kanonizacyi Stefana (1087) up艂yn臋艂o ju偶 lat dwadzie艣cia kilka; zaczem wiadomo艣膰 jego, 偶e Boles艂aw urodzi艂 si臋 in die festo S. S艂ephani regis nie mo偶e budzi膰 jakichkolwiek w膮tpliwo艣ci, i dlatego nie ma potrzeby zmienia膰 tej daty na inn膮: in die S. Stephani protomartyris.
    Pewne w膮tpliwo艣ci budzi jeszcze data roczna 艣mierci Judyty. Kozma, jak widzieli艣my, opowiada fakt ten pod dniem 25 grudnia 1085 r., a gdy w owych czasach rok zaczynano od Bo偶ego Narodzenia (w艂a艣nie 25 grudnia), przeto redukuj膮c powy偶sz膮 dat臋 na dzisiejszy nasz kalendarz, wypada艂oby przyj膮膰, i偶 艣mier膰 nast膮pi艂a 25 grudnia r. 1084 5). Wszelako ani rok 1084, ani nawet rok 1085, jak przyjmuj膮 inni6), nie mo偶e by膰 偶adn膮 miar膮 uwa偶any jako data 艣mierci Judyty. Najpowa偶niejsze 艣wiadectwa rocznikarstwa polskiego wykazuj膮 bowiem, 偶e Boles艂aw Krzywousty urodzi艂 si臋 r. 1086 (Z//. 2.), sk膮d wynika, 偶e matka jego nie mog艂a umrze膰 kiedyindziej, jak dopiero 25 grudnia 1086 r. Jako偶 Kocz. kap. krak.7) a na jego podstawie Rocz. kr贸t.8) i Chro艅. Pol.9) podaj膮 wiadomo艣膰, 偶e Judyta zmar艂a r. 1086. Wprawdzie nale偶a艂oby si臋 tutaj spodziewa膰
    lj Mon. Pol. H- 940. 鈥 2) Ibid. II. 303. 鈥 3) Ibid. II. 490. 鈥 4) Ibid. I. 428. 鈥 5) Tak te偶 rozwi膮zuje powy偶sz膮
    dat臋 Griinhagen, Scbles. Reg- I. 16. 鈥 6) Roepell, Gesch, Pol. 207; Wojciechowski, O roczn. poi. 223 i n.; Piekosi艅-ski w Kwart. bist. 1889, 59 i n. 鈥 7) Mon. Pol. II. 796. 鈥 8) Ibid. II. 796. 鈥 9) Ibid. III. 625.
    104
    W艁ODZ1S艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA, JUDYTA MARYA).
    II. 15,
    raczej daty 1087 r., gdy偶 dzie艅 25 grudnia by艂 wed艂ug 贸wczesnej rachuby pierwszym dniem r. 1087. Zwracamy jednak uwag臋 na to, 偶e w Kalend. Krak., kt贸ry w naj艣ci艣lejszej 艂膮czno艣ci zostaje z Rocz. kap. krak., data dzienna 艣mierci Judyty brzmi: 24 grudnia, a przeto nale偶y jeszcze jako ostatni dzie艅 do roku 1086. I w tym wi臋c szczeg贸le mniemanie nasze znajduje najzupe艂niejsze potwierdzenie. Wobec tego nie mo偶na si臋 ju偶 waha膰, za jakim przekazem o艣wiadczy膰 si臋 nale偶y: Kozmy czy te偶 rocznik贸w polskich. Wybieraj膮c dat臋 Kozmy, trzebaby powiedzie膰, 偶e roczniki polskie, i to najdawniejsze, pope艂ni艂y podw贸jn膮 omy艂k臋: co do daty urodzin Boles艂awa i co do daty 艣mierci Judyty, pomimo 偶e notowa艂y fakta na miejscu zdarzone i wsp贸艂czesne 鈥 gdy przeciwnie 艂atwiej przypu艣ci膰, 偶e b艂膮d pope艂ni艂 Kozina, spisuj膮cy sw膮 kronik臋 w kilkadziesi膮t lat p贸藕niej, zda艂a od Polski, znan膮 z m臋tnej chronologii, a nadto, jak si臋 okaza艂o poprzednio, zawieraj膮c膮 w opowiedzianych w tern w艂a艣nie miejscu wypadkach tak偶e inne b艂臋dy.
    Z tego punktu widzenia mo偶na wreszcie wyt艂omaczy膰, sk膮d w zapisce nekrologicznej Kalend. Krak. o Judycie wzi膮艂 si臋 zwrot: Iudith regina Polonie. Tytu艂 regina budzi艂 ju偶 u D艂ugosza zdziwienie, a tak偶e nowsi uczeni, przyjmuj膮c dat臋 jej 艣mierci 1084 lub 1085 r., t. z. przed koronacy膮 jej ojca Wratys艂awa, nie umieli dobrze wyt艂omaczy膰, sk膮d przysz艂a do tego tytu艂u jako c贸rka lisi臋cia czeskiego a 偶ona ksi臋cia polskiego. T艂omaczenia, jakie podawano, 偶e tytu艂 ten przypisa膰 nale偶y nie艣cis艂o艣ci zapisuj膮cego, lub 偶e to by艂 w艂a艣ciwie tytu艂 drugiej 偶ony W艂odzis艂awa Hermana, Judyty Maryi, wdowy po Salomonie kr贸lu w臋gierskim, niew艂a艣ciwie przydany pierwszej Judycie2), uwa偶am za niewystarczaj膮ce, pierwsze bowiem nie t艂omaczy niczego, drugie za艣 jest zanadto sztuczne i nienaturalne. Je艣li jednak przyjmiemy, 偶e Judyta umar艂a 25 grudnia 1086 r., rzecz stanie si臋 zupe艂nie jasn膮, albowiem ojciec jej Wratys艂aw koronowany by艂 kr贸lem czeskim ju偶 15 czerwca 1086 r. 3), a przeto w dniu 艣mierci swojej mog艂a ona by膰 uwa偶an膮 za c贸rk臋 kr贸la, i jako taka otrzyma膰 tytu艂 regina. 呕e w istocie c贸rki kr贸l贸w, a 偶ony ksi膮偶膮t, otrzymywa艂y tego rodzaju tytu艂y, na to s膮 przyk艂ady analogiczne w wsp贸艂czesnych zabytkach historycznych 4).
    W katedrze krakowskiej znajduje si臋 nagrobek Judyty, kt贸rego napis wyra偶a, i偶 zmar艂a 24 grudnia {IX Kai. Ian. in vigilia Nativitatis Domini) r. 1082 5). Data dzienna jest oczywi艣cie zaczerpni臋ta z Kalend. Krak., ale data roczna jest niew膮tpliwie b艂臋dn膮. Nagrobek jako 艣wiadectwo historyczne nie ma zreszt膮 wielkiej warto艣ci, wystawiony zosta艂 bowiem dopiero w r. 1634 przez 贸wczesn膮 kapitu艂臋, a nie by艂o przed nim widocznie jakiegokolwiek dawniejszego, przynajmniej z ow膮 b艂臋dn膮 dat膮 roczn膮, w takim bowiem razie D艂ugosz by艂by o nim wspomnia艂, i zapewne nie by艂by k艂ad艂 daty 艣lubu Judyty z W艂odzis艂awem Hermanem dopiero pod r. 1083
  7. Judyta Marya.
    Jako drug膮 z rz臋du 偶on臋 W艂odzis艂awa Hermana wymienia Gall6) siostr臋 cesarza Henryka III, wdow臋 po Salomonie kr贸lu w臋gierskim. Siostr膮 Henryka III nazywaj膮 j膮 te偶 za Gallem p贸藕niejsze kroniki polskie, n. p. Kad艂ubek7), Kron. Wielk. 8), Chro艅, princ. Fol. 9) i Chro艅. Pol.10). Wed艂ug rachuby niemieckiej nie by艂a to siostra Henryka III, ale siostra Henryka IV, a c贸rka Henryka III. Tak te偶 nazywa j膮 Ebo w 呕yw. Ottona Bamb.u): gennana soror Heinrici IV imperatoris, niemniej te偶 zapiska Nekr. Weltenb.12): soror Heinrici impe-ratoris IV. Nie mo偶na jednak偶e w膮tpi膰, 偶e Gall wiedzia艂 dobrze, jakiego Henryka siostr膮 by艂a druga 偶ona W艂odzis艂awa Hermana, sk膮d wynika, 偶e nie zaszed艂 u niego b艂膮d, lecz tylko by艂a odmienna rachuba. Licz膮c kr贸l贸w Henryk贸w, opuszczali bowiem pisarze polscy Pierwszego, sk膮d te偶 w dalszem liczbowaniu zachodzi艂a owa r贸偶nica13). Henryk IV w li艣cie do Almosa w臋gierskiego z r. 1096 14) nazywa panuj膮cego pod贸wczas ksi臋cia polskiego (a wi臋c W艂odzis艂awa Hermana) swoim amicus et consanguineus. * III.
    !) Hist. Pol. 1.385.; Lib. benef. 1.619.620. 鈥 2) Por. Wojciechowski, O roczn. poi. 223鈥225; Piekosi艅ski, Kwart, hist-
    III. 59鈥62; K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 8i. 鈥 3) Palacky, Gesch. B贸hm. I. 318. 鈥 4) Tak n. p. w Nekr. Reun. Arch. f. 贸sterr. Gesch. LVIII. 226 nazwan膮 jest Gertruda, c贸rka cesarza Lotara, 偶ona Henryka margr. austryackiego (przedtem Henryka Pysznego) Gertrudh regina. 鈥 5) Starowolski, Monum. Sarm. 29; Grabowski, Groby kr贸l. poi. w Krakowie 51. 鈥 <i) Mon. Pol. I. 429. 鈥 D Ibid. II. 303. 鈥 8) Ibid. II. 491. 鈥 9) Ibid. III. 453. 鈥 10) Ibid. III. 625. 鈥 U) ibid. II. 32. 鈥 12) B贸hmer, Fontes IV. 569, 鈥 13) Por. Zeissberg, Miseco I. 107 uw. 3. 鈥 14) Jaffe, Monurn. Bamb. 172.
    II. 15.
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA MARY A).
    105
    Imienia owej drugiej 偶ony Wlodzis艂awa鈥 nie poda艂 Gall; dopiero p贸藕niejsze 藕r贸d艂a polskie, jak Chro艅. Pol. 1), nazywaj膮 j膮 Judyt膮. Prawdziwo艣膰 tego przekazu potwierdzaj膮 wsp贸艂czesne 藕r贸d艂a niemieckie, jak n. p. Berthotd 2), kt贸ry pod imieniem Judyty opowiada jej losy jako kr贸lowej w臋gierskiej (偶ony Salomona), tudzie偶 Ebo3) i Herbord4), dotykaj膮c sprawy ma艂偶e艅stwa jej, ju偶 jako wdowy po Salomonie, z W艂odzis艂awem5). Zapiska Nekr. Weltenb. 6) zna j膮 r贸wnie偶 pod tem imieniem, ale podaje zarazem drugie, jakie nosi艂a: Iudita Maria. Kroniki w臋gierskie, jak Keza 7), Chro艅. piet. Vind.8), Chro艅. Dubn.9), Thwrocz 10), nazywaj膮 偶on臋 Salomona Zofi膮, nie znaj膮 natomiast imienia Judyty; nie mniej te偶 D艂ugosz 41), kt贸ry u偶ywa艂 niekt贸rych 藕r贸de艂 w臋gierskich, mieni j膮 Zofi膮 albo Zofoni膮. Wniosek z owej r贸偶nicy imion wyprowadzony12), jakoby Zofia, 偶ona Salomona, a Judyta, druga 偶ona W艂odzis艂awa, nie by艂y osobami identycznemi, sprzeciwia si臋 najwyra藕niejszym przekazom 藕r贸de艂 wiaro-godnych, nie ma tedy 偶adnego uzasadnienia; inna rzecz, o ile prawdziw膮 jest wiadomo艣膰, jakoby Judyta nazywa艂a si臋 Zofi膮. Z Nekr. Weltenb. wiemy niew膮tpliwie, 偶e drugie jej imi臋 brzmia艂o Marya; przyjmuj膮c zatem podanie kronik w臋gierskich, trzebaby przypu艣ci膰: albo, 偶e Judyta jako kr贸lowa w臋gierska przybra艂a drugie imi臋 Zofii, kt贸re p贸藕niej jako 偶ona W艂odzis艂awa zmieni艂a na Marya, co jest zgo艂a nieprawdopodobnem; albo te偶, 偶e pr贸cz imion Judyta Marya mia艂a jeszcze trzecie imi臋 Zofii, co r贸wnie偶 nie zas艂uguje na wiar臋, albowiem w czasach owych nie by艂o jeszcze zwyczaju wieloimiennych nazwa艅, i w najlepszym razie ograniczano si臋 do dwu imion. Je艣li zwa偶ymy nadto, 藕e najwcze艣niejszy przekaz w臋gierski o imieniu Zofii nie si臋ga wstecz po za koniec stulecia XIII, a zatem od zdarze艅, bli偶ej nas tu obchodz膮cych, oddalony jest o ca艂e dwa wieki, b臋dziemy mogli snadno poda膰 go w w膮tpliwo艣膰 jako ma艂o wiarogodny. Fakt, i偶 w rodzie Arpad贸w imi臋 Zofia kilkakrotnie si臋 powtarza (Zofi膮 nazywa艂a si臋 c贸rka W艂odzis艂awa I, 偶ona Magnusa saskiego, tudzie偶 c贸rka Kolom膮na I), m贸g艂 u Kezy i opieraj膮cych si臋 na nim kronikarzy w臋gierskich sta膰 si臋 powodem ba艂amuctwa co do imienia 偶ony Salomona. W Rocz. 艢krzys.13) znajduje si臋 zapiska: 1136 Sophia ohiit 6 ldus Octohris (10 pa藕dziernika). 呕e ta zapiska odnosi si臋 do jakiej艣 ksi臋偶ny polskiej, oka偶emy poni偶ej (111. 13.), a poniewa偶 rok 艣mierci Zofii (1136) nie by艂by niemo偶liwy dla drugiej 偶ony W艂odzis艂awa, przeto nasuwa si臋 my艣l, czy w tej oto zapisce nie znajduje si臋 potwierdzenie przekazu kronik w臋gierskich, i偶 偶ona ta nosi艂a imi臋 Zofii. Przypuszczeniu temu stoi jednak偶e na zawadzie inna okoliczno艣膰, a mianowicie ta, 藕e data dzienna 艣mierci Zofii (10 pa藕dziernika) zgo艂a jest inn膮, ani偶eli taka偶 data 艣mierci Judyty Maryi, podana w Nekr. Weltenb. (14 marca). A gdy zapiska Nekr. Weltenb. niew膮tpliwie dotyczy drugiej 偶ony W艂odzis艂awa Hermana, przeto niniejsza wiadomo艣膰 o Zofii nie mo偶e by膰 偶adn膮 miar膮 do niej odniesion膮. Odpada tedy ostatni pow贸d, jakiby m贸g艂 jeszcze przemawia膰 za wiarogodno艣ci膮 przekazu kronik w臋gierskich.
    Dat臋 urodzin Judyty Maryi zanotowa艂y: Rocz. A艂taj.14), Herim. Aug. Chro艅.15) i Chro艅. Wirzib.16), wszystkie pod r. 1047. Przysz艂a ona na 艣wiat w Rawennie lub Mantui, gdzie Agnieszka, 偶ona Henryka III, oczekiwa艂a powrotu m臋偶a z koronacyi w Rzymie. Urodziny nast膮pi艂y zatem przed 9 kwietnia, w tym bowiem dniu najp贸藕niej cesarz powr贸ci艂 do Rawenny17).
    O za艣lubinach jej z W艂odzis艂awem nie przekaza艂y nam 藕r贸d艂a wyra藕nej daty. Pierwszy jej m膮偶 Salomon zgin膮艂 w bitwie pod Kule w r. 1087 1S), a gdy Gall powiada19), 偶e W艂odzis艂aw Herman ju偶 jako dziewierz Henryka IV, wsparty jego pomoc膮, odni贸s艂 zwyci臋stwo nad Pomorzanami, kt贸ry to fakt Rocz. kap. krak.20) odnosi do r. 1091, przeto ma艂偶e艅stwo musia艂o przyj艣膰 do skutku w czasie mi臋dzy r. 1087 a 1091. Wiadomo艣膰 Galla21), 偶e 艣lub odby艂 si臋 w czasie, kiedy Boles艂aw Krzywousty by艂 dzieci臋ciem (etate parvulus), nie daje podstawy do 艣ci艣lejszego jeszcze okre艣lenia daty, albowiem w ca艂ym okresie od r. 1087 do 1091 Boles艂aw m贸g艂 by膰 w ten spos贸b nazwany. Pewniejszej wskaz贸wki dostarczaj膮 dopiero obaj g艂贸wni biografowie biskupa Ottona bamberskiego, Ebo i Herbord. Jest wprawdzie pomi臋dzy nimi sprzeczno艣膰 co do czasu, kiedy Otton przyby艂 po raz pierwszy do Polski; gdy bowiem
    1) Mon. Pol. III. 625. – 2) Mon. Germ. SS. V. 271. 277. 鈥 3) Mon. Pol. 11.32. 鈥 4) Ibid. II. 126. 127. 鈥 5) Ebo pope艂nia przytem 艂atwo usprawiedliwi膰 si臋 daj膮cy i cz臋sto u pisarz贸w obcych zachodz膮cy b艂膮d, podaj膮c, 偶e Judyta wysz艂a za Boles艂awa, ks. polskiego. 鈥 6) Bohmer, Fontes IV. 569. 鈥 7) Florianus, Hist. Hung. font. dom. II. 87. 鈥 8) Ibid. II. 162. 鈥 9) Ibid. III. 69. 鈥 40) Schwandtner, Script, rer. Hung. I. 110. 鈥 H) Hist. Pol. I. 304. 396. 427. 鈥 12) Pray, Dissert, de Salom. 35. 鈥 13) Mon. Pol. II. 774. – 14) Mon. Germ. SS. XX. 803. 鈥 15) Ibid. SS. V. 127. 鈥 16) Ibid. SS. VI. 30. 鈥 17) Steindorf, Jabrb. Heinr. III. I. 332. 鈥 18) Fessler-Klein, Gesch. Utig. I. 178. 鈥 19) Mon. Pol. I. 429.鈥 20) Ibid. II. 796. 鈥 21) Ibid. I. 429.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    14
    106
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. JUDYTA MARYA, KRYSTYNA).
    II. 15.
    Herbord 4) twierdzi, 偶e Otton bawi艂 na dworze W艂odzis艂awa Hermana jeszcze za 偶ycia pierwszej jego 偶ony, Judyty czeskiej, a po 艣mierci jej wp艂ywem swoim przyczyni艂 si臋 do skojarzenia ma艂偶e艅stwa z Judyta Marya, to przeciwnie Ebo2) podaje, 偶e Otton przyby艂 do Polski dopiero razem z Judyt膮 Mary膮. Nowsze badania wykaza艂y, 偶e wiadomo艣膰 Herborda jest b艂臋dn膮, i 偶e przybycie drugiej 偶ony W艂odzis艂awa do Polski jest r贸wnoczesnem z przybyciem Ottona3); ale z faktu tego nie mo偶na jeszcze wysnu膰 偶adnego wniosku o dacie za艣lubin, nie mamy bowiem r贸wnie偶 pewnej i wyra藕nej wiadomo艣ci o dacie przybycia samego Ottona. W tern jednak zgadzaj膮 si臋 obaj biografowie 4), 偶e Otton bawi艂 na dworze polskim w czasie, kiedy Judyta Marya by艂a ju偶 za艣lubion膮 W艂odzis艂awowi, a gdy powr贸t Ottona do Niemiec nast膮pi艂 ju偶 na wiosn臋 r. 10905), przeto musimy dat臋 za艣lubin po艂o偶y膰 w ka偶dym razie przed owym czasem. Gdy nadto zwa偶ymy, 偶e wed艂ug zgodnego przekazu obu biograf贸w Otton w Polsce poduczy艂 si臋 j臋zyka polskiego, podejmowa艂 si臋 nauczania m艂odzie偶y, a nadto u偶ywany by艂 do poselstw do Niemiec, i odliczymy na to wszystko conajnmiej rok 1089 i pocz膮tkowe miesi膮ce roku 1090, otrzymamy dat臋 1088 r. jako mo偶liwie najp贸藕niejsz膮 dat臋 艣lubu. Rok 1087 b臋dziemy za艣 musieli wypu艣ci膰 z rachuby dlatego, 偶e wtedy dopiero nast膮pi艂 zgon Salomona w臋gierskiego, a zarazem u W艂odzis艂awa Hermana trwa艂a 偶a艂oba po 艣mierci pierwszej jego 偶ony. Tak wi臋c rok 1088 pozostaje jako jedyna mo偶liwa, a przynajmniej najprawdopodobniejsza data za艣lubin. Dat臋 t臋 ma tak偶e D艂ugosz6); jakkolwiek za艣 w膮tpi膰 nale偶y, i偶by j膮 m贸g艂 zaczerpn膮膰 z jakiego nieznanego nam dzi艣 藕r贸d艂a i uwa偶a膰 j膮 raczej wypada tylko za kombina-cy膮, to jednak przyzna膰 trzeba, 偶e tym razem kombinacya jego by艂a trafn膮.
    Dzie艅 艣mierci Judyty zapisa艂 z ca艂膮 dok艂adno艣ci膮 Nekr. Weltenb.7) pod dat膮 14 marca: Iudita Maria de Polonia, soror Iieinrici imperatoris IV. Bli偶sze okre艣lenia, w zapisce nekrologicznej podane, nie pozwalaj膮 w膮tpi膰, i偶 chodzi tu w艂a艣nie o drug膮 偶on臋 W艂odzis艂awa Hermana. Nie jest natomiast znanym rok jej 艣mierci. Ebo 8) podaje, i偶 Otton Bamberski porzuci艂 dw贸r polski i uda艂 si臋 do Niemiec ju偶 po jej 艣mierci, gdy za艣 powr贸t Ottona, jak wspomnieli艣my powy偶ej, nast膮pi艂 ju偶 na wiosn臋 r. 1090, przeto nale偶a艂oby przyj膮膰, 偶e Judyta zmar艂a przed tym czasem. Wszelako takiemu przypuszczeniu stoi na zawadzie niew膮tpliwie po艣wiadczona okoliczno艣膰, 偶e Judyta w ma艂偶e艅stwie z W艂odzis艂awem urodzi艂a trzy c贸rki (III. 3. 4. 5.). Przyjmuj膮c zatem ustalon膮 poprzednio dat臋 za艣lubin 1088 r., nie mo偶emy 偶adn膮 miar膮 przypu艣ci膰, i偶by Judyta ju偶 z ko艅cem r. 1089 lub w pocz膮tkach 1090 nie 偶y艂a. Co wi臋ksza, Herbord9), w oczywistej sprzeczno艣ci z Ebo-nem, stwierdza, 偶e Otton Bamberski opu艣ci艂 Polsk臋 za 偶ycia Judyty. Wreszcie Gall10 II.) podaje wyra藕nie, i偶 Judyta (iregina) mia艂a z Sieciechem jakie艣 tajemne porozumienia w艣r贸d wypadk贸w, kt贸re za wskaz贸wk膮 Kozmyu) odnie艣膰 nale偶y do r. 1093. Wiadomo艣膰 Ebona nie daje zatem jakiejkolwiek podstawy do bli偶szego okre艣lenia daty jej 艣mierci. Okoliczno艣ciowa wzmianka D艂ugosza12), 偶e Judyta (nazywana przeze艅 Zofi膮) bra艂a udzia艂 w uroczystej konsekracyi katedry gnie藕nie艅skiej r. 1097, nie mo偶e by膰 uwa偶an膮 za dow贸d jej 偶ycia w tym czasie, wiadomo bowiem, 偶e D艂ugosz tego rodzaju kombinacye tworzy艂 cz臋sto bez jakiejkolwiek podstawy, i w膮tpi膰 nale偶y, i偶by istnia艂o jakie 藕r贸d艂o, z kt贸regoby m贸g艂 zaczerpn膮膰 wiadomo艣膰 o osobach, kt贸re w konsekracyi uczestniczy艂y. Niewiadomo tedy zgo艂a, kiedy Judyta umar艂a, a mianowicie te偶, czy zmar艂a przed W艂odzis艂awem, czy te偶 go prze偶y艂a. Z milczenia Galla, kt贸ry nigdzie o jej 艣mierci nie wspomina, cho膰 o 艣mierci pierwszej 偶ony W艂odzis艂awa poda艂 dok艂adne daty, nie mo偶na wnioskowa膰, 偶e zmar艂a dopiero po napisaniu kroniki (t. j. po r. 1113), gdy偶 prywatne zdarzenia w rodzinie ksi膮偶臋cej: nie stanowi膮 u niego przedmiotu szczeg贸艂owego zaj臋cia. Mo偶na zatem na pewne powiedzie膰 tylko tyle, 偶e zmar艂a po r. 1092.
    2 a. [Krystyna].
    Wed艂ug przypuszczenia Lelewela1S) W艂odzis艂aw Herman przed po艣lubieniem Judyty czeskiej mia艂 mie膰 inn膮 praw膮 ma艂偶onk臋, matk臋 Zbygniewa. Dowodem na to ma by膰 fakt, 偶e Judyta nazywan膮 jest przez Galla14)
    1) Mon. Pol. II. 126. 鈥 2) Ibid. II. 32. 鈥 3) Juritsch, Bischof Otto v. Bamberg 18 uw. 27, gdzie zarazem podana dawniejsza
    literatura, przedmiotu tego dotycz膮ca. 鈥 4) Mon. Pol. II. 33. 127. 鈥 5) Juritsch, Bischof Otto v. Bamberg 20 uw. 31. 鈥 6) Ex-
    cerpta e font, incert. Mon. Pol. IV. 10 i Hist. Pol. I. 396. 鈥 7) Bo hm er, Fontes IV. B69. 鈥 8) Mon. Pol. II. 33. 鈥 9) Ibid.
    II. 127. 鈥 10) Ibid. I. 433. 鈥 11) Font. rer. Boh. II. 137. 鈥 12) Hist. Pol. I. 427. 鈥 13) Pol. wiek. 艣red. IV. 20 uw.
    i 52. 鈥 14) Mon. Pol. I. 431.
    II. 15. 16.
    W艁ODZIS艁AW I HERMAN (偶. KRYSTYNA)-, 艢WI臉TOS艁AWA.
    107
    macoch膮 (noverca) Zbygniewa. Nomenklatura ta nie dowodzi bynajmniej prawo艣ci zwi膮zku W艂odzis艂awa Hermana z matk膮 Zbygniewa; 偶ona W艂odzis艂awa mog艂a bowiem by膰 nazwana macoch膮 r贸wnie dobrze prawego jak i nieprawego syna swego m臋偶a, zrodzonego z innej matki. Wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 rozprasza zreszt膮 sam Gall ), kt贸ry Zbygniewa nazywa concubine filius, i trzeba przypu艣ci膰, 偶e Gall nie by艂by popada艂 w sprzeczno艣膰 z samym sob膮,, gdyby syna urodzonego z prawej ma艂偶onki nazywa艂 synem na艂o偶nicy. Nie inaczej rozumieli Galla najbli偶si czasom jego kronikarze, jak Kad艂ubek2), kt贸ry Zbygniewa mieni naturalis quidem sed illegitimus filius, nam ex scorto susceptus, Kron. Wielk.3): ex concubina procreatus, Chro艅, princ. Pol.4): spurrus i t. p. Niezale偶nie od tych 藕r贸de艂 polskich podaje te偶 wyra藕nie Kozma5), 偶e Zbygniew by艂 de concubina progenitus. Przytoczony przez Lelewela ust臋p z Galla6), 偶e W艂odzis艂aw Herman (w r. 鈥1093) Zbygniewa tuncprimum suurn filiurn appelavit, 艣wiadczy w艂a艣nie przeciwko jego zapatrywaniu; by艂o to uznanie go za syna, kt贸rego nie by艂oby potrzeba, gdyby Zbygniew by艂 synem prawym. Przyjmuj膮c hipotez臋 Lelewela, twierdzi Wagilewicz 7), 偶e owa 偶ona W艂odzis艂awa Hermana nazywa艂a si臋 Krystyn膮, a mniema na to znachodzi膰 dow贸d w D艂ugoszu8), kt贸ry opowiada o mi艂ostkach Boles艂awa Szczodrego z jak膮艣 Krystyn膮, 偶on膮 rycerza M艣cis艂awa. Szczeg贸艂 ten nawet co do Boles艂awa Szczodrego nie jest w jakiemkolwiek 藕r贸dle wcze艣niejszem po艣wiadczony?), i zdaje si臋 by膰 wymys艂em samego D艂ugosza dla plastycznego odmalowania charakteru Boles艂awa, ale gdyby nawet by艂 prawdziwy, to zawsze jeszcze nie mo偶e popiera膰 hipotezy Wagi艂ewicza, kt贸ry zgo艂a dowolnie przeprowadza w nim dwie zmiany: naprz贸d, 偶e stosunek z Krystyn膮 odnosi do W艂odzis艂awa Hermana, zamiast do Boles艂awa Szczodrego, a powt贸re, 偶e ka偶e jej by膰 praw膮 jego ma艂偶onk膮, gdy D艂ugosz wyra藕nie Krystyn臋 mieni na艂o偶nic膮. W Kron. Wielk.10) znajduje si臋 wiadomo艣膰, 偶e matka Zbygniewa pochodzi艂a z rodu Prawdzic贸w (de genere Prawditarum). Do skontrolowania jej brakuje jakichkolwiek danych. i6. 艢wi臋tos艂awa (Swatawa). Z polskich 藕r贸de艂 Gallu), a za nim wiele p贸藕niejszych kronik i rocznik贸w, stwierdzaj膮, i偶 c贸rka Kazimierza Odnowiciela wysz艂a za m膮偶 za kr贸la czeskiego, nie podaj膮 jednak a偶 do D艂ugosza ani imienia tej偶e c贸rki ani te偶 imienia jej m臋偶a. 殴r贸d艂a czeskie, jak Kozma12), Kron. Henr. Heimb.13), Pu艂kawa14), a tak偶e niemieckie, jak Ann. Saxo 15), potwierdzaj膮 przekaz Galla w zupe艂no艣ci, a zarazem uzupe艂niaj膮 jego luki: c贸rka Kazimierza, kt贸ra wysz艂a za m膮偶 do Czech, nazywa艂a si臋 Swatawa, m臋偶em za艣 jej by艂 Wratys艂aw II, ksi膮偶臋, a p贸藕niej kr贸l czeski, syn Brzetys艂awa I. Kron. Marign.16), m贸wi膮c o koronacyi Wratys艂awa i jego 偶ony, przywodzi j膮 pod imieniem Kunegundy, gdzieindziej jednak17) nazywa j膮 Swatawa, sk膮d mog艂oby si臋 nasun膮膰, przypuszczenie, 偶e mia艂a ona dwa imiona Swatawa-Kunegunda; gdy jednak Kron. Marign. jest 藕r贸d艂em stosunkowo p贸藕nem, przeto wiadomo艣ci tej nie mamy powodu uwa偶a膰 za wiarogodn膮, tem bardziej, 偶e we wszystkich 藕r贸d艂ach wcze艣niejszych 偶ona Wratys艂awa wyst臋puje stale pod imieniem Swatawy. Do historyografii polskiej wprowadzi艂 to imi臋 po raz pierwszy D艂ugosz18), u偶ywaj膮c na przemian form: Swatawa i 艢wi臋tochna (Swan-tochna). Pierwotnie imi臋 polskie c贸rki Kazimierza brzmia艂o 艢wi臋tos艂awa, a forma Swatawa jest oczywistem przeobra偶eniem jego pod wp艂ywem j臋zyka czeskiego; zachowa艂o si臋 ono jeszcze w zapisce Nekr. Pegaw. !), gdzie 偶ona Wratys艂awa nazwan膮 jest Zwatislawa.
    Dat臋 urodzin 艢wi臋tos艂awy podaje dopiero D艂ugosz20) pod r. 1055, niew膮tpliwie b艂臋dnie21), wychodz膮c bowiem pod koniec roku 1062 za Wratys艂awa, mia艂aby w takim razie dopiero lat siedm. Gall22), wymieniaj膮c j膮 po艣r贸d dzieci Kazimierza, k艂adzie j膮 na ostatniem miejscu; nie mo偶na jednak wnioskowa膰 st膮d bynajmniej, * 40
    1) Mon. Pol. I. 4-31. 鈥 2) Ibid- H. 304. 鈥 3) Ibid. U. 491. 鈥 4) Ibid. III. 454. 鈥 5) Font. rer. Boh. II. 150. 鈥
    O) ;Mon. Pol. I. 492. _ 7) Geneal. 41. 鈥 8) Hist. Pol. I. 350. 鈥 9) Semkowicz, Rozb. D艂ug. 131. 鈥 10) Mon. Pol. II.
  8. 鈥 U) Ibid. I. 417. 鈥 12) Font. rer. Boh. II. 95. 鈥 13) Ibid. III. 310. 鈥 14) Dobner, Mon. hist. Boh. III. 123. 鈥
    15) Mon. Germ. SS. VI. 693. – 16) Font. rer. Bob. III. 544. – 17) Ibid. III. 554. 557. 鈥 18) Hist. Pol. I. 309. 492. 532. 鈥 19) Mencken, Script, rer. Germ. II. 142. 鈥 20) Hist. Pol. I. 309. 鈥 21) Na co zwr贸ci艂 uwag臋 ju偶 Wagilewicz, Geneal.
  9. 鈥 22) Mon. Pol. I. 417.
    108
    艢WI臉TOS艁AWA (m. WRATYS艁AW II); MIESZKO.
    II 16. 17.
    jakoby by艂a ostatniem jego dzieckiem, m艂odszem od wszystkich czterech syn贸w, wiadomo bowiem, 偶e kronikarze 贸wcze艣ni najcz臋艣ciej wyliczali na pierwszem miejscu potomstwo m臋skie, a nast臋pnie dopiero 偶e艅skie, bez wzgl臋du na starsze艅stwo. 艢wi臋tos艂awa, kt贸ra niew膮tpliwie by艂a m艂odsz膮 od Boles艂awa i W艂odzis艂awa, jako 偶e ci urodzili si臋 w dwu pierwszych 艂atach ma艂偶e艅stwa Kazimierza z Dobroneg膮 (II. 14. 15.), mog艂a tedy by膰 starsz膮 od dwu innych swych braci, Mieszka i Ottona; a w takim razie urodziny jej przypada艂yby na czas mi臋dzy r. 1041鈥1044, ju偶 bowiem w kwietniu 1045 rodzi si臋 Mieszko (II. 17.). Mo偶na jednak偶e przypu艣ci膰 tak偶e, 偶e by艂a m艂odsz膮 od jednego lub obu tych braci m艂odszych, z tem jednak zastrze偶eniem, 偶e nie mog艂a si臋 urodzi膰 p贸藕niej jak 1048 r., przyj臋cie bowiem dalszej jeszcze daty zmusi艂oby do wniosku, 偶e wychodz膮c za Wratys艂awa, nie mia艂a nawet lat 14. W takim razie data urodzin przypada艂aby na czas mi臋dzy 1046鈥1048 r.
    O za艣lubinach jej z Wratys艂awem wyra偶a si臋 Kozma1), 偶e nast膮pi艂y w niespe艂na rok (evoluto autem fere unius anni spatio) po 艣mierci poprzedniej jego 偶ony Adelajdy w臋gierskiej. Gdy za艣 Adelajda zmar艂a 27 stycznia 1062 r., przeto data 艣lubu z 艢wi臋tos艂awa przypa艣膰 mog艂a na koniec r. 1062 lub co najwi臋cej na sam pocz膮tek r. 1063. Pu艂kawa2) podaje dat臋 1062, D艂ugosz3) 1063 r.; je偶eli mamy wybiera膰 pomi臋dzy obu przekazami, to nale偶a艂oby si臋 raczej o艣wiadczy膰 za przekazem Pu艂kawy. Nale偶y bowiem zwa偶y膰, 偶e i Kozma, m贸wi膮c o 艣lubie Wratys艂awa, opowiada ten fakt w艣r贸d wypadk贸w z r. 10624).
    Jako dat臋 艣mierci 艢wi臋tos艂awy podaj膮 zgodnie Mnich Sazaw.5) i Rocz. Hrad. Opat.6) rok 1126. U Mnicha Sazaw. jest nadto data dzienna: 1 wrze艣nia (Kalendas Septembris). Stwierdzaj膮 j膮: Nekr. O艂om.7), i Nekr. Pegaw.8). W tym ostatnim zapiska brzmi jak nast臋puje: Kalendis Sept. Zwatislawa regina mater fun-datricis nostre. Fundatork膮 klasztoru pegawskiego by艂a Judyta, c贸rka Wratys艂awa i 艢wi臋tos艂awy; nie mo偶e zatem ulega膰 w膮tpieniu, 偶e zapiska ta, cho膰 nie podaje utartej w Czechach formy imienia (Swatawa), lecz w艂a艣ciw膮, pierwotn膮 form臋 (艢wi臋tos艂awa), odnosi si臋 do trzeciej 偶ony Wratys艂awa.
    Wratys艂aw II.
    Syn Brzetys艂awa I, ksi膮偶臋 morawski od 1059鈥1061, ks. czeski od 1061, koronowany kr贸lem 15 czerwca 1086, zmar艂 14 stycznia 1092, przedtem 偶onaty z N. N., tudzie偶 z Adelajd膮, c贸rk膮 Andrzeja I w臋gierskiego9).
  10. Mieszko.
    Jako.trzeciego z rz臋du syna Kazimierza Odnowiciela wymienia go Gall10) i p贸藕niejsze, oparte na nim kroniki. Prawdziwo艣膰 tego przekazu stwierdza Rocz. kap. krak.* 11), podaj膮c daty urodzin i 艣mierci ksi臋cia Mieszka, syna Kazimierza.
    Urodziny wed艂ug tego偶 Rocz. kap. krak.12) przypadaj膮 na dzie艅 16 kwietnia 1045 r. Rocz. 艢krzys.13) nie ma wprawdzie daty dziennej, ale data roczna zgadza si臋 w zupe艂no艣ci z dat膮 Rocz. kap. St膮d okazuje si臋, 偶e zar贸wno Rod. ksi膮藕. poi. u) jako te偶 i D艂ugosz15) pope艂nili b艂膮d, podaj膮c, jakoby urodziny Mieszka przypada艂y na rok 1046.
    Dat臋 艣mierci jego zapisa艂 Rocz. kap. krak.16) pod r. 1065. Rocz. kr贸t.17) ma rok 1070, ale wobec widocznej jego zale偶no艣ci od Rocz. kap. krak. nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e nie mamy tu do czynienia z jak膮kolwiek wiadomo艣ci膮 samoistn膮, lecz raczej z omy艂k膮 kopisty, 艂atw膮 zreszt膮 do wyt艂omaczenia (MLXX zam. MLXV). Data 艣mierci 1066, podana przez D艂ugosza18), zawiera, podobnie jak data urodzenia, omy艂k臋 o jeden rok.
    1) Font. rer. Boh. II. 95. 鈥 2) Dobner, Mon. hist. Boh. III. 123. 鈥 3) Exc. e font. inc. Mon. Pol. IV. 10.; Hist. Pol. I. 325. 鈥 4) Griinhagen, Schles. Reg. 14 przyjmuje rok 1062; Roepell, Gesch. Pol. 191 rok 1062 lub 1063. 鈥 5) Font. rer. Boh. II. 257. 鈥 6) Ibid. II. 393. 鈥 7) Arch. f. Sst. Gesch. LIX. 649. 鈥 8) Mencken, Script, rer. Germ.
    II. 142. 鈥 9) Palacky, Gesch. B贸hm. I. tabl. gen.; Cohn, Stammtafeln nr. 42. 鈥 10) Mon. Pol. 1.417. 鈥 U) Ibid. 11.794. 795. 鈥 12) Ibid. II. 794. 鈥 13) Ibid. II. 773. 鈥 14) Ibid. III. 281. 鈥 15) Hist. Pol. I. 295. 鈥 16) Mon. Pol. II. 795. 鈥 17) Ibid. II. 795. 鈥 18) Hist. Pol. I. 331.
    II. 17. 18.
    MIESZKO; OTTON.
    鈥 109
    Szczygielski !), wspominaj膮c o tym Mieszku, dodaje, powo艂uj膮c si臋 na Metrica Tynecensis, i偶 pami臋膰 jego obchodzon膮 bywa 6 grudnia (cuius memoria agitur 6 Decembris). Nie mamy podstawy do skontrolowania, o ile wiadomo艣膰 ta polega na wiarogodnym przekazie, a gdyby nawet tak by艂o, zawsze jeszcze pozosta艂oby nierozstrzygni臋tem pytanie, czy mamy tu do czynienia z rzeczywist膮 dat膮 nekrologiczn膮; Szczygielski bowiem wyra藕nie zaznacza, 偶e jestto tylko data kommemoracyi, kt贸ra w klasztorach naszych benedykty艅skich, jak ju偶 poprzednio kilkakrotnie mieli艣my sposobno艣膰 stwierdzi膰 (n. p. II. 14.), niekoniecznie jest identyczn膮 z dat膮 艣mierci. Zapisk臋 Szczygielskiego mo偶na zatem przyj膮膰 tylko jako w膮tpliw膮 dat臋 nekrologiczn膮.
    Gall nie podaje jakiejkolwiek wiadomo艣ci o 偶onie lub dzieciach Mieszka; D艂ugosz2) nazywa go wprost bez偶ennym, a wcze艣niejsze jeszcze kroniki i roczniki, n. p. Kron. Wielk.3), Rocz. Ma艂op.4), Ann. Sil. comp.5) wyra藕nie podnosz膮, 偶e zmar艂 sine prole. Wiadomo艣ci te, drog膮 kombinacyi stworzone, maj膮 wszelkie cechy prawdopodobie艅stwa zar贸wno ze wzgl臋du na wczesny wiek, w kt贸rym Mieszko zmar艂, jako te偶 na brak wzmianek w 藕r贸d艂ach o takich osobach, kt贸reby mo偶na uwa偶a膰 za jego 偶ony lub dzieci.
  11. Otton.
    W szeregu syn贸w Kazimierza Odnowiciela wymienia Gall6) na czwartem miejscu Ottona. P贸藕niejsze 藕r贸d艂a, przytaczaj膮c za nim t臋 wiadomo艣膰, nadaj膮 mu niekiedy, jak Rocz. Tras.7) i Kron. Wielk.8), imi臋 Odo. 呕e w istocie Kazimierz mia艂 takiego syna, stwierdza zapiska Rocz. kap. krak.9) o 艣mierci ks. Ottona, kt贸ry, lubo w zapisce nie podano, czyim by艂 synem, nie m贸g艂 mie膰, ze wzgl臋du na dat臋 艣mierci, kogo innego za ojca pr贸cz Kazimierza.
    Daty urodzin jego nie znamy. Rod. ksi膮偶. poi.10) ma wprawdzie dat臋 r. 1048, ale wobec wielkiego za-wik艂ania chronologicznego, jakie ten pomnik przedstawia, tudzie偶 p贸藕nego wieku, z kt贸rego pochodzi (druga po艂owa XV stulecia), trudno z ni膮 liczy膰 si臋 na seryo. D艂ugosz u), oparty mo偶e na tym偶e Rodow., k艂adzie dat臋 urodzin r贸wnie偶 pod rokiem 1048. Id膮c za wyra藕n膮 wskaz贸wk膮 Galla, kt贸ry wymienia Ottona jako najm艂odszego syna Kazimierza, mo偶emy powiedzie膰 (ze wzgl臋du na dat臋 urodzin Mieszka, II. 17), 偶e nie m贸g艂 przyj艣膰 na 艣wiat wcze艣niej, jak r. 1046, a gdy ju偶 w r. 1048 umiera, przeto urodziny nast膮pi膰 mog艂y tylko w czasie mi臋dzy 1046鈥1048 r.
    Data 艣mierci, 1048 r., znajduje si臋 w Rocz. kap. krak.12), sk膮d przej膮艂 j膮 tak偶e D艂ugosz18). O艣wiadcza si臋 przeciwko niej Wagilewicz u), staraj膮c si臋 wykaza膰, 偶e Otton zmar艂 o wiele p贸藕niej, oko艂o r. 1088. Dowodem na to ma by膰 przedewszystkiem wzmianka w Kron. Wielk.15), kt贸ra m贸wi膮c o powrocie Mieszka, syna Boles艂awa Szczodrego, z W臋gier do Polski, wyra偶a si臋, i偶 Mieszko przywo艂any zosta艂 per patruos. Poniewa偶 powr贸t Mieszka nast膮pi艂 w r. 1086 {II. 19.), w kt贸rym to czasie jeden z stryj贸w jego, Mieszko, niew膮tpliwie ju偶 nie 偶y艂 {II. 17), przeto t艂omacz膮c dos艂ownie niniejsz膮 wiadomo艣膰, nale偶a艂oby w istocie przypu艣ci膰, 偶e pr贸cz W艂o-dzis艂awa Hermana 偶y艂 pod贸wczas drugi jeszcze stryj jego Otton. Atoli sama Kron. Wielk. podaje na innem miejscu16), 偶e Mieszko i Odon, bracia W艂odzis艂awa, zmarli jeszcze przed urodzeniem Boles艂awa Krzywoustego> a wi臋c przed 20 sierpnia 1086 r. {III 2.), zaczem wniosek wysnuty z poprzedniego ust臋pu, jakoby Otton 偶y艂 jeszcze 1086 r., zostaje prawie zaprzeczony przez sam膮 Kronik臋. Ust臋p: per patruos mo偶na zreszt膮 uwa偶a膰 za prosty tylko b艂膮d kopist贸w zamiast: per patruum lub niedok艂adne wyra偶enie samego autora, kt贸ry pisz膮c go, nie zastanawia艂 si臋 nad tem, czy w chwili przywo艂ania Mieszka Boles艂awowica 偶y艂 jeszcze jaki inny stryj jego pr贸cz W艂odzis艂awa Hermana. Zreszt膮 gdyby艣my nawet autorowi Kroniki przypisali wyra藕n膮 intency膮 zaznaczenia, i偶 w r. 1086 偶y艂o dwu stryj贸w Mieszka, to w ka偶dym razie informacya jego, jako pisarza stosunkowo bardzo p贸藕nego, nie mo偶e wystarczy膰, a偶eby zachwia膰 wiarogodno艣膰 tak powa偶nego 藕r贸d艂a, jakim jest Rocz. kap. krak. Dalszym dowodem * 11
    1) Aquila Pol.-Bened. 138. 鈥 2) Hist. Pol. I. 331. – 3) Mon. Pol. II. 485. 490. 鈥 4) Ibid. III. 148. 149. 鈥 鈻5) Ibid. III. 672. – 6) Ibid. I. 417. 鈥 7) Ibid. II. 829. 鈥 8) Ibid. II. 485. – 9) Ibid. II. 794. – 10) Ibid. III. 281. 鈥
    11) Hist. Pol. I. 299. 鈥 12) Mon. Pol. II. 794. 鈥 13) Hist. Pol. I. 299.鈥 14) Geneal. 43. 44.鈥 15) Mon. Pol. II. 489. 鈥 1<s) Ibid. II. 490.
    110
    OTTON (偶. EUFEMIA)-, KAZIMIERZ.
    II. 18. 18 a.
    twierdzenia Wagilewicza ma by膰 ust臋p z Galla1), powtarzany w wielu p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach: Mortuo itaque rege Boleslavo aliisque fratribus defunctis Wladislaus dux solus regnavit. Poniewa偶 艣mier膰 Boles艂awa Szczodrego1 wspomniana jest na pierwszem miejscu, a 艣mier膰 innych braci W艂odzis艂awa na drugiem, przeto wnioskuje on, 偶e Otton zmar艂 dopiero po Boles艂awie Szczodrym (a wi臋c po r. 1081, II. 14.). Ale do tych innych braci nale偶a艂 przecie偶 tak偶e Mieszko, zmar艂y niew膮tpliwie r. 1065 (II. 17.), a wi臋c na kilkana艣cie lat przed Boles艂awem Szczodrym. Nie mo偶na tedy z porz膮dku, w jakim Gall m贸wi o 艣mierci syn贸w Kazimierza Odnowiciela, wyprowadza膰 jakichkolwiek wniosk贸w co do daty ich zej艣cia, i jak pewn膮 jest rzecz膮, 偶e Mieszko zmar艂 przed Boles艂awem, tak te偶 nic nie stoi na zawadzie przypuszczeniu, 偶e Otton zmar艂 jeszcze przed Mieszkiem. Dalsze wreszcie dowody, jakie przytacza Wagilewicz z Balbina i Thwrocza na poparcie twierdzenia, i偶 Otton 偶y艂 jeszcze po roku 1048, odnosz膮 si臋 wed艂ug najwyra藕niejszych wskaz贸wek tych偶e 藕r贸de艂 do Ottona I Pi臋knego, ks. morawskiego (syna Brzetys艂awa I czeskiego), kt贸ry z Ottonem Kazimierzowicem nic nie ma wsp贸lnego. Mo偶naby na poparcie twierdzenia Wagilewicza przytoczy膰 jeszcze jeden szczeg贸艂, a mianowicie, 偶e w Rocz. Ma艂op.2) jest mowa o 艣mierci Odona w zapisce umieszczonej pod r. 1086 (kod. Lubi艅.), 1087 (kod. Szam.) wzgl. 1088 (kod. Kr贸l.), wszelako w tych偶e samych zapiskach wspomniano jeszcze nast臋puj膮ce fakta: powr贸t Mieszka Boles艂awowica z W臋gier do Polski, jego o偶enienie si臋 i 艣mier膰, dalej 艣mier膰 Mieszka i Odona Kazi-mierzowic贸w i wreszcie urodziny Boles艂awa Krzywoustego. S膮 tu zatem zebrane razem fakta z rozmaitych czas贸w, skupione oko艂o naczelnej zapiski o powrocie Mieszka Boles艂awowica; z przytoczenia ich pod r. 1086, 1087 lub 1088 nie mo偶na tedy wysnuwa膰 jakichkolwiek wniosk贸w chronologicznych. Tak wi臋c wyw贸d Wagilewicza nie wytrzymuje krytyki, i odpada wszelki pow贸d do odrzucenia przekazanej przez Rocz. kap. krak. daty 1048 r. jako daty 艣mierci Ottona.
    [Eufemia],
    Zon臋 tego imienia, c贸rk臋 Beli w臋gierskiego, mia艂 mie膰, wed艂ug Wagilewicza3), Otton Kazimierzowie. Wiadomo艣膰 ta polega na nieporozumieniu, gdy偶 Balbin4), kt贸rego Wagilewicz na poparcie tego twierdzenia przytacza, m贸wi tu wyra藕nie o Eufemii, 偶onie Ottona I morawskiego, szczeg贸艂 daj膮cy si臋 stwierdzi膰 tak偶e sk膮din膮d5). Zreszt膮 Otton, jako zmar艂y w dzieci艅stwie, nie m贸g艂 mie膰 偶adnej 偶ony.
    18 a. [Kazimier z].
    W szeregu syn贸w Kazimierza Odnowiciela podaj膮 niekt贸re p贸藕ne 藕r贸d艂a Kazimierza. Rod. ksi膮偶. poi.6) wymienia go na drugiem miejscu, zaraz po Boles艂awie Szczodrym, a Geneal. Tomic.7) na trzeciem miejscu, po Boles艂awie i W艂odzis艂awie Krzywoustym (!). Przekaz ten nie znajduje nigdzie potwierdzenia, owszem Gall i inne 藕r贸d艂a, wyliczaj膮c potomstwo Kazimierza Odnowiciela, nie znaj膮 syna jego imieniem Kazimierza. Nie mo偶na za艣 przypu艣ci膰, i偶by Gall pomin膮艂 Kazimierza dlatego, 偶e n. p. wcze艣niej umar艂 lub nie odegra艂 wybitnej roli w hi-storyi, gdy偶 w chwili pisania kroniki nie 偶y艂 ju偶 偶aden z syn贸w Odnowiciela, a Mieszko i Otton (II. 16. 17.) umarli bardzo wcze艣nie, ostatni co najwy偶ej w trzecim roku 偶ycia, i obaj r贸wnie偶 jakiejkolwiek wybitnej roli nie mieli. Nale偶y tedy wyliczenie Galla uwa偶a膰 za wyczerpuj膮ce, przez co wiadomo艣膰 o istnieniu syna Odnowiciela, na imi臋 Kazimierza, upada. Przekaz przytoczonych na wst臋pie kompilacyj traci jeszcze bardziej na znaczeniu wobec faktu, 偶e obie k艂ad膮 owego Kazimierza w miejsce jednego z rzeczywistych syn贸w Odnowiciela, kt贸rego natomiast nie wymieniaj膮. I tak: Rod. ksi膮偶. poi., uwa偶aj膮c Kazimierza za drugiego syna, nie podaje W艂odzis艂awa Hermana, a Geneal. Tomic., daj膮c mu trzecie miejsce, opuszcza Mieszka. Poniewa偶 nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by czy to W艂odzis艂aw czy Mieszko nosili drugie imi臋 Kazimierza, przeto okazuje si臋, 偶e wiadomo艣ci owe s膮 zgo艂a ba艂amutne i snadno mog膮 by膰 pomini臋te, podobnie jak i data urodzenia tego偶 Kazi-
    1) Mon. Pol. I. 425. 鈥 2) Ibid. III. 149. 鈥 3) Geneal. 43. 鈥 4) Mis cell. hist. reg. Boh. 103. 鈥 5) Por. Pa-lacky, Gesch. Bohm. I, tabl. gen.; Cohn, Stammtafeln, tabl. 41. 鈥 6) Mon. Pol. III. 281. 鈥 7) Acta Tomic. VIII. 170.
    II. 18 a. 19.
    KAZIMIERZ; MIESZKO.
    Ill
    mierz膮, r. 1013, podana w Rod. ksi膮偶. poi. W Zbier. skr贸膰.x) ba艂amuetwo jest jeszcze dalej posuni臋te, podano tam bowiem, 偶e Kazimierz Odnowiciel mia艂 syna Kazimierza, kt贸ry by艂 ojcem Boles艂awa Szczodrego! Wzmianka ta prowadzi nas jednak na 艣lad, sk膮d w og贸le wzi膮膰 si臋 mog艂a wiadomo艣膰 o Kazimierzu, synie Kazimierza Odnowiciela. Wykazali艣my powy偶ej (II. 11.), 偶e skutkiem omy艂ek w datach wyst臋puj膮 w niekt贸rych rocznikach naszych jakoby dwaj ksi膮偶臋ta Kazimierze, bezpo艣rednio po sobie nast臋puj膮cy. Fakt ten da艂 niekt贸rym kompilatorom p贸藕niejszym podstaw臋 do twierdzenia, jakoby Kazimierz Odnowiciel nie by艂 synem Mieszka II, ale jakiego艣 ksi臋cia Kazimierza (II. 11.); inni za艣 poj臋li rzecz odwrotnie, t. j. uwa偶ali wprawdzie Kazimierza Odnowiciela za syna Mieszka II, natomiast dali mu syna Kazimierza, kt贸ry mia艂 by膰 ojcem Boles艂awa Szczodrego, a w rzeczywisto艣ci nigdy nie istnia艂.
  12. Mieszko.
    Gall2) i oparte na nim 藕r贸d艂a p贸藕niejsze stwierdzaj膮, i偶 Boles艂aw Szczodry mia艂 jedynego (unus u Galla, unicus u innych kronikarzy) syna imieniem Mieszka. O Mieszku, synie kr贸la Boles艂awa, wspominaj膮 te偶 wielokrotnie najstarsze roczniki polskie, jak Rocz. 艢krzys.3), Rocz. kap. krak.4) i inne.
    鈥 Wed艂ug Rocz. 艢krzys.5) i Rocz. kap. krak.6) przypadaj膮 urodziny jego na rok 1069. Niew膮tpliwie b艂臋dn膮 dat臋 urodzin 1082 r. ma Rocz. Ma艂op. w kod. Kr贸l.7); sprzeciwia si臋 jej zar贸wno przekaz obu najstarszych rocznik贸w, jako te偶 okoliczno艣膰, 偶e Boles艂aw w tym czasie ju偶 nie 偶y艂 (II. 14). D艂ugosz8) pr贸cz dobrej daty rocznej (1069) podaje nadto dat臋 dzienn膮 urodzin: 12 kwietnia; z jakiego 藕r贸d艂a j膮 wzi膮艂, niewiadomo; pewn膮 w膮tpliwo艣膰 budzi jednakowo偶 ju偶 ta okoliczno艣膰, 偶e data niniejsza jest bardzo blisk膮 daty dziennej urodzin Mieszka, syna Kazimierza Odnowiciela, 16 kwietnia (II 17.); zachodzi zatem podejrzenie, czy przypadkiem nie nast膮pi艂o tutaj pomi臋szanie obu Mieszk贸w wraz z b艂臋dem o cztery dni w samej dacie, tern bardziej, 偶e D艂ugosz 9), m贸wi膮c o urodzinach Mieszka Kazimierzowica, nie podaje daty dziennej, cho膰 by艂a zanotowan膮 w Rocz. kap. krak., z kt贸rego korzysta艂 uk艂adaj膮c swoj膮 history膮. Niezale偶nie od powy偶szego wywodu trzeba zreszt膮 przypomnie膰, 偶e wymy艣lanie bezpodstawnych dat dziennych urodzin i 艣mierci przytrafia si臋 niejednokrotnie D艂ugoszowi (n. p. II. 14, III. 8.); dlatego przekaz jego w niniejszym wypadku nie mo偶e uchodzi膰 za dostatecznie wiarogodny.
    Powr贸t Mieszka z W臋gier, dok膮d si臋 schroni艂 wraz z wygnanym ojcem, zapisa艂 Rocz. kap. krak.10) a za nim Rocz. kr贸t. n) i Rocz. S臋dz.12) pod r. 1086. T臋 sam膮 dat臋 ma tak偶e Rocz. Ma艂op.1S) w kod. Kurop i Lubi艅., natomiast w kod. Szamot, i Kr贸lew. znajduje si臋 oczywi艣cie b艂臋dna data 1087 r. Mniemaniu niekt贸rych pisarz贸w14), jakoby powr贸t Mieszka nast膮pi艂 ju偶 r. 1082, sprzeciwiaj膮 si臋 nie tylko przytoczone poprzednio daty, ale nadto okoliczno艣膰, po艣wiadczona przez Galla15), 偶e Mieszko przez d艂u偶szy czas po 艣mierci ojca chowa艂 si臋 na dworze kr贸la W艂odzis艂awa w臋gierskiego.
    0 艣mierci Mieszka ju偶 w Gallu16) znajduje si臋 wersya, 偶e zgin膮艂 podobno z trucizny; p贸藕niejsi kronikarze, pocz膮wszy od Kad艂ubka17), twierdz膮 wprost, 偶e zosta艂 otruty. Dat臋 艣mierci przytacza Rocz. 艢krzys.18), Rocz. kap. krak.10) i Rocz. S臋dz.20) pod r. 1089. D艂ugosz o 艣mierci Mieszka podaje dwie wersye. Wed艂ug pierwszej21), kt贸r膮 uwa偶a sam za prawdopodobniejsz膮, mia艂 on umrze膰 r. 1089, na co ma poparcie w przytoczonych poprzednio rocznikach; ale szczeg贸艂y, kt贸re podaje o dniu 艣mierci, s膮 oczywi艣cie ba艂amutne. Twierdzi bowiem, 偶e Mieszko zmar艂 w kilka dni po translacyi 艣w. Stanis艂awa (excessit post translacionis huius paucos dies e vita dux Myeczslaus), zaraz potem jednak偶e dodaje, i偶 艣mier膰 jego matki Wiaczes艂awy nast膮pi艂a wkr贸tce po 艣mierci syna, 11 marca tego偶 samego roku. Translacya 艣w. Stanis艂awa przypada na dzie艅 27 wrze艣nia22), z czego -wynika艂oby, 偶e 艣mier膰 Mieszka nast膮pi艂a z ko艅cem wrze艣nia lub w pocz膮tkach pa藕dziernika r. 1089,
    1) Mon. Pol. III. 286. 鈥 2) ibid. I. 423. 鈥 3) Ibid. II. 773. 鈥 4) Ibid. II. 795. 796. – 5) Ibid. II. 773. –
    6) Ibid. II. 795. 鈥 7) Ibid. III. 149. 鈥 8) Hist. Pol. I. 336. 鈥 9) Ibid. I. 295. 鈥 10) Mon. Pol. II. 796. 鈥 U) Ibid.
    II. 796. 鈥 12) Ibid. II- 874. 鈥 13) Ibid. III. 148. 149. 鈥 14) Bielowski w Mon. Pol. I. 424 uw. 2. 鈥 13) Mon. Pol. I- 423. 鈥
    16) Ibid. I. 424. – 17) Ibid. II. 299. 鈥 18) Ibid. II. 773. 鈥 19) Ibid. II. 796. – *0) Ibid. II. 874. 鈥 21) Hist. Pol. I. 399. 鈥
    22) Grotefend, Handb. d. hist. Chro艅. 115.
    112
    MIESZKO.
    II. 19.
    czemu jednak sprzeciwia si臋 szczeg贸艂 samego D艂ugosza, 偶e matka (Wiaczes艂awa), kt贸ra go mia艂a prze偶y膰, zmar艂a ju偶 11 marca tego偶 roku; je偶eli na odwr贸t mieliby艣my przyj膮膰, 偶e Mieszko zmar艂 w istocie przed matk膮, na贸wczas trzebaby wnioskowa膰, 偶e 艣mier膰 jego nast膮pi艂a z ko艅cem wrze艣nia lub w pocz膮tkach pa藕dziernika r. 1088, czemu znowu sprzeciwia si臋 data roczna 艣mierci, przyj臋ta przez D艂ugosza: 1089, tudzie偶 zarejestrowana przeze艅 pod tym偶e samym 1089 rokiem data translacyi 艣w. Stanis艂awa. Z tego powik艂ania chronologicznego wynika, 偶e wiadomo艣膰 D艂ugosza, o dacie dziennej 艣mierci Mieszka nie mo偶e polega膰 na dobrym przekazie, i 偶e mamy tu raczej do czynienia ze zwyk艂膮 kombinacy膮 kronikarza, kt贸rej motywa dadz膮 si臋 nawet 艂atwo odgadn膮膰: jak wygnanie Boles艂awa z powodu dokonanej na biskupie krakowskim zbrodni nast膮pi艂o po tej偶e zbrodni, tak te偶 ekspiacya jego rodziny (syna i 偶ony) musia艂a by膰 chronologicznie zwi膮zan膮 naj艣ci艣lej z aktem translacyi zw艂ok m臋czennika. St膮d owa wiadomo艣膰 o 艣mierci Mieszka w kilka dni po translacyi zasz艂ej, do kt贸rej 偶adnej nie mo偶na przywi膮zywa膰 warto艣ci, tem bardziej, 偶e D艂ugosz, gdyby by艂 znalaz艂 w ja-kiem艣 藕r贸dle wcze艣niejszem dat臋 dzienn膮 jego 艣mierci, by艂by j膮 niew膮tpliwie poda艂 wyra藕nie, a nie ograniczy艂 si臋 tylko do og贸lnikowego okre艣lenia: post鈥 paucos dies.
    Pr贸cz tej podaje D艂ugosz4) inn膮 jeszcze wersy膮 o 艣mierci Mieszka. Wed艂ug zdania niekt贸rych 禄histo-ryograf贸w芦 polskich, twierdzi on, mia艂 Mieszko umrze膰 r. 1103, zatwierdziwszy w Kruszwicy fundacy膮 klasztoru mogilnie艅skiego, dokonan膮 przez swego ojca; przywilej pergaminowy konfirmacyjny sam D艂ugosz mia艂 w r臋ku. 艢mier膰 Mieszka, tak opiewa dalsze podanie D艂ugosza, wraz z 偶on膮 jego Eudoksy膮, nast膮pi艂a r贸wnocze艣nie w tym samym dniu, 14 marca, z trucizny. Powo艂any dokument konfirmacyjny dla Mogilna, wystawiony w Kruszwicy przez ksi臋cia Mieszka, znany jest po dzi艣 dzie艅2). Nosi on dat臋 3 wrze艣nia 1100 r.; u D艂ugosza zosta艂a ona przez niedopatrzenie rozwi膮zan膮 na 1103 r., w dokumencie jest bowiem oznaczon膮 w ten spos贸b: anno Domini MC III Nonas Septembris; cyfr臋 III, odnosz膮c膮 si臋 do Nonas Septembris, uwa偶a艂 D艂ugosz jako nale偶膮c膮 do MC, sk膮d powsta艂a data roczna 1103. Poniewa偶 w r. 1103 nie by艂o jakiegokolwiek innego ksi臋cia polskiego imieniem Mieszka, przeto mog艂a si臋 D艂ugoszowi nasun膮膰 my艣l, 偶e dokument wyszed艂 od Mieszka Boles艂awowica, tem bardziej, 偶e w dokumencie tym inserowany by艂 (podrobiony) przywilej mogil-nie艅ski Boles艂awa Szczodrego z r. 1065, ksi膮偶臋 Mieszko za艣, zatwierdzaj膮c go, wyra偶a si臋, 偶e to jest przywilej jego przodka (a nostris progenitoribus et antecessoribus). Dzi艣 wiemy na pewne, 偶e dokument kruszwicki jest falsyfikatem, podrobionym na imi臋 Mieszka III (Starego), z dat膮 pomylon膮 o ca艂膮 setk臋 lat: 1100 zam. 12003). Wobec tego odpada jedyny dow贸d, przemawiaj膮cy za istnieniem jakiego艣 ksi臋cia Mieszka w r. 1103, a przez to tak偶e podana przez D艂ugosza data 艣mierci Mieszka Boles艂awowica; jasn膮 jest bowiem rzecz膮, 偶e nie znalaz艂 on jej w przekazie dawniejszych 禄historyogra.f贸w芦, ale raczej stworzy艂 przez w艂asn膮 kombinacy膮, na podstawie daty podrobionego dokumentu kruszwickiego4). Niemniej te偶 na nieporozumieniu polega wiadomo艣膰 o dacie dziennej 艣mierci Mieszka i 偶ony jego Eudoksyi. W Nekr. Strzeln.5) znajduje si臋 pod dniem 13 marca zapiska: lllustrissimus dux Mi臋sko Polonie cum consorte sua Eudoxia. Opar艂szy si臋 na tej, lub podobnej zapisce w innym jakim艣 nekrologu Benedyktyn贸w polskich, doszed艂 D艂ugosz do przekonania, 偶e chodzi tutaj o Mieszka, syna Boles艂awa Szczodrego, w czem poprze膰 go mog艂a okoliczno艣膰, 偶e imiona m臋偶a i 偶ony znalaz艂 zapisane pod jednym dniem, taka za艣 艣mier膰 r贸wnoczesna da艂aby si臋 najlepiej wyt艂omaczy膰 otruciem,, o kt贸rem w艂a艣nie w historyi tego偶 Mieszka wiele w dawniejszych kronikach pisano. W rzeczywisto艣ci jednak zapiska powy偶sza odnosi si臋 do Mieszka III i jego 偶ony Eudoksyi, jak wynika z innych nekrolog贸w polskich, jako to Nekr. L膮dz.6) i Nekr. Lubi艅.7), kt贸re pod dniem 13 lub 14 marca zapisuj膮 (por. o tem III. 17.) 艣mier膰 Mieszka Starego. Przytem zwr贸ci膰 musz臋 uwag臋 i na to, 偶e D艂ugosz nie zdawa艂 sobie sam dok艂adnej sprawy, do kt贸rego z Mieszk贸w odnie艣膰 nale偶y niniejsz膮 dat臋 nekrologiczn膮 i pope艂ni艂 widocznie ba艂amuctwo;. pod t膮 sam膮 bowiem dat膮 (z r贸偶nic膮 jednego tylko dnia), t. j. pod dniem 15 marca, k艂adzie tak偶e s) 艣mier膰 Mieszka II, jak wy偶ej okazali艣my {II. 6.), r贸wnie偶 bezpodstawnie.
    1) Hist. Pol. I. 447, 鈥 2) Kod. dypl. Wielk. IV. nr. 36. 鈥 3) Por. Piekosi艅ski w Przegl. kryt. z 1877, 441; K臋-
    trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 3. 鈥 4) p0r. Zeissberg, Poln. GescMchtschr. 308; Semkowicz, Rozb. D艂ug. 147. 鈥
    6) Mon. Pol. V. 730. 鈥 6) Ibid. V. 497. 鈥 7) ibid. V. 615. 鈥 8) Hist. Pol. I. 242.
    II. 19.
    MIESZKO (i. N. N.).
    113
    N. N.
    呕e Mieszko by艂 偶onaty, stwierdza zar贸wno Gallx), jakote偶 kilka rocznik贸w polskich, pomi臋dzy nimi najstarsze, kt贸re poni偶ej poznamy, m贸wi膮c o dacie jego 艣lubu. B艂臋dnym tedy jest przekaz Kron. Wielk.2), wed艂ug kt贸rego Mieszko mia艂 umrze膰 w stanie bez偶ennym. Rocz. 艢krzys. now.8) wspomina nawet o dwu jego ma艂偶e艅stwach (dux Myeszko uxorem secundam duxit), na co jednak nie ma poparcia w jakiemkolwiek innem 藕r贸dle; nadto sprzeciwia si臋 temu przypuszczeniu okoliczno艣膰, 藕e mi臋dzy pierwszym jego 艣lubem a 艣mierci膮 up艂yn膮艂 zaledwie rok jeden.
    呕on膮 Mieszka by艂a ksi臋偶niczka ruska, Ruthena puella, jak podaje Gall4). Innych wiarogodnych szczeg贸艂贸w o jej pochodzeniu nie mamy. Dopiero D艂ugosz5) przynosi ca艂y szereg nowych fakt贸w: 藕e 偶ona Mieszka nazywa艂a si臋 Eudoksy膮, 藕e by艂a siostr膮 艢wi臋tope艂ka kijowskiego (a wi臋c c贸rk膮 Izas艂awa), 偶e ma艂偶e艅stwo to skojarzone zosta艂o za staraniem W艂odzis艂awa Hermana celem silniejszego utrwalenia podboj贸w na Rusi, dokonanych przez Boles艂awa Szczodrego. Ten przekaz D艂ugosza przyjmowano dot膮d prawie bez wyj膮tku z najlepsz膮 wiar膮, b臋d藕 to w ca艂ej jego rozci膮g艂o艣ci6), b膮d藕 z pewnemi nieznacznemi modyfikacyami. Twierdzono, 偶e Eudoksy膮 nie by艂a siostr膮, lecz c贸rk膮 艢wi臋tope艂ka7), 偶e by艂a c贸rk膮 Ro艣cis艂awa tmutoroka艅skiego, siostr膮 Ruryka, Wo艂odara i Wasylka8), lub wreszcie, 藕e si臋 nazywa艂a Eupraksy膮 (Praksed膮) i by艂a c贸rk膮 Wsewo艂oda I9). Wszystkie w tej mierze wypowiadane przypuszczenia, o ile odbiegaj膮 od D艂ugosza, nie opieraj膮 si臋 na 偶adnem 藕r贸dle i s膮 zwyczajn膮 kombinacy膮, na kt贸rej poparcie nie da si臋 nic przytoczy膰; ale, co wa偶niejsza, i wiadomo艣膰 D艂ugosza jest tak偶e kombinacy膮, polegaj膮c膮 na oczywistem nieporozumieniu. Widzieli艣my poprzednio, 偶e D艂ugosz zapisk臋 Nekr. Strzeln.10) z 13 marca odni贸s艂 b艂臋dnie do Mieszka, syna Boles艂awa Szczodrego, a gdy w zapisce tej by艂a zarazem wzmianka o coniux Eudoxia, przeto da艂 temu Mieszkowi 偶on臋 tego imienia, w czem utwierdzi膰 go mog艂a okoliczno艣膰, 藕e imi臋 takie u偶ywanem by艂o cz臋sto na Rusi. Do tego szczeg贸艂u da艂y si臋 ju偶 艂atwo dokombinowa膰 inne, jako to, 偶e by艂a siostr膮 艢wi臋tope艂ka, i 偶e przy zawarciu tego ma艂偶e艅stwa miano widoki polityczne na oku. Gdy jednak okaza艂o si臋, 藕e zapiska Nekr. Strzeln. odnosi si臋 do Mieszka III i jego 偶ony Eudoksyi, przeto przekaz D艂ugosza o imieniu 偶ony Mieszka Boles艂awowica wraz z do艂膮czonymi przeze艅 szczeg贸艂ami tudzie偶 kombinacyami p贸藕niejszych historyk贸w upada jako zgo艂a nieprzydatny dla historyi, a pozostaje jedyna tylko autentyczna wiadomo艣膰 Galla, 偶e 偶ona Mieszka by艂a ksi臋偶niczk膮 rusk膮, niewiadomego imienia i pochodzenia.
    Dat臋 z a 艣 1 u b i n jej z Mieszkiem podaj膮 Rocz. 艢krzys.11) i Rocz. kap. krak.12), a za nimi Rocz. kr贸t.13 *) i Rocz. S臋dz. u), to偶 D艂ugosz 15) pod r. 1088. Rocz. 艢krzys. now.16) ma dat臋 艣lubu niezupe艂n膮, podaje bowiem tylko jej pocz膮tek: anno Domini millesimo, poczem urywa, dodaj膮c s艂贸wko etc.
    0 艣mierci 偶ony Mieszka jedyn膮 wiadomo艣膰 poda艂 D艂ugosz17), jakoby mia艂a zgin膮膰 od trucizny razem z m臋偶em dnia 14 marca 1103 r. Jak okazali艣my powy偶ej, wiadomo艣膰 ta polega na nieporozumieniu i nie mo偶e si臋 odnosi膰 ani do niniejszego Mieszka Boles艂awowica, ani do rzekomej jego 偶ony Eudoksyi. Nie ma te偶 jakiegokolwiek powodu przyjmowa膰 wraz z D艂ugoszem, jakoby 偶ona Mieszka zmar艂a ze swym m臋偶em r贸wnocze艣nie; przytoczone bowiem poprzednio 藕r贸d艂a m贸wi膮 o otruciu samego tylko Mieszka, nie za艣 i jego 偶ony_ Tak wi臋c kwestya, czy zmar艂a przed nim, czy go prze偶y艂a (co jest prawdopodobniejsze), a je艣li go prze偶y艂a, jakie by艂y jej dalsze losy, pozostaje nierozstrzygni臋t膮.
    l) Mon. Pol. I. 423. 鈥 2) Ibid. II. 489. 鈥 3) Ibid. III. 68. 鈥 4) ibid. I. 423. 鈥 5) Hist. Pol. I. 396. 397. 鈥
    6) Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 46. 74 u w. 5. 鈥 7) 膯wikli艅ski, Mon. Pol. III. 624 uw. e. 鈥 8) Bielowski, ibid. I. 424
    uw. 2; Wagilewicz, Geneal. 45. 鈥 9) Karamzin, Hist. pa艅. ross. II. 92. 鈥 1掳) Mon. Pol. V. 730. 鈥 U) Ibid. II.
    77;?. _ 12) Ibid. II. 796. 鈥 13) Ibid. II. 796. 鈥 14) Ibid. II. 874. 鈥 15) Hist. Pol. I. 396. 鈥 16) Mon. Pol. III. 68. 鈥
    17) Hist. Pol. I. 447.
    ————禄芦 m m >i禄————
    Balzer, Genealogia Piast贸w
    15
    TABLICA III.
    PIERWSI PIASTOWIE III.
    i. Z b y g n i e w.
    i
    U偶ywana dzi艣 powszechnie forma tego imienia: Zbigniew, nie odpowiada etymologii. Imi臋 to pochodzi od: zby膰 (pozby膰, usun膮膰) i gniew. Forma zdrobnia艂a brzmi niew膮tpliwie: Zbyszko, nie Zbiszko1).
    呕e Zbygniew by艂 synem W艂odzis艂awa Hermana z na艂o偶nicy, a nie jego synem 艣lubnym, okazali艣my przy innej sposobno艣ci (II. 15.). Zdaniem Wagilewicza2) drugie jego imi臋 brzmia艂o Krystyn. Mniemanie to opiera si臋 na zapisce Rocz. kap. krak.3) z r. 1076: Cristinus natus est; przyj膮wszy, 偶e matka Zbygniewa nazywa艂a si臋 Krystyna, wyprowadza on z podobie艅stwa imion wniosek, 偶e zapiska rzeczona odnosi si臋 do Zbygniewa. Okazali艣my wy偶ej (II. 15.), 偶e hipoteza Wagilewicza co do imienia na艂o偶nicy W艂odzis艂awa Hermana jest zgo艂a nieuzasadnion膮, zaczem te偶 owo podobie艅stwo imion niczego dowodzi膰 nie mo偶e, a przez to upada jedyny argument, popieraj膮cy mniemanie, jakoby zapiska o Krystynie z r. 1076 odnosi艂a si臋 do Zbygniewa. 殴r贸d艂a polskie i obce nigdzie go pod imieniem Krystyna nie przytaczaj膮, a zapiska z r. 1076 mo偶e si臋 odnosi膰 do jakiejkolwiek innej osoby. 呕e prawdopodobnie nie dotyczy Zbygniewa, oka偶emy jeszcze ni偶ej.
    Daty urodzin Zbygniewa 鈥 po usuni臋ciu powy偶szej zapiski 鈥 nie mamy nigdzie podanej wyra藕nie. Niew膮tpliw膮 jest rzecz膮, 偶e by艂 on starszym od Boles艂awa Krzywoustego, albowiem Gall4) nazywa go kilkakrotnie: maior etate, a i Kozma5), wymieniaj膮c dzieci W艂odzis艂awa Hermana, k艂adzie Zbygniewa na czele, przed Boles艂awem Krzywoustym. Urodziny jego przypa艣膰 tedy musia艂y w ka偶dym razie na czas przed 20 sierpnia 1086 r. Wszelako jest podstawa do 艣ci艣lejszego jeszcze okre艣lenia rzeczonej daty, w kt贸rym to celu jednak musimy naprz贸d rozpatrze膰 inne zdarzenia z jego 偶ycia.
    Opowie艣膰 o Zbygniewie rozpoczyna Gall6) temi s艂owy: Igitur Zbignevus a Wladislavo duce de concu-bina progenitus in Cracoviensi civitate ad ul tu s i am etate litteris datus fuit, eumque noverca sua in Saxo-niam docendum monasterio monialium transmandavit. S膮 tu zatem stwierdzone dwa odr臋bne fakta z 偶ycia Zbygniewa: jeden oddania go na nauk臋 w Krakowie, i drugi wys艂ania go przez macoch臋 na nauk臋 do jakiego艣 klasztoru w Saksonii. Pierwszy fakt by艂 oczywi艣cie wcze艣niejszy od drugiego. Jakie jest w艂a艣ciwe znaczenie
    1) Uwaga prof. Brucknera. 鈥 2) Geneal. -41. 46. 鈥 3) Mon. Pol. II. 795. 鈥 4) Ibid. I. 438. 440.452. 鈥 5) Font. rer. Boh. II. 150. 鈥 6) Mon. Pol. I. 431.
    III. 1.
    ZBYGNIEW.
    115
    wyra偶e艅: litteris datus i docendum monasterio monialium transmandavit, pod tym wzgl臋dem daje nam pewne wskaz贸wki terminologia 贸wczesna, u偶ywana tak偶e i w Polsce; zwroty tego rodzaju oznacza艂y zwykle oddanie do zakonu. Przypominamy zapiski o Kazimierzu Odnowicielu w Rocz. 艢krzys.4): Kazimyr ad discendum traditur i w Rocz. kap. krak2): Kazimirus traditur ad discendum, kt贸re, jak si臋 okaza艂o poprzednio {II. 11.), odnosz膮 si臋 do faktu po艣wi臋cenia Kazimierza stanowi zakonnemu. Je偶eli nadto zwa偶ymy, 偶e w czasie p贸藕niejszej wyprawy przeciw Santokowi, kiedy Zbygniew wmiesza艂 si臋 ju偶 czynnie w wypadki polityczne, Gall3) wk艂ada Polakom w usta nast臋puj膮ce s艂owa: Zbigneus debet u i clericus ecclesiam gubernare, istum vero decet puerulum (Roles艂aw Krzywousty) 鈥. strenuis actibus militare, to nie b臋dzie mo偶na w膮tpi膰, 偶e Zbygiew w istocie przez jaki艣 czas para艂 si臋 zawodem duchownym. Zastosowano wi臋c tu praktyk臋, z jak膮 spotkali艣my si臋 ju偶 i poprzednio, 偶e jeden z syn贸w ksi膮偶臋cych, wykluczony od nast臋pstwa na tron (w tym wypadku z powodu nie艣lubnego pochodzenia), zostaje przeznaczony na duchownego. Z obu przez Galla wspomnianych fakt贸w oddania Zbygniewa 禄na nauk臋* w Krakowie i w Saksonii musi zatem przynajmniej ostatni mie膰 to znaczenie, 偶e Zbygniew oddany zosta艂 na zakonnika.
    Chodzi obecnie o bli偶sze ustalenie chronologii, i to przedewszystkiem faktu ostatniego. Wed艂ug wyra藕nej wzmianki Galla wys艂a艂a Zbygniewa do Saksonii jego macocha (noverca). Ale W艂odzis艂aw Herman mia艂 dwie 偶ony, z kt贸rych ka偶da mog艂a by膰 nazwana macoch膮 Zbygniewa; zaczem nasuwa si臋 dalsza kwestya, o kt贸rej z nich jest mowa na tem miejscu. Wyja艣nienie podaje nam tu sam Gall4), kt贸ry bezpo艣rednio po przytoczeniu powy偶szego faktu rozpoczyna opowiadanie dalszych wypadk贸w zwrotem: eo tempore i przed-stawia nast臋pnie nadu偶ycia Sieciecha tudzie偶 wypraw臋 Brzetys艂awa II na Polsk臋 z r. 1093, kt贸ra sta艂a w zwi膮zku z t膮 gospodark膮 pa艅stwow膮 Sieciecha. W czasie tym 偶on膮 W艂odzis艂awa Hermana by艂a ju偶 Judyta Marya, c贸rka Henryka III. Jako偶 tylko Judyta Marya mog艂a wysy艂a膰 Zbygniewa do klasztoru w Saksonii, nie Judyta czeska, kt贸ra stosunk贸w z Niemcami nie mia艂a. Gdy za艣 ma艂偶e艅stwo W艂odzis艂awa z Judyt膮 Marya zawartem zosta艂o dopiero w r. 1088 {II. 15.), przeto i data oddania Zbygniewa do klasztoru saskiego nie mo偶e by膰 wcze艣niejsz膮 od tego偶 roku. Klasztor ten Gall5) nazywa raz monasterium monialium, drugi raz clau-strum monialium, nie ulega tedy w膮tpieniu, 偶e to by艂 klasztor 偶e艅ski, w czem jednak nie ma nic szczeg贸lnego, znano bowiem pod贸wczas klasztory mieszane, w kt贸rych obok zakonnic przebywa艂 przeor i wi臋ksza lub mniejsza ilo艣膰 braciszk贸w6). Takim braciszkiem by艂 zapewne Zbygniew; 偶e bowiem w chwili oddania go do tego偶 klasztoru nie mia艂 jeszcze 艣wi臋ce艅 kap艂a艅skich, wskazuje wyra藕nie zwrot Galla: docendum____________transmanda-
    vit. Czy te 艣wi臋cenia uzyska艂 p贸藕niej, nie wiadomo, tyle pewna, 偶e wkr贸tce klasztor opu艣ci艂. Opowiada bowiem Gall7), 偶e pokrzywdzeni post臋powaniem Sieciecha wychod藕cy polscy gromadzili si臋 w Czechach pod os艂on膮 Brzetys艂awa II, 偶e nast臋pnie podst臋pem Zbygniewa z klasztoru uprowadzili i starali si臋 wzburzy膰 komesa 艣l膮skiego Magnusa przeciw Sieciechowi. Wynikiem tego by艂a wyprawa przedsi臋wzi臋ta na 艢l膮sk przez W艂odzis艂awa Hermana wsp贸lnie z W艂odzis艂awem w臋gierskim i Brzetys艂awem czeskim, zako艅czona jednak niepomy艣lnie. Brzetys艂aw II wst膮pi艂 na tron 14 wrze艣nia 10928), a wypraw臋 jego na 艢l膮sk opisuje Kozrna!l) pod r. 1093, sk膮d wynika, 偶e porzucenie stanu zakonnego przez Zbygniewa nast膮pi艂o z ko艅cem r. 1092 lub w r. 1093. Wed艂ug bardzo p贸藕nych wiadomo艣ci, n. p. Szczygielskiego10), klasztor, do kt贸rego oddano Zbygniewa, mia艂 to by膰 klasztor brunwillerski. Wiadomo艣膰 ta, niepoparta jakiemkolwiek wcze艣niejszem 藕r贸d艂em, wynik艂a z pomi臋szania fakt贸w z 偶ycia Ryksy, 偶ony Mieszka II {II. 6.), z faktami z 偶ycia Zbygniewa. Dwa s膮 miejsca, w kt贸rych wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa Zbygniew m贸g艂 by艂 p臋dzi膰 偶ycie zakonne, t. j. albo Ratyz-bona, gdzie Judyta Marya, porzuciwszy swego pierwszego m臋偶a Salomona, przez d艂u偶szy czas przebywa艂a n), albo Kwedlinburg, gdzie dwie jej siostry, Beatryksa i Adelajda, sp臋dzi艂y 偶ycie jako mniszki i ksienie klasztorne12). Ratyzbona le偶y w Bawaryi, a Kwedlinburg w Saksonii, gdy za艣 Gall m贸wi, 偶e Zbygniew oddany zosta艂 do klasztoru w Saksonii, przeto najwi臋ksze prawdopodobie艅stwo przemawia za Kwedlinburgiem. 1
    1) Mon. Pol. II. 773. 鈥 2) Ibid. II. 794 鈥 3) Ibid. I. 440. 鈥 4) Ibid. I. 431. 鈥 5) Ibid. 1. 431. 鈥 6) Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 36 uw. 4, nie bior膮c wzgl臋du na t臋 okoliczno艣膰, przypuszcza, 偶e w tek艣cie Galla jest pomy艂ka i s膮dzi, 偶e zamiast monialium nale偶y czyta膰 manachorum. 鈥 7) Mon. Pol. I. 431. 432. 鈥 8) Palacky, Gesch. Bohm. I. 335. 鈥 9) Font. rer. Bob. II. 137. 鈥 10) Tinecia 39. 鈥 U) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 177. 鈥 12) Cohn, Stammtafeln tabl. 19.
    116
    ZBYGNIEW.
    III. 1.
    Przed oddaniem do klasztoru w Niemczech Zbygniew wed艂ug przytoczonej poprzednio wiadomo艣ci Galla in Cracoviensi civitate adidtus iam etate litteris datus fuit. Czy owo litteris ddtus fuit oznacza oddanie do klasztoru z przeznaczeniem na zakonnika, czy te偶 oddanie dla nauki tylko, nie mo偶na rozstrzygn膮膰 na pewne, sam bowiem fakt, 偶e Zbygniew w Niemczech by艂 w zakonie, m贸g艂by wystarczy膰 do uzasadnienia nadanego mu p贸藕niej przydomku clericus. Wszelako i tutaj przemawia wszelkie prawdopodobie艅stwo za tern, 偶e Zbygniew, zanim si臋 dosta艂 do zakonu w Niemczech, by艂 poprzednio w jakim艣 zakonie krakowskim. Popieraj膮, to mniemanie przedewszystkiem zaznaczone poprzednio w艂a艣ciwo艣ci terminologiczne 贸wczesne, a bardziej jeszcze nast臋puj膮ce fakta. Opowiadaj膮c p贸藕niejsze losy Zbygniewa, przeciwstawia go Gall*) Boles艂awowi Krzywoustemu jako litteratum, sk膮d wynika, 偶e Krzywousty mimo, i偶 by艂 jedynym prawym synem W艂odzis艂awa Hermana, nie otrzyma艂 takiego wykszta艂cenia, jakie posiada艂 Zbygniew. Je偶eli tedy Zbygniew, mimo 偶e syn nieprawy, zosta艂 w Krakowie litteris datus, to widocznie nie chodzi艂o tutaj o prost膮 tylko nauk臋, ale zarazem o przygotowanie go do tego zawodu, do kt贸rego nauka by艂a warunkiem potrzebnym, t. j. do zawodu duchownego. Niemniej te偶 nale偶y uwzgl臋dni膰 wyra偶enie, 偶e Zbygniew adultus iam etate litteris datus fuit; Gall k艂adzie tu widocznie nacisk na fakt osobliwy, 偶e to nowe przeznaczenie, jakie 偶yciu Zbygniewa nadano, nast膮pi艂o dopiero w chwili, kiedy doszed艂 ju偶 do wieku dojrza艂ego, i 偶e nie uczyniono tego przedtem, kiedy by艂 w wieku pachol臋cym (jak si臋 to sta艂o n. p. z Kazimierzem Odnowicielem, kt贸ry ju偶 w dziesi膮tym roku 偶ycia oddany zosta艂 do klasztoru, II 11.). To osobliwe zdarzenie da si臋 jednakowo偶 艂atwo wyt艂omaczy膰. Widocznie Zbygniew by艂 ju偶 adultus etate, kiedy si臋 urodzi艂 Boles艂aw Krzywousty. Pok膮d W艂odzis艂aw Herman nie mia艂 偶adnego prawego potomka m臋skiego, pot膮d nie by艂o powodu usuwa膰 Zbygniewa do celi klasztornej, gdy偶 by艂 on jedynym przypuszczalnym jego nast臋pc膮, tak 偶e nawet nie艣lubne pochodzenie nie mog艂o mu w tem szkodzi膰, zw艂aszcza je艣li si臋 zwa偶y widoczn膮 s艂abo艣膰 ojcowsk膮 W艂odzis艂awa do Zbygniewa, kt贸rego p贸藕niej, nawet po urodzeniu Boles艂awa, przypu艣ci艂 do swej 艂aski i wydzieli艂 mu cz臋艣膰 kraju w samoistne w艂adanie. St膮d wynik艂o, 偶e Zbygniew mimo doj艣cia do lat dojrza艂ych nie by艂 oddany do klasztoru. Dopiero po urodzeniu Boles艂awa zmieni艂y si臋 stosunki: trzeba by艂o Zbygniewa usun膮膰 z drogi prawemu potomkowi. A w takim razie Zbygniew litteris datus w Krakowie, nie zosta艂 ju偶 widocznie oddany dla samej tylko nauki, ale otrzyma艂 zarazem przeznaczenie pozostania w stanie duchownym. Z tego punktu widzenia t艂贸macz膮c rzecz, mo偶na te偶 fakt ten okre艣li膰 bli偶ej chronologicznie: oddanie Zbygniewa do klasztoru nast膮pi艂o po urodzinach Boles艂awa Krzywoustego, t. j. po 20 sierpnia 1086 r. (III. 2.).
    Odmiennie przedstawiaj膮 dzieje m艂odo艣ci Zbygniewa p贸藕niejsi kronikarze polscy. Kad艂ubek2) nic nie wspomina o pobycie jego w鈥 Krakowie i w Saksonii, podaj膮c tylko og贸lnie, 偶e trzymany by艂 na wygnaniu (in latebris exilii), czy to dlatego, aby przypomnienie jego pochodzenia nie budzi艂o zgorszenia, czy te偶 dlatego, aby go usun膮膰 przed niebezpiecze艅stwem gro偶膮cem ze strony macochy. Kron. Wielk.3) powtarza za Kad艂ubkiem wiadomo艣膰 o usuni臋ciu Zbygniewa przed macoch膮, dodaj膮c nowy szczeg贸艂, 偶e przebywa艂 w jakiej艣 miejscowo艣ci na pograniczu Czech. Chro艅. Pol.4) ma wiadomo艣膰, 偶e Zbygniew chowany by艂 w ustroniu (in deser-tis), a Chro艅, princ. Pol.5) 艂膮cz膮c ten ostatni przekaz z podaniem Galla, twierdzi, 偶e Zbygniew chowa艂 si臋 naprz贸d na puszczy, a potem w Krakowie i Saksonii. Gall, kt贸ry o m艂odo艣ci Zbygniewa stosunkowo bardzo dok艂adne przekaza艂 nam szczeg贸艂y, nic nie wie o chowaniu go w ustroniu, a owszem podaje, 偶e naprz贸d oddany by艂 na nauk臋 w Krakowie; nie wspomina te偶 o pobycie Zbygniewa w jakiej艣 miejscowo艣ci nadgranicznej w pobli偶u Czech; wiadomo艣膰 ta jest niew膮tpliwie kombinacy膮 p贸藕niejsz膮 osnut膮 na tej podstawie, 偶e pierwsze polityczne wyst膮pienie Zbygniewa wynik艂o z porozumienia si臋 z Czechami; wreszcie stwierdza on wyra藕nie, 偶e Zbygniew nie by艂 usuwany przed macochami, lecz owszem za pierwszej (Judyty czeskiej) przebywa艂 w Krakowie, a druga (Judyta Marya) sama go wys艂a艂a do Saksonii. Wszystkie wi臋c odmienne podania p贸藕niejszych kronikarzy znajduj膮 zaprzeczenie w Gallu, a gdy kronika jego jest najwiarogodniejszem 藕r贸d艂em o losach Zbygniewa, przeto nie mo偶na im przyzna膰 jakiegokolwiek znaczenia, i poprzesta膰 trzeba na wiadomo艣ciach, dostarczonych przez samego Galla. 1
    1) Mon. Pol. I. 438. 鈥 2) Ibid. II. 304. 鈥 3) Ibid. II. 491. 鈥 4) Ibid. III. 626. 鈥 5) Ibid. III. 453.
    III. 1.
    ZBYGNIEW.
    117
    Z ustalonych w ten spos贸b fakt贸w mo偶na obecnie wysnu膰 jeszcze pewne wnioski co do daty urodzin Zbygniewa. Wiek sprawny wed艂ug zasad dawniejszego polskiego prawa rozpoczyna艂 si臋 ju偶 z uko艅czonym dwunastym rokiem 偶ycia, nic tedy nie sta艂oby na przeszkodzie przypuszczeniu, 偶e Zbygniew w chwili oddania do klasztoru krakowskiego, kt贸re to zdarzenie przypada膰 mo偶e co najwcze艣niej na rok 1088, nazwany przez Galla adult u s etate, doszed艂 w owym czasie zaledwie do tej granicy wieku. Wszelako, je艣li zwa偶ymy, 偶e Gall o m艂odszym zaledwie o dwa lata Kazimierzu Odnowicielu, oddanym do klasztoru, u偶ywa wyra偶enia parvulus (II. 11.), b臋dziemy mogli z wi臋kszem prawdopodobie艅stwem przypu艣ci膰, i偶 Zbygniew by艂 wtedy ju偶 nieco starszym. St膮d za艣 oka偶e si臋 r贸wnie偶, 偶e przytoczona poprzednio zapiska Rocz. kap. krak. o urodzinach Krystyna r. 1076 nie mo偶e si臋 odnosi膰 do Zbygniewa.
    Formalne uznanie Zbygniewa za syna (przez W艂odzis艂awa Hermana) nast膮pi艂o wkr贸tce po wyj艣ciu jego z klasztoru, jeszcze w ci膮gu r. 1098. Fakt ten 艂膮czy bowiem Gall鈥) bezpo艣rednio z opowiadaniem o wyprawie 艣l膮skiej z tego偶 roku, dodaj膮c zwrot: eumque (Zbygniewa) tunc primum suum filium appellavit (W艂o-dzis艂aw Herman).
    O fakcie o艣lepienia Zbygniewa za spraw膮 Boles艂awa Krzywoustego wspomina wyra藕nie Kozma2), wk艂adaj膮c w usta W艂odzis艂awowi I czeskiemu nast臋puj膮ce s艂owa: Nequaquam assimilabor dud Poloniensi Bole-slao, qui fratrem suum Sbigneu sub fidei sacramentis advocavit dolis et eum terda die privavit oculis. Gall3) kalectwa zadanego Zbygniewowi nie okre艣la wyra藕nie, ale o niem og贸lnikowo napomyka, nazywaj膮c czyn Bo-s艂awa: fadnus i crimen lamentabile, z dodatkiem, i偶 Zbygniew popad艂 in dampnum irrecuperabile. Chronologiczne okre艣lenie tego faktu przedstawia pewne trudno艣ci. Wspomniane poprzednio s艂owa W艂odzis艂awa czeskiego mia艂y by膰 wed艂ug Kozmy wypowiedziane na wiecu pan贸w i ksi膮偶膮t czeskich, kt贸ry si臋 zgromadzi艂 13 lipca 1110 r., sk膮d wynika艂oby, 偶e o艣lepienie nast膮pi艂o przed tym czasem4). Natomiast Gall5) opowiada, 偶e Zbygniew wysy艂aj膮c ostatnie przed katastrof膮 poselstwo do Boles艂awa, powo艂ywa艂 si臋 na zawart膮 poprzednio zgod臋 mi臋dzy ksi膮偶臋tami czeskimi, r贸wnie偶 bra膰mi (W艂odzis艂awem I i Sobies艂awem), kt贸ry to fakt wed艂ug samego Kozmy6) zdarzy艂 si臋 r. 1111. Powr贸t Zbygniewa do Polski, kt贸ry by艂 wynikiem owego poselstwa, i o艣lepienie, kt贸re potem nast膮pi艂o, musz膮 by膰 zatem p贸藕niejsze od owej zgody W艂odzis艂awa z Sobies艂awem, zaczem nie mo偶na przyj膮膰, i偶by o艣lepienie nast膮pi艂o przed 13 lipca 1110 r. Jako偶 nie ma powodu do powy偶szej wzmianki Kozmy przywi膮zywa膰 zbytniej wagi pod wzgl臋dem chronologicznym. Maj膮c wiadomo艣膰 o o艣lepieniu Zbygniewa, m贸g艂 on wzmiank臋 o tym fakcie w艂o偶y膰 w usta W艂odzis艂awowi I dla wzgl臋d贸w retorycznych nawet w takiej chwili, kiedy czyn sam nie by艂 jeszcze spe艂niony, a 偶e o takie wzgl臋dy w istocie tu chodzi艂o, wynika st膮d, 偶e s艂owa powy偶sze ka偶e wypowiada膰 W艂odzis艂awowi w chwili, w kt贸rej mu insynuowano zamiar o艣lepienia brata Ottona. 呕e zbrodnia pope艂niona na Zbygniewie nie mo偶e mie膰 p贸藕niejszej daty, jak r. 1113, wynika st膮d, 偶e opisuje j膮 Gall, kt贸ry kronik臋 swoje w tym roku pisa膰 sko艅czy艂; poniewa偶 za艣 nadto podaje on wiadomo艣膰7) o pielgrzymce, jak膮 Boles艂aw dla ekspiacyi tej zbrodni podj膮艂 do W臋gier, z dodatkiem, 偶e po powrocie sp臋dzi艂 Wielkanoc u grobu 艣w. Wojciecha, kt贸ra mog艂a by膰 co najp贸藕niej Wielkanoc膮 1113 r. (13 kwietnia), przeto odliczywszy na poprzedni膮 pielgrzymk臋 w臋giersk膮 pocz膮tkowe miesi膮ce r. 1113, wypadnie wniosek, 偶e o艣lepienie Zbygniewa nie mog艂o nast膮pi膰 p贸藕niej jak r.- 111鈥2.
    Z faktem o艣lepienia 艂膮czy te偶 zazwyczaj nowsza historyografia8), id膮c za wzmiank膮 D艂ugosza 9), fakt zamordowania Zbygniewa, przypuszczaj膮c zarazem, 偶e si臋 to sta艂o za spraw膮 Boles艂awa; jedno i drugie, jak mniemam, nies艂usznie. Boles艂aw przez samo o艣lepienie i mo偶liwe potem wtr膮cenie Zbygniewa do wi臋zienia lub wygnanie m贸g艂 si臋 czu膰 dostatecznie zabezpieczonym przed machinacyami jego i nie potrzebowa艂 posuwa膰 si臋 do morderstwa. Kozma yv przytoczonym poprzednio ust臋pie m贸wi tylko o o艣lepieniu Zbygniewa przez Boles艂awa, nie za艣 o jego zamordowaniu, a nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e by艂by o tym fakcie nie przepomnia艂, gdyby w istocie by艂 zaszed艂. Nadto trzeba uwzgl臋dni膰 ust臋p Galla10), kt贸ry w obserwacyach swoich nad katastrof膮 w domu ksi膮偶臋cym podnosi, 偶e gdyby Zbygniew, wracaj膮c do Polski, by艂 si臋 zachowa艂 pokornie i rozumnie, 1
    1) Mon. Pol. I. 432. 鈥 2) Font. rer. Boh. II. 170. 鈥 3) Mon. Pol. 1. 480. 鈥 4) Tak膮 dat臋 przyjmuje Bielowski, ibid, I. 480 uw. 1. 鈥 5) Ibid. I. 479- 鈥 6) Font. rer. Boh. II. 174. 鈥 7) Mon. Pol. I. 480. 481. 鈥 8) Roepell. Gesch-Pol. 260; Grtinbagen, Schles. Reg. I. 23. 鈥 9) Hist. Pol. I. 512. 鈥 10) Mon. Pol. I. 480.
    118
    ZBYGNIEW (偶. N. W.); BOLES艁AW III KRZYWOUSTY.
    III. 1. 2,
    nie by艂by poni贸s艂 szkody niepowetowanej (nec ipse in dampnum irrecuperabile corruisset). Ten zwrot nie mo偶e si臋 odnosi膰 do nieboszczyka, dla kt贸rego nie ma ju偶 rozr贸偶nienia mi臋dzy szkod膮 niepowetowan膮 a daj膮c膮 si臋 powetowa膰; natomiast staje si臋 zupe艂nie zrozumia艂ym, je艣li przyjmiemy, 偶e jest tu mowa o cz艂owieku 偶yj膮cym, dla kt贸rego kalectwo tego rodzaju, jak pozbawienie wzroku, jest w istocie szkod膮 nie do powetowania. Z samego tedy Galla wyp艂ywa, 偶e nie mo偶na 艂膮czy膰 faktu okaleczenia z faktem 艣mierci Zbygniewa w zwi膮zek przyczynowy, jak nie mniej, i偶 nie ma jakiejkolwiek podstawy do przypisywania Boles艂awowi Krzywoustemu winy zamordowania brata. Kad艂ubek1), omawiaj膮c katastrof臋, tak膮 o niej podaje wiadomo艣膰: (Sbigneus) Tiresiana plectitur sentencia, perpetuo proscribitur exilio. Zauwa偶ano s艂usznie2), 偶e zwrot: Tiresiana plectitur senlencia nie mo偶e oznacza膰 nic innego jak tylko o艣lepienie, a gdy Kad艂ubek wiadomo艣ci o tern nie m贸g艂 zaczerpn膮膰 z Galla, kt贸ry nigdzie najmniejsz膮 wskaz贸wk膮 nie zdradza, jakiego rodzaju by艂o kalectwo zadane Zbygniewo-wi, przeto trzeba przypu艣ci膰, 偶e wzi膮艂 ten szczeg贸艂 z 艣wie偶ej jeszcze tradycyi o Zbygniewie, i to tradyeyi nie-zam膮conej, skoro rodzaj zadanego mu kalectwa ca艂kiem dobrze okre艣li艂. A wobec tego nasuwa si臋 przypuszczenie, 偶e i drugi szczeg贸艂 podany przez Kad艂ubka jest prawdziwy, t. j. 偶e Zbygniew po o艣lepieniu zosta艂 wygnany. Kron. Wielk.3) nie ma 偶adnej wiadomo艣ci o losach Zbygniewa po odwo艂aniu, Chro艅, princ. Pol.4) ka偶e mu gin膮膰 skutkiem s膮du Bo偶ego (pojedynek), rzucaj膮c pierwsza my艣l, 偶e sta艂o si臋 to za zezwoleniem Boles艂awa. Wiadomo艣膰 stosunkowo p贸藕na i nie mo偶na do niej wielkiej przywi膮zywa膰 wagi. Cokolwiekb膮d藕, rozbi贸r najdawniejszych zabytk贸w kronikarskich prowadzi do wniosku, 偶e Zbygniew zosta艂 o艣lepiony, ale nie zamordowany z rozkazu Boles艂awa, a nast臋pnie prawdopodobnie z kraju wygnany. Dalsze jego losy s膮 zgo艂a nieznane, nieznan膮 mianowicie tak偶e data 艣mierci. D艂ugosz5) zanotowa艂 j膮 wprawdzie pod r. 1116, jest ona jednak bez wszelkiej warto艣ci, wynik艂a mianowicie bowiem tylko z nieporozumienia. Gall6) przed o艣lepieniem Zbygniewa opowiada bowiem o wyprawach Boles艂awa do Czech i Prus, kt贸re D艂ugosz7) odni贸s艂: pierwsz膮 do r. 1114, drug膮 do r. 1115, sk膮d naturalnie rok 1116 nasun膮艂 mu si臋 jako data o艣lepienia (i 艣mierci) Zbygniewa; w istocie obie te wyprawy przypadaj膮 na rok 1110, zaczem te偶 upada podstawa kombinacyi D艂ugoszowej8).
    [N. N.]
    W Kron. Wielk.9) znajduje si臋 wiadomo艣膰, 偶e Boles艂aw Krzywousty maj膮c lito艣膰 nad 偶on膮 i dzie膰mi
    Zbygniewa fuxori et liberorum defectibus_compaciens) odwo艂a艂 go (przed o艣lepieniem) z wygnania. Fakt
    ma艂偶e艅stwa i ojcowstwa Zbygniewa nie znajduje potwierdzenia w 偶adnem 藕r贸dle wcze艣niejszem, a gdy ta偶 Kronika, m贸wi膮c o matce Zbygniewa, na艂o偶nicy W艂odzis艂awa Hermana, przez przydane okre艣lenie, jakoby pochodzi艂a z rodu Prawdzic贸w, zdaje si臋 podawa膰 fantastyczne szczeg贸艂y (II. 15.), przeto mniemam, 偶e i do niniejszej wiadomo艣ci nie mo偶na przywi膮zywa膰 wagi. Okoliczno艣膰, 偶e Zbygniew by艂 klerykiem, jak go wyra藕nie Gall10) nazywa, i 偶e zapewne z艂o偶y艂 艣lub czysto艣ci, zdaje si臋 r贸wnie偶 zaprzecza膰 temu przekazowi, tern bardziej, 偶e nie ma jakiegokolwiek 艣ladu, i偶by Zbygniew uzyska艂 p贸藕niej dyspenz臋 do zawarcia ma艂偶e艅stwa.
  13. Boles艂aw III Krzywousty.
    Wyra藕ny przekaz Galla n), potwierdzony te偶 niezale偶n膮 ode艅 wiadomo艣ci膮 Kozmy 12), stwierdza, 藕e Boles艂aw by艂 synem W艂odzis艂awa Hermana, z pierwszej jego 偶ony Judyty czeskiej. Dawniejsze 藕r贸d艂a, jak Gall13),. Rocz. 艢krzys.u), Rocz. kap. krak.15) i inne, nie daj膮 mu, pr贸cz liczby porz膮dkowej tercius, 偶adnego przydomku; dopiero w 藕r贸d艂ach p贸藕niejszych, jak w Katal. bisk. wroc艂.16), w Chro艅, princ. Pol.17) pojawia si臋 dla艅 艂aci艅ski przydomek Curvus, lub, jak w Kron. Wielk.18), w Rocz. Ma艂op.19), w Geneal. P艂ock 20), w Rod. ks. poi.21), w Pocz. kr贸l. poi.22), w Chro艅. Sil. abbr.23) przydomek polski: Krzywousty. * 19
    1) Mon. Pol II. 3殴8. – 2) Bielowski. ibid. II. 328 uw. 1. – 3) Ibid. II. 498. 鈥 4) ibid. III. 473. 鈥 5) Hist.
    Pol. I. 512. 鈥 6) Mon. Po). I. 474. 478. 鈥 7) Hist. Pol. I. 502. 509. 鈥 8) Por. Roepell, Gesch. Pol. 260 uw. 47. 鈥
    芦) Mon. Pol. II. 498. 鈥 10) Ibid. I 440. 鈥 11) Ibid. I. 425. – 12) Font. rer. Boh. II. 118. 150. 鈥 13) Mon. Pol. I. 425..
  14. 鈥 14) Ibid. II. 773. 774. 鈥 15) Ibid. II. 797. 鈥 16) Ibid. VI. 561. 577. 鈥 17) Ibid. III. 480. 鈥 18) Ibid. II. 493. 鈥
    19) Ibid. III. 154. 155. 鈥 20) Ibid. V. 993 鈥 21) ibid. III. 282. 鈥 22) Ibid. III. 293. 鈥 23) ibid. III. 719.
    III. 2.
    BOLES艁AW III KRZYWOUSTY.
    119
    呕e dat膮 dzienn膮 urodzin Boles艂awa jest 20 sierpnia, jak poda艂 Gall1), a nie 23 grudnia, jak chce Kozma2), ani te偶 26 grudnia, jak przypuszcza Bielowski3), okazali艣my powy偶ej {II. 15). Dat臋 roczn膮 urodzin zapisa艂y najstarsze roczniki polskie, t. j. Bocz. 艢krzys.4) i Rocz. kap. krak.5), a za nimi niekt贸re p贸藕niejsze, jako to Rocz. kr贸t.6) tudzie偶 Rocz. S臋dz.7), pod r. 1086; nadmienili艣my ju偶, 偶e datom tym przyzna膰 nale偶y pierwsze艅stwo przed b艂臋dn膮 dat膮 Kozmy8): 1084 czy 1085 r. Spom. Gniezn.9), opieraj膮c si臋 na obiegaj膮cym w wiekach 艣rednich czterowierszu nagrobkowym Boles艂awa10), daj膮 mu w chwili zgonu 56 lat 偶yci膮 鈻(visit 鈥 ser annis plus Iubileo); na tej samej podstawie podaje te偶 i Kron. Wielk. u) tudzie偶 Rocz. 艢krzys. now.12), jakoby Boles艂aw zmar艂 w 56 roku 偶ycia. Licz膮c od daty 艣mierci 1138 r. wstecz, wypad艂oby, 偶e Bor les艂aw urodzi艂 si臋 1082 r., z czego wynika, 偶e obliczenie to jest b艂臋dnem; gdyby bowiem mia艂o by膰 prawdzi-wem, wypad艂oby usun膮膰 daty najstarszych rocznik贸w polskich, a nawet b艂臋dne daty Kozmy nie zdo艂a艂yby si臋 utrzyma膰. Bez warto艣ci jest te偶 data urodzin 1088 r., zawarta w m臋tnym cz臋stokro膰 co do chronologii Rocz. 艢krzys. now.13).
    Dat臋 艣mierci podaj膮 pod r. 1138 z polskich 藕r贸de艂: Rocz. kap. krak.14), Rocz. Krak.15), Spom. Gnie藕n.16) i Kron. Wielk.17). Z czeskich stwierdzaj膮 j膮: Kanon. Wyszehr.1S) i Rocz. Hrad.19); z niemieckich: Ortlieb 20), Ann. Saxo21), Rocz. Magd.22), Chro艅. Mont. Ser.23) i Nekr. 艣w. Mich. Bamb.24). Wobec ca艂ego szeregu tych niezale偶nych od siebie i wiarogodnych 藕r贸de艂 nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e b艂臋dn膮 jest data 艣mierci 1139 r., podana w niekt贸rych innych 藕r贸d艂ach polskich, jako to: w Rocz. Tras.25), Chro艅. Pol.26), Chro艅, princ. Pol.27), Kron. o Piotrze W艂.28), przyj臋ta te偶 przez D艂ugosza29), a nawet niekt贸rych nowszych uczonych30). Oczywist膮 omy艂k膮 zamiast 1138 jest data 1038, zawarta w Rocz. 艢krzys. now.31). W Rocz Ma艂op.32) tylko kod. Lubi艅, ma dobr膮 dat臋 1138; inne z艂膮, jako to: kod. Szamot. 1139, kod. Kurop. 1141, a kod. Kr贸lew. nawet 1144.
    Dzie艅 艣mierci Boles艂awa poda艂 przedewszystkiem ca艂y szereg 藕r贸de艂 niemieckich. Ortlieb33) k艂adzie 艣mier膰 pod dniem 28 pa藕dziernika (V掳 Kai. Novembr.); te偶 sam膮 dat臋 ma te偶 Nekr. Zwiefalt.34), dodatek za艣, 偶e to by艂 dobroczy艅ca klasztoru zwiefalte艅skiego i m膮偶 Salomei, nie pozwala w膮tpi膰, 偶e chodzi tu o Krzywoustego. R贸wnie偶 pod dniem 28 pa藕dziernika zawiera Nekr. 艣w. Mich. Bamb.35) zapisk臋: Polezlaus dux Poloniorum, a dodana obok tego cyfra roczna 1138 wskazuje tak偶e na Krzywoustego. Wobec tego pewn膮 jest rzecz膮, 偶e do niego odnosi si臋 te偶 zapiska pod ta偶 dat膮 Nekr. S. Blasii36): Bolezlaus dux, bez bli偶szego okre艣lenia. Z czeskich 藕r贸de艂 Kanon. Wyszehr.37) nie podaje wprawdzie dok艂adnej daty dziennej, ale m贸wi o 艣mierci Boles艂awa przy ko艅cu opowiadania o wypadkach z r. 1138, opisawszy poprzednio fakt zasz艂y 29 wrze艣nia. 殴r贸d艂a polskie stwierdzaj膮 w zupe艂no艣ci daty nekrolog贸w niemieckich. Rocz. kap. krak.38) wyra藕nie jako dzie艅 艣mierci podaje 28 pa藕dziernika. W Nekr. klaszt. 艣w. Winc.39) zanotowano: Bolezlaus dux pod dniem 27 pa藕dziernika; r贸偶nica wynosi zatem tylko jeden dzie艅. W przytoczonym poprzednio napisie epitaficznym Boles艂awa40), a w 艣lad za tern tak偶e w Spom. Gnie藕n.41) okre艣lono dzie艅 艣mierci w spos贸b nast臋puj膮cy: luce Novembris speculante Ka-lendas, kt贸re to okre艣lenie wskazuje r贸wnie偶 na koniec pa藕dziernika.
    W Kalend. Krak.42) znajduje si臋 zapiska pod dniem 30 pa藕dziernika {III Kai. Novembr.): Bolezlaus dux obiit M掳 centesimo septuagesimo tercio. Z dodanej daty rocznej wynika艂oby, 偶e jestto zapiska odnosz膮ca si臋 do Boles艂awa K臋dzierzawego, kt贸ry zmar艂 1173 r. {III. 16.). Zapiska powy偶sza sk艂ada si臋 jednakowo偶 z dwu cz臋艣ci z kt贸rych ka偶da w innym czasie powsta艂a. S艂owa: Bolezlaus dux obiit znajdowa艂y si臋 ju偶 w najstarszej cz臋艣ci
    1) Mon. Pol. I. 428. 鈥 2) Font. rer. Boh. II. 113. 鈥 3) Urodziny Boles艂awa Krzyw, i 艣mierd jego matki Judyty, Przew. nauk. i lit. 1873, 65 i n. – 4; Mon. Pol. II. 773. 鈥 5) Ibid. II. 796. 鈥 6) Ibid. II. 796. 鈥 7) Ibid. II. 874 -8) Font. rer. Boh. II. 113. 鈥 9) Mon. Pol. III. 43. 鈥 10) Por. ibid. II. 797 uw. 6. 鈥 H) Ibid. II. 519. 鈥 12) Ibid. III. 68. 鈥 13) ibid. III. 68. 鈥 I4) Ibid. II. 797. 鈥 15) Ibid. II. 832. 鈥 16) Ibid. III. 43. 鈥 17) Ibid. II. 519. 鈥 18) Font. rer. Boh. II. 229. 鈥 i9) H>id. II. 396. 鈥 20) Mon. Pol. II. 3. 鈥 21) Mon. Germ. SS. VI. 776. 鈥 22) Ibid. SS. XVI. 186.鈥
    23) Ibid. SS. XXIII. 145. 鈥 24) B贸b mer, Fontes IV. 504. 鈥 25) Mon. Pol. II. 832. 鈥 20) Ibid. III. 629. 鈥 27) Ibid. III-
  15. 鈥 28) Ibid. III- 767. 鈥 29) Hist. Pol. I. 561. 鈥 30) Roepell, Gescb. Pol. 297. 鈥 31) Mon. Pol. III. 68. 鈥 32) Ibid-
    III. 154. 155. _ 33) Ibid. II. 3. 鈥 34) Mon. Germ. Necr. I. 263.鈥 35) Bohmer, Fontes IV. 504.鈥 30) Mon. Germ. Necjr.
    I. 325. 鈥 37) Font. rer. Boh. II. 229. 鈥 38) Mon. Pol. II. 797.鈥 39) Ibid V. 711. 鈥 40) Ibid. II. 797 uw. 6. 鈥 41) ibid.
    III. 43. 鈥 42) ibid. II. 935.
    120
    BOLES艁AW III KRZYWOUSTY (偶. ZBYS艁AWA).
    III. 2,
    kalendarza i skopiowane zosta艂y stamt膮d w po艂owie XIII w,, data roezna za艣 1173 dopisan膮 zasta艂a do powy偶szych s艂贸w dopiero w wieku XIV. Determinacya zapiski za pomoc膮 rzeczonej daty rocznej jest tedy sto_ sunkowo bardzo p贸藕n膮 i polega na kombinacyi kontynuatora kalendarza, a przeto sama przez si臋 niczego-nie dowodzi; skutkiem czego pytanie, do kt贸rego z Boles艂aw贸w odnosi si臋 powy偶sza zapiska dzienna, musi by膰 na nowo postawione i rozwi膮zane. Ot贸偶 zaraz na pierwszy rzut oka nasuwa si臋 uzasadnione domniemanie, 偶e gdy data 30 pa藕dziernika r贸偶ni si臋 tylko o dwa dni od rzeczywistej daty 艣mierci Krzywoustego, przeto-niniejsza zapiska odnosi si臋 do niego, a nie do Boles艂awa K臋dzierzawego. R贸偶nic臋 dwu dni 艂atwo wyt艂oma-czy膰 przez to, 偶e w kalendarzu umieszczono zapisk臋 nekrologiczn膮 nie pod dniem 艣mierci, lecz pod dat膮 pogrzebu (dies sepulturae), przez co tak偶e wyja艣ni si臋 sprzeczno艣膰 mi臋dzy obu 艣ci艣le ze sob膮 spokrewnionymi zabytkami, Rocz. kap. krak., kt贸ry ma dat臋 28 pa藕dziernika, a K膮lend. Krak., kt贸ry ma dat臋 30 pa藕dziernika. 呕e w istocie zapisk臋 powy偶sz膮 w ten spos贸b t艂om膮czy膰 nale偶y, potwierdza nadto inna okoliczno艣膰. Kalend. Krak. zacz臋to spisywa膰 ju偶 za W艂odzis艂awa Hermana, i jest tam te偶 zanotowan膮 data 艣mierci samego W艂odzis艂awa tudzie偶 pierwszej jego 偶ony Judyty {II. 15). Dalej spotykamy w najstarszej cz臋艣ci kalendarza nast臋puj膮ce jeszcze daty nekrologiczne o ksi膮偶臋tach polskich: o Boles艂awie K臋dzierzawym, Kazimierzu Sprawiedliwym, Leszku Bia艂ym, Konradzie Mazowieckim, Henryku Pobo偶nym, a nawet o Kazimierzu i Boles艂awie, zmar艂ych przedwcze艣nie synach Kazimierza Sprawiedliwego, tudzie偶 o Odonie, synie Mieszka Starego. To znaczy: Kalend. Krak. podaje daty nekrologiczne o wszystkich ksi膮偶臋tach panuj膮cych w Krakowie czy to a偶 do 艣mierci czy te偶 chwilowo, a cz臋sto nawet o ich dzieciach 鈥 z wyj膮tkiem chyba W艂odzis艂awa II, kt贸ry zmar艂 na wygnaniu, Mieszka Starego, kt贸ry z Ko艣cio艂em by艂 w zatargu, W艂odzis艂awa Laskonogiego, kt贸rego rz膮dy w Krakowie by艂y przej艣ciowe i kt贸ry znacznie p贸藕niej dopiero zmar艂 jako ksi膮偶臋 wielkopolski i to wygnaniec, i wreszcie z wyj膮tkiem Henryka Brodatego, kt贸rego pomini臋cie da si臋 usprawiedliwi膰 艣mierci膮 zasz艂膮 na 艢l膮sku. W tym szeregu prawie nieprzerwanie id膮cych zapisek nekrologicznych o wszystkich w艂adcach, rz膮dz膮cych naprz贸d ca艂膮 Polsk膮, a nast臋pnie w Krakowie, pocz膮wszy od W艂odzis艂awa Hermana, brakowa艂oby tylko zapiski o Boles艂awie Krzywoustym, najwybitniejszym po艣rod nich wszystkich, je艣liby艣my zapisk臋 z 30 pa藕dziernika odnie艣li do Boles艂awa K臋dzierzawego. Wobec tego mniemam, i偶 dopisek kontynuatora Kalend. Krak. uwa偶a膰 nale偶y za b艂臋dny, i 偶e je偶eli zapiska ta mia艂a by膰 determinowan膮 za pomoc膮 dopisania daty rocznej, to nale偶a艂o dopisa膰 dat臋 1138, a nie 1173 r.1).
    i. Zbys艂awa.
    Jako pierwsz膮 偶on臋 Boles艂awa wymienia Herbord2) c贸rk臋 regis Ruthenorum, nie podaj膮c ani jej imienia, ani te偶 imienia jej ojca. Niezale偶nie od niego, a niew膮tpliwie i od Nestora (o kt贸rym ni偶ej), podaj膮 dwa 藕r贸d艂a polskie p贸藕niejsze, Rocz. Kamie艅.3) tudzie偶 Rod. ksi膮偶. poi.3), opieraj膮c si臋 widocznie na dobrej tradycyi, 偶e 偶on膮 Boles艂awa by艂a Rusinka {Ruthena). Wyra藕ne stwierdzenie obu przekaz贸w, a zarazem wyja艣nienie nasuwaj膮cych si臋 jeszcze w膮tpliwo艣ci znajdujemy u Nestora4), a za nim w Latop. Hipac. 3), z kt贸rych okazuje si臋, 偶e ow膮 Rusinka, 偶on膮 Boles艂awa, by艂a Zbys艂awa, c贸rka 艢wi臋tope艂ka II Izas艂awica, w. ks. kijowskiego. Imi臋 Preds艂awa, nadawane jej gdzieniegdzie6), jest tedy b艂臋dnem i polega niew膮tpliwie na pomieszaniu jej z Pred-s艂aw膮, c贸rk膮 W艂odzimierza I, na艂o偶nic膮 Boles艂awa Chrobrego (/. 8.). Niemniej te偶 wiadomo艣膰, podana przez p贸藕ny Rocz. Mazow.7), jakoby pierwsz膮 偶on膮 Boles艂awa by艂a Judyta ks. czeska, jest b艂臋dn膮; i tutaj zasz艂o oczywiste pomieszanie z pierwsz膮 偶on膮 W艂odzis艂awa Hermana {II. 15). Gall8) dotyka w osobnym rozdziale kwestyi pierwszego ma艂偶e艅stwa Boles艂awa, nie wymieniaj膮c jednak ani imienia 偶ony, dni nawet nie podaj膮c, z jakiego kraju pochodzi艂a; zachowa艂 jednak inny szczeg贸艂, kt贸ry po艣rednio stwierdza prawdziwo艣膰 przytoczonych poprzednio fakt贸w. Oto wed艂ug Galla potrzeba by艂o do wa偶no艣ci ma艂偶e艅stwa dyspenzy papieskiej z powodu kanonicznej przeszkody pokrewie艅stwa. Poniewa偶 Izas艂aw, dziad Zbys艂awy, 偶onaty by艂 z siostr膮 Kazimierza * i
    1) Dot膮d tylko K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 99 podni贸s艂 w膮tpliwo艣膰, czy zapiska z 30 pa藕dziernika odnosi si臋 do Boles艂awa K臋dzierzawego i czy raczej nie nale偶y jej odnie艣膰 do Boles艂awa Krzywoustego, aczkolwiek zdania swego-bli偶ej nie uzasadni艂. 鈥 Mon. Pol. II. 74. 鈥 3) Ibid. II. 778. 鈥 4) Ibid. I. 810. 鈥 5) Str. 182. 鈥 6) Hubner, GeneaL Tab. I. tabl. 94. 112. – 7) Mon. Pol. III. 203. 鈥 8) Ibid. I. 441.
    i
    III. 2.
    BOLES艁AW III KRZYWOUSTY (i. ZBYS艁AWA).
    121
    Odnowiciela, dziada Boles艂awa Krzywoustego (II. 13.), przeto zachodzi艂a tu przeszkoda z pokrewie艅stwa w trzecim stopniu kanonicznej komputacyi; inne, dawniejsze zwi膮zki Piast贸w z domem ksi膮偶膮t ruskich uzasadnia艂y pokrewie艅stwo w dalszych stopniach, tak n. p. ma艂偶e艅stwo Kazimierza z Dobroneg膮, c贸rk膮 W艂odzimierza I, pokrewie艅stwo w czwartym stopniu. D艂ugosz1), kt贸ry z Galla dowiedzia艂 si臋 o przeszkodzie, ale o ma艂偶e艅stwie Izas艂awa z c贸rk膮 Mieszka II nic nie wiedzia艂, obliczy艂 stosunek pokrewie艅stwa, bior膮c za podstaw臋 ma艂偶e艅stwo Kazimierza z Dobroneg膮, i dlatego m贸wi o quartus consanguinitatis gradus2). W Kron. Wielk.3) znajduje si臋 wiadomo艣膰, 偶e Boles艂aw o偶eni艂 si臋 z c贸rk膮 ks. halickiego, jedynaczk膮, w czem znajduje si臋 naprz贸d b艂膮d, albowiem 艢wi臋tope艂k nie panowa艂 w Haliczu4), powt贸re sprzeczno艣膰 z innym ust臋pem tej偶e samej kroniki, kt贸ry powiada3), 偶e Piotr W艂ast, o偶eniony z ksi臋偶niczk膮 rusk膮, by艂 m臋偶em ciotki W艂odzis艂awa II (艣l膮skiego); w takim bowiem razie 偶on膮 Piotra by艂a siostra Zbys艂awy, zaczem Zbys艂awa nie by艂a jedynaczk膮.
    Za艣lubiny z Zbys艂awa nast膮pi艂y zaraz w pocz膮tkach panowania Krzywoustego; jako偶 Gall* 6) opis samoistnych jego rz膮d贸w (po 艣mierci W艂odzis艂awa Hermana) rozpoczyna opowie艣ci膮 o ma艂偶e艅stwie, poprzedziwszy j膮 tylko opisem .wyprawy na Bia艂ogr贸d pomorski. Nestor 7), a za nim Latop. Hipac.8), maj膮 pod dniem 16 listopada 1102 r. wiadomo艣膰: wedena byst dszczy Swiatopo艂cza Zbys艂awa w Lachy za Boles艂awa; Rocz. 艢krzys.9) natomiast dopiero pod r. 1103 podaje: Boleslaus III duxit morem. Sprzeczno艣膰 w datach jest tylko pozorna, w rzeczywisto艣ci uzupe艂niaj膮 si臋 one nawzajem; Nestor m贸wi bowiem tylko o fakcie wyprawienia Zbys艂awy z Rusi do Polski, nie o samym 艣lubie; gdy za艣 ksi臋偶niczka wyruszy艂a w drog臋 dopiero z ko艅cem roku i 102, przeto 艂atwo przypu艣ci膰, 偶e 艣lub odby艂 si臋 dopiero w r. 1103 (w pocz膮tkach), przez co data Rocz. 艢krzys. zostaje stwierdzon膮. Popiera j膮 nadto wiadomo艣膰 Galla10 *), kt贸ry podaje, 偶e w czasie uroczysto艣ci weselnych Czesi, nak艂onieni przez Zbygniewa, wpadli do Polski; napad ten za艣, jak 艣wiadczy Kozma11), nast膮pi艂 w r. 1103 12). Nie ma tedy powodu przypuszcza膰, 偶e 艣lub odby艂 si臋 w r. 1102 lub 11 OS 1S), albo te偶, 偶e dat臋 Nestora sprostowa膰 nale偶y na rok 1103, 16 listopada14). Pomy艂k臋 o jeden rok zawieraj膮 Rocz. Kamie艅.15), a tak偶e Chro艅, princ. Pol.16) i Rod. ksi膮偶. poi.17), podaj膮c dat臋 艣lubu pod r. 1104. Mniemanie18), jakoby ju偶 r. 1098 odby艂y si臋 zr臋kowiny mi臋dzy Boles艂awem a Zbys艂awa, jest hipotez膮 bez dostatecznego poparcia.
    Daty 艣mierci Zbys艂awy nie podaje 偶adne 藕r贸d艂o a偶 do D艂ugosza; ten ostatni za艣 opowiada o niej
    w spos贸b 19), kt贸ry z g贸ry wskazuje na kombinacy膮, i to z poetyckim zakrojem. Wracaj膮c z wyprawy czeskiej 1108 r., mia艂 oto Boles艂aw zasta膰 w domu 偶on臋 na marach. Zbys艂awa 偶yje niew膮tpliwie w r. 1105, gdy偶 w czasie tym rodzi si臋 W艂odzis艂aw (III. 6.), kt贸rego matk膮 wed艂ug zgodnego przekazu wszystkich 藕r贸de艂 by艂a pierwsza 偶ona Krzywoustego. 呕yje te偶 niew膮tpliwie jeszcze z ko艅cem 1107 lub w pocz膮tkach r. 1108, w tym
    bowiem czasie przychodzi na 艣wiat inny syn Krzywoustego, kt贸rego matk膮 by艂a r贸wnie偶 Zbys艂awa (III. 7.).
    W ka偶dym razie jest rzecz膮 uwagi godn膮, 偶e w艣r贸d opowiadania wypadk贸w z lat 1107鈥1109 Gall20) wspomina wielokrotnie o posi艂kach ruskich, kt贸rych Boles艂awowi w r贸偶nych potrzebach udziela艂 艢wi臋tope艂k kijowski, a 偶e wed艂ug Herborda21) po 艣mierci Zbys艂awy stosunek przyjazny mi臋dzy Boles艂awem a 艢wi臋tope艂kiem zosta艂 zerwany, przeto mo偶emy w tym fakcie upatrywa膰 dow贸d istniej膮cego jeszcze pod贸wczas ma艂偶e艅stwa z Rusinka. Daleko poza rok 1109 nie mo偶na jednakowo偶 przesuwa膰 daty 艣mierci Zbys艂awy, ze wzgl臋du na wiadomo艣膰 podan膮 w tym偶e samym Herbordzie22): post annos paucos (licz膮c od 艣lubu) Ruthenissa mor Boleslai moritur. S艂owa te zdaj膮 si臋 niedwuznacznie wskazywa膰 na to, 偶e po偶ycie Boles艂awa z Zbys艂aw膮 nie trwa艂o lat dziesi臋ciu, a wi臋c nie dalej jak do r. 1112; zaczem dat臋 艣mierci Zbys艂awy okre艣li膰 nale偶y latami 1109鈥 1112 r. W r. 1113 Boles艂aw 偶onaty jest ju偶 z Salome膮.
    1) Hist. Pol. I. 4-44- 鈥 2) P掳r- Wagilewicz, Geneal. 48, kt贸ry trafnie zwr贸ci艂 uwag臋 na b艂臋dn膮 podstaw臋 obliczenia
    D艂ugosza. — 3) Mon. Pol. II. 494. 鈥 4) Por. Roepell, Gesch. Pol. 231 uw. 5. 鈥 5) Mon. Pol. II. 520. 鈥 6) Ibid. I. 444. 鈥
    7) Ibid. I. 810. _ 8) Str. 182. 鈥 9) Mon. Pol. II. 773. 鈥 10) Ibid. I. 441. 鈥 U) Font. rer. Boh. II. 150. 鈥 12) Por.
    Roepell, Gesch. Pol. 231 uw. 5. 鈥 13) Mniemanie Linniczenki, Wzaimn. otnosz. 57. 鈥 14) G贸rski. Borys 19 uw. 5. 鈥
    )5) Mon. Pol. II. 778. 鈥 16) Ibid. III. 458. 鈥 17) Ibid. III. 282. 鈥 18) Tatiszczewa, 1st. Ross. II. 187 i Linniczenki,
    Wzaimn. otnosz. 57 uw. 1. 19) Hist. Pol. I. 474. 鈥 20) Mon. Pol. I. 452. 453. 455. 467. 鈥 21) Ibid. II. 74. 鈥 22) Ibid. II. 74.
    Balzer, Genealogia Piast贸w. .19
    122
    BOLES艁AW III KRZYWOUSTY (偶. SALOMEA).
    III. 2.
  16. Salomea.
    0 Salome ducissa Bolonie wspomina kilka 藕r贸de艂 niemieckich, jako to: Rocz. Zwiefalt. wiek.i Nekr. Zwiefalt.2). Rocz. Magd.3) dodaje ju偶 bli偶sze okre艣lenie: Salome ductrix, coniunx Bolizlavi duels, a Ortlieb4) i Rerthold5) wyra藕nie za艣wiadczaj膮, 偶e Roles艂aw Krzywousty mia艂 za 偶on臋 Salomee, c贸rk臋 Henryka hr. Bergu (z rodu margrabi贸w Burgawskich)6). W dokumencie bez daty, wystawionym po r. 11387), nazywa si臋 sama Salomea wdow膮 po Boles艂awie Krzywoustym. Jakkolwiek 偶adne z przytoczonych poprzednio 藕r贸de艂 nie wspomina, kt贸r膮 偶on膮 Boles艂awa by艂a Salomea, nie ulega jednak w膮tpieniu, 偶e by艂a jego 偶on膮 drug膮, prze偶y艂a bowiem swojego m臋偶a. Pochodzenie jej z domu hr. Bergu, przekazane przez Ortlieba, stwierdza te偶 Nekr Zwiefalt.8), sk膮d zarazem dowiadujemy si臋, 偶e matk膮 jej by艂a Adelajda, hrabianka Mochentalu. W 藕r贸d艂ach polskich najdawniejszych nie ma jakiejkolwiek wzmianki o tern drugiem ma艂偶e艅stwie Boles艂awa; atoli ju偶 Rocz. Kamie艅.9) ma dobr膮 wiadomo艣膰, 偶e drug膮 po Rusince 偶on膮 jego by艂a Niemka (qua mortua accepit Theutoni-cam). Kron. Wielk.10) przynosi nowy, widocznie z dobrego 藕r贸d艂a zaczerpni臋ty szczeg贸艂, 偶e druga 偶ona Boles艂awa by艂a c贸rk膮 Henryka; tylko okre艣lenie, kim by艂 Henryk, jest zgo艂a b艂臋dne; podaj膮c bowiem, 偶e by艂a siostr膮 Henryka IV, kr贸la niemieckiego, ka偶e jej by膰 c贸rk膮 Henryka III. Oparty na tej kronice Rocz. Mazow. u) powtarza powy偶sz膮 wiadomo艣膰 z t膮 tylko zmian膮, 偶e nazywa j膮 siostr膮 Henryka III, (sk膮d wynik艂oby, 偶e by艂a c贸rk膮 Konrada II). D艂ugosz 12}, kt贸ry 藕r贸de艂 niemieckich powy偶ej przytoczonych nie zna艂, a przeto ani o imieniu , ani o pochodzeniu Salomei dobrej informacyi zaczerpn膮膰 nie m贸g艂, zawierzy艂 przekazowi Kron. Wielk., podaj膮c, 偶e drug膮 偶on膮 Boles艂awa by艂a cesarz贸wna; sprostowa艂 go tylko oty艂e, 偶e mieni j膮 siostr膮 Henryka V, a c贸rk膮 Henryka IV, przyczem folguj膮c zwyczajowi kombinowania, wymy艣li艂 dla niej cz臋sto w domu kr贸l贸w salickich u偶ywane imi臋 Adelajdy. 呕e D艂ugosz nie polega艂 tutaj na jakimkolwiek wiarogodnym przekazie, dowodzi fakt, 偶e tej to Adelajdzie ka偶e by膰 matk膮 Boles艂awa K臋dzierzawego13), o kt贸rym niew膮tpliwie wiadomo, 偶e si臋 urodzi艂 z Salomei (III. 16). W istocie, ani jakakolwiek c贸rka Konrada II lub Henryka III nie mog艂a by膰 偶on膮 Boles艂awa Krzywoustego ze wzgl臋du na wiek, ani te偶 nie by艂a ni膮 c贸rka Henryka IV, w 偶adnem bowiem wiarogodnem 藕r贸dle nie ma wiadomo艣ci o takiem ma艂偶e艅stwie, ani te偶 nie jest znan膮 c贸rka Henryka IV imieniem Adelajda; a o jedynej c贸rce, jak膮 mia艂, wiadomo, 偶e by艂a 偶on膮 naprz贸d Fryderyka Sztaufa, ks. szwabskiego, nast臋pnie Leopolda III margrabiego austryackiego, zmar艂ego dopiero w r. 1143, a wi臋c w pi臋膰 lat po 艣mierci Krzywoustego14). Z czego wynika, 偶e przekaz Kron. Wielk., a nast臋pnie D艂ugosza, polega na prostem nieporozumieniu13).
    Daty urodzin Salomei nie mamy przekazanej nigdzie, a 藕r贸d艂a zwiefalte艅skie s膮 tak niedok艂adne, 偶e nie pozwalaj膮 nawet wyja艣ni膰 stosunku jej wieku do wieku jej si贸str. Berthold16) wymienia je w tym porz膮dku: Ricliinza ductrix Boemie, Sophia ductrix Maracie, Salome ductrix Bolonie, sk膮d wynika艂oby, 偶e Salomea by艂a c贸rk膮 najm艂odsz膮; gdy przeciwnie Nekr. Zwiefalt.17) w jednem miejscu podaje nast臋puj膮cy porz膮dek: Salomea, Bichinza, Zofia; w innem za艣18): Salomea, Zofia, Richinza. Na tych sprzecznych wiadomo艣ciach nie podobna oprze膰 jakiegokolwiek wniosku. Ze wzgl臋du, 偶e Salomea przynajmniej ju偶 r. 1113 jest 偶on膮 Boles艂awa, wypadnie przyj膮膰, 偶e si臋 nie urodzi艂a p贸藕niej, jak r. 1100.
    Niemniej te偶 i czas za艣lubin jej z Boles艂awem nie jest w 偶adnem 藕r贸dle wiarogodnem dok艂adnie okre艣lony. W bardzo p贸藕nej, bo z ko艅ca XVII wieku pochodz膮cej kompilacyi Sulgera Ann. Zwiefalt.19) podano, jakoby 艣lub odby艂 si臋 r. 1110, kt贸r膮 to dat臋 przyjmuje ca艂a nowsza historyografia nasza20). Atoli w wsp贸艂czesnych Rocz. Zwiefalt., wi臋kszym i mniejszym21), nie ma wzmianki o tej dacie 艣lubu, z czego wynika, 偶e Sulger 1
    1) Mon. Germ. SS. X. 56. 鈥 2) ibid. Necr. I. 256. 鈥 3) Ibid. SS. XVI. 187. 鈥 4) Mon. Pol. II. 3. 鈥 5) Ibid. II. 5. 6. 鈥 6) Por. Palacky, Gesch. B贸hm. I. 376. 鈥 7) Kod. dypl. Wielk. I nr. 9. 鈥 8) Mon. Germ. Necr. I. 245. 261. 266. 鈥 9) Mon. Pol. II. 778. 鈥 10) Ibid. II. 508. 鈥 11) Ibid. III. 203. 鈥 12) Hist. Pol. 1.490. 524. 鈥 13) Ibid. I. 535.鈥 14) Por. Cohn, Stammtafeln nr. 19. 鈥 15) Por. Naruszewicz, Hist. nar. poi. II 176, kt贸ry s艂usznie podanie D艂ugosza za-kwestyonowa艂 i wa偶ne argumenta przeciw niemu przytoczy艂. 鈥 16) Mon. Pol. II. 5. 鈥 17) Mon. Germ. Necr. I. 245. 鈥 >8) Ibid. Necr. I. 252. 鈥 19) Wiede艅, 1698, 49. Z publikacyi tej nie mia艂em mo偶no艣ci korzysta膰; szczeg贸艂, przez ni膮 podany, znam tylko z cytatu Roepella. 鈥 20) Roepell, Gesch. Pol. 257; Griinhagen, Schles. Reg. 23; Prze藕dziecki, 艢lady Bo-les艂. 56. 66; G贸rski, Borys 20 i inni. 鈥 21) Mon. Germ. SS. X. 53鈥64.
    III. 2. 3.
    BOLES艁AW III KRZYWOUSTY (偶. SALOMEA); N. N.
    123
    nie opar艂 si臋 tu na wiarogodnym przekazie1), ale raczej uzupe艂ni艂 go sobie z D艂ugosza2), kt贸ry pod r. 1110 m贸wi o ma艂偶e艅stwie Boles艂awa w Niemczech, zawartem w Bambergu z rzekoma Adelajd膮, c贸rk膮 Henryka IV; wszelako zar贸wno sam szczeg贸艂 o ma艂偶e艅stwie, jako te偶 i data jego polegaj膮 na prostej kombinacji D艂ugosza, jak wykaza艂y nowsze badania3). Nie ma tedy jakiejkolwiek podstawy do przyjmowania r. 1110 jako rzeczywistej daty 艣lubu. W og贸le bior膮c, mo偶na powiedzie膰, 偶e gdy wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa pierwsza 偶ona Boles艂awa 偶yje jeszcze r. 1109, przeto 艣lub z Salome膮 nie m贸g艂 si臋 odby膰 wcze艣niej jak r. 1110, a gdy co najp贸藕niej r. 1114 urodzi艂a si臋 ju偶 Boles艂awcowi Adelajda, c贸rka z drugiego ma艂偶e艅stwa {III. 9.), przeto Salomea musia艂a by膰 jego 偶on膮 co najp贸藕niej ju偶 r. 1113. Pewn膮 wskaz贸wk臋 do bli偶szego okre艣lenia daty w ca艂ym okresie 1110鈥1114 r. podaje Gall, kt贸ry w kronice swojej nigdzie nie wspomina o drugiem ma艂偶e艅stwie Boles艂awa; a gdy zar贸wno o obu 偶onach W艂odzis艂awa Hermana {II. 15.), jako te偶 o pierwszej 偶onie Boles艂awa kronika jego zawiera wyra藕ne wzmianki, przeto przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e milczenie to nie jest przypadkowem, i 偶e dlatego tylko Gall nic o drugiem ma艂偶e艅stwie Krzywoustego nie wspomnia艂, 偶e w chwili pisania kroniki nie przysz艂o ono jeszcze do skutku. Poniewa偶 kronika ta wyko艅czon膮 zosta艂a 1113 r., przeto jako dat臋 za艣lubin nale偶y przyj膮膰 czas potem nast臋puj膮cy, w ka偶dym razie jeszcze rok 1113 ze wzgl臋d贸w poprzednio podniesionych.
    呕e Salomea prze偶y艂a m臋偶a, po艣wiadcza w艂asny jej dokument bez daty1), w kt贸rym u偶ywa zwrotu: post mortem 鈥. domini mariti mei Bolezlari. Rocz. Zwiefalt. wiek.5) i Bocz. Magd.,;) podaj膮 zgodnie dat臋 jej 艣mierci pod r. 1144. W Nekr. Zwiefalt.7) pod dniem 27 lipca umieszczono zapisk臋: Anno 1144 Salome ducissa Bolonie ob. Zapiska wci膮gni臋ta jest r臋k膮 XVI wieku, umieszczon膮 jednak na razurze ust臋pu zapisanego jeszcze przed r. 1150; 偶e na miejscu wytartem znajdowa艂a si臋 ju偶 pierwotnie zapiska o Salomei, dowodzi okoliczno艣膰, 偶e zaraz po s艂owach, wpisanych w wieku XVI, znajduje si臋 dodatek: [que mater Zwijvildensis congre-gacionis debito did poterit ec innumerabilibus be[ne]Jidis, que nobis impend,it. Predium Iustingin nuncupatum pecunia [eiusjdem duciss臋 c贸emptum et Lupi[n]ensis rinea e膰iam smipUbus [ejius plantata spedahter [ad hoc] fuit deputata, ut ev sumptibus [illjorum prediorum karitas nobis im [pen] datur, quando anniversaria [die]s eius a膰 coniugis sui agatur. Ca艂y ten dodatek pochodzi z czasu przed r. 1150, a gdy z r臋kopisu B tego偶 nekrologu wiadomo8), 偶e dobrodziejk膮, kt贸ra obdarzy艂a klasztor posiad艂o艣ci膮 Justingen i winnic膮 lupi艅sk膮, by艂a Salomea, przeto wynika st膮d, 偶e ju偶 w pierwotnym nekrologu znajdowa艂a si臋 wci膮gni臋ta r臋k膮 z przed r. 1150, a zatem wsp贸艂czesna, zapiska nekrologiczna o Salomei pod dniem 27 lipca; kt贸r膮 to zapisk臋 zapewne z powodu cz臋艣ciowego zniszczenia, a mo偶e i dla dodania daty rocznej 1144, je艣li jej w pierwotnym nekrologu nie by艂o, w wieku XVI wytarto i na nowo przepisano. Data dzienna jej 艣mierci, podana w nekrologu, nie mo偶e tedy by膰 podan膮 w w膮tpliwo艣膰.
  17. N. N.
    Z drugiej 偶ony (Judyty Maryi), jak podaje Gall9), a za nim p贸藕niejsze kroniki, W艂odzis艂aw Herman nullum fi Hum sed tres filias procreavit. Oczywist膮 my艂k膮 jest wiadomo艣膰 Kron. Wielk.10), polegaj膮ca na niedopatrzeniu czy te偶 niezrozumieniu Galla, lub najprawdopodobniej na b艂臋dzie kopist贸w, jakoby W艂odzis艂aw Herman z drugiej 偶ony mia艂 trzech syn贸w (tres filios procreavit).
    Jeana z tych c贸rek, niewiadomego imienia, na pierwszem miejscu wymieniona, wed艂ug Galla u) in Bus-sia viro nupsit. Kto by艂 jej m臋偶em, niewiadomo na pewne; mniemanie12), jakoby to by艂 Dawid Igorowie, nie da si臋 utrzyma膰 z tego wzgl臋du, 偶e przypuszczaln膮 dat膮 jego za艣lubin jest rok 1097, t. j. czas, w kt贸rym c贸rka W艂odzis艂awa Hermana mog艂a mie膰 conajwy偶ej lat 8 18). Niew膮tpliwie b艂臋dnem jest te偶 zdanie Wagilewi- 1
    1) Jak przypuszcza Pa艂acky, Gesch. B贸hm. I. 376 uw. 170. 鈥 2) Hist. Pol. I. 490. 鈥 3) Semkowicz, Rozb. D艂ug. 155. 鈥 i) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 9. 鈥 5) Mon. Germ. SS. X. 56. 鈥 <*) Ibid. SS. XVI. 187. 鈥 „鈥) Ibid. Necr. I. 256. 鈥 8) Ibid. Necr. I. 257 uw. 1. 鈥 9) Mon. Pol. I. 4:29. 鈥 10) ibid. II. 491. 鈥 U) Ibid. I. 429. 鈥 12) Karamzina, Hist. pa艅. ross. Ii. przyp. 190 i 209. 鈥 13) S艂usznie niew艂a艣ciwo艣膰 domys艂u Karamzina wykazuje Linniczenko, Wzainin. olnosz. 56.
    124
    N鈥 N. (m. JAROS艁AW); N. H.
    m. 3. 艂
    cza1), jakoby wysz艂a za Wsewo艂oda Dawidowica, ks. muromskiego. Poparcie tego swego mniemania znajduje Wagilewicz w zapisce 艁atop. Hipac.2) pod r. 1124 (6632): Tom ze liti wedosza La膰howiciu Muromu za Da-widowicza Wsewo艂oda, kt贸r膮 to wiadomo艣膰 powtarza te偶 Latop. Woskr.3). Fakt ten zdarzy艂 si臋 r. 1124, gdy za艣 Gall, kt贸ry kronik臋 sw膮 sko艅czy艂 pisa膰 jeszcze r. 1113, wspomina o ma艂偶e艅stwie jej z ksi臋ciem ruskim jako o rzeczy dokonanej, przeto jasna, 偶e zapiska Latop. Hipac. nie mo偶e si臋 odnosi膰 do niniejszej c贸rki W艂o-dzis艂awa Hermana. Kogo zapiska rzeczona dotyczy, oka偶emy poni偶ej {III. 8.). Najwi臋cej prawdopodobie艅stwa ma za sob膮 przypuszczenie4), 偶e m臋偶em c贸rki W艂odzis艂awa Hermana, o kt贸r膮 tu chodzi, by艂 Jaros艂aw, syn 艢wi臋tope艂ka II Izas艂awica, w. ks. kijowskiego, a wi臋c brat pierwszej 偶ony Krzywoustego. Potwierdzenie tego przypuszczenia znajduj臋 w wiadomo艣ci Galla5), 偶e po艣rednikiem w zawarciu jednej z ugod mi臋dzy Boles艂awem Krzywoustym a Zbygniewem by艂 Jaros艂aw, tudzie偶 biskup krakowski Balduin. Ugoda przysz艂a do skutku przed r. 1109, w kt贸rym umar艂 Balduin6), a najprawdopodobniej w r. 1107, gdy偶 o fakcie tym opowiada Gall pomi臋dzy wypadkami zasz艂ymi po 14 maja 1107 (napad czeski na Polsk臋)7), a wypraw膮 pomorsk膮, podj臋t膮 w zimie 1107 r.8). W tym czasie 偶y艂 jeszcze 艢wi臋tope艂k II, ojciec Jaros艂awa, zaczem, je偶eli Jaros艂aw czynnie mi臋sza si臋 w wypadki polskie, i to rodzinnej natury, to zdaje si臋 to wskazywa膰 na to, 偶e sam by艂 艣ci艣lej zwi膮zany z domem Piast贸w. W ten spos贸b przypuszczenie to, aczkolwiek pewnem nie jest, staje si臋 jednakowo偶 prawdopodobnem, a popiera je bardziej jeszcze fakt, 偶e i tak ju偶 przez ma艂偶e艅stwo Krzywoustego z siostr膮 Jaros艂awa zadzierzgni臋ty by艂 w臋ze艂 z rodzin膮 艢wi臋tope艂ka, kt贸ry m贸g艂 nastr臋czy膰 sposobno艣膰 do dalszych zwi膮zk贸w pomi臋dzy obu rodami. Obliczenie D艂ugosza9), 偶e dyspenza do ma艂偶e艅stwa Boles艂awa Krzywoustego z Zbys艂awa potrzebn膮 by艂a z powodu pokrewie艅stwa w czwartym stopniu, kt贸re zdaniem Linniczenki10) ma popiera膰 mniemanie, i偶 c贸rka W艂odzis艂awa Hermana wysz艂a za Jaros艂awa, nie wchodzi tu w rachub臋; D艂ugosz bowiem nic o tern ma艂偶e艅stwie nie wiedzia艂, a przeto i za podstaw臋 obliczenia bra膰 go nie m贸g艂, kt贸re zreszt膮 na innej zasadzie przeprowadzonem zosta艂o {III. 2.)- zreszt膮 nie jest wiadom膮, a owszem, ze wzgl臋du na wiek bardzo w膮tpliw膮 rzecz膮, czy w chwili za艣lubin Boles艂awa z Zbys艂awa istnia艂o ju偶 ma艂偶e艅stwo Jaros艂awa z siostr膮 przyrodni膮 Krzywoustego.
    O dacie urodzin jej tyle tylko mo偶na powiedzie膰, 偶e nie mo偶e ona by膰 wcze艣niejsz膮 od r. 1089, skoro dopiero w r. 1088 zawartem zosta艂o ma艂偶e艅stwo mi臋dzy W艂odzis艂awem Hermanem a Judyt膮 Mary膮 {II. 15.). Data za艣lubin, je艣li powy偶szy wyw贸d nasz jest s艂uszny, nie mo偶e przypada膰 p贸藕niej, jak na rok 1107, w tym bowiem czasie Jaros艂aw po艣redniczy ju偶 w wzmiankowanej poprzednio ugodzie mi臋dzy Boles艂awem a Zbygniewem. Data 艣mierci jej musi by膰 wcze艣niejsz膮 od 12 maja 1112 r., w tym bowiem dniu, jak 艣wiadczy Nestorn), Jaros艂aw zawar艂 ju偶 drugie ma艂偶e艅stwo.
    Jaros艂aw.
    Syn 艢wi臋tope艂ka II, w. ks. kijowskiego, zmar艂 r. 1123. Po 艣mierci pierwszej ma艂偶onki 偶onaty z c贸rk膮 M艣cis艂awa W艂odzimierzowica12).
  18. N. N.
    O drugiej z rz臋du c贸rce W艂odzis艂awa Hermana z drugiego ma艂偶e艅stwa nadmienia Gall13): suum sacro velamine caput texit. Data jej urodzin nie mo偶e by膰 wcze艣niejsz膮 od r. 1090 {111. 3.). Pr贸cz tych dwu szczeg贸艂贸w nic innego o niej powiedzie膰 si臋 nie da, a mianowicie te偶 niewiadomo, w jakim klasztorze przebywa艂a i kiedy umar艂a.
    1) Geneal. 42. 鈥 2) Str. 207. 鈥 3) PoZn. Sobr. VII. 26. 鈥 4) Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 56. 鈥 5) Mon. Pol. I. 453. 鈥 芦) Rocz. kap. krak. ibid. II. 797. 鈥 7) Ibid. I. 480. 鈥 8) ibid. 1.483. 鈥 9) Hist. Pol. I. 444. 鈥 10) Wzaimn鈥 otnosz. 56 uw. 4. 鈥 U) Mon. Pol. I. 831. 鈥 12) Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 55. 66. 鈥 13) Mon. Pol. I. 429.
    III. 5.
    N. N.
    125
  19. N. N.
    Losy trzeciej c贸rki W艂odzis艂awa Hermana z Judyty Maryi okre艣la Gall1) w spos贸b nast臋puj膮cy: ter-ciam vero sue gentis quidam sibi counivit. Ust臋p ten wprowadzano zazwyczaj w zwi膮zek z dalszemi wiadomo艣ciami Galla 2), 偶e 艢wi臋tobor (Swatobor), ks. pomorski, by艂 krewnym (consanguineus) Boles艂awa Krzywoustego, jak nie mniej, 偶e 艢wi臋tope艂k, inny ks. pomorski, by艂 temu偶. Boles艂awowi genere propinquus; przyczem bior膮c wzgl膮d na wsp贸lno艣膰 etnograficzn膮 Polak贸w i Pomorzan, wnioskowano, 偶e zwrot sue gentis quidam odnosi si臋 do jednego z owych ksi膮偶膮t pomorskich, jako wsp贸艂plemiennych z Polakami, a wi臋c, i偶 m臋偶em rzeczonej c贸rki W艂odzis艂awa Hermana by艂 b膮d藕 to 艢wi臋tobor3), b膮d藕 te偶 艢wi臋tope艂k1). Oba przypuszczenia uwa偶am za nieuzasadnione. Gall, jakkolwiek o etnograficznej wsp贸lno艣ci Polski i Pomorzan musia艂 mie膰 wiadomo艣膰, nigdzie jej jednakowo偶 nie podnosi, a owszem, wyra偶aj膮c si臋 o Pomorzu i Pomorzanach, u偶ywa zawsze zwrot贸w, przeciwstawiaj膮cych bardzo dosadnie kraj ten i lud Polsce i Polakom. Przeciwstawia tedy naprz贸d oba kraje jako osobne jednostki polityczne* 5), oba ludy jako r贸偶ni膮ce si臋 wiar膮, sk膮d te偶 Pomorzanie otrzymuj膮 nazw臋: gentiles6), pagani7 8), gens incredulas)-, przypisuje im wrodzon膮 sk艂onno艣膰 do wiaro艂omstwa (ncduralis perfidia)9), wreszcie og贸lnie m贸wi o nich: barbari, exercitus barbarorum, nacio barbarorum, regio barbarorum, a nawet: barbarorum gentilium ferocissima nacio 10 *). Wobec tych w艂a艣ciwo艣ci terminologicznych Galla trudno przypu艣ci膰, a偶eby w tym jedynym, bli偶ej nas tu obchodz膮cym wypadku, kronikarz przypomnia艂 sobie etnograficzn膮 wsp贸lno艣膰 Polski i Pomorza, i z tego punktu widzenia okre艣li艂 osob臋 ma艂偶onka c贸rki Hermanowej; mniemam te偶, 偶e gdyby mu nawet o to chodzi艂o, by艂by si臋 wyrazi艂 ja艣niej i dok艂adniej. Ust臋p: sue gentis quidam, je偶eli ma czego dowodzi膰, dowodzi tedy raczej przeciwie艅stwa: 偶e m臋偶em jej nie by艂 偶aden ksi膮偶臋 pomorski.
    Do tego samego wyniku dojdziemy te偶, rozpatrzywszy rzecz z innego stanowiska. Wiadomo, jak m臋tn膮 i niepewn膮 jest genealogia najstarszych ksi膮偶膮t pomorskich; wielce jednak prawdopodobnem jest zdanie, 偶e wspomniany powy偶ej 艢wi臋tope艂k by艂 synem wspomnianego tam偶e 艢wi臋tobora u), Gall bowiem zar贸wno 艢wi臋to-bora, jak i 艢wi臋tope艂ka mieni krewnymi Krzywoustego, a o 艢wi臋toborze wyra偶a si臋12), i偶 jogo potomstwo (potomek) nie dotrzyma艂 wierno艣ci Polsce (cuius progenies nunquam fidelitatem Polonis dominis observavit), poc zem w dalszym ci膮gu opowiada 13), jak 艢wi臋tope艂k wobec Krzywoustego wierno艣膰 swoje z艂ama艂 (sed postea nunquam iuratam sibi fidelitatem retinuit). O tym偶e 艢wi臋tope艂ku podaje nast臋pnie Gall14), opisuj膮c wypraw臋 pomorsk膮 z r. 1112, 偶e zmuszony by艂 odda膰 Boles艂awowi swego syna pierworodnego jako zak艂adnika. Niekt贸rzy mniemaj膮15). 偶e owym synem by艂 Subis艂aw I. Oka偶emy ni偶ej (IF. 11.), 偶e przypuszczenie to nie jest pe-wnem, wszak偶e przyjmuj膮c je nawet jako uzasadnione, doszliby艣my do nast臋puj膮cego wyniku: Daj膮c Subis艂a-wowi oko艂o dziesi臋膰 lat 偶ycia (je偶eli nie wi臋cej) w chwili, w kt贸rej go oddawano jako zak艂adnika, a 艢wi臋tope艂kowi przynajmniej pi臋tna艣cie, kiedy mu si臋 urodzi艂 Subis艂aw, wypadnie, 偶e mo偶liwie najp贸藕niejsz膮 dat膮 urodzin Subis艂awa mo偶e by膰 rok 1102, a 艢wi臋tope艂ka 1087, czyli innemi s艂owy, 偶e 艢wi臋tob贸r musia艂 by膰 偶onaty najp贸藕niej r. 1086, a 艢wi臋tope艂k najp贸藕niej r. 1101ie). C贸rka W艂odzis艂awa Hermana, o kt贸rej tu mowa> a kt贸ra nie urodzi艂a si臋 wcze艣niej jak r. 1091, nie mog艂a tedy by膰 偶on膮 艢wi臋tobora, kt贸ry si臋 o偶eni艂 co najmniej na pi臋膰 lat przed jej urodzeniem, ani nawet 偶on膮 艢wi臋tope艂ka, w takim bowiem razie musia艂aby wyj艣膰 za艅 najp贸藕niej w dziesi膮tym roku 偶ycia, a w jedenastym sta膰 si臋 matk膮. I z tego wi臋c wzgl臋du przypuszczenie o ma艂偶e艅stwie jej z 艢wi臋toborem czy 艢wi臋tope艂kiem nie wytrzymuje krytyki. (Por. te偶 II. 1.).
    i) Mon. Pol. I. 429. 鈥 2) Ibid. I. 447. 482. 鈥 3) Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 118 uw. 9, kt贸ry jednak gdzie-
    indziej (II. 95.) przypuszcza, 偶e m臋偶em jej by艂 jaki艣 magnat polski. 鈥 4) Bielowski w Mon. Pol. I. 429 uw. 2; Wag ile w i cz,
    Geneal. 42. 鈥 5) Polonium a Pomoranis 鈥. liberavit, Mon. Pol. I.鈥 416; Pomorani contra Polonium in superbiam sunt erecti, ibid. I.
    430; confinium Polonie et Pomeranie, ibid. I. 463 i t. p. 鈥 6) Ibid. I. 421. 鈥 7) Ibid. I. 430. 44-0. 450. 456. 457. 459. 464. 484. 鈥
    8) Ibid. I. 400. 鈥 9) ibid. I. 458. 鈥 10) Ibid. I. 464. 447.436.394. 鈥 U) Por. Quandt, Zur Urgeschichte der 1鈥檕moranen,
    Balt. Stud. XXII. 157. 181. 鈥 12) Mon. Pol. I. 447. – 13) Ibid. I. 482. – 14) Ibid. I 483. – 15) Quandt, Zur Urgesch.
    d. Pomoranen 157. 鈥 16) Quandt, ibid. 157 przyjmuje daty o wiele jeszcze wcze艣niejsze (zreszt膮 bardzo mo偶liwe): 艢wi臋tope艂k
    urodzony oko艂o 1070, Subis艂aw oko艂o 1100.
    126
    N. N. fm. N. N.); UYKSA; W艁ODZIS艁AW II.
    III. 5. 5 a. 6,
    Wobec powy偶szych uwag nie pozostaje nic innego, jak tylko ust臋p Galla: terciam鈥 sue gentis qui-dam sibi counivit t艂omaczy膰 ca艂kiem 艣ci艣le; sk膮d wyniknie, 偶e niniejsza c贸rka Hermanowa wysz艂a za kt贸rego艣 z pan贸w polskich. Wypadku tego nie mo偶na uwa偶a膰 za niemo偶liwy, w艂a艣nie bowiem w najbli偶szych czasach mo偶na stwierdzi膰 zdarzenie analogiczne, jakiem by艂o ma艂偶e艅stwo Piotra W艂asta z ksi臋偶niczk膮 rusk膮. Mniemam tedy, 偶e bardzo dobrze zrozumia艂a tre艣膰 ust臋pu Galla Chro艅, princ. Pol.1), podaj膮c: tercia vero cui-dam sue gentis nobili desponsatur.
    Data urodzin jej, jako trzeciej z rz臋du c贸rki W艂odzis艂awa Hermana z drugiego ma艂偶e艅stwa, nie mo偶e przypada膰 wcze艣niej jak na rok 1091 (Iii. 3.). Poniewa偶 Gall o ma艂偶e艅stwie jej jako o rzeczy dokonanej pisze ju偶 w pierwszej ksi臋dze swej kroniki, kt贸ra powsta艂a w r. 1109 lub 1110, przeto jako najp贸藕niejsz膮 dat臋 za艣lubin przyj膮膰 nale偶y rok 1110.
    N. N.
    Pr贸cz wykazanego poprzednio szczeg贸艂u, 偶e m臋偶em niniejszej c贸rki Hermanowej by艂 kt贸ry艣 z wielmo偶贸w polskich, nic dok艂adniejszego o nim powiedzie膰 si臋 nie da. Przypuszczenia co do osoby by艂yby tylko bardzo w膮tpliwej warto艣ci hipotezami.
    5 a. [R y k s a].
    Jako c贸rk臋 W艂odzis艂awa Hermana wymienia Hubner2) Ryks臋 (Ricca), 偶on臋 Alfonsa VII kastylijskiego. Mniemanie to polega na oczywistem nieporozumieniu. Zon膮 Alfonsa VII by艂a w rzeczywisto艣ci Piast贸wna, Ryksa (Rikinsa); nie by艂a to jednak c贸rka W艂odzis艂awa Hermana, lecz c贸rka W艂odzis艂awa II 艣l膮skiego, zmar艂a w r. 11663).
    6, W艂odzis艂aw II.
    Z Herborda4) wiadomo, 偶e Rusinka, pierwsza 偶ona Krzywoustego, odumieraj膮c go, zostawi艂a mu jednego syna, a Ortlieb 5) synom Krzywoustego z Salomei przeciwstawia brata ich W艂odzis艂awa, jako zrodzonego z innej matki, a wi臋c ze Zbys艂awy. R贸wnie偶 Kron. Wielk.6), Rocz. Kamie艅.7), Chro艅, princ. Pol.s) i wiele 藕r贸de艂 p贸藕niejszych wywodzi go od matki Rusinki; primogeniture privilegium przyznaje mu Kad艂ubek9), a za nim Kron. Wielk.10), primogenitus 艂ub senior nazywaj膮 go Rocz. Ma艂op.11), Chro艅. Pol.12), Chro艅, princ. Pol.13) i in. Liczb臋 porz膮dkow膮 secundus znajdujemy ju偶 w Rocz. 艢krzys. u) i Rocz. kap. krak.15), nie m贸wi膮c o 藕r贸d艂ach p贸藕niejszych.
    Ann. Saxo16) i Chro艅. Mont. Ser.17) na z y w aj 膮 najstarszego syna Krzywoustego Boles艂awem, dodaj膮c jednak okre艣lenie, 偶e by艂 zi臋ciem (gener) cesarza Konrada III, wskazuj膮 niew膮tpliwie na W艂odzis艂awa. Zachodzi tu do艣膰 pospolite w 藕r贸d艂ach niemieckich pomieszanie obu imion, W艂odzis艂awa i Boles艂awa. Zepsut膮 form臋 Vergescelaus zamiast Wladislaus ma Chro艅. AlbricilS).
    Najstarsze roczniki, Rocz. 艢krzys.19) i Rocz. kap. krak.20) zapisuj膮 dat臋 urodzin W艂odzis艂awa pod r. 1105; dajemy jej pierwsze艅stwo przed wszystkiemi innemi, jakie si臋 zawieraj膮 w rocznikach p贸藕niejszych, jako to: w Rocz. Tras.21) 1104 r., w Rocz. S臋dz.22) 1 106 r., w Rocz. Krak.23) 1111 r. W Rocz. Ma艂op.24) zapisano pod r. 1128: Boleslaus Krziwousty ex Ruthena genuit filium primogenitum Wladislaum\ 偶e jednak rocznikarz nie mia艂 zamiaru podawa膰 na tern miejscu daty urodzin, dowodzi dalszy ci膮g ust臋pu pod tym偶e samym rokiem umieszczonego, w kt贸rym m贸wi o urodzinach czterech innych syn贸w Krzywoustego z Salomei. * 74
    1) Mon. Pol. 111. 152. 鈥 2) Ge艅eal. Tabeli. I. nr. 11 i 91. 鈥 3) Grotefend, Stamratafeln I. 5. 鈥 4) Mon. Pol. II.
  20. _ 5) [bid. II. 1. – 芦) Ibid. II. 196. 508. 鈥 7) Ibid. II. 778. 鈥 8) Ibid. III. 175. 鈥 9) Ibid. Ii. 365. 鈥 10) Ibid. II. 519. 鈥 u) ibid. Ul. 152鈥155. 鈥 12) Ibid. III. 629. 630. 614. 鈥 13) Ibid. III. 469. 476. 鈥 W) Ibid. II. 773. 鈥 15) Ibid. I艂.
  21. – 18; Mon. Germ. SS. VI. 776. 鈥 Mj Ibid. SS. XXIII. 145. 鈥 t贸) Ibid. SS. XXIII. 834. 鈥 i禄) Mon. Poi II. 773. 鈥
    20) Ibid. II. 796. – 21) ibid. II. 831. 鈥 22) ibid. II. 874. 鈥 28) ibid. II. 831, 鈥 24) ibid. III. 152. 153.
    III. 6.
    W艁ODZIS艁AW II.
    127
    Data 艣mierci W艂odzis艂awa jest sporn膮. Najstarsze 藕r贸d艂a polskie, Rocz. kap. krak.1), a za nim Rocz. Tras.i) 2) i Rocz. Krak.3) podaj膮 pod r. 1159 wiadomo艣膰: Wladizlaus dux Polonorum obiit. D艂ugosz4), opieraj膮c si臋 na tej wiadomo艣ci, obliczy艂 trafnie, 偶e 艣mier膰 nast膮pi艂a w trzynastym roku wygnania W艂odzis艂awa. T臋偶 sam膮 dat臋 ma te偶 Rocz. Ma艂op. w kod. Szam.3 *); na innem miejscu podaje jednakowo偶 ten偶e sam kodeks 掳), a tak偶e Rocz. Tras.7) i Rocz. Krak.8), 偶e W艂odzis艂aw zmar艂 r. 1148; data niew膮tpliwie b艂臋dna, albowiem W艂odzis艂aw po艣wiadczony jest jako 偶yj膮cy n. p. w Kron. Winc. Pras.9) w r. 1157. Kron. Wielk.10), kt贸ra widocznie na tej b艂臋dnej dacie opar艂a si臋, ka偶e mu umiera膰 tercio anno exsilii sui (a wi臋c 1148), przyczem, mi臋-szaj膮c go z W艂odzis艂awem Hermanem, podaje, 偶e zmar艂 i pochowany zosta艂 w P艂ocku. Mi臋dzy obliczeniem Kron. Wielk. a D艂ugosza nie ma tedy 偶adnego zwi膮zku u), gdy偶 podstawy obliczenia s膮 zgo艂a odmienne. Pozostaje zatem jedyna wiarogodna data 藕r贸de艂 polskich 1159 r. Przeciwko niej przemawia jednak okoliczno艣膰, 偶e na dokumencie cesarza Fryderyka Barbarossy z 18 sierpnia 1162 r., wystawionym w Turynie12), wymieniony jest jako 艣wiadek Ladislaus dux Polonorum, kt贸rym oczywi艣cie nie m贸g艂by by膰 kto inny, jak tylko W艂odzis艂aw II. Wprawdzie na dwu innych dokumentach tego偶 cesarza, jednym z r. 1162 bez daty dnia, i drugim z 26 czerwca 1162 1S), wystawionych r贸wnie偶 we W艂oszech, 艣wiadkuje Boleslaus dux Polonicus, t. j. Boles艂aw Wysoki, syn W艂odzis艂awa II, znajduj膮cy si臋 widocznie w贸wczas w otoczeniu cesarza; mog艂oby si臋 tedy nasun膮膰 przypuszczenie, 偶e i na dokumencie z 18 sierpnia 1162 r. nale偶y raczej zamiast Ladislaus czyta膰 Boleslaus u); gdy wszelako nie da si臋 zasadniczo wykluczy膰 mo偶liwo艣膰, 偶e pod贸wczas W艂odzis艂aw i jego syn Boles艂aw przebywa膰 mogli w orszaku cesarskim, 艣wiadkuj膮c naprzemian w dokumentach, przeto argumentu tego nie mo偶na jeszcze uwa偶a膰 za wystarczaj膮cy.
    Rzecz ca艂a wyja艣ni si臋, je偶eli uwzgl臋dnimy jeszcze dat臋 dzienn膮 艣mierci W艂odzis艂awa. Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s.15) podaj膮 nast臋puj膮c膮 zapisk臋: Anno Domini millesimo 鈥 IV Non. Iunii (2 czerwca) obiit dux Wladizlaus Cracovie Gniezdne Syrazye Kalisie et Slezie dominus et pater fundatoris Bolezlai predict!. Poprzednio by艂a mowa o Boles艂awie Wysokim, synie W艂odzis艂awa II, za艂o偶ycielu klasztoru lubi艅skiego. Z okre艣le艅 rzeczonej zapiski wynika tedy niew膮tpliwie, 偶e data nekrologiczna odnosi si臋 do W艂odzis艂awa II. T臋偶 sam膮 dat臋, zaczerpni臋t膮 widocznie z Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. ma tak偶e D艂ugosz 16). W Nekr. Klostern.17) data 艣mierci W艂odzis艂awa podan膮 jest pod dniem 30 maja (III Kai. Iunii) Lacislawo dux Polonie, jest zatem od daty Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. wcze-艣piejsz膮 tylko o trzy dni, t. j. prawie identyczn膮, gdy za艣 oba przekazy s膮 niew膮tpliwie niezale偶ne od siebie, przeto zestawione ze sob膮 umacniaj膮 wzajemnie swoj膮 wiarogodno艣膰, tern bardziej, 偶e Nekr. Klostern. o rodzinie margrabi贸w austryackich podaje dok艂adne i pewne wiadomo艣ci, a zatem tak偶e i o m臋偶u jednej z mar-grabianek, c贸rki fundatora klasztoru, przypuszczalnie dobre musia艂 mie膰 informacye. Maj膮c do wyboru mi臋dzy obu datami, 30 maja i 2 czerwca, wola艂bym si臋 o艣wiadczy膰 za pierwsz膮, naprz贸d z powodu podniesionej wiarogodno艣ci samego Nekr. Klostern.. a powt贸re ze wzgl臋du na to, 偶e data p贸藕niejsza w Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. da si臋 wyt艂omaczy膰 p贸藕niejszem doj艣ciem wiadomo艣ci o 艣mierci W艂odzis艂awa, gdy przeciwnie wcze艣niejsza data w Nekr. Klostern. w ten spos贸b t艂omaczon膮 by膰by nie mog艂a. W Nekr. klaszt. 艣w. Wino.18) znajduje si臋 pod dniem 12 kwietnia zapiska: Wladislaus dux, kt贸r膮 niekt贸rzy19) odnosz膮 do W艂odzis艂awa II, gdy wszelako zapiska nie zawiera jakichkolwiek bli偶szych okre艣le艅, wskazuj膮cych w艂a艣nie na jego osob臋, i snadno dotyczy膰 mo偶e innego ksi臋cia tego imienia, przeto wobec wyra藕nych i zgodnych zapisek Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. i Nekr. Klostern. nie mo偶e by膰 bran膮 w rachub臋.
    Przyjmuj膮c tedy jako dat臋 dzienn膮 艣mierci W艂odzis艂awa dzie艅 30 maja lub cho膰by nawet 2 czewca, a uwzgl臋dniaj膮c zarazem dokument z 18 sierpnia 1162, w kt贸rym 艣wiadkuje W艂odzis艂aw, Irzebaby powiedzie膰,
    i) Mon. Pol. II. 798. 鈥 2) Ibid. II. 833. 鈥 3) Ibid. II. 833. 鈥 4) Hist. Pol. II. 53. 鈥 5) Mon. Pol. 111 157.鈥
    芦) Ibid. III. 155. 鈥 7) Ibid. II. 833. 鈥 8) Ibid. II. 833. 鈥 禄) Font. rer. Boh. II. 424 鈥 禄禄) Mon. Pol. U. 524. 鈥 U) Jak
    przypuszcza Grotefend, Zur Geneal. u. Gesch. d. Bresl. Piasten, Abhandl. d. scbles. Gesell. 1872/3, 57. 鈥 12) Stumpf, Reichs-
    kanzler nr. 3963. 鈥 i禄) Ibid. nr. 3911. 3955. 鈥 W) Argument podniesiony przez Grotefenda, Z. Geneal. u. Gesch. d. Bresl.
    Piasten 57, przyj臋ty przez Griinhagena, Schles. Reg. I. 41. 鈥 i禄j Mon. Pol. III. 711. 鈥 ift) Hist. Pol. II. 53. 鈥 *7) Arch,
    f. Kunde ost. Geschichtsquell. VII. 285. 鈥 i8) Mon. Pol. V. 687. 鈥 ifl) Hein w Zeitschr. f. Gesch. Scbles. X. 430 u w. 59;
    K臋trzy艅ski, Mon. Pol. V. 687 uw. a.
    128
    W艁ODZIS艁AW II (偶. AGNIESZKA).
    III. 6.
    偶e najwcze艣niejsz膮 dat膮 jego 艣mierci m贸g艂by by膰 30 maja (2 czerwca) 1! 63 r. Z drugiej jednak strony wiadomo, 偶e jeszcze przed majem r. 1163 nast膮pi艂o pojednanie Boles艂awa K臋dzierzawego鈥檢 Piastami 艣l膮skimi1), a zarazem restytucya 艢l膮ska; gdy za艣 przy restytucyi uwzgl臋dnieni zostali tylko synowie W艂odzis艂awa II, przeto widoczna, 偶e ten ostatni nie 偶y艂 ju偶 pod贸wczas, w przeciwnym bowiem razie 艢l膮sk jemu, a nie jego synom, by艂by zosta艂 oddany. Gdy tedy ju偶 w maju 1163 r. W艂odzis艂aw II nie 偶yje, przeto wyprowadzona poprzednio data 30 maja (2 czerwca) 11.63 r. staje si臋 niemo偶liw膮, zaczem i wiarogodno艣膰 dokumentu z 18 sierpnia 1162 traci na znaczeniu, i trzeba przypu艣ci膰, 偶e w istocie w dokumencie tym przez omy艂k臋, a raczej przez cz臋ste na Zachodzie mieszanie obu imion, wymieniono W艂ddzis艂awa zamiast Boles艂awa (Wysokiego). A przez to upada jedyny zarzut, jakiby mo偶na podnie艣膰 przeciw dacie 1159 r., zawartej w najstarszych rocznikach polskich, tern bardziej, 偶e nie da艂oby si臋 nawet wyt艂omaczy膰, sk膮d w nich mog艂aby si臋 wzi膮膰 antycypowana wiadomo艣膰 o 艣mierci W艂odzis艂awa. Dat膮 t膮 jest zatem niew膮tpliwie: 30 maja 1159 r.1 2).
    Agnieszka.
    W 藕r贸d艂ach polskich o pochodzeniu 偶ony W艂odzis艂awa r贸偶ne przechowa艂y si臋 przekazy. Najstarsze z nich, dotykaj膮ce tej kwestyi, Kad艂ubek3), opowiada o W艂odzis艂awie, 偶e wygnany z Polski szuka艂 schronienia u cesarza, cuius end sorore uxorius, i 偶e 偶膮daj膮c ode艅 pomocy, powo艂ywa艂 si臋 na powinowactwo z nim przez 偶on臋 (sanguinis radonem pro uxore ac liberis 鈥 allegat). Poniewa偶 w chwili wygnania W艂odzis艂awa panowa艂 w Niemczech Konrad III, przeto wynika z Kad艂ubka, 偶e jego to w艂a艣nie siostr膮 by艂a 偶ona W艂odzis艂awa. Kron. Wielk.4) wyra藕nie siostr臋 cesarza Konrada mieni 偶on膮 W艂odzis艂awa, a na innem miejscu podnosi5 *), 偶e zdaniem niekt贸rych kronikarzy (secundum quosdam) by艂a to krewna (consanguinea) cesarza Henryka. W jaki spos贸b okre艣lano jej stosunek pokrewie艅stwa do cesarza Henryka, o tem pouczaj膮 nas g艂贸wnie p贸藕niejsze 藕r贸d艂a 艣l膮skie, jako to: Chro艅. Pol.8), Chro艅, princ. Pol.7), Chro艅. Sil. abbr.8), Kron. o Piotrze W艂a艣cie9), tak偶e Spom. Wroc艂.10) i Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s.l艂), tudzie偶 opieraj膮cy si臋 na tych 藕r贸d艂ach D艂ugosz 12), nazywaj膮c j膮 c贸rk膮 cesarza Henryka, lub dok艂adniej jeszcze: c贸rk膮 Henryka IV. Imi臋, jakie jej kronikarze polscy nadaj膮, brzmi b膮d藕 to Agnieszka, jak w Chro艅. Pol.13), Kron. o Piptrze W艂a艣cie14) i Spom. Wroc艂.1S), b膮d藕 Krystyna, jak w Chro艅, princ. Pol.16), a tak偶e raz w Chro艅. Poj17). Wreszcie Chro艅. Sil. abbr.18), uwzgl臋dniaj膮c obie wersye, podaje, 偶e si臋 nazywa艂a Agnieszk膮, site ut alii ferunt, Krystyn膮; w dalszym jednak ci膮gu nazywa j膮 ju偶 tylko Krystyn膮 19). Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s.20) mieni膮 j膮 znowu Adelajd膮.
    呕on膮 W艂odzis艂awa nie mog艂a by膰 c贸rka Henryka IV, ostatnie bowiem ma艂偶e艅stwo Henryka (z Adelajd膮 czyli Praksed膮) rozwi膮zane zosta艂o przez rozw贸d jeszcze wr r. 1095 21); c贸rka jego musia艂aby si臋 tedy urodzi膰 przed tym czasem, by艂aby zatem conajmniej o dwana艣cie lat starsz膮 od W艂odzis艂awa; zreszt膮 wiadomo, 偶e Henryk IV mia艂 c贸rk臋 Agnieszk臋, kt贸ra wysz艂a jeszcze r. 1080 za Fryderyka Sztaufa, ks. szwab-skiego, a po jego 艣mierci 1105 r. za Leopolda III margr. austryackiego, kt贸ry zmar艂 dopiero r 1143; po tym czasie za艣 nie mog艂o przyj艣膰 do skutku ma艂偶e艅stwo jej z W艂odzis艂awem nie tylko ju偶 dla znacznej bardzo r贸偶nicy wieku, ale tak偶e i dlatego, 偶e W艂odzis艂aw poprzednio ju偶 si臋 by艂 o偶eni艂. Przytoczone powy偶ej 藕r贸d艂a, m贸wi膮ce o ma艂偶e艅stwie jego z c贸rk膮 Henryka IV, maj膮 tu jednak niew膮tpliwie na my艣li Henryka V, czego dowodzi chocia偶by ta okoliczno艣膰, 偶e 艂膮cz膮 je z rzekomym faktem pojmania Henryka przez Boles艂awa Krzywoustego, kt贸rego wynikiem mia艂o by膰 wymuszenie r臋ki jego c贸rki dla syna Boles艂awowego, W艂odzis艂awa22);
    1) Sudendorf, Registrum I, 67. Por. Cohn, Die Verwandschaft der Slaufer u. Anhaltiner w Forsch. z. deutseh. Gesch.
    X. 638. 鈥 2) R. 1159 przyjmuje Grotefend, Zur Geneal. u. Gesch. der Bresl. Piasten 57. i Stammtafeln I. 1; Griinhagen,
    Schles. Reg. I. 41. Rok 1162 przyjmuj膮 Roepell, Gesch. Pol. 1. 362 uw. 26; Bielowski, Mon. Pol I. 372. II. 524 uw. 1
    i 798 uw. 4; Prze藕dziecki, 艢lady Boles艂aw贸w 106 uw. I i in. _ 3) Mon. Pol. II. 366. 371. 鈥 4) Ibid. II. 523. 鈥
    5) Ibid II. 519. – 6) Ibid. III. 628. 644. 646. – 7) Ibid. III. 469. 482. 鈥 8) ibid. III. 719. – 9) Ibid. III. 766. 781. 782. 鈥
    10) Ibid. III 732. 鈥 U) Ibid. III. 711. 鈥 12) Excerpta e font, incert. ibid. IV. 11 i Hist. Pol. I. 523. 鈥 13) Mon. Pob-
    ili. 628. 631. 鈥 14) Ibid. III. 766. 767. 772. 775. 781. 782. 鈥 15) ibid. III. 732. 鈥 16) Ibid. III. 469. 482. 鈥 17) Ibid. III.
  22. 鈥 18) Ibid. III. 719. 鈥 19) Ibid. III. 720. 鈥 20) ibid. III. 711. 鈥 21) Cohn, Stammtafeln nr. 19. 鈥 22) Chro艅.-Pol..
    Mon. Pol. III 628; Chro艅, princ. Pol. ibid. III. 469; Kron. o Piotrze W艂a艣cie, ibid. III. 765.
    III. 6.
    W艁ODZIS艁AW II (偶. AGNIESZKA).
    129
    cesarzem Henrykiem, kt贸rego uwi臋zi艂 Boles艂aw, nie m贸g艂 by膰 oczywi艣cie ktokolwiek inny, tylko Henryk V 1). Atoli i Henryka V nie mog艂a to by膰 c贸rka, by艂 on bowiem bezdzietny, i nic 藕r贸d艂om bli偶szym i dobrze poinformowanym niewiadomo o jakiejkolwiek jego c贸rce, tern mniej o c贸rce wydanej za W艂odzis艂awa.
    殴r贸d艂a te, przedewszystkiem 藕r贸d艂a niemieckie, podaj膮 nam te偶 ostateczne wyja艣nienie nastr臋czaj膮cych si臋 w膮tpliwo艣ci. Rocz. Poeld.2) i Rocz. Magd.3) nazywaj膮 偶on臋 W艂odzis艂awa siostr膮 cesarza Konrada III; to偶 samo potwierdza Kron. Winc. Pras.4), a ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 listy Gwidona kardyna艂a tudzie偶 opata Wi-balda stablejskiego do samego Konrada III5), oba z r. 1150, w kt贸rych 偶ona W艂odzis艂awa nazwan膮 jest jego siostr膮, jak nie mniej list Henryka, syna Konrada III, do papie偶a Eugeniusza III z r. 1147 6), tudzie偶 odpowied藕 dana na艅 przez papie偶a z r. 1148 7), w kt贸rych 偶ona W艂odzis艂awa otrzymuje nazw臋 ciotki (amita) Henryka. Przez to stwierdzony zostaje najdawniejszy przekaz 藕r贸de艂 polskich, Kad艂ubka i polegaj膮cej na nim Kron-Wielk. o jej pochodzeniu. Niedok艂adnie okre艣laj膮 powinowactwo W艂odzis艂awa z Konradem Ann. Saxo8) i Chro艅. Mont. Ser.9), nazywaj膮c go zi臋ciem (gener) Konrada. Dalszej wskaz贸wki o pochodzeniu 偶ony W艂贸dzis艂awowej dostarcza Chro艅. Albrici10), kt贸ra podaje, 偶e ksi膮偶臋 polski Vergescelaus, ojciec Boles艂awa (Wysokiego), a dziad panuj膮cego w czasie spisania kroniki ksi臋cia wroc艂awskiego (dux Vrescelavie, t. j. Henryka Brodatego), mia艂 za 偶on臋 siostr臋 cesarza Konrada ex matre, a c贸rk臋 Leopolda III margrabiego austryackiego, imieniem Agnieszk臋. Ze przez owego Vergescelaus rozumie膰 nale偶y W艂odzis艂awa II, o tern dodane przez samego Albryka okre艣lenia w膮tpi膰 nie pozwalaj膮. Poniewa偶 ojciec Konrada III, Fryderyk I szwabski, 偶onaty by艂 z Agnieszk膮, c贸rk膮 Henryka IV, kt贸ra po 艣mierci pierwszego m臋偶a wysz艂a za Leopolda III u), przeto w rzeczywisto艣ci Konrad III i Agnieszka, c贸rka Leopolda, byli sobie rodze艅stwem przyrodniem przez matk臋. Gdy matk膮 偶ony W艂o-dzis艂awowej by艂a c贸rka Henryka IV, przeto wyra偶enie Kron. Wielk., 偶e to by艂a consanguinea imperatoris Hein-rici, zupe艂nie si臋 potwierdza; ale wiadomo艣膰 藕r贸de艂 艣l膮skich ^ kt贸re j膮 sam膮 czyni膮 c贸rk膮 Henryka, polega na oczywistem pomieszaniu jej z matk膮. Kron. Klostern.12), wymieniaj膮c c贸rki Leopolda, Bert臋, Agnieszk臋, Gertrud臋 i El偶biet臋, podaje o Agnieszce: qiiam accepit Poleslaus dux de Polan; imi臋 Boles艂aw jest tutaj zwyk艂膮 omy艂k膮 zamiast W艂odzis艂aw. Nekr. Klostern.1S) m贸wi o c贸rce Leopolda III Agnieszce, ksi臋偶niczce polskiej, podobnie偶 Nekr. Lilienf.14): Agnes, uxor Wladizlai duels Zlezorum, a Necr. Boh. Sil.13): Agnes ducissa Polonie, mater Boleslai duels (Wysokiego). Wobec ca艂ego szeregu tych niezawis艂ych a zgodnych ze sob膮 藕r贸de艂 nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e 偶on膮 W艂odzis艂awa II by艂a Agnieszka, c贸rka Leopolda III austryackiego. Geneal. march. Austr.16) podaje wprawdzie, 偶e Berta, c贸rka Leopolda by艂a ducissa Bolanorum, zamieszczaj膮c atoli o kilka wierszy ni偶ej wiadomo艣膰 (zgodn膮 z prawd膮), 偶e Berta wysz艂a za burgrabiego norymberskiego, sama usuwa powy偶szy przekaz jako nieprawdziwy i na pomieszaniu dwu os贸b polegaj膮cy. Z tego lub innego podobnego 藕r贸d艂a zaczerpn臋艂a te偶 wiadomo艣膰 Kron. Admon.17) o Bercie ducissa Polanorum. Podobnego rodzaju omy艂k膮 jest te偶 podanie Ragewina 1S), jakoby 偶on膮 *Biliz艂awa芦 by艂a Gertruda, c贸rka Leopolda, o kt贸rej wiadomo, 偶e wysz艂a za W艂odzis艂awa II czeskiego19); nieco dalej m贸wi Ragewin20) znowu o Bercie ducissa Polanorum21).
    Daty u rodzin Agnieszki wyra藕nie przekazanej nie mamy. Z Kron. Klostern.22) wynika niew膮tpliwie, 偶e by艂a m艂odsz膮 od Berty, a gdy od Berty starszym by艂 brat jej Otton, urodzony z ko艅cem r. 1109 23), przeto najwcze艣niejsz膮 dat臋 urodzin jej oznaczy膰 mo偶na rokiem 1111. Wed艂ug Hanthalera24) mia艂a si臋 urodzi膰 r. 1115; wiadomo艣膰 jego nie ma jednakowo偶 podstawy 藕r贸d艂owej.
    Niemniej te偶 niewiadomo dok艂adnie, kiedy nast膮pi艂y za艣lubiny jej z W艂odzis艂awem. Daj膮c jej przynajmniej czterna艣cie lat wieku w chwili 艣lubu, wypad艂oby, 偶e 艣lub nie m贸g艂 si臋 odby膰 wcze艣niej jak r. 1125, * SS.
    1) Powody owej r贸偶nicy w liczbowaniu wyja艣ni艂em ju偶 powy偶ej str. 104. 鈥 2) Mon. Germ. SS. XVI. 82. 鈥 3) Ibid.
    SS. XVI. 187. 鈥 4) Font. rer. Boh. II. 419. 鈥 5) Mon. Pol. II. 17. 18. 鈥 庐) Ibid. II. 11. 鈥 7) Ibid. II. 12. 鈥 8) Mon. Germ. SS. VI. 776. 鈥 9) Ibid. SS. XXIII. 145. 鈥 10) ibid. SS. XXIII. 834. 鈥 U) Cohn, Stammtafeln nr. 20 i 31. 鈥 12) Mon. Germ. SS. IX. 612. 鈥 13) Archiv f. Kunde 贸st. Geschichtsq. VII. 275. 鈥 14) Font. rer. Austr. B. XLI. 151. 鈥 15) Zeit-schr. f. Gesch. Schles. V. 110. 鈥 l庐) Mon. Germ. SS. IX. 610 w uw. 鈥 17) Ibid. SS. IX. 584. 鈥 18) Ibid. SS. XX. 418. 鈥 19) Cohn, Stammtafeln nr. 31. 鈥 20) Mon. Germ. SS. XX. 451. 鈥 21) Dok艂adne i sumienne zestawienie wiadomo艣ci o pochodzeniu Agnieszki poda艂 ju偶 Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 170 uw. 3 i n. i Grotefend, Zur Gesch. u. Geneal. d. Brest Piasten w Abhandl. d. schles. Gesell. 1872/3, 53 i n. 鈥 22) Mon. Germ. SS. IX. 612. 鈥 23) Cohn, Stammtafeln nr. 31. 鈥 24) Fasti Campililienses I. 251.
    Rai zer, Genealogia Piast贸w.
    17
    130
    W艁ODZIS艁AW II (偶. AGNIESZKA).
    III. 6.
    a gdy syn jej pierworodny Boles艂aw Wysoki 偶eni si臋 ju偶 r. 1142, a w r. 1146 bierze udzia艂 w wyprawie wojennej Wsewo艂oda kijowskiego1), przeto daj膮c mu w chwili 艣lubu znowu conajmniej czterna艣cie lat (zatem w chwili wyprawy wojennej lat o艣mna艣cie), wypadnie, 偶e urodzi艂 si臋 co najp贸藕niej r. 1128, czyli, 偶e ma艂偶e艅stwo W艂odzis艂awa z Agnieszk膮 musia艂o istnie膰 ju偶 r. 1127. Data za艣lubin zamyka si臋 zatem w granicach lat 1125鈥1127. Hanthaler2) k艂adzie dat臋 艣lubu pod r. 1134, kt贸r膮, aczkolwiek nie jest nigdzie po艣wiadczon膮, przyjmuj膮 niekt贸rzy badacze jako bardzo prawdopodobn膮3); inni4) drog膮 kombinacyi ustalaj膮 dat臋 za艣lubin 1134鈥1136. W tym wypadku jednak Boles艂aw Wysoki nie m贸g艂by si臋 rodzi膰 wcze艣niej jak r. 1135, a w takim razie trudno by艂oby wyt艂omaczy膰, jak ju偶 r. 1142 m贸g艂by si臋 偶eni膰 jako siedmioletnie ch艂opi臋, a jeszcze trudniej by艂oby zrozumie膰, jakim sposobem ju偶 w r. 1146 jako jedenastoletni wyrostek m贸g艂by by艂 uczestniczy膰 w wyprawie wojennej Wsewo艂oda. Je偶eli Leopold III, te艣膰 W艂odzis艂awa, jeszcze w r. 1132 i 1133 posi艂kuje wojskiem swojem W臋gry przeciw鈥 Polsce, to nie mo偶e to uchodzi膰 za stanowczy dow贸d, 偶e ma艂偶e艅stwo rzeczone nie by艂o pod贸wczas jeszcze zawartem3), bo膰 zaj艣膰 mog艂y pod贸wczas bli偶ej nam nieznane okoliczno艣ci, kt贸re tak膮 zmian臋 polityki nakazywa艂y; zreszt膮 Albrecht Pobo偶ny, syn Leopolda, 偶onaty by艂 ju偶 pod贸wczas z c贸rk膮 Beli II6), zatem pomoc udzielona W臋grom da si臋 wyt艂omaczy膰 wzgl臋dami powinowactwa. Wiadomo艣膰 przekazana przez 藕r贸d艂a 艣l膮skie, jako to: Chro艅. Pol.7), Chro艅, princ. Pol.8) i Kron. o Piotrze W艂.9), jakoby 艣lub W艂odzis艂awa by艂 wynikiem pojmania Henryka V przez Krzywoustego, kt贸ry na je艅cu wymusi艂 r臋k臋 c贸rki dla swego syna, upada jako niehistoryczna. Bez warto艣ci jest te偶 zapiska Spom. Wroc艂.10 *), kt贸re pod r. 1090 podaj膮 fakt konsekracyi ko艣cio艂a N. P. Maryi na Piasku w Wroc艂awiu, dokonany rzekomo w obecno艣ci ks. W艂odzis艂awa i jego 偶ony Agnieszki; wiadomo bowiem, 偶e pod贸wczas nie 偶yli jeszcze ani W艂odzis艂aw, ani Agnieszka, a fundacya ko艣cio艂a N. P. Maryi nast膮pi艂a p贸藕niej. O 艣lubie Agnieszki z W艂odzis艂awem opowiada Chro艅. Albrici11) pod r. 1141; data ta jest jednakowo偶 zgo艂a niemo偶liw膮, ze wzgl臋du na przytoczone poprzednio daty wieku Boles艂awa Wysokiego. Wed艂ug D艂ugosza12) 偶ona W艂odzis艂awa (nazwana Krystyn膮, c贸rk膮 Henryka IV lub V), zar臋czon膮 mu zosta艂a ju偶 r. 1110 na zje藕dzie bamber-skim Boles艂awa Krzywoustego z Henrykiem V; nast臋pnie przez dziesi臋膰 lat chowana w Polsce, mia艂a mu by膰 po艣lubion膮 r. 1121. Wszystkie te fakta i daty polegaj膮 na zmy艣leniu; pomijaj膮c ju偶 bowiem b艂臋dne okre艣lenie pochodzenia i imienia 偶ony W艂odzis艂awowej, kt贸re D艂ugosz znalaz艂 w dawniejszych niewiarogodnych 藕r贸d艂ach, podnie艣膰 nale偶y, 偶e zjazd bamberski z r. 1110 wcale si臋 nie odby艂, 偶e Agnieszka w r. 1110 jeszcze nie 偶y艂a i 偶e w r. 1121 jako co najwi臋cej dziesi臋cioletnia panna nie mog艂a wychodzi膰 za m膮偶13).
    Jako ostatni 艣lad 偶ycia Agnieszki przytaczan膮 bywa zazwyczaj14) wzmianka o niej w li艣cie opata Wibalda stablejskiego do cesarza Konrada III, pisanym w lutym 1150 r.15). Zapatrywanie to jest b艂臋dnem. Wincenty Praski16), wsp贸艂czesny Fryderykowi Barbarossie i uczestnik wielu spraw, zlecanych przeze艅 Danielowi, biskupowi praskiemu, a wi臋c bardzo powa偶ne i wiarogodne 藕r贸d艂o17) co do wypadk贸w 贸wczesnych, opisuj膮c wypraw臋 Fryderyka na Polsk臋 r. 1157, tak o niej rozpoczyna opowiada膰: imperator Fridericus ducis Wladizlai exidis Polonie et so r or is sue, que ei matrimonio iunr.ta fuerat, misertus, eum ad restituendum in Poloniam parat erercitus i t. d. Okre艣lenie, jakoby 偶ona W艂odzis艂awa by艂a siostr膮 Fryderyka, jest nietrafne, by艂a ona bowiem jego ciotk膮; lecz gdy Wincenty m贸wi, 偶e cesarz przedsi臋bior膮c wypraw臋, ulitowa艂 si臋 nad losem nie tylko W艂odzis艂awa ale i jego 偶ony, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e pod贸wczas 偶y艂a jeszcze Agnieszka. Wiadomo艣膰 Kron. Wielk.1S), a na jej podstawie Zdarz. godn. pam.19), jakoby 偶ona W艂odzis艂awa ju偶 w trzecim roku wygnania (a wi臋c 1148) zmar艂a, upada wobec tego- jako nieprawdziwa. Niemniej te偶 bez poparcia jest mniemanie Szaraniewicza20), jakoby Agnieszka zmar艂a jeszcze przed r. 1142, a mianowicie ju偶 r. 1139,
    1) Latop. Hipac. 224. 229. 鈥 2) Fasti Campilil. I. 251. 鈥 3) Griinhagen, Schles. Reg- I. 27. 鈥 4) Ma艂e-
    cki, Testament Boles艂awa Krzyw., Przew. nauk i lit. 1876, 13. 14; a za nim Smolka, Mieszko Stary 461 uw- 1. 鈥 5) Argument
    Ma艂eckiego, Testam. Boles艂. Krzyw. 14. 鈥 6) Cohn, Stammtafeln nr. 31. 鈥 7) Mon. Pol. III. 628. 鈥 8) Ibid. III. 469. 鈥
    9) Ibid. III. 765. 鈥 10) Ibid. III. 732. 鈥 U) Mon. Germ. SS. XXIII. 834. 鈥 12) Excerpt, e font, ircert. Mon. Pol. IV. 11;
    Hist. Pol. I. 490. 523. 鈥 13) Por. Ma艂ecki, Testam. Boles艂. Krzyw. 13. 14. 鈥 14) Grotefend, Zur Geneal. u. Gesch. d.
    Bresl. Piasten 55; Ten偶e, Stammtafeln I. 1; Griinhagen, Schles. Reg. I. 36. 鈥 IS) Mon. Pol. II. 18. 鈥 16) Font. rer.
    Boh. II. 424. 鈥 17) Por. Wattenbach, Deutschl. Geschichtsq. II- 227. 228. 鈥 18) Mon. Pol. II. 524. 鈥 19) Ibid. III.
  23. 鈥 20) Die Hypat. Chro艅. 16. 25. 26.
    III. 6.
    W艁ODZIS艁AW II (偶. AGNIESZKA, KRYSTYNA, JUDYTA).
    131
    jako te偶 mniemanie historyk贸w 艣l膮skich1), jakoby zmar艂a w czasie mi臋dzy r. 1150鈥1153; obie hipotezy polegaj膮 na b艂臋dnem przypuszczeniu o rzekomych p贸藕niejszych ma艂偶e艅stwach W艂odzis艂awa, kt贸re, jak oka偶emy poni偶ej, jest nieuzasadnionem.
    Dat臋 dzienn膮 艣mierci Agnieszki podaje Necr. Boh. Sil.2) pod 24 stycznia: Agnes ducissa Polonie, mater Boleslai ducis; a Nekr. Klostern.3) pod dniem 25 stycznia: Agnes ducissa Polonie, filia marchionis. Okre艣lenia dodane do obu zapisek dowodz膮, 偶e chodzi tu rzeczywi艣cie o 偶on臋 W艂odzis艂awa II. Nagr. ksi膮藕. 艣l膮s.4) zapisuj膮 natomiast pod dniem 25 sierpnia: obiit domina Adilheidis uxor eius (W艂odzis艂awa II), filia impera-toris Henrici IV. Nekr. Lilienf.5) ma znowu pod 26 wrze艣nia: Agnes uxor Wladizlai ducis Zlezorum. Maj膮c do wyboru pomi臋dzy rzeczonemi datami, o艣wiadczy膰 si臋 nale偶y stanowczo za dat膮 Necr. Boh. Sil. i Nekr. Klostern. Oba te bowiem 藕r贸d艂a, niezale偶ne od siebie, zgadzaj膮 si臋 ze sob膮 zupe艂nie (z r贸偶nic膮 o jeden dzie艅)6), i, jak zw艂aszcza Nekr. Klostern., mog艂y by膰 najlepiej o sprawie poinformowane, albowiem fundatorem klasztoru kloster-neuburskiego by艂 ojciec Agnieszki, Leopold. Natomiast Nagr. ksi膮藕. 艣l膮s. maj膮 najgorsze informacye o 偶onie W艂o-dzis艂awowej, zar贸wno co do jej imienia jak i pochodzenia, a przeto trac膮 na wiarogodno艣ci: co za艣 do Nekr. Lilienf. nie jest wykluczon膮 mo偶liwo艣膰 (jak przypuszcza sam jego wydawca, Zeissberg), 偶e zapiska nekrologi-czna wci膮gni臋t膮 zosta艂a dopiero w w. XVIII, przez Hanthalera. Dat臋 24 lub 25 stycznia mo偶na tedy przyj膮膰 jako rzeczywist膮 dat臋 艣mierci Agnieszki.
    i a. [Krystyna, Judyta].
    Pod r. 1153 opowiada Winc. Praski7): Predictus dux Wlad[izlaus] (W艂odzis艂aw II czeski)鈥 dom-nam Iuditam.. . sororem domni Ludwici de Turinga langrauii. .. sibi iungit matrimonio. Pod r. za艣 1155 podaje ten偶e kronikarz nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰8): Oulricus predictus domicellus (by艂a poprzednio mowa o Liryku, synie Sobies艂awa I czeskiego) in Poloniam cum suis complicibus fugit. Eodem anno Wfladizlaus] dux a rege Friderico in maximam recipitur graciam, filiam marchionis Alberti de Saxonia .. . sibi iungit matrimonio. Poniewa偶 zapiska z r. 1153 dotyczy ma艂偶e艅stwa W艂odzis艂awa II czeskiego, przeto zapisk臋 z r. 1155 odnosi Grotefend9), a za nim przewa偶na ilo艣膰 nowszych badacz贸w 10), do W艂odzis艂awa II polskiego. St膮d uros艂o twierdzenie, 偶e W艂odzis艂aw by艂 dwa razy 偶onaty, i 偶e drug膮 jego 偶on膮 po Agnieszce by艂a niewymieniona u Winc. Pras. z imienia c贸rka Albrechta Nied藕wiedzia, ks. saskiego i margrabiego brandeburskiego. Co do imienia jej domy艣la si臋 Grotefend, 偶e brzmia艂o ono Krystyna, tak bowiem nazywaj膮 偶on臋 W艂odzis艂awa niekt贸re 藕r贸d艂a 艣l膮skie powy偶ej przytoczone. Wprawdzie daj膮 one to imi臋 pierwszej 偶onie W艂odzis艂awa, kt贸ra go w rzeczywisto艣ci nie nosi艂a; Grotefend przypuszcza jednak, 偶e nast膮pi艂o tutaj pomi臋szanie dwu os贸b, i 偶e to imi臋, jakie 藕r贸d艂a nadaj膮 pierwszej 偶onie, odnie艣膰 raczej nale偶y do 偶ony drugiej. Poparcie tego twierdzenia ma wed艂ug Grotefenda znajdowa膰 si臋 w zapisce Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. u) tudzie偶 w Necr. Boh. Sil.12), z kt贸rych pierwsze pod dat膮 21 lutego, a drugi pod dat膮 23 lutego zapisuje 艣mier膰 ksi臋偶ny Krystyny 鈥 jak mniema, drugiej ma艂偶onki W艂odzis艂awa II. Wreszcie i Kron. Wielk.13), podawszy wiadomo艣膰, 偶e 偶ona W艂odzis艂awa nie 偶y艂a ju偶 w trzecim roku jego wygnania (a wi臋c 1148), wspomina dalej o matce Konrada, syna tego偶 W艂odzis艂awa, 偶yj膮cej jeszcze r. 1179 w Altenburgu, sk膮d oczywi艣cie nasuwa si臋 wniosek, 偶e to by艂a druga jego 偶ona.
    Oto ca艂y zas贸b wiadomo艣ci 藕r贸d艂owych, na kt贸rych opiera si臋 twierdzenie o istnieniu drugiej 偶ony W艂odzis艂awa II, c贸rki Albrechta Nied藕wiedzia, imieniem Krystyna. Po bli偶szem rozpatrzeniu oka偶e si臋 jednakowo偶, 偶e twierdzenie to jest nieuzasadnione. Wspomniana poprzednio zapiska nekrologiczna Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. brzmi w ca艂o艣ci jak nast臋puje: IX Kai. Marcii obiit domina Christina, uxor eius dem fundator is secunda,
    1) Grotefend, Z. Geneal. u. Gesch. d. Brest. Piasten 55; Grunhagen, Schles. Reg. I. 37. 鈥 2) Zeitschr. f. Gesch.
    Schles. V. 110. 鈥 3) Archiv. f. Kunde dsterr. Geschichtsq. VII. 275. 鈥 4) Mon. Pol. III- 711. 鈥 5) Font. rer.
    Austr. B. XLI. 151. 鈥 6) Por. Grotefend, Z. Geneal. u. Gesch. d. Brest. Piasten 54 鈥 7) Font. rer. Boh. II. 420. 鈥
    8) Ibid. II. 421. 鈥 9) Zur Geneal. u. Gesch. d. Bresl. Piasten 55 i Stammtafeln I. 1. 鈥 10) Grunhagen, Schles. Reg. I. 87;
    Smolka, Mieszko Stary, tabl. geneal. 鈥 U) Mon. Pol. III. 711. 鈥 13) Zeitschr. f. Gesch. Schles. V. 110. 鈥 13) Mon.
    Pol. II. 529.
    132
    W艁ODZIS艁AW II (偶. KRYSTYNA, JUDYTA).
    III. 6.
    bezpo艣rednio za艣 przedtem jako fundator klasztoru lubi膮skiego wymieniony jest Boles艂aw Wysoki. Interpretuj膮c 艣ci艣le rzeczon膮 zapisk臋 nekrologiczn膮, nale偶y tedy powiedzie膰, 偶e dotyczy ona drugiej 偶ony Boles艂awa Wysokiego, a nie W艂odzis艂awa II. Wprawdzie o Boles艂awie Wysokim znajduje si臋 w 藕r贸d艂ach 艣l膮skich, a mianowicie w Chro艅, princ. Pol.1) tudzie偶 w Chro艅. Sil. abbr.2) przekaz, 偶e mia艂 dwie 偶ony: Wenclaw臋 (raczej Zwinis艂aw臋), tudzie偶 siostr臋 偶ony cesarza Konrada III, Adelajd臋 z Sulzbachu; wszelako wiadomo艣膰 ta jest stosunkowo p贸藕na, a gdy zwa偶ymy, 偶e wiadomo艣ci genealogiczne kronik 艣l膮skich nie s膮 wyczerpuj膮ce, jak nie mniej, i偶 niewiadomo, kiedy zmar艂a Zwinis艂awa, a kiedy po艣lubion膮 zosta艂a Adelajda, mo偶emy snadno przypu艣ci膰, 偶e Boles艂aw mia艂 trzy 偶ony, z kt贸rych drug膮 by艂a Krystyna, a trzeci膮 dopiero Adelajda. Przez t臋 nieznaczn膮, a zupe艂nie usprawiedliwion膮 poprawk臋 przekazu kronik 艣l膮skich znajdujemy mo偶no艣膰 dos艂ownego wyt艂omaczenia zapiski Nagr. ksi膮藕. 艣l膮s.; przeciwnie, odnosz膮c t臋 zapisk臋 do 偶ony W艂odzis艂awa, musieliby艣my ca艂膮 jej tre艣膰 dowolnie zmienia膰. Wspomniana poprzednio zapiska Necr. Boh. Sil. jest tak lakoniczn膮 i nic nie m贸wi膮c膮, 偶e niema jakiejkolwiek podstawy do odniesienia jej do drugiej 偶ony W艂odzis艂awa, zawiera ona bowiem tylko te dwa s艂owa: Christina ducissa, bez oznaczenia, kim by艂a owa Krystyna. Zupe艂na niemal identyczno艣膰 daty dziennej Necr. Boh. Sil. z zapisk膮 Nagr. ksi膮偶. 艣l膮s. rodzi wprawdzie domys艂, 偶e chodzi tu o t臋 sam膮 Krystyn臋, kt贸ra w Nagr. jest wymieniona, ale gdy tamta okre艣lon膮 jest jako 偶ona Boles艂awa Wysokiego, przeto i niniejszej nie mo偶na odnosi膰 do innej osoby. Rozbi贸r obu zapisek nekrologicznych prowadzi tedy do wyniku wprost przeciwnego zapatrywaniom Grotelenda, okazuje si臋 bowiem, 偶e w nich nie ma mowy o 偶onie W艂odzis艂awa II. Przez to traci te偶 wielce na znaczeniu przekaz kronik 艣l膮skich o rzekomej Krystynie, 偶onie W艂odzis艂awa, kt贸re widocznie o jego zwi膮zku ma艂偶e艅skim by艂y bardzo niedok艂adnie poinformowane, skoro m贸wi膮c o pierwszej (wed艂ug Grotefenda) 偶onie, nazywaj膮 j膮 Krystyn膮, nie Agnieszk膮, i ka偶膮 jej by膰 c贸rk膮 Henryka IV (V). Mniemam, 偶e imi臋 Krystyna uwa偶a膰 tu mo偶na jako prost膮 tylko omy艂k臋, tak pospolit膮 w kronikarstwie 贸wczesnem, a nie bez analogij w rzeczonych 藕r贸d艂ach 艣l膮skich; zaczem w u偶yciu tego imienia nie mo偶na si臋 dopatrywa膰 dostatecznego 艣ladu istnienia drugiej 偶ony W艂odzis艂awowej, Krystyny. Bez znaczenia s膮 te偶 wiadomo艣ci Kron. Wielk. o rzekomych dwu 偶onach W艂odzis艂awa. Jest to 藕r贸d艂o zanadto oddalone od wypadk贸w, o kt贸re tu chodzi, a偶eby informacyom jego bezwzgl臋dn膮 przypisywa膰 wiarogodno艣膰; co wi臋ksza, informacye te, we wszystkich szczeg贸艂ach, kt贸re mamy mo偶no艣膰 skontrolowa膰, s膮 wierutnie b艂臋dne. B艂臋dnem jest, jak to si臋 okaza艂o powy偶ej, jakoby Agnieszka zmar艂a przed r. 1149; b艂臋dnem, jakoby W艂odzi-s艂aw II zmar艂 w P艂ocku, b艂臋dnem, jakoby Mieszko raciborski by艂 pierworodnym jego synem3), by艂 nim bowiem Boles艂aw Wysoki. Widoczna, 偶e Kron. Wielk. mia艂a o W艂odzis艂awie II i jego najbli偶szej rodzinie bardzo niedostateczne i mylne wiadomo艣ci; wobec tego przekaz jej o 偶yj膮cej jeszcze r. 1179 ma艂偶once W艂odzis艂awa ma znaczenie informacyi bardzo w膮tpliwej warto艣ci. Co wi臋ksza, je偶eli zestawimy oba ust臋py tej偶e kroniki, m贸wi膮ce o rzekomych dwu 偶onach W艂odzis艂awa, oka偶e si臋, 偶e zostaj膮 one do siebie w zupe艂nej sprzeczno艣ci, tak i偶 jeden wyklucza bezwarunkowo drugi. O pierwszej m贸wi ona bowiem4): Wladislaus鈥 tercio anno ez-silii sui, mortua uxore sua, et in Aldemhurg sepulta鈥 in Ploczlco鈥 moritur. Kronika podaje zatem, 偶e zasz艂y dwa fakty 艣mierci: naprz贸d 艣mier膰 偶ony, a potem wkr贸tce 艣mier膰 samego W艂odzis艂awa; daje zatem do zrozumienia, 偶e W艂odzis艂aw umar艂 wdowcem i nie wspomina o ponownych jego za艣lubinach, o kt贸rych na tern miejscu najw艂a艣ciwiej by艂oby m贸wi膰; sk膮d偶e tedy mog艂a si臋 wzi膮膰 owa druga jego 偶ona, rzekomo jeszcze w r. 1179 偶yj膮ca? Mniemam, 偶e wiadomo艣膰 niniejsza zawdzi臋cza swe powstanie prostemu przeoczeniu autora kroniki, kt贸ry podawszy raz wiadomo艣膰 o 艣mierci 偶ony W艂odzis艂awa, a m贸wi膮c w znacznie dalszem miejscu swej kroniki o innych wypadkach, przepomnia艂 o tym fakcie i poda艂 j膮 jako 偶yj膮c膮.
    Rozpatrzyli艣my dot膮d uboczne, podrz臋dniejszego znaczenia dowody, maj膮ce przemawia膰 za istnieniem owej drugiej 偶ony. Okaza艂o si臋, 偶e s膮 one bez warto艣ci, 偶e nawet w cz臋艣ci przypuszczeniu o podw贸jnem ma艂偶e艅stwie W艂odzis艂awa sprzeciwiaj膮 si臋. Przejd藕my do dowodu g艂贸wnego, t.j. do przytoczonej poprzednio zapiski Winc. Praskiego z r. 11555). Zapiska ta nie m贸wi bynajmniej wyra藕nie, jakoby ksi膮偶臋 polski W艂odzis艂aw o偶eni艂 si臋 z c贸rk膮 Albrechta
    1) Mon. Pol. III. 480. 鈥 2) ibid. III. 724. 鈥 3) Ibid. II. 529. 鈥 4) Ibid. II. 524. 鈥 5) Przeciwko interpretacyi tej zapiski, jak膮 da艂 Grotefend, o艣wiadczy艂 si臋 ju偶 Cohn, Die Verwandschaft der Staufer u. Anhaltiner w Forsch. z. deutsch. Gesch. X. 636 i n., przytaczaj膮c kilka trafnych, ch贸d nie najwa偶niejszych argument贸w.
    III. 6.
    W艁ODZIS艁AW II (偶. KRYSTYNA, JUDYTA).
    133
    Nied藕wiedzia; wyra偶a si臋 ona tylko og贸lnie, 偶e ma艂偶e艅stwo to zawar艂 jaki艣 dux W[ladizlaus]. 呕e bezpo艣rednio przed t膮 wiadomo艣ci膮 podany by艂 fakt ucieczki ks. Ulryka do Polski (in Poloniami), st膮d nie mo偶na bynajmniej wnioskowa膰, jakoby u kronikarza zachodzi艂a jaka艣 assocyacya wyobra偶e艅, i jakoby wspomniany zaraz potem dux W[ladizlaus] by艂 ksi臋ciem polskim, albowiem w r. 1155 W艂odzis艂awa II nie by艂o ju偶 w Polsce, owszem przebywa艂 on od lat blisko dziesi臋ciu w Niemczech. Nie ma tedy bynajmniej konieczno艣ci t艂omaczenia s艂贸w Wincentego w tern znaczeniu, jakoby si臋 one odnosi艂y do naszego W艂odzis艂awa II. Takiemu t艂omaczeniu sprzeciwiaj膮 si臋 nadto wzgl臋dy rzeczowe: naprz贸d wiadomo艣膰 samego Wincentego tam偶e podana, 偶e w r. 1155 zyska艂 on szczeg贸lne wzgl臋dy cesarza (in maximam recipitur graciam), kt贸r膮 trudno odnosi膰 do W艂odzis艂awa polskiego, skoro ten偶e zar贸wno u Konrada III jak i Fryderyka Bapbarossy zawsze cieszy艂 si臋 wzgl臋dami; a powt贸re okoliczno艣膰, 偶e Albrecht Nied藕wied藕, 偶eni膮c r. 1148 syna swego Ottona z Judyt膮, c贸rk膮 Krzywoustego, za spraw膮 m艂odszych Krzywoustego syn贸w, Boles艂awa K臋dzierzawego i Mieszka Starego (III. 20.), zbli偶y艂 si臋 do m艂odszych Boles艂awowic贸w, nie mia艂 tedy powodu 艂膮czy膰 si臋 obecnie z W艂odzis艂awem, kt贸ry wobec m艂odszych braci zajmowa艂 wrogie stanowisko. Wa偶niejszym i rozstrzygaj膮cym jest wzgl膮d inny. Kron. Winc. Pras. opisuje dzieje Czech od r. 1140鈥1167; w ca艂ym tym okresie panowa艂 w Czechach W艂odzis艂aw II, syn W艂odzis艂awa I, naprz贸d (od r. 1140) ksi膮偶臋, p贸藕niej (od r. 1158) kr贸l czeski. Rzecz jasna, 偶e skutkiem tego bohaterem opowie艣ci Wincentego jest W艂odzis艂aw II czeski; on to w kronice pokr贸tce i stale nazywany jest. dux Wladizlaus, a p贸藕niej rex Wladizlaus. O W艂odzis艂awie II polskim m贸wi Wincenty tylko dwukrotnie1): raz opisuj膮c jego wygnanie z Polski, drugi raz zdaj膮c spraw臋 z wyprawy cesarza Fryderyka na Polsk臋, przedsi臋wzi臋tej celem restytucyi wygna艅ca. Pierwszym razem nazywa go: Wladizlaus dux Polonie, drugim razem dux Wladizlaus exul Polonie, w obu tedy wypadkach okre艣la go wyra藕nie jako ksi臋cia polskiego. I s艂usznie; gdy bowiem r贸wnocze艣nie opowiada o W艂odzis艂awie II czeskim, przeto takie okre艣lenie by艂o potrzebnem dla unikni臋cia nieporozumie艅, a zarazem dla podania wskaz贸wki, o kt贸rym z obu imiennik贸w w danem miejscu jest mowa. Gdyby tedy zapiska z r. 1155 odnosi艂a si臋 do W艂odzis艂awa polskiego, to niew膮tpliwie musia艂by si臋 tam znajdowa膰 dodatek: dux Polonie, tern bardziej, 偶e w ust臋pach bezpo艣rednio poprzednich nie by艂o o nim wzmianki. Brak s艂owa: Polonie upowa偶nia zatem nie tylko do wniosku, i偶 nie ma pewno艣ci, czy zapiska rzeczona odnosi si臋 do W艂odzis艂awa polskiego, ale co wi臋ksza, jest on niew膮tpliwym dowodem na to, 偶e w zapisce tej nie ma mowy o nim, a jeno o W艂odzis艂awie czeskim. Je艣li dodamy do tego okoliczno艣膰 poprzednio ju偶 wykazan膮, 偶e sam Wincenty jeszcze pod r. 1157 wspomina o c贸rce Leopolda III (Agnieszce, 偶onie W艂odzis艂awa polskiego) jako 偶yj膮cej, to ju偶 nie b臋dzie mo偶na w膮tpi膰, 偶e ten偶e sam autor nie m贸g艂 go na dwa lata przedtem 偶eni膰 z c贸rk膮 Albrechta Nied藕wiedzia.
    Odniesienie zapiski z r. 1155 o ma艂偶e艅stwie ks. W艂odzis艂awa z c贸rk膮 Albrechta do W艂odzis艂awa czeskiego sprawia trudno艣膰 o tyle, 偶e wed艂ug wiadomo艣ci Wincentego (poprzednio przytoczonej), ksi膮偶臋 ten o偶eni艂 si臋 r. 1153 z Judyt膮, c贸rk膮 Ludwika II landgrafa turyngskiego. Dla usuni臋cia trudno艣ci przyjmuj膮 niekt贸rzy badacze2), 偶e w zapisce z r. 1155 nale偶a艂oby przeprowadzi膰 emendacy膮 tekstu, a mianowicie w zwrocie: Wladizlaus 鈥. sibi iungit matrimonio zamiast s艂owa- sibi czyta膰 raczej fratri lub ti (= Tipoldo), sk膮d wynik艂oby, 偶e w r. 1155 zawartem zosta艂o za spraw膮 W艂odzis艂awa czeskiego ma艂偶e艅stwo mi臋dzy jego bratem Dypoldem a c贸rk膮 Albrechta Nied藕wiedzia. Kto by艂 偶on膮 Dypolda, niewiadomo8), mog艂a ni膮 by膰 zatem i c贸rka Albrechta, a jest niew膮tpliwie po艣wiadczon膮 rzecz膮, 偶e Dypold zostawa艂 p贸藕niej w 艣ci艣lejszych stosunkach z Albrechtem4); wszelako gdyby i ta hipoteza nie da艂a si臋 utrzyma膰, ze wzgl臋du na potrzebn膮 w tern miejscu emendacy膮 tekstu, mo偶naby zapisk臋 z r. 1155 wyt艂omaczy膰 te偶 bez emendacyi, a wi臋c przypu艣ci膰, 偶e odnosi si臋 ona do za艣lubin samego W艂odzis艂awa II czeskiego. Jakkolwiek bowiem r. 1153 W艂odzis艂aw po艣lubi艂 Judyt臋 turyngsk膮, to jednakowo偶 o dalszych losach tej jego 偶ony nic nie wiadomo; mog艂a ona wkr贸tce po 艣lubie (n. p. r. 1153 lub 1154) umrze膰, a w takim razie ponowne ma艂偶e艅stwo W艂odzis艂awa w r. 1155 nie przedstawia艂oby si臋 jako rzecz niemo偶liwa. W ka偶dym razie tylko do tego W艂odzis艂awa mog膮 si臋 odnosi膰 s艂owa
    1) Font. rer. Boh. II. 419. 424. 鈥 2) Cohn, Die Verwandschaft etc. 637. 鈥 3) Cohn, Stamrntafein nr. 42, kt贸ry w uwagach do tej偶e tablicy wykazuje, 偶e Sybilla z Wittelsbachu, wed艂ug Pa艂acky鈥檈go (tabl. gen. do I tomu Gesch. Bdbm.) iona Dypolda, nie da si臋 藕r贸d艂owo stwierdzi膰. 鈥⑩ 4) Cohn, Die Verwandschaft etc. 638.
    134
    W艁ODZIS艁AW II (偶. KRYSTYNA, JUDYTA, ZW1N1S艁AWA, AGNIESZKA).
    III. 6-
    Wincentego, 偶e zyska艂 pod贸wczas szczeg贸lne wzgl臋dy cesarza; wtedy to rzeczywi艣cie po uprzednich nieporozumieniach przygotowywa艂o si臋 pojednanie mi臋dzy cesarzem a ksi臋ciem czeskim1), a w pa藕dzierniku 1155 roku przebywa W艂odzis艂aw (czeski) i Albrecht Nied藕wied藕 na dworze cesarskim -), przy kt贸rej to sposobno艣ci snadno owo ma艂偶e艅stwo mog艂o by膰 doprowadzonem do skutku.
    Hipoteza o drugiej 偶onie W艂odzis艂awa polskiego, c贸rce Albrechta Nied藕wiedzia, imieniem (przypuszczalnie) Krystyna, upada tedy jako zgo艂a nieuzasadniona.
    Prze藕dziecki3), odni贸s艂szy zapisk臋 Wincentego z r. 1155 do naszego W艂odzis艂awa, daje mu r贸wnie偶 c贸rk臋 Albrechta za drug膮 偶on臋, ale pomi臋szawszy t臋 wiadomo艣膰 z zapisk膮 z r. 1153, nazywa j膮 Judyt膮. Mniemanie to po uprzednim wywodzie nie wymaga szczeg贸艂owego zbijania.
    i b. [Zwinis艂awa].
    Wed艂ug mniemania Szaraniewicza4) drug膮 po Agnieszce (zmar艂ej rzekomo jeszcze r. 1139) 偶on膮 W艂odzis艂awa II mia艂a by膰 c贸rka Wsewo艂oda Olgowica, w. ks. kijowskiego. Okoliczno艣ciowo nazywa on j膮 Zwini-s艂aw膮5), cho膰 na innem miejscu 6) daje Zwinis艂aw臋 za 偶on臋 Boles艂awowi K臋dzierzawemu. Przez widoczn膮 omy艂k臋 wymienia tak偶e Smolka 7) Zwinis艂aw臋 jako 偶on臋 W艂odzis艂awa II, po艣lubion膮 rzekomo jeszcze przed Agnieszk膮; gdzieindziej8) uwa偶a on (trafnie) Zwinis艂aw臋 za 偶on臋 Boles艂awa Wysokiego, syna W艂odzis艂awa II. Nie ma dostatecznej podstawy do uznania Zwinis艂awy za 偶on臋 W艂odzis艂awa, czy to pierwsz膮 czy drug膮. W Latop. Hipac.9) nazwany jest wprawdzie W艂odzis艂aw: ziat鈥 Wszewo艂oda, jednak偶e, jak trafnie zauwa偶y艂 sam Smolka 10), wyraz ziat鈥 jest tu wzi臋ty w znaczeniu obszerniejszem i nie oznacza tego, co polski: zi臋膰, ale tyle co: swat, krewny; m贸g艂 si臋 tedy odnosi膰 do stosunku, jaki przez ma艂偶e艅stwo Boles艂awa Wysokiego z Zwinis艂awa zawi膮zany zosta艂 mi臋dzy ojcami obojga ma艂偶onk贸w. Wzmianka tego偶 latopisu u), zamieszczona pod r. 1141, o wyprawieniu jednej z c贸rek Wsewo艂oda do Polski, nie odnosi si臋 do ma艂偶e艅stwa W艂odzis艂awa II, ale, jak to ni偶ej oka偶emy {III. 16.) do ma艂偶e艅stwa Boles艂awa Wysokiego z Zwinis艂awa, tego samego, o kt贸rem te偶 latopis m贸wi pod r. 114212).
    i c. [Agnieszka].
    Zdaniem Szaraniewicza 13) trzeci膮 po rzekomej Zwinis艂awie 偶on膮 W艂odzis艂awa II by艂a c贸rka jakiej艣 nieznanej z imienia c贸rki Henryka IV, kr贸la niemieckiego, imieniem prawdopodobnie Agnieszka. Mniemanie to wynik艂o z b艂臋dnego przypuszczenia, jakoby Agnieszka, rzeczywista i jedyna 偶ona W艂odzis艂awa, umar艂a bardzo rych艂o (1139 r.) i jakoby ten偶e po jej 艣mierci o偶eni艂 si臋 z Zwinis艂awa. Poniewa偶 ju偶 po rzekomej dacie za艣lubin ze Zwinis艂aw膮 s膮 w innych wiarogodnych 藕r贸d艂ach wzmianki o istnieniu 偶ony W艂odzis艂awa, kt贸ra przez matk臋 by艂a wnuk膮 Henryka IV, przeto, mniema Szaraniewicz, trzeba przypu艣ci膰, 偶e W艂odzis艂aw by艂 trzykrotnie 偶onaty, i 藕e ow膮 trzeci膮 偶on膮 by艂a tak samo jak pierwsza, jaka艣 wnuka Henryka IV, tego samego co ona imienia, Agnieszka. Ca艂e to wnioskowanie upada, skoro tylko usuniemy (zob. wy偶ej) b艂臋dne przypuszczenie o po艣lubieniu Zwinis艂awy przez W艂odzis艂awa, a wtedy oka偶e si臋, 偶e pierwsza i trzecia (w rozumieniu Szaraniewicza) jego 偶ona jest t膮 sam膮 osob膮. Nie ma te偶 艣ladu, i偶by Henryk IV mia艂 wi臋cej nad jedne c贸rk臋 w); o tej za艣 c贸rce (Agnieszce) wiadomo, 偶e po艣lubi艂a (po Fryderyku I szwabskim) Leopolda III austryackiego; c贸rka z tego ma艂偶e艅stwa, r贸wnie偶 Agnieszka, by艂a rzeczywist膮 (w rozumieniu Szaraniewicza pierwsz膮) 偶on膮 W艂odzis艂awa.
    l) Palacky, Gesch. Bohm. I. 433.鈥 2) Cohn, Die Verwandschaft 637. 鈥 3) 艢lady Boles艂aw贸w 95. 鈥 4) Die Hypat. Chro艅. 16 25. 26. 鈥 5) Ibid. 25. 鈥 6) Ibid. 16. 鈥 7) Mieszko Stary 272, gdzie czytamy: syn W艂adys艂awa (II) Boles艂aw (Wysoki), z Zwienis艂awy Wsiewo艂od贸wny urodzony. Tak偶e w tabl. geneal. do tego偶 dzie艂a Zwinis艂awa wymieniona jako pierwsza 偶ona W艂odzis艂awa II. 鈥 8) Ibid. 225. 310. 460. 461; tak偶e w tabl. geneal. 鈥 9) Str. 224. 鈥 19) Mieszko Stary, 460. 鈥 H) Str. 220. 鈥 12) Str. 224. 鈥 13) Die Hypat. Chro艅. 26 i III uw. 162. 鈥 14) Cohn, Stammtafeln nr. 19.
    III. 7.
    N. N.
    135
  24. N. N.
    W ks. II rozdz. 39 swej kroniki opisuje Gall1) jedn臋 z licznych wypraw Boles艂awa Krzywoustego na Pomorze, rozpocz臋ta zimow膮 por膮 (hiemali tempore), a uko艅czon膮 po up艂ywie pi臋ciu tygodni (quinque 鈥. eb-domadis). Wyprawa dotar艂a a偶 do Ko艂obrzegu, a zako艅czy艂a si臋 dobrowolnem poddaniem miasta i panuj膮cego tam偶e ksi臋cia pomorskiego. Bezpo艣rednio po tej opowie艣ci zamieszcza Gall w nast臋puj膮cym zaraz, 40 rozdz. tak膮 wiadomo艣膰3): Sed cum isto gaudio de victoria triumphali exortum est maius gaudium or to sibi filio progeni臋 de regali. Puer autem etate crescat, probitate proficiat, probis moribus augeatur. Z tego zestawienia widoczna, 偶e urodziny syna Boles艂awowego przypad艂y b膮d藕 to na sam czas wyprawy, b膮d藕 te偶 w najbli偶szym czasie po jej uko艅czeniu; dlatego chc膮c okre艣li膰 dat臋 urodzin, trzeba ustali膰 dat臋 samej wyprawy. Rzecz trudna o tyle, 偶e o tej w艂a艣nie wyprawie nie znajdujemy 偶adnej zapiski w rocznikach; wzmianki bowiem zamieszczone tam偶e o wojnach pomorskich odnosz膮 si臋 niew膮tpliwie do innych wypraw. Jedyn膮 drog膮 do bli偶szego ustalenia chronologii wypadk贸w jest rozwa偶enie fakt贸w, o kt贸rych Gall opowiada przed niniejsz膮 wypraw膮 i po niej; w ten bowiem spos贸b dadz膮 si臋 przynajmniej okre艣li膰 granice czasu, w obr臋bi臋 kt贸rych wzmiankowan膮 wypraw臋 pomorsk膮 b臋dzie mo偶na pomie艣ci膰. Z wypadk贸w przed wypraw膮 opowiedzianych, pierwszy, kt贸rego data mo偶e by膰 dok艂adniej podan膮, jest wspomniany przez Galla3) fakt napadu Czech贸w na Polsk臋, w chwili, w kt贸rej Boles艂aw wybiera艂 si臋 w艂a艣nie na Pomorze. Napad czeski nie m贸g艂 nast膮pi膰 przed 14 maja 1107 r., a偶 dot膮d bowiem panowa艂 w Czechach zaprzyja藕niony z Boles艂awem Borzyw贸j II; dopiero kiedy go w tym czasie wygna艂 艢wi臋tope艂k II, ks. o艂omuniecki, i sam odzier偶y艂 tron czeski, rozpocz臋艂y si臋 nowe niesnaski z Polsk膮, zw艂aszcza 偶e Borzyw贸j wraz z bratem Sobies艂awem I schroni艂 si臋 do Polski4). Z fakt贸w, kt贸re Gall opowiada po owej wyprawie pomorskiej, najbli偶szy, kt贸ry si臋 da chronologicznie okre艣li膰, jest fakt wyprawy cesarza Henryka V do W臋gier, tudzie偶 dywersya, jakiej r贸wnocze艣nie dokona艂 Krzywousty, napadaj膮c na Czechy, sprzymierzone z cesarzem5). Z Kozmy za艣 dowiadujemy si臋6), 偶e kiedy ksi膮偶臋 czeski 艢wi臋tope艂k bawi艂 z cesarzem na W臋grzech, Borzyw贸j, w miesi膮cu wrze艣niu 1108 r. wpad艂 z wojskiem polskiem do Czech. Wspomniana przez Galla dywersya mia艂a miejsce w tym w艂a艣nie czasie. St膮d wynika, 偶e wyprawa pomorska, o kt贸r膮 nam tu chodzi, odby艂a si臋 w czasie mi臋dzy 14 maja 1107 r. a wrze艣niem 1108 r.; gdy za艣 sam Gall podaje, 偶e rozpocz臋艂a si臋 w zimie i trwa艂a przez pi臋膰 tygodni, przeto nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e dat膮 jej jest. koniec roku 1107 lub pocz膮tek 1108. A 偶e fakt urodzin syna Boles艂awowego jest r贸wnoczesny z t膮 wypraw膮, przeto i on przypada膰 musi na koniec r. 1107 lub pocz膮tek 1108.
    Z tego ustalenia daty okazuje si臋, 偶e wzmianka Galla o urodzinach syna nie mo偶e si臋 odnosi膰 do Wiodzis艂awa II, kt贸ry przyszed艂 na 艣wiat jeszcze r. 1105 7) (III. 6.), ani do Leszka, Boles艂awa K臋dzierzawego i jego braci m艂odszych, kl贸rych daty urodzin przypadaj膮 niew膮tpliw ie na czas zgo艂a inny (III. 10. 10. 17. 18. 22.). Jedynym synem Krzywoustego, kt贸rego czasu urodzin nie znamy, do kt贸rego zatem data 1107 鈥 1108 mog艂aby by膰 odniesion膮, jest starszy Kazimierz, zmar艂y jeszcze za 偶ycia ojca, r. 1131. Gdy wszelako i co do Kazimierza wa偶ne okoliczno艣ci przemawiaj膮 za tern, a偶eby dat臋 jego urodzin odnie艣膰 do r. 1122 lub czas贸w jemu najbli偶szych (III. 14.), przeto trzeba powiedzie膰, 偶e wzmianka Galla dotyczy innego jakiego艣 syna Krzywoustego, o kt贸rego imieniu i losach nie mamy zreszt膮 w wsp贸艂czesnych (i p贸藕niejszych) 藕r贸d艂ach 偶adnej dalszej wiadomo艣ci.
    Czy ten brak wszelkich o nim wzmianek w historyografii mamy uwa偶a膰 za okoliczno艣膰 zachwiewa-j膮c膮 prawdopodobie艅stwo poprzedniego naszego wywodu? Mniemam, 偶e nie. Je偶eli 偶aden rocznik nie zapisa艂 pod r. 1107 czy 1108 urodzin syna Krzywoustego, to tylko dla tego, 偶e rocznikarstwo 贸wczesne nie prowadzi艂o wyczerpuj膮co dok艂adnych metryk rodziny panuj膮cej; aby nie si臋ga膰 dalej, jak do potomstwa Krzywoustego, wystarczy podnie艣膰, 偶e w 偶adnym roczniku nie ma podanej daty urodzin Kazimierza starszego, Mie-
    !) Mon. Pol. I. 453. 454. 鈥 2) Ibid. I. 454. 鈥 3) Ibid. I. 450. 鈥 4) Por. Roepell, Gesch. Pol. 237; Palacky, Gesch. B6hm. I. 355. 鈥 5) Mon. Pol. I. 457. 鈥 6) Font. rer. Boh. II. 157. 鈥 7) Dot膮d zwykle wiadomo艣膰 t臋 odnoszono do Wiodzis艂awa II, n. p. Bielowski w Mon. Pol. I. 454 uw. 1; Griinhagen, Schles. Reg. I. 20.
    136
    N. N.
    III. 7.
    szka Starego i Henryka {III. 14. 17. 18.), nie m贸wi膮c ju偶 o c贸rkach Boles艂awa. Je偶eli 偶aden rocznik nie poda艂 daty 艣mierci owego w r. 1107 czy 1108 urodzonego syna, to i ten fakt nie jest bez analogii; podobnie偶 nie znajdujemy w 偶adnym roczniku polskim daty 艣mierci zmar艂ego za 偶ycia ojca syna Krzywoustego, Leszka {III. 10.). Je偶eli zreszt膮 偶adnej innej wzmianki nie znajdujemy w rocznikarstwie o owym z imienia nieznanym nam synie, to dlatego, 偶e, jak ni偶ej oka偶emy, zmar艂 on za 偶ycia ojca, mo偶e jako dziecko, a przeto nie mia艂 sposobno艣ci zaznaczy膰 偶ycia swego jakim艣 czynem, kt贸ryby w rocznikach zas艂ugiwa艂 na podniesienie. Tern si臋 t艂omaczy owo zupe艂ne milczenie o nim w historyografii naszej, z kt贸rego jednakowo偶 nie mo偶na wysnuwa膰 jakichkolwiek zarzut贸w przeciw wnioskom wyprowadzonym z Galla. Jest jeszcze jedna trudno艣膰, wynikaj膮ca z samego Galla, a mianowicie ta, dlaczego kronikarz wspomina dopiero o urodzinach drugiego syna Boles艂awa, nie czyni膮c 偶adnej wzmianki o urodzinach pierworodnego W艂odzis艂awa II; i czy raczej wzmianka ta, jak przypuszczano dotychczas, nie odnosi si臋 do tego偶 W艂odzis艂awa ? Przypuszczeniu temu sprzeciwia si臋 ustalona poprzednio chronologia; z drugiej strony nie ma powodu do twierdzenia, jakoby Gall chcia艂 regestrowa膰 w swej kronice wszystkie fakta urodzin syn贸w Krzywoustego; je偶eli za艣 o niniejszym fakcie wspomnia艂, to tylko, jak sam zreszt膮 podnosi, dla zaznaczenia szczeg贸lnego zbiegu okoliczno艣ci, 偶e urodziny nast膮pi艂y w czasie wyprawy pomorskiej, i 偶e w ten spos贸b sukces polityczny po艂膮czy艂 si臋 z radosnym wypadkiem w rodzinie.
    Data urodzin 1107 lub 1108 r. prowadzi do wniosku, 偶e matk膮 jego by艂a pierwsza 偶ona Krzywoustego, Zbys艂awa {III. 2.). Dowodzi tego tak偶e zwrot u偶yty przez Galla: orto sibi filio progeni臋 de regali. Pochodzenie z kr贸lewskiego rodu, przypisane mu przez kronikarza, da si臋 wyt艂omaczy膰 tylko przez odniesienie do matki, albowiem samego Boles艂awa nazywa Gall stale ksi臋ciem {dux). Z obu za艣 偶on Krzywoustego tylko Zbys艂awa w rozumieniu Galla mog艂a uchodzi膰 za potomka rodziny kr贸lewskiej, nie Salomea, o kt贸rej wiadomo, 偶e by艂a c贸rk膮 hrabiego Bergu i hrabianki Mochentalu i kt贸ra zreszt膮 prawdopodobnie w chwili spisywania kroniki nie by艂a jeszcze 偶on膮 Boles艂awa {III. 2.). Wielkich ksi膮偶膮t kijowskich nazywa bowiem Gall prawie bez wyj膮tku reges1), a o obj臋ciu przez nich rz膮d贸w wyra偶a si臋, 偶e zasiadaj膮 in sede regali2). M贸g艂 tedy Gall konsekwentnie wyrazi膰 si臋 o synie urodzonym ze Zbys艂awy, c贸rki w. ks. kijowskiego, 偶e by艂 ortus progeni臋 de regali. Gdyby艣my interpretacyi tej nie przyj臋li, nie pozosta艂oby nic innego, jak tylko przypu艣ci膰, 偶e Boles艂aw po 艣mierci Zbys艂awy a przed po艣lubieniem Salomei 偶onaty by艂 r. 1107 lub 1108 z inn膮 偶on膮, pochodz膮c膮 z kr贸lewskiego rodu. Na,to nie ma jednak jakiejkolwiek wskaz贸wki w 藕r贸d艂ach, gdy偶 przekaz niekt贸rych p贸藕niejszych kronikarz贸w, jakoby 偶on膮 Boles艂awa by艂a c贸rka kr贸la niemieckiego Henryka IV, Adelajda, polega, jak okazali艣my poprzednio {III. 2.) na nieporozumieniu i zgo艂a nie zas艂uguje na wiar臋. Wa偶niejszy jeszcze argument stanowi sama data urodzin niniejszego syna, 1107 lub 1108 r.; w tym czasie (a偶 do r. 1109 conaj-mniej) Zbys艂awa po艣wiadczon膮 jest niew膮tpliwie jako 偶yj膮ca {III. 2.).
    Wniosek, 偶e syn niniejszy urodzi艂 si臋 z Zbys艂awy, natrafia jednak sk膮din膮d jeszcze na pewne trudno艣ci, albowiem wszystkie 藕r贸d艂a polskie, n. p. Rocz. Kamie艅.3), Kron. Wielk.4) i inne wymieniaj膮 tylko W艂odzis艂awa jako syna z Zbys艂awy, a Herbord5) wyra藕nie zaznacza, 偶e Zbys艂awa umieraj膮c zostawi艂a jednego tylko syna {Ruthenissa uxor Bolezlai moritur unum tantum ei filium relin膮uens). Mniemam jednak偶e, 偶e i do tych wzmianek nie mo偶na przywi膮zywa膰 jakiejkolwiek wagi. 脫w syn bezimienny, o kt贸rym tu m贸wimy, zmar艂 bowiem za 偶ycia ojca i 偶adnej roli politycznej nie odegra艂, a mianowicie te偶 nie bra艂 udzia艂u w walce o tron krakowski, jaka po 艣mierci Krzywoustego wybuch艂a; historyografia polska i Herbord mogli tedy snadno przej艣膰 nad nim do porz膮dku dziennego, i liczy膰 si臋 z tym tylko faktem, 偶e w chwili 艣mierci Krzywoustego 偶y艂 jeden tylko syn z Zbys艂awy, a inni z Salomei; wszak wyliczaj膮c syn贸w z Salomei przewa偶na ilo艣膰 藕r贸de艂 polskich, jak Kad艂ubek1鈥), Kron. Wielk.7), Rocz. Kamie艅.8), Rocz. 艢krzys. now.9) i in. znaj膮 tylko czterech w r. 1138 偶yj膮cych syn贸w, nie wspominaj膮c o innych zmar艂ych uprzednio, Kazimierzu starszym i Leszku; wyj膮tkowo tylko o tych dwu ostatnich przechowa艂a si臋 wiadomo艣膰 w niekt贸rych innych zabytkach. Co do Herborda, wia-
    1) Mon. Pol. I. 402. 406. 419. 452; okre艣lenia dux u偶ywa Gall dwukrotnie tylko, ibid. I. 403. 419 (w nag艂贸wku); wspo-
    mniany ibid. I. 453 dux Jaroslaus nie by艂 pod贸wczas wielkim ksi臋ciem kijowskim. 鈥斺 2) Ibid. I. 419. 鈥 3) Ibid. II. 778. 鈥
    4) Ibid. II. 508. 鈥 5) ibid. II. 74. 鈥 6) Ibid. II. 363. 364. 鈥 D Ibid. II. 508. – 8) Ibid. II. 778. 鈥 9) Ibid. III. 68.
    III. 7. 8.
    N. N.; N. N.
    137
    domo, 偶e pisa艂 呕ywot Ottona w r. 1158 i 1159艂), a wi臋c w czasie, kiedy 贸w drugi syn Zbys艂awy dawno ju偶 nie 偶y艂, i zaprawd臋 trudno przypu艣ci膰, a偶eby m贸g艂 pod贸wczas zasi臋gn膮膰 o jego istnieniu wiadomo艣ci w mi-chelsburskim klasztorze.
    Kiedy 贸w syn zmar艂, dok艂adnie niewiadomo. Gall w przytoczonym poprzednio ust臋pie wspomina
    0 nim jako o 偶yj膮cym; ust臋p znajduje si臋 w ksi臋dze drugiej jego kroniki, kt贸ra powsta艂a w czasie od 1109鈥 1110 r. Umar艂 niew膮tpliwie przed ojcem, nie ma bowiem 艣ladu, i偶by bra艂 jakikolwiek udzia艂 w wypadkach, jakie zasz艂y po 艣mierci Krzywoustego, a w kt贸rych wszyscy doro艣li ju偶 pod贸wczas jego synowie powo艂ani zostali do czynnej roli. Data 艣mierci zamyka si臋 zatem w granicach lat 1109鈥1138; przypuszczam, 偶e bli偶sz膮 jest roku 1109 ni偶 1138, gdyby bowiem by艂 umar艂 jako m艂odzieniec doros艂y, by艂aby si臋 prawdopodobnie zachowa艂a w rocznikach polskich zapiska o jego 艣mierci.
  25. N. N.
    Latop. Hipac. 2) zawiera pod r. 1124 (6632) zapisk臋 nast臋puj膮c膮: Tomie liti wedoszct Lachowicu Mu-romu za Dawidowicza Wsewo艂oda; a Latop. Woskr.8) pod tym偶e samym rokiem: W se ze lito wedena byst
    Liechowica w Murom za Dawidowicza Wsewo艂oda. Jak si臋 nazywa艂a i czyj膮 by艂a c贸rk膮 owa Polka, wydana za Wsewo艂oda Dawidowica, o tern nas ani te, ani jakiekolwiek inne 藕r贸d艂a nie pouczaj膮. Mniemanie Wagile-wicza4), jakoby rzeczone zapiski dotyczy艂y jednej z c贸rek W艂odzis艂awa Hermana, jest niew膮tpliwie b艂臋dnem, jak to okazali艣my powy偶ej {III. 3.). Wed艂ug Linniczenki5) wspomniana w latopisach 偶ona Wsewo艂oda niekoniecznie by艂a ksi臋偶niczk膮 polsk膮, ale raczej mo偶e c贸rk膮 jakiego艣 magnata polskiego, za czem ma przemawia膰
    1 ta okoliczno艣膰, 偶e Wsewo艂od by艂 nieznacznem i zbyt od Polski oddalonem ksi膮偶膮tkiem, a偶eby ma艂偶e艅stwo jego z ksi臋偶niczk膮 polsk膮 mo偶na uwa偶a膰 za rzecz prawdopodobn膮.
    Argumentacya ta nie jest przekonywuj膮c膮. U偶ycie og贸lnikowego wyrazu: Lachowica na oznaczenie ksi臋偶niczek polskich nie jest obce 藕r贸d艂om ruskim; tak n. p. 呕yw. Moj偶. W臋grz.6) nazywa 偶on臋 Izas艂awa Ja-ros艂awica Lachowic膮; a wiadomo sk膮din膮d {II. 13.), 偶e by艂a to c贸rka Mieszka II. B艂臋dnem jest r贸wnie偶 mniemanie, jakoby zwi膮zek z Wsewo艂odem nie przedstawia艂 偶adnego interesu politycznego w chwili, kiedy przychodzi艂 do skutku. Wsewo艂od by艂 synem Dawida 艢wiatos艂awica, zmar艂ego na rok przedtem (1123) ksi臋cia czernichowskiego; Czernich贸w dosta艂 si臋 po nim wprawdzie nie Wsewo艂odowi, lecz Jaros艂awowi, bratu Dawida; prawdopodobnie jednak dla Wsewo艂oda wydzielone zosta艂o ju偶 pod贸wczas ksi臋stwo muromskie (o kt贸rem zwykle przyjmuje si臋, 偶e powsta艂o dopiero r. 1127 po katastrofie w Czernichowie)7). W ka偶dym razie by艂 Wsewo艂od cz艂onkiem jednego z najpot臋偶niejszych na Rusi odga艂臋zie艅 Rurykowic贸w, rodu Dawidowic贸w; zaczem zwi膮zek pomi臋dzy nim a Piastami m贸g艂 uchodzi膰 tak偶e i w Polsce jako politycznie korzystny, i nie mo偶e budzi膰 z tego powodu 偶adnych w膮tpliwo艣ci. Wypadk贸w z r. 1127, skutkiem kt贸rych Jaros艂aw, stryj Wsewo艂oda, utraci艂 panowanie w Czernichowie na rzecz Wsewo艂oda Olgowica, nie mo偶na by艂o oczywi艣cie przewidzie膰 w r. 1124.
    Pr贸cz tych ujemnych, 偶e si臋 tak wyra偶臋, dowod贸w, jest nadto jeszcze inny, dodatni, kt贸ry przemawia g艂贸wnie za tem, a偶eby pod ow膮 Lachowic膮, wychodz膮c膮 r. 1124 za Wsewo艂oda, domy艣la膰 si臋 ksi臋偶niczki polskiej, oczywi艣cie c贸rki Krzywoustego. Mam tu na my艣li wiadomo艣膰 Kron. Wielk.s), 偶e Boles艂aw Krzywousty mia艂 c贸rk臋, zrodzon膮 w pierwszem ma艂偶e艅stwie ze Zbys艂awy {de Ruthena genitam), imieniem Judyt臋, kt贸ra wysz艂a by艂a najpierw za kr贸lewica w臋gierskiego, a nast臋pnie za ksi臋cia ruskiego. 呕e w istocie istnia艂a jedna c贸rka, narzeczona kr贸lewicowi w臋gierskiemu, i druga, po艣lubiona p贸藕niej przez ksi臋cia ruskiego, oka偶emy ni偶ej {III. 20. 21.); tam偶e jednak wyja艣nimy zarazem, 偶e tylko pierwsza nazywa艂a si臋 Judyt膮, ta jednak nie wysz艂a p贸藕niej za ksi臋cia ruskiego, ale za Ottona Brandenburskiego; inna za艣, kt贸ra wysz艂a za ksi臋cia ruskiego, nazywa艂a si臋 Agnieszk膮. St膮d ju偶 okazuje si臋, 偶e Kron. Wielk. pomi臋sza艂a ze sob膮 dwie c贸rki Krzywoustego, 1
    1) Wattenbach, Deutschl. Geschichtsq. II. 131. 鈥 2) Str. 207. 鈥 3) Po艂n. Sobr. VII. 26. 鈥 4) Geneal. 42. 鈥 Wzaimn. otnosz. 58. 鈥 6) Mon. Pol. IV. 816. 鈥 7) Karamzin, Hist. pa艅. ross. II. 189. 鈥 8) Mon. Pol. U. 508. 534.
    Balzer, Genealogia Piast贸w. 18
    138
    N. N. (m. WSEWO艁OD); ADELAJDA.
    in. 8. o.
    uwa偶aj膮c je b艂臋dnie za jedne osob臋. Oka偶emy tak偶e, 偶e ani jedna ani druga nie mog艂a si臋 urodzi膰 ze Zbys艂awy, ale raczej obie s膮 c贸rkami Krzywoustego z drugiego ma艂偶e艅stwa z Salome膮. Jakkolwiek jednak wiadomo艣ci Kron. Wielk., uwa偶ane w zwi膮zku ze sob膮, s膮 niew膮tpliwie ba艂amutne, to jednakowo偶 infor-macye jej co do ka偶dego szczeg贸艂u z osobna zdaj膮 si臋 by膰 prawdziwe, bo膰 faktem jest, 偶e istnia艂a c贸rka Judyta, zar臋czona kr贸lewicowi w臋gierskiemu i inna (Agnieszka), ksi臋偶na ruska; zaczem nie mamy te偶 powodu odrzuca膰 trzeciego szczeg贸艂u przez t臋 kronik臋 stwierdzonego, 偶e istnia艂a c贸rka zrodzona z pierwszego ma艂偶e艅stwa Boles艂awa ze Zbys艂aw膮; musimy tylko przypu艣ci膰, 偶e, jak si臋 to co do dwu c贸rek niew膮tpliwie okaza艂o, tak偶e i owa trzecia c贸rka pomi臋szan膮 zosta艂a z innemi; czyli innemi s艂owy, 偶e suma fakt贸w 艣ci膮gni臋tych w Kron. Wielk. pod jedn膮 osob膮, rozdzielon膮 by膰 winna na trzy osoby: jedne c贸rk臋 z pierwszego ma艂偶e艅stwa Boles艂awa, drug膮 narzeczon膮 kr贸lewica w臋gierskiego (p贸藕niej 偶on臋 Ottona Brandenburskiego), i wreszcie trzeci膮, ksi臋偶n臋 rusk膮.
    Skoro tedy istnia艂a c贸rka Krzywoustego z pierwszego ma艂偶e艅stwa, to oczywi艣cie nasuwa si臋 pytanie, jakie by艂y jej losy? Na to pytanie, po stosownej emendacyi wiadomo艣ci Kron. Wielk., nie daje nam 偶adne 藕r贸d艂o jakiejkolwiek odpowiedzi 鈥 pr贸cz powy偶szych dwu latopis贸w ruskich o ma艂偶e艅stwie Wsewo艂oda Da-widowica w r. 1124. Jasn膮 bowiem jest rzecz膮, 偶e c贸rka Krzywoustego, wychodz膮ca w tym czasie za m膮偶, mog艂a si臋 urodzi膰 tylko z ma艂偶e艅stwa pierwszego ze Zbys艂awa. Wiadomo艣膰 obu latopis贸w przystaje zatem zupe艂nie do wiadomo艣ci Kron. Wielk. o istnieniu takiej c贸rki ze Zbys艂awy; i oba te przekazy wzajemnie si臋 uzupe艂niaj膮. Fakt za艣, 偶e zar贸wno ta c贸rka, jako te偶 i druga jeszcze (Agnieszka), wysz艂y za ksi膮偶膮t ruskich, m贸g艂 si臋 sta膰 powodem b艂臋dnego identyfikowania ich w Kron. Wielk.
    Wyra藕n膮 wiadomo艣膰 o urodzinach c贸rki Krzywoustego ze Zbys艂awy podaje dopiero D艂ugosz 4) pod dat膮 12 kwietnia 1106 r.; przytem nazywa on j膮 艢wi臋tos艂awa. Zar贸wno data, jak i imi臋 nie znajduje potwierdzenia w jakiemkolwiek 藕r贸dle; i nie ma powodu przywi膮zywa膰 do tego przekazu wi臋kszego znaczenia nad to, jakie ma wiele innych wiadomo艣ci jego z pierwotnych dziej贸w Polski, t. j. zwyk艂ej tylko kombinacyi. Gdzieindziej2), id膮c za b艂臋dn膮 informacy膮 Kron. Wielk., nazywa j膮 D艂ugosz Judyt膮 i czyni 偶on膮 Stefana II w臋gierskiego; tutaj ju偶 kombinacya jest widoczn膮, oka偶emy bowiem ni偶ej [III. 20.), 偶e Stefan II nie by艂 偶onaty z ksi臋偶niczk膮 polsk膮; przez co zarazem i tamta traci jeszcze bardziej na znaczeniu. Trzeba tedy powiedzie膰, 偶e nie znamy imienia najstarszej c贸rki Krzywoustego, ani te偶 dok艂adnej daty jej urodzin; na pewne wnioskowa膰 tylko mo偶na, 偶e nie urodzi艂a si臋 p贸藕niej, jak r. 1110, skoro ju偶 r. 1124 za m膮偶 wychodzi. Z daty urodzin wynika, 偶e matk膮 jej nie mog艂a by膰 Salomea. 0 dalszych jej losach nic niewiadomo.
    Wiadomo艣膰8), jakoby 艢wi臋tos艂awa (a wi臋c w rozumieniu D艂ugosza c贸rka Krzywoustego ze Zbys艂awy) wysz艂a za Micha艂a, ks. halickiego, nie ma nietylko nigdzie 偶adnego poparcia 藕r贸d艂owego, ale utyka nadto i w tem, 偶e w owych czasach nie by艂o 偶adnego ksi臋cia halickiego tego imienia.
    Wsewo艂od.
    Syn Dawida, ks. czernichowskiego, ks. muromski, jest ju偶 doros艂y r. 1116, w tym bowiem czasie wysy艂a go ojciec na wypraw臋 wojenn膮. Ostatnia wiadomo艣膰 o jego 偶yciu dotyczy za艣lubin jego w r. 11244).
    g. Adelajda.
    Po raz pierwszy w rymowanej opowie艣ci Enencheliusa5), oko艂o po艂owy XIII w., a nast臋pnie u p贸藕niejszych kronikarz贸w austryackich, jako to u Hagena6) z wieku XIV, Arenpecka Chro艅. Austr.7), z drugiej po艂owy XV w., Ebendorfera Chro艅. Austr.8), Sudenheima Tab. Claustr.-Neob.9), pojawia si臋 mniej lub wi臋cej
    1) Hist. Pol. I. 457. 鈥 2) Ibid. I. 471. 508. 544. 鈥 3) Hubner, Geneal. Tabeli, nr. 112. 鈥 4) Ukazatiel k鈥
    Poln. Sobr. I. 186. 鈥 5) pez, Script, rer. Austr. I. str. CXXIV. 鈥 fi) Ibid. I. 1057鈥1059. 鈥 7) Ibid. I. 1185鈥1187. 鈥
    8) Ibid. II. 703. 704. 鈥 9) Ibid. I. 1011.
    III. 9.
    ADELAJDA.
    139
    dok艂adnie opowiedziane zdarzenie nast臋puj膮ce: Margrabiowie austryaccy Leopold II Pi臋kny i Albrecht Lekkomy艣lny, bracia, obj臋li rz膮dy w r. 1052. Cesarz (niewymieniony z nazwiska) dowiedziawszy si臋 o przymiotach Leopolda, wzywa go przed siebie i wydaje za艅 swoj膮 c贸rk臋. Kiedy nowo偶e艅cy powr贸cili do Austryi, a Leopold razu pewnego zabawia艂 si臋 艂owami, Albrecht dostawszy si臋 do jego zamku, zniewoli艂 偶on臋 brata przymusem do cudzo艂贸stwa. Leopold dowiaduje si臋 o zbrodni z ust zel偶onej 偶ony i 艣lubuje Albrechtowi zemst臋; a偶eby jednak zamiar sw贸j tem 艂atwiej spe艂ni膰, udaje na razie, i偶 o niezem nie wie. W rok po tern zdarzeniu Albrecht pojmuje za 偶on臋 c贸rk臋 ksi臋cia polskiego (jiliam ducts Polonie, ains Hertzogen Tochter von Pollan). Wtedy to, upatrzywszy sposobno艣膰, Leopold dope艂niaj膮c zemsty, zel偶y艂 publicznie 偶on臋 brata. Mi臋dzy bra膰mi przychodzi do walki r. 1104; ostatecznie sprawa opiera si臋 o cesarza, kt贸ry ze wzgl臋du na to, i偶 wina Leopolda by艂a wi臋ksz膮, wydaje wyrok, i偶 ten ostatni winien przyj膮膰 margrabstwo austryackie jako lenno z r膮k Albrechta. Wreszcie przychodzi do zgody mi臋dzy bra膰mi; Leopold umiera r. 1110.
    Pod koniec wieku XV i w samych pocz膮tkach XVI wykonano w Klosterneuburgu dzie艂o sztuki malarskiej, przechowuj膮ce si臋 po dzi艣 dzie艅 w skarbcu tamtejszego klasztoru Augustyn贸w. Jest to t. z. Drzewo genealogiczne Babenberg贸w (Der Stainmbaum der Babenberger), przedstawiaj膮ce w formie ga艂臋zi wyrastaj膮cych z wsp贸lnego pnia rozrodzenie si臋 tego rodu; ka偶da ga艂膮藕 zawiera obraz, przedstawiaj膮cy b膮d藕 to jak膮艣 scen臋 z 偶ycia poszczeg贸lnych ksi膮偶膮t, b膮d藕 te偶 portrety ich 偶on i c贸rek. Historya opowiedziana w przytoczonych poprzednio kronikach, znana dobrze w klasztorze, jak dowodz膮 Sudenheima Tab. Claustr.-Neob., da艂a malarzowi mi臋dzy innemi temat do dwu obraz贸w-. Na jednym z nich przedstawione jest pojednanie mi臋dzy Albrechtem Lekkomy艣lnym a Leopoldem Pi臋knym z podpisem: albrcdjt. b. Idrjjtfertig. teupult. i), srljiiii; na drugim portret 偶ony Albrechta z podpisem: H. niu. tartjt4. ains. (jertjogrn uo. polan. tin. gfinaljtl. margraf, aibmjjtm. non. iPstrr-rcidj. brs. Iridjtfrrtigrn-1).
    Z historyk贸w polskich jeden tylko Prze藕dziecki1 2) zwr贸ci艂 uwag臋 na ten zabytek klosterneuburski i poda艂 nawet podobizn臋 portretu 偶ony Albrechta Lekkomy艣lnego; podpis pod portretem umieszczony odczyta艂 jednakowo偶 zgo艂a b艂臋dnie: 1. be. la. jjrrtjoi). uan. $oltn. gnnaljl. non. flbrrdjt. non. iMtrreidj. bcs. Iridjtfrrtigrn; rozwi膮zuj膮c za艣 rzekomy wyraz la przez ladislao, doszed艂 do wniosku, 偶e 偶on膮 Albrechta Lekkomy艣lnego by艂a nieznana z imienia c贸rka W艂odzis艂awa Hermana.
    Przekaz kronik austryackich o zaj艣ciu mi臋dzy obu bra膰mi jest niew膮tpliwie fantazyjnym wymys艂em, i nosi na sobie cechy bardzo niezr臋cznej kombinacyi. W r. 1052 Leopold Pi臋kny nie m贸g艂 odzier偶y膰 rz膮d贸w w margrabsiwie, gdy偶 ojciec jego Ernest umar艂 dopiero r. 1075; sam Leopold nie umar艂 te偶 r. 1110, ale 1095 r.; 偶on膮 jego nie by艂a c贸rka jakiegokolwiek cesarza niemieckiego, ale Ida z domu Welf贸w *). Najwa偶niejsza rzecz ta, 偶e Albrecht Lekkomy艣lny jest postaci膮 mityczn膮, kt贸ra nigdy nie istnia艂a; nie po艣wiadcza jej istnienia jakiekolwiek wsp贸艂czesne lub p贸藕niejsze wiarogodne 藕r贸d艂o; owszem, s膮 dowody przeciw temu przemawiaj膮ce. W dokumencie Ernesta 111 dla klasztoru Melk, wystawionym w ostatnich latach jego rz膮d贸w 鈥), powo艂any jest konsens jego syna Leopolda (Pi臋knego), nie ma za艣 wzmianki o synie Albrechcie; a po 艣mierci Ernesta sam tylko Leopold wspominany jest w dokumentach jako margrabia austryacki3 4 * ). O jakichkolwiek wsp贸lnych rz膮dach Albrechta z Leopoldem, jak podaj膮 przytoczone powy偶ej kroniki austryackie, nie ma r贸wnie偶 mowy; s艂usznie zatem w nowszej nauce wykluczono Albrechta Lekkomy艣lnego z pocztu Babenberg贸w鈥) Natomiast jest przypuszczenie, 偶e Leopold Pi臋kny m贸g艂 mie膰 brata imieniem Haderyka, przyjmowane, co prawda, tylko jako rzecz w膮tpliwa, a nawet mniej prawdopodobna 7). W takim razie, godz膮c si臋 na zamian臋 w imionach, nale偶a艂oby przypu艣ci膰, 偶e owa ksi臋偶niczka polska, 偶ona rzekomego Albrechta Lekkomy艣lnego, by艂a w艂a艣ciwie 偶on膮 Haderyka 8). Wszelako, gdy zwa偶ymy, 偶e ani Haderyk, ani jego potomstwo, aczkolwiek niejedno-
    1) Die Schatzkammer u. die Kunstsammlung iin Lateranensischen Augustiner Chorhermstifte Itlosterneuburg, Wio艅 1889, 41. 59. Mo偶no艣膰 korzystania z tej publikacyi zawdzi臋czam uprzejmo艣ci Przew. 0. Karola Drexlera, obecnego kustosza
    skarbca klosterneuburskiego, kt贸ry mi j膮 uprzejmie do u偶ytku naukowego przesia艂. 鈥 2) 艢lady Boles艂. 91. 鈥 3) Por. Pez,
    Script, rer. Austr. I. diss. VI. str. CX i n.; Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. tabl. geneal.; Golin, Stammtafeln, tabl. 31.鈥
    4) Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. 9 nr. 11. 鈥 5) Ibid. 10 nr. 1 i 2. 鈥 芦) Ibid. tabl. geneal.; Cohn, Stammtafeln, tabl.
  26. 鈥 7) Meiller, ibid. tabl. geneal. i 205 uw. 75; Cohn, ibid. tabl. 31. 鈥 8) Jak przyjmuje n. p. Komentator Drzewa genea.
    logicznego Babenberg贸w w Schatzkammer etc. v. Klosterneuburg 60.
    140
    ADELAJDA.
    III. 9.
    krotnie wyst臋puj膮 w dyplomatach austryackich, nigdzie wyra藕nie do rodu Babenberg贸w nie s膮 liczeni, a tytu艂uj膮 si臋 tylko panami na Schwarzenbergu, 偶e owszem Leopold III w dyplomacie z r. 1136 syn贸w Haderyka nazywa: filii cuiusdam ingenui viri nomine Haderici1), kt贸re to wyra偶enie by艂oby niemo偶liwe, gdyby to byli synowie jego brata stryjecznego, 偶e wreszcie zar贸wno Haderyk jak i jego potomstwo 艣wiadkuj膮 cz臋sto w dyplomatach margrabi贸w austryackich na dalszych miejscach, po zwyk艂ych urz臋dnikach2), gdy przecie偶 jako krewni Babenberg贸w mieliby prawo do pierwsze艅stwa, to trzeba b臋dzie doj艣膰 do wniosku, 偶e mniemanie o braterstwie Haderyka z Leopoldem II jest r贸wnie偶 nieuzasadnionem. Tak wi臋c i Haderykowi nie mo偶na dawa膰 c贸rki ksi臋cia polskiego za 偶on臋.
    Do tego samego wniosku dojdziemy, rozwa偶aj膮c stosunki genealogiczne w rodzie Piast贸w. Przypu艣膰my mimo powy偶sze wywody istnienie jakiego艣 brata Leopolda II, czy to Albrechta Lekkomy艣lnego, czy Haderyka. Ze wzgl臋du, 偶e brat ten jeszcze pod koniec rz膮d贸w Ernesta III nie by艂 doros艂ym, skoro Ernest w przytoczonym poprzednio dokumencie powo艂uje tylko konsens Leopolda, wypad艂oby wnioskowa膰, i偶 ma艂偶e艅stwo jego z Pia-st贸wn膮 nie jest wcze艣niejszem od daty 艣mierci ojca (1075 r.), a gdy Leopold umiera ju偶 1096 r., nale偶a艂oby przyj膮膰, 偶e nie jest od tej daty p贸藕niejszem. Ze wzgl臋du za艣, 偶e Haderyka wnukowie Henryk i Rapoto 艣wiadkuj膮 ju偶 r. 1113 3), i przeto wtedy jeden przynajmniej 15, drugi przynajmniej 14 lat 偶ycia liczy艂, wypad艂oby przyj膮膰, 偶e syn Haderyka (Haderyk II) musia艂 ju偶 by膰 偶onaty przynajmniej r. 1097, zatem sam nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 p贸藕niej jak r. 1083, Haderyk I musia艂by zatem ksi臋偶niczk臋 polsk膮 po艣lubi膰 conajp贸藕niej r. 1082. W czasie mi臋dzy r. 1075鈥1082 mog艂aby wychodzi膰 za m膮偶 b膮d藕 to c贸rka Kazimierza Odnowiciela b膮d藕 te偶 Boles艂awa Szczodrego. O c贸rce Kazimierza Odnowiciela my艣le膰 nie mo偶na, gdy偶 Gall4) wyra藕nie daje mu tylko jedn臋 c贸rk臋, 偶on臋 Wratys艂awa II czeskiego (IZ 16.), o istnieniu jakiejkolwiek c贸rki Boles艂awa Szczodrego nic niewiadomo, a owszem 藕r贸d艂a daj膮 mu jedno tylko dzieci臋, Mieszka (IZ 19.). Przypu艣膰my wreszcie mo偶liwo艣膰 jeszcze p贸藕niejszej daty 艣lubu; w takim razie nale偶a艂oby bra膰 wzgl膮d na jak膮艣 c贸rk臋 W艂odzis艂awa Hermana; ale c贸rki jego porodzi艂y si臋 co najwcze艣niej dopiero w latach 1089鈥1091 [III. 3. 4. 5.), mog艂yby zatem wychodzi膰 za m膮偶 dopiero w latach 1103鈥1105, pora, jak na 艣lub jednego z syn贸w Ernesta III zanadto sp贸藕niona; zreszt膮 o losach ich mamy dok艂adne informacye u Galla5): dwie z nich wysz艂y za. innych m臋偶贸w, a jedna osiad艂a w klasztorze. I z tego wi臋c punktu widzenia przekaz kronik austryackich przedstawia si臋 jako niemo偶liwy do przyj臋cia.
    Czy jednak jest ten przekaz od pocz膮tku do ko艅ca zmy艣lony, czy nie tkwi w nim przecie偶 jaki艣 motyw rzeczywisty, historyczny ? Zwa偶my, 偶e pojawia si臋 on po raz pierwszy ju偶 w pierwszej po艂owie XIII w., w czasach niezbyt oddalonych od opowiedzianych wypadk贸w, za rz膮d贸w jeszcze Babenberg贸w w Austryi. Romantyczna historya o wzajemnem zniewa偶eniu 偶on przez braci mo偶e by膰 snadno wymys艂em bujnej fan-tazyi kronikarskiej, ale sk膮d wiadomo艣膰 o ich sporze, i dlaczego w艂a艣nie obaj nosz膮 imiona Albrechta i Leopolda? Czy i te szczeg贸艂y policzy膰 nale偶y tylko na karb fantazyi?
    W dziejach margrabstwa austryackiego zdarzy艂 si臋 r. 1136 wypadek niebywa艂y i do艣膰 dziwny. Umar艂 dnia 15 listopada tego偶 roku margrabia Leopold III, pozostawiaj膮c liczne potomstwo, mi臋dzy innymi pierworodnego syna Alberta (Albrechta) Pobo偶nego i m艂odszego ode艅 Leopolda. Wbrew przestrzeganej dot膮d zasadzie, nast臋pstwo w margrabstwie uzyska艂: nie Albrecht, syn najstarszy, ale Leopold, m艂odszy jego brat, jako czwarty tego imienia margrabia austryacki6). Ju偶 w ci膮gu roku 1137 wystawia on w tym charakterze dyplomaty, pomimo i偶 brat jego Albrecht jeszcze 偶yje 7). Jaki by艂 pow贸d owego pomini臋cia pierworodnego, jest rzecz膮 niewyja艣nion膮; prawdopodobnie stan臋艂o tu na przeszkodzie niesposobne zdrowie Albrechta8), niew膮tpliwa jednak, 偶e Albrecht nie ust膮pi艂 bez oporu, jak tego dowodem dokument margrabiny Agnieszki, wdowy po Leopoldzie III, wystawiony wnet po 艣mierci m臋偶a r. 1137 9): cum tribus liberis suis, scilicet Adalberto, Leupoldo, Ernesto鈥 cum
    1) Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. 21 nr. 56. 鈥 2) Ibid. 13 nr. 10, 16 nr. 29 i in. 鈥 3) Ibid. 13 nr. 10 i 11. 鈥
    4) Mon. Pol. I. 417. 鈥 5) Ibid. I. 429. 鈥 6) Mniemanie Hu ber a, Beitr. z. alter. Gesch. Oesterr. w Mitth. d. Inst. f.
    oesterr. Geschichtsforschung II. 382, jakoby Leopold IV by艂 trzecim z rz臋du synem Leopolda III, a drugim Henryk (Jasomir-
    gott), uwa偶am za nieudowodnione. 鈥 7) Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. 24 nr. 2, 25 nr. 3. 4.鈥 8) Por. Huber, Gesch.
    Oesterr. I. 242. 鈥 9) Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. 24 nr. 1.
    III. 9.
    ADELAJDA.
    141
    assent apud Tulnum oppidum, ubi pro reco nciliacione duo rum f rat rum Leupoldi et Adalberti convenerat eonventus principum. Mamy tedy wyra藕nie po艣wiadczony fakt sporu pomi臋dzy dwoma bra膰mi Ba-benbergami, o rz膮dy oczywi艣cie, nie o kobiety, i dziwnym zbiegiem okoliczno艣ci obaj ci bracia nosz膮 imiona Albrechta i Leopolda; sam fakt za艣 nie jest o wi臋cej jak o p贸艂 wieku p贸藕niejszy od rzekomego sporu mi臋dzy Leopoldem Pi臋knym a Albrechtem Lekkomy艣lnym. Nic bli偶szego, jak przypuszczenie, 偶e tradycya o tym sporze, niew艂a艣ciwie zrozumiana i zu偶ytkowana przez rymopisa z XIII w., sta艂a si臋 podstaw膮 legendy o rzekomych zatargach ma艂偶e艅skich, i w tej formie przesz艂a do p贸藕niejszych kronik austryackich. Szczeg贸艂 legendy o przyj臋ciu margrabstwa austryackiego przez Leopolda jako lenna z r膮k Albrechta, zgo艂a niemo偶liwy w odniesieniu do Leopolda Pi臋knego, ile 偶e ten, je偶eli nawet mia艂 brata, by艂 niew膮tpliwie starszym od niego, przystaje te偶 najlepiej do Leopolda IV; to w艂a艣nie m贸g艂 by膰 贸w 艣rodek za艂agodzenia sporu pomi臋dzy bra膰mi, wynaleziony na zgromadzeniu pod Tulnem, kt贸ry umo偶liwi艂 wprawdzie Leopoldowi IV obj臋cie rz膮d贸w, ale r贸wnocze艣nie by艂 przynajmniej formalnem uznaniem praw starszego brata Albrechta.
    Wykrywszy w ten spos贸b w legendzie motywa historyczne, nie mamy ju偶 prawa odrzuca膰 bez ogr贸dek dalszych jej szczeg贸艂贸w jako nieprawdziwych, a mianowicie te偶 szczeg贸艂u, kt贸ry nas tu przedewszystkiem obchodzi, 偶e Albrecht 偶onaty by艂 z ksi臋偶niczk膮 polsk膮. Trudno te偶 przypu艣ci膰, i偶by rzecz ta by艂a czczym tylko wymys艂em, albowiem mi臋dzy Piastami a Babenbergami pr贸cz ma艂偶e艅stwa mi臋dzy W艂odzis艂awem II a Agnieszk膮 (III. 6.) nie by艂o innych znanych po艂膮cze艅 rodzinnych; gdyby wi臋c chodzi艂o tylko o wymy艣lenie Albrechtowi 偶ony, szukanoby jej zapewne gdzieindziej; je偶eli za艣 mimo to dano mu Polk臋 za 偶on臋, to sn膮膰 opierano si臋 na jakim艣 rzeczywistym fakcie.
    Rozpatrzmy tedy wiadomo艣ci dotycz膮ce ma艂偶e艅stw Albrechta. W Nekr.]Klostern.1) znajduje si臋 pod dat膮 25 stycznia zapiska: Adelheidis marchionissa, a pod dat膮 25 marca2): Adelheidis marchionissa, hec tradidit Geczendorf. 呕adna z nich nie zawiera okre艣lenia, na podstawie kt贸rego da艂aby si臋 sama przez si臋 zdeterminowa膰; musimy zatem determinacy膮 t臋 przeprowadzi膰 drog膮 wnioskowania. Najbli偶sza my艣l, jaka si臋 nasuwa, by艂aby ta, 偶e zapiski nekrologiczne, w zabytku tym zamieszczone, nie mog膮 dotyczy膰 os贸b zmar艂ych przed za艂o偶eniem klasztoru klosterneuburskiego r. 11143), albowiem wtedy dopiero znalaz艂a si臋 mo偶no艣膰 prowadzenia w tym偶e klasztorze nekrologu. Ale przypuszczenie takie nie da艂oby si臋 utrzyma膰; znajdujemy w nim bowiem zapiski nekrologiczne, dotycz膮ce os贸b zmar艂ych jeszcze wcze艣niej, n. p. margrabiego Ernesta, zmar艂ego r. 1075, jego matki Fruzy (Froizy), zmar艂ej r. 1058 lub 10594) i t. p. Sn膮膰 zak艂adaj膮c nekrolog w Klosterneuburgu, miano pod r臋k膮 jaki艣 nekrolog dawniejszy, z kt贸rego przej臋to zapiski, lub te偶 podano je tam偶e na podstawie 艣wie偶ej jeszcze pami臋ci i tradycyi. Zapiska z 25 stycznia o Adelajdzie mo偶e tedy snadno dotyczy膰 jakiej艣 dawniej jeszcze zmar艂ej margrabiny, n. p. pierwszej (przed Fruz膮) 偶ony Adalberta, ojca wspomnianego poprzednio Ernesta. Natomiast zapiska z 25 marca o Adelajdzie musi by膰 w ka偶dym razie p贸藕niejsz膮 od daty za艂o偶enia klasztoru, jest w niej bowiem wzmianka o darowi藕nie uczynionej przez ni膮 na rzecz tego偶 klasztoru. Nie mo偶e za艣 ona by膰 p贸藕niejsz膮 od r. 1156, pod t膮 bowiem dat膮 margrabia Henryk (Jasomirgott) wyniesiony zosta艂 do godno艣ci ksi膮偶臋cej, i odt膮d te偶 we wszystkich bli偶ej zdeterminowa膰 si臋 daj膮cych zapiskach Nekr. Klostern. cz艂onkowie rodu Babenberg贸w nosz膮 nazw臋 dux, ducissa, a nie marchio, marchionissa. Wspomniana w zapisce z 25 marca Adelajda zmar艂a zatem mi臋dzy r. 1114鈥1156. Rozbieraj膮c pytanie, kim by艂a, dochodzimy przedewszystkiem do wniosku, 偶e nie by艂a to jaka艣 sk膮din膮d nam nieznana c贸rka kt贸rego艣 z Babenberg贸w, albowiem na ich oznaczenie u偶ywa Nekr. Klostern. stale nazwy: filia marchionis5), tak jak na oznaczenie c贸rek p贸藕niejszych ksi膮偶膮t austryackich lub kr贸l贸w o艣ciennych u偶ywa wyraz贸w: filia duels, filia regis6). By艂a ona zatem niew膮tpliwie 偶on膮 kt贸rego艣 z Babenberg贸w, t. z. margrabin膮 a nie margrabiank膮. Z pi臋ciu w og贸le Babenberg贸w, kt贸rzy w czasie mi臋dzy 1114鈥1156 mogli mie膰 偶ony i przez 艣mier膰 je postrada膰, wy艂膮czy膰 nale偶y przedewszystkiem Leopolda III, 偶onatego od r. 1106 z Agnieszk膮, Leopolda IV 偶onatego od r. 1138 z Mary膮3, i.wreszcie Henryka II, 偶onatego od r. 1142鈥1143 z Gertrud膮, a nast臋pnie od r. 1149
    1) Arch. f. Kunde oesterr. Geschichtsq. VII. 275. 鈥 2) Ibid. VII. 280. 鈥 3) Huber, Gesch. Oesterr. I. 238. 鈥
    4) Arcp” f. Kunde oesterr. Geschichtsq. VII. 277. 286. 鈥 Ibid. VII. 275 (25 stycznia), 284 (20 maja). 鈥 庐) Ibid. VII.
    278 (5 marca), 279 (19 marca), 282 (19 kwietnia), 290 (4 sierpnia).
    142
    ADELAJDA.
    III. 9.
    z Teodor膮. Pozostaj膮 zatem tylko jeszcze dwaj inni, Albrecht II Pobo偶ny i Ernest, obaj synowie Leopolda III. Ten ostatni urodzi艂 si臋 r. 1124, a zmar艂 1142 R, a wi臋c w wieku tak m艂odym, 偶e ma艂o prawdopodobnem jest przypuszczenie, i偶by m贸g艂 by膰 ju偶 偶onatym, i nie ma te偶 o jego ma艂偶e艅stwie jakiejkolwiek wzmianki; z czego wynika, 偶e wspomniana w zapisce marcowej Adelajda by艂a 偶on膮 Albrechta II. Wniosek ten popiera i ta okoliczno艣膰, 偶e Albrecht II by艂 adwokatem klasztoru klosterneuburskiego, i zapiska o jego zgonie, z wy-ra藕nem wymienieniem tej jego funkcyi, znajduje si臋 te偶 w Nekr. Klostern.2); snadniej tedy przyj膮膰, 偶e wspomniana w tym偶e nekrologu Adelajda by艂a raczej jego, a nie Ernesta 偶on膮.
    W’ed艂ug Ottona Fryzyng.8) Albrecht 偶onaty by艂 z kr贸lewn膮 w臋giersk膮; przekaz ten potwierdza t. z. Excerpt. Ricard.* 4), podaj膮c dalsze szczeg贸艂y, 偶e by艂a to siostra Beli II, a zatem c贸rka Almosa, i 偶e nazywa艂a si臋 Jadwig膮, jak niemniej, i偶 po艣lubion膮 zosta艂a Albrechtowi r. 1132. Zachodzi tedy pozorna sprzeczno艣膰 mi臋dzy przekazem Nekr. Klostern. a Excerpt. Ricard. co do imienia 偶ony Albrechta. Niema jednak powodu przypuszcza膰, i偶by jedno z tych 藕r贸de艂 pope艂ni艂o omy艂k臋, dlatego chc膮c t臋 sprzeczno艣膰 wyja艣ni膰, nale偶y przyj膮膰, 偶e Albrecht by艂 dwa razy 偶onaty, naprz贸d z Adelajd膮, a nast臋pnie (ze wzgl臋du na dat臋 艣lubu) z Jadwig膮5).
    Je偶eli tedy, jak to wy偶ej starali艣my si臋 okaza膰, 偶ona Albrechta by艂a ksi臋偶niczk膮 polsk膮, to nie m贸g艂 ni膮 by膰 kto inny, tylko Adelajda. Tego jej pochodzenia 偶adne wprawdzie 藕r贸d艂o wyra藕nie nie okre艣la, a owszem, w jedynem, kt贸re o niej wspomina, t. j. w Nekr. Klostern., panuje pod tym wzgl臋dem zupe艂ne milczenie; ale ju偶 te fakta, kt贸re艣my poprzednio naprowadzili, zdaj膮 si臋 za przypuszczeniem naszem przemawia膰, a popieraj膮 je nadto nast臋puj膮ce jeszcze okoliczno艣ci. Ksi臋偶niczka polska, kt贸ra wysz艂a za Albrechta, mog艂a by膰 tylko c贸rk膮 Krzywoustego, ile 偶e sam Albrecht urodzi艂 si臋 dopiero r. 1107, zaczem kt贸rakolwiek c贸rka W艂odzis艂awa Hermana by艂aby ode艅 znacznie starsz膮; zreszt膮, jak wspomnieli艣my, c贸rki W艂odzis艂awa przechodzi艂y inne koleje {III. 3. 4. 5.). Albrecht by艂 rodzonym bratem Agnieszki, po艣lubionej przez W艂odzis艂awa II {III. 6); 艂atwo tedy przypu艣ci膰, 偶e ten jeden zwi膮zek rodzinny mi臋dzy synem Krzywoustego a c贸rk膮 Leopolda III da艂 pobudk臋 i sposobno艣膰 do nawi膮zania drugiego zwi膮zku, mi臋dzy synem Leopolda III a c贸rk膮. Krzywoustego. Samo imi臋 Adelajdy bardzo te偶 odpowiada jednej z c贸rek Boles艂awa, zrodzonych w drugiem ma艂偶e艅stwie; jak bowiem Salomea dwie swoje c贸rki nazwa艂a imionami swych si贸str {III. 11. 13.), tak te偶 przyj膮膰 mo偶na, i偶 jednej z nich da艂a imi臋 swej matki; a matk膮 Salomei by艂a Adelajda z M贸chenthalu6). 呕e Albrecht p贸藕niej, po艣lubiwszy Jadwig臋 w臋giersk膮, staje wrogo przeciw Krzywoustemu 7), to przypuszczenia naszego nie wzrusza, bo膰 jasna rzecz, 偶e nawi膮zawszy nowy w臋ze艂 rodzinny, m贸g艂 si臋 da膰 wci膮gn膮膰 w ko艂o polityki spowinowaconego teraz ze sob膮 Beli II.
    Daty urodzin Adelajdy na pewne okre艣li膰 niemo偶na. Ze wzgl臋du, 偶e ju偶 wnet po r. 1127 ma艂偶e艅stwo jej z Albrechtem trzeba przyj膮膰 jako dokonane, przypu艣ci膰 nale偶y, i偶 by艂a jedn膮 z najstarszych c贸rek Salomei; ze wzgl臋du za艣, 偶e nosi imi臋 jej matki, mo偶naby nawet wnioskowa膰, i偶 by艂a jej c贸rk膮 najstarsz膮. Dat臋 jej urodzin mo偶naby wi臋c odnie艣膰 ju偶 do roku 1114 t. j. w rok po po艣lubieniu Salomei przez Boles艂awa. Je偶eli zwa偶ymy, 偶e r. 1115 jest dat膮 urodzin Leszka, ar. 1116 dat膮 urodzin Ryksy {III. 10. IZ.), 偶e zatem, chc膮c przyj膮膰 p贸藕niejsz膮 jeszcze dat臋 urodzin Adelajdy, trzebaby j膮 odnie艣膰 co najwcze艣niej do r. 1117, b臋dziemy musieli uzna膰, 偶e za dat膮 1114 przemawia najwi臋ksze prawdopodobie艅stwo; przyjmuj膮c bowiem, 偶e Adelajda urodzi艂a si臋 dopiero 1117 r., mogliby艣my dat臋 jej za艣lubin przenie艣膰 co najwcze艣niej na rok 1131, t. j. ten rok, w kt贸rym co najp贸藕niej umar艂a.
    Co do daty za艣lubin jej z Albrechtem, pewn膮 wskaz贸wk臋 podaje nam ustalona poprzednio data za艣lubin W艂odzis艂awa II z Agnieszk膮 1125鈥1127 r. {III. 6). Najsnadniej bowiem przyj膮膰, 偶e przy tej sposobno艣ci nawi膮zany te偶 zosta艂 drugi w臋ze艂 rodzinny mi臋dzy Piastami a Babenbergami. Mniemam jednak, 偶e
    1) Co do przytoczonych dat genealogicznych, dotycz膮cych Babenberg贸w, por. Me i 11 er, Reg. z. Gesch. d. Babenb. tabl.
    geneal 鈥 2) Archiv. f. Knnde oesterr. Geschitsq. VII. 297. 鈥 3) Mon. Germ. SS. XX. 259. 鈥 4) Katona, Hist. crit. Ili.
    鈻463. 鈥 5) Tak przyjmuj膮 ju偶 trafnie Meiller, Reg. z. Gesch. d. Babenb. tabl. geneal.; Cohn, Stammtafeln, tabl. 31. 鈥斺枲
    6) Por. Nekr. Zwiefalt. Mon. Germ. Necr. I. 268. 鈥 7) Fessler-Klein, Gesch. Ung. 1. 238, kt贸ry przy tej sposobno艣ci biednie
    drug膮 偶on臋 Albrechta nazywa Adelajd膮.
    III. 9. 10.
    ADELAJDA (m. ALBRECHT II POBO呕NY); LESZKO.
    143
    wtedy zawarty zosta艂 co najwi臋cej uk艂ad zar臋czynowy, a samo ma艂偶e艅stwo przysz艂o do skutku dopiero p贸藕niej, Adelajda bowiem, urodzona conajwcze艣niej r. 1114, mia艂a w latach 1125鈥1127 con膮jwi臋cej 11鈥13 lat 偶ycia, a sam Albrecht wed艂ug Contin. Claustroneob. I.* 1) i Auct. Vind.2) dosta艂 pasowanie rycerskie dopiero r. 1125. Wnet potem jednak nast膮pi艂 zapewne 艣lub, albowiem ju偶 pod koniec r. 1129 lub 1130 wychodzi za m膮偶 m艂odsza siostra Adelajdy, Ryksa {III. 11.), przypuszczalnie zatem Adelajda przed ni膮 wydan膮 zosta艂a za m膮偶. Data za艣lubin przypada zatem na lata 1128 lub 1129.
    Dat臋 jej 艣mierci okre艣la data ponownego 艣lubu Albrechta z .Jadwig膮 r. 1132. Przed tym czasem zmar艂a Adelajda, i to, jak wynika z rozpatrzonej poprzednio zapiski Nekr. Klostern., dnia 25 marca. Ma艂偶e艅stwo Albrechta z ksi臋偶niczk膮 polsk膮 by艂o tedy kr贸tkotrwa艂e, i tem si臋 te偶 t艂omaczy, dlaczego w historyografii austryackiej przesz艂o prawie bez 艣ladu, a zarazem, dlaczego 偶ona Albrechta II mog艂a by膰 uwa偶an膮 b艂臋dnie za 偶on臋 rzekomego Albrechta Lekkomy艣lnego.
    Albrecht II Pobo偶ny.
    Syn Leopolda III, margrabiego austryackiego, ur. 13 lutego 1107, zmar艂 9 listopada 1137. Po 艣mierci Adelajdy 偶onaty z Jadwig膮, c贸rk膮 Almosa, ks. w臋gierskiego3).
    io. L e s z k o.
    W Rocz. kap. krak.1), a na jego podstawie w Rocz. Tras.5), znajduje si臋 pod r. 1115 wiadomo艣膰: Natus est Lestek filius Bolezlai. Ten偶e sam szczeg贸艂 powtarzaj膮 tak偶e: Rocz. krak.6) i Rocz. Ma艂op. w kod. Kurop. 7), z odmienn膮 tylko dat膮, pierwszy pod r. 1116, drugi pod r. 1117. Zapiski powy偶sze stwierdzaj膮 niew膮tpliwie istnienie syna Krzywoustego imieniem Leszka. W szeregu syn贸w jego wyliczaj膮 go te偶 ten偶e sam kod. Kurop. tudzie偶 kod. Lubi艅, i Kr贸lew. Rocz. Ma艂op.8), zaznaczaj膮c zarazem, 偶e pochodzi艂 z drugiej jego 偶ony Niemki, a wi臋c z Salomei. Wiadomo艣膰 t臋 uwa偶am za zupe艂nie wiarogodn膮 ze wzgl臋du na podniesione poprzednio {III. 2.) okoliczno艣ci, z kt贸rych wynika, 偶e Zbys艂awa w r. 1115 ju偶 nie 偶y艂a.
    Forma imienia: Lestek, przekazana w przytoczonej poprzednio zapisce Rocz. kap. krak., jest wyj膮tkow膮; zar贸wno ten rocznik na dalszych miejscach3), jako te偶 inne roczniki i kroniki 艣redniowieczne, a tak偶e i dokumenty wsp贸艂czesne10) u偶ywaj膮 stale i bez wyj膮tku formy Lesco, Lestco, Lezstco. Imi臋 to brzmia艂o wi臋c w艂a艣ciwie Leszko (jak: Mieszko), a nie: Leszek.
    Dat臋 urodzin tego ksi臋cia odnosz臋, zgodnie z przekazem Rocz. kap. krak., do r. 1115, daj膮c jej pierwsze艅stwo przed datami 1116 i 1117 r. zachowanemi w p贸藕niejszych rocznikach11).
    Roku 艣mierci Leszka nie znamy; zmar艂 on jednak niew膮tpliwie przed ojcem, nie by艂 bowiem obj臋ty jego testamentem i niema jakiegokolwiek 艣ladu jego 偶ycia w czasie owych rozterek, jakie po 艣mierci Krzywoustego wybuch艂y pomi臋dzy jego synami. Wprawdzie Rocz. Ma艂op.12) podaje, 偶e Boles艂aw umieraj膮c, wyznaczy艂 Leszkowi Mazowsze, atoli zachodzi tu oczywiste nieporozumienie, gdy偶 owym Leszkiem, kt贸ry rz膮dzi艂 jaki艣 czas na Mazowszu, nie jest syn Krzywoustego, lecz syn Boles艂awa K臋dzierzawego {III. 25.). Data 艣mierci 1120, jak膮 podaje Wagilewicz13), jest domys艂em bez jakiegokolwiek uzasadnienia.
    Natomiast znan膮 jest dok艂adnie data dzienna 艣mierci Leszka. Zachowa艂 j膮 Nekr. Zwiefalt. H) w zapisce pod dniem 26 sierpnia: Liztek Ifaicus] Bolonie. Wiadome s膮 stosunki Krzywoustego i jego 偶ony Salomei z klasztorem zwiefalte艅skim {III. 2.) i nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e zapiska powy偶sza odnosi si臋 do ich syna, tem
    1) Mon. Germ. SS. IX. 613. – 2) Ibid. SS. IX. 723. 鈥 3) Meiller, Reg. z Gesch. d. Babenb. tabl. geneal.; Cohn, Stammtafeln tabl. 31. Obaj Jadwig臋 czyni膮 b艂臋dnie c贸rk膮 Beli II. 鈥 4) Mon. Pol. II. 797. 鈥 5) Ibid. II. 832. 鈥 **) Ibid. II. 832. 鈥 7) ibid. III. 152. 鈥 8) Ibid. III. 152. 153. 156. 157. 鈥 禄) Ibid. II. 799. 800. 803 i t. d. 鈥 10) Kod. dypl. Ma艂op.
    I. nr. 4. 8. 10. 100. 103 i t. d.; Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 12. 13. 16. 85. 86. i t. d. 鈥 H) Rok 1115 przyjmuje te偶
    Griinhagen, Schles. Reg. I. 24. 鈥 12) Mon. Pol. III. 156. 157. 鈥 13) Geneal. 50. 鈥 14) Mon. Germ. Necr. I. 259.
    144
    LESZKO; RYKSA.
    III. 10. IK
    bardziej, 偶e znajduje si臋 ona w najstarszej cz臋艣ci nekrologu, powsta艂ej przed r. 1150, przed rokiem za艣-tym nie znamy jakiegokolwiek historycznego Piasta, nosz膮cego imi臋 Leszka, pr贸cz niniejszego syna Krzywoustego.
    ii R y k s a.
    W r. 1129, po 艣mierci kr贸la szwedzkiego Ingona (Ing臋), obrany zosta艂 nast臋pc膮 jego przez cz臋艣膰 narodu (Got贸w zachodnich) Magnus, syn Miko艂aja (Nielsa), kr贸la du艅skiego. Rozpoczynaj膮c opowie艣膰 o jego rz膮dach, podaje Saxo Gramm.1) nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: At Magnus incidentem sili nupciarum cupidinem Pola-norum presidis BoJcisclavi filiam postulando complevit. Qua sibi per internuncios desponsa, mox Sclavie excitam paterno imperio classem admovit. Nast臋puje ust臋p o wyprawie Miko艂aja (ojca Magnusa) na Warcis艂awa pomorskiego i zaj臋ciu grodu Usedomu, a nast臋pnie o zje藕dzie tego偶 Miko艂aja w Wolinie z 禄Bokisklawem芦, kt贸ry tamdot膮d z wojskiem przeciw Warcis艂awowi wyruszy艂, i o zdobyciu tego偶 grodu z pomoc膮 polsk膮. W ko艅cu dodaje kronikarz: Deinde relicto victorie socio (Bokisclavo) allatam filio (Magno) sponsam abducit {Nicolaus). Dalej opowiada kronikarz o podst臋pnem pojmaniu Warcis艂awa przez Miko艂aja, a wreszcie nadmienia: Dimissa classe nupcialia sacra apud urbem Bipam agi placuit. 脫w Bokisclavus Polanorum preses, kt贸ry w r. 1129 lub 1130 pomaga艂 Miko艂ajowi du艅skiemu i c贸rk臋 swoj膮 wyda艂 za syna jego Magnusa, nie mo偶e by膰 kto inny, tylko Boles艂aw Krzywousty. Przekaz Saxo Gramm, stwierdza te偶 spisana z ko艅cem XII w. Geneal. reg. Dan.2): Magnus, filius Nicolai, uxor N. filia Bochislai ducis Polonie; jak nie mniej p贸藕niejsze 藕r贸d艂a du艅skie, n. p. Geysm. Hist. comp. Danor. 3): Magnus_____duxit uxorem filiam Bolizlavi ducis Polonorum.
    Knytl.-Saga4) podaje, 偶e 偶on膮 Magnusa by艂a Rikiza, c贸rka Burys艂awa, ks. s艂owia艅skiego {Burizlafs Vinda-Konungs). To dosy膰 og贸lnikowe okre艣lenie pochodzenia Rikizy da艂o pow贸d do mniemania, jakoby niekoniecznie nale偶a艂o j膮 uwa偶a膰 za c贸rk臋 Krzywoustego, ale raczej innego ksi臋cia s艂owia艅skiego. Nie widz臋 powodu do takiej interpretacyi, ile 偶e w 藕r贸d艂ach skandynawskich wyrazem Vinda oznaczano w og贸le kraje s艂owia艅skie, nie wyjmuj膮c i Polski, a przekaz Saxo Gramm., autora z ko艅ca XII w., tudzie偶 wspomnianej poprzednio Geneal. kr贸l贸w du艅skich, r贸wnie偶 z tego czasu pochodz膮cej, s膮 bardzo powa偶nemi, niemal wsp贸艂cze-snemi 艣wiadectwami, z kt贸remi nale偶y si臋 liczy膰; oba za艣 wywodz膮 偶on臋 Magnusa z Polski. W tem t艂omacze-niu popiera mnie nadto inna okoliczno艣膰. Starszym synem Magnusa i Rikizy by艂 Knut V, od r. 1147 kr贸l du艅ski5)- W r. 11506), pokonany przez swego wsp贸艂zawodnika do korony, Swenda, zmuszony by艂 ucieka膰 z kraju. Wed艂ug p贸藕niejszych 藕r贸de艂 du艅skich uda艂 si臋 on na Ru艣7), atoli powa偶niejszy od nich Saxo Gramm, wyra藕nie nadmienia, 偶e schroni艂 si臋 do Polski, i mo偶na mu te偶 w tem da膰 wiar臋, tem bardziej, 偶e w 藕r贸d艂ach skandynawskich bardzo cz臋sto mieszano Ru艣 z Polsk膮, jak o tem jeszcze przy innej sposobno艣ci przekonamy si臋 dok艂adnie. Mo偶na zreszt膮 nawet przypu艣ci膰, 偶e Knut by艂 naprz贸d na Rusi, a potem uda艂 si臋 do Polski. 0 tej ucieczce Knuta opowiada tedy Saxo Gramm.8) co nast臋puje: Kanutus 鈥. plurimum in avunculis et mater na fi sus necessitudine (powinowactwo przez matk臋) Poloniam profugit. Quern illi (avunculi) materne rei nomine regni consorcionem appetere rati, ceteris in locis admissum munimentis excipere passi non sunt. Ad ultimum eum ne placida satis fronte conspiciunt, insontem notantes, cum propinguo caritatem deberent. Au-gabat hunc metum recens maioris eorum fratris depulsio. Itaque 鈥. ad prefedum Saxonie Ilenricum pervehitur. Owi avunculi Knuta, to m艂odsi Bo艂es艂awowice, K臋dzierzawy, Mieszko Stary i Henryk. Mo偶na w膮tpi膰, czy powodem nieprzyjaznego ich zachowania si臋 wobec Knuta by艂a obawa przed aspiracyami jego do rz膮d贸w w Polsce; tyle pewna, 偶e reszta szczeg贸艂贸w odpowiada bardzo dobrze 贸wczesnym stosunkom w Polsce, a zw艂aszcza 贸w ust臋p o niedawnem wygnaniu starszego ich brata, w kt贸rym jest widoczna aluzya do katastrofy W艂odzis艂awa II w r. 1146. Niepodobna przypu艣ci膰, i偶by Saxo Gramm, wszystko to m贸g艂 by艂 * SS.
    1) Wyd. Holdera, 420. 421. 鈥 2) Langebeck, Script, rer. Dan. II. 164. 鈥 3) Ibid. II. 365. 鈥 4) Mon. Germ.
    SS. XXIX. 294. 302. 鈥 5) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 253. 鈥 6) Tak膮 dat臋 przyjmuje Dahlmann, ibid. I. 258; w niekt贸rych 藕r贸d艂ach du艅skich, jako to Chro艅. Erici regis, Chro艅. Dan.-Sialand. (Langebeck, Script, rer. Dan. I. 162, II. 435. 615> podan膮 jest data 1162 r. 鈥 1) Tak podaj膮 przytoczone w poprz. uwadze 藕r贸d艂a. 鈥 8) Str. 461.
    III. 11.
    zmy艣li膰, i trzeba raczej przyj膮膰, 偶e si臋 opiera艂 na dobrych informacych, a szczeg贸艂y, podane przeze艅 s膮 tego rodzaju, 偶e si臋 dadz膮 odnie艣膰 tylko do stosunk贸w polskich , w czem nowy dow贸d twierdzenia, 偶e matk膮 jego by艂a Polka, i to c贸rka Krzywoustego.
    Odmiennie od Saxo Gramm, przedstawia spraw臋 wygnania Knuta V. Knytl.-Saga*). Wed艂ug niej uda艂 on si臋 naprz贸d do Alaburga, potem do Norwegii, nast臋pnie do Szwecyi, a dalej na wsch贸d do Rusi, nast臋pnie za艣 na po艂udnie (ta sudr) ku Rostokowi do swych wuj贸w (i Raudstokk till modurbroe-dra sinna), kt贸rzy go podj膮膰 nie chcieli, obawiaj膮c si臋 zamachu na siebie; poczem Knut uda艂 si臋 na po艂udnie do Bremy do biskupa Hartwiga. Owych wuj贸w Knuta nale偶y zatem wed艂ug Knytl.-Sagi szuka膰 w. innej stronie, nie w Polsce; mieliby to by膰 ksi膮偶臋ta obotryccy Niklot i Lubomir. Nie zdaje mi si臋 jednak, i偶by do wiadomo艣ci tej mo偶na przywi膮zywa膰 zbytni膮 wag臋, nie tylko ju偶 ze wzgl臋du na nietrafne okre艣lenie geograficzne, gdy偶 wyraz: na po艂udnie od Rusi wskazywa艂by raczej na Polsk臋 ni偶 na Rostok, ale bardziej jeszcze i stanowczo z tego wzgl臋du, 偶e Knytl.-Saga na innem miejscu sama powy偶szej wiadomo艣ci zaprzecza2), podaj膮c, i偶 Knut wyda艂 za Waldemara I du艅skiego siostr臋 swoje Zofi臋; a gdy Zofia (zob. ni偶ej) urodzi艂a si臋 z c贸rki Boles艂awa Krzywoustego, przeto i Knut musia艂 j膮 mie膰 za matk臋; nie mogli tedy jego wujami by膰 ksi膮偶臋ta Niklot i Lubomir, ale synowie Krzywoustego, ci sami, kt贸rych wujami Knuta nazywa Saxo Gramm. Przekaz tego ostatniego zostaje zatem stwierdzony przez same Knytl.-Sag臋, cho膰 na poz贸r zdaje mu si臋 ona sprzeciwia膰 3).
    Magnus, pierwszy m膮偶 Rikizy, zgin膮艂 4 czerwca 1134 r. Po jego 艣mierci wyst臋puje Rikiza jako 偶ona Swerkera I, kr贸la szwedzkiego, obranego na to dostoje艅stwo jeszcze za 偶ycia Magnusa r. 1133. Saxo Gramm.1) podaje: Huic siquidem (Suerconi) occiso Magno Canuti mater coniugio obvenit, i trafnie te偶 nadmienia, 偶e Swer-ker by艂 ojczymem (vitricus) Knuta V. Oba te szczeg贸艂y zawiera te偶 Knytl.-Saga6), a w 艣lad za temi 藕r贸d艂ami dawniejszemu powtarzaj膮 je te偶 i nowsze pomniki historyografii du艅skiej, jak Petri Olai Excerpt, ex hist. Dan.6) i Geysm. Hist. Dan. 7).
    Dwukrotne ma艂偶e艅stwo Ryksy z Magnusem i Swerkerem nie podlega tedy w膮tpieniu; bli偶szego rozbioru wymaga tu jednakowo偶 jeszcze kwestya jej ma艂偶e艅stwa trzeciego.
    W r. 1154 poj膮艂 Waldemar 1, kr贸l du艅ski, 偶on臋 imieniem Zofi膮. Saxo Gramm.8) podaje o jej pochodzeniu, 偶e by艂a patre Rutheno procreata, a Geneal. reg. Danor.9) potwierdza ten szczeg贸艂, dodaj膮c nowy: Predicta autem Sophia regina filia fuit Waledar Ruthenorum regis. . . Cuius Sophie mater filia fuit Boleslavi ducis Polonie. Fagrskinna (Hist. reg. Norv.)10) nazywa Zofi臋 c贸rk膮 Walada, kr贸la polskiego, tudzie偶 kr贸lowej Rikizy (Valdimar Danakonungr fekk Suffin, dottur Valadz konungs a Pulinalandi ok Rikizu drottningar). Fragm. Isl. de reg. Dan. u) podaj膮 co do ojca Zofii t臋 sarn臋 wiadomo艣膰: Sophiarn, Valadi regis filiam, zamilczaj膮c o matce, ale znowu Heimsk.-Saga (Snorri Sturluson)12) nazywa Zofi臋 c贸rk膮 W艂odzis艂awa, kr贸la polskiego, i Rikizy. Co do sprzecznego przekazu 藕r贸de艂, z kt贸rych jedne matk臋 Zofii czyni膮 c贸rk膮 ks. ruskiego Waledara, inne c贸rk膮 ksi臋cia polskiego Walada lub W艂odzis艂awa, nie mo偶na si臋 waha膰, po kt贸rej stan膮膰 stronie: W艂odzis艂aw II (o kt贸rym tutaj wy艂膮cznie mog艂aby by膰 mowa), nie mia艂 偶ony imieniem Ryksy; nadto wiadomo艣膰 o pochodzeniu Zofii z polskiego ojca zawiera si臋 w 藕r贸d艂ach, kt贸re stosunkowo gorsze o pochodzeniu Zofii musia艂y mie膰 informacye, i trzeba przed niemi da膰 pierwsze艅stwo powa偶nemu a zgodnemu 艣wiadectwu Saxo Gramm, i Geneal. reg. Danor., tem bardziej, 偶e w 藕r贸d艂ach skandynawskich mi臋szanie Polski z Rusi膮 jako s膮siednich sobie, obu s艂owia艅skich pa艅stw, powtarza si臋 cz臋sto; przyczem doda膰 jeszcze trzeba, 偶e omy艂ka
    1) Mon. Germ. SS. XXIX. 304. 鈥 2) Ibid. SS. XXIX. 305. 鈥 3) Dot膮d prawie powszechnie przyjmowano, 偶e Ryksa, 偶ona Magnusa, jest c贸rk膮 Boles艂awa Krzywoustego, tak Naruszewicz, Hist. nar. poi. II. 214 215 i wszyscy p贸藕niejsi historycy polscy, pr贸cz tego: Roepell, Gesch. Pol. 286; Dahlmann, Gesch. Danem. I. 223 i inni. Beyer w Jahrb. f. Mekl. Gesch. XIII. 30 i n. przyjmuje, 偶e 偶ona Magnusa by艂a c贸rk膮 Burys艂awa, ks. rugijskiego, nie wiem na jakiej podstawie, gdy偶 z pracy samej nie mog艂em korzysta膰, a znam tylko wynik jej z cytatu zamieszczonego w Mon. Germ. SS. XXIX. 75 uw. 8. Tam偶e przytoczon膮 jest tak偶e nieznana mi praca Wiggera z Jahrb. f. Mekl. Gesch. L. 124 kt贸ra zbija zapatrywania Beyera. Niklota i Lubomira uwa偶a za wuj贸w Knuta Holder-Egger w Mon. Germ. SS. XXIX. 304 uw. 2. 鈥 4) Str. 460. 鈥 5) Mon. Germ. SS. XXIX. 304. 鈥 6) Langebeck, Script, rer. Dan. II. 221. 鈥 7) Ibid. II. 374. 鈥 8) Str. 475. 鈥 9) Langebeck, Script, rer. Dan. II. 161. 162. 鈥 10) Mon. Germ SS. XXIX. 365. 鈥 11) Langebeck, Script, rer. Dan. II. 431. 鈥 12) Wyd. sztokh. 1697. II. 179.
    Balzer, Genealogia Piast贸w. 146
    KYKSA.
    III. 11.
    ta mog艂a si臋 tu tem 艂atwiej zdarzy膰 przez odniesienie polskiego pochodzenia Rikizy do jej m臋偶a. M膮偶 jej Wa-ledar, by艂 zatem w rzeczywisto艣ci ksi臋ciem ruskim.
    S膮偶 tedy: owa 偶ona Magnusa i Swerkera, i 偶ona Waledara, osob膮 identyczn膮, czy raczej s膮 to dwie odmienne osoby? 呕e jedna i druga po艣wiadczone s膮 jako c贸rki Krzywoustego, wtem nie ma jeszcze dowodu identyczno艣ci; atoli to ju偶 jest rzecz膮 uwagi godn膮, 偶e obie nosz膮 to偶 samo imi臋 Rikiza, a trudno przypu艣ci膰, a偶eby Krzywousty dwie r贸wnocze艣nie 偶yj膮ce c贸rki nazywa艂 jednakowo. Jest to pierwszy wzgl膮d, przemawiaj膮cy za identyczno艣ci膮, a s膮 jeszcze i inne. Saxo Gramm. 4) nazywa Zofi膮 (偶on臋 Waldemara) uterina Kanuti soror; Knytl.-Saga 2) nazywa j膮 soror germana, podobnie偶 Rocz. Lund.3), Chro艅. Dan.-Sialand.4). Laur. Stral. Ann.3) i Chro艅. Danor.6) tak膮 wiadomo艣膰 podaj膮 o ma艂偶e艅stwie Waldemara: Waldemarus desponsavit sororem Kanuti Sophiam. Rodzon膮 siostr膮 Knuta V nie by艂a Zofia, z przytoczonych bowiem poprzednio wiadomo艣ci wynika, 偶e ojcem pierwszego by艂 Magnus, a ojcem drugiej ks. ruski; je偶eli zatem podanym co dopiero 藕r贸d艂om mamy da膰 wiar臋, to nie mo偶na ich inaczej t艂omaczy膰, jak tylko w ten spos贸b, 偶e by艂a jego siostr膮 przyrodni膮 przez matk臋, a zatem, 偶e ta sama osoba, kt贸ra by艂a 偶on膮 Magnusa i zrodzi艂a ze艅 Knuta, by艂a tak偶e 偶on膮 Waledara, z kt贸rego zrodzi艂a Zofi膮. Stosunek ten wyra偶a te偶 ca艂kiem dobitnie Saxo Gramm., nazywaj膮c Zofi膮 soror uterina Knuta, a dok艂adniej jeszcze Petri Olai Excerpt, ex hist. Dan.7) i Geysm. comp, hist. Dan.8), mieni膮c j膮 sororem Kanuti ex parte matris. Do tego samego wyniku doprowadzi nas te偶 rozbi贸r innych wzmianek 藕r贸d艂owych. Saxo Gramm.9), ten sam, kt贸ry o Zofii wyrazi艂 si臋, 偶e by艂a patre Butheno pro-creata, nazywa j膮 nieco dalej Suerconis filia; wyra偶enie to mo偶e by膰 t艂omaczone tylko w ten spos贸b, 偶e Zofia by艂a c贸rk膮 偶ony Swerkera z innego ojca, a wi臋c pasierbic膮 jego (filia鈥攑rovigna)10). W tym samym sensie nazywaj膮 te偶 Zofi膮 c贸rk膮 Swerkera Tab. Ringstad. n), Petri Olai Excerpt, ex hist. Danor.12) i Geysm. comp. hist. Danor.13). Je偶eli tedy Zofia by艂a siostr膮 przyrodni膮 Knuta a pasierbic膮 Swerkera, to matka jej musia艂a by膰 t膮 sam膮 osob膮, kt贸ra wysz艂a za Magnusa i Swerkera.
    Identyczno艣膰 Rikizy, dwukrotnie kr贸lowej szwedzkiej, tudzie偶 Rikizy, ksi臋偶ny ruskiej, uwa偶a膰 tedy nale偶y jako stwierdzon膮 ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰, a obecnie rozchodzi si臋 ju偶 tylko o rozwi膮zanie dalszego pytania: jakie jest chronologiczne nast臋pstwo tych trzech ma艂偶e艅stw po sobie. Ze ma艂偶e艅stwo Rikizy z Wale-darem nie mog艂o nast膮pi膰 po ma艂偶e艅stwie z Swerkerem, wynika st膮d, i偶 Swerker umar艂 dopiero r. 1155, a 艣lub Waldemara z Zofi膮, c贸rk膮 Rikizy i Waledara, odby艂 si臋 jeszcze r. 1154. Mo偶liwe s膮 zatem tylko dwa inne przypuszczenia, t. j. 偶e Waledar by艂 pierwszym m臋偶em Rikizy (drugim Magnus, trzecim Swerker), albo te偶, 偶e Waledar by艂 drugim jej m臋偶em (pierwszym Magnus, trzecim Swerker). Za pierwszem przypuszczeniem zdawa艂by si臋 przemawia膰 Saxo Gramm.u), podaj膮c: Huic siquidem (Suerconi), occiso Magno, Canuti mater coniugio obvenit, z kt贸rego to ust臋pu mo偶naby wnioskowa膰, 偶e pomi臋dzy ma艂偶e艅stwem z Magnusem a ma艂偶e艅stwem z Swerkerem nie by艂o 偶adnego innego; w podobny偶 spos贸b wyra偶aj膮 si臋 o nast臋pstwie ma艂偶e艅stw tak偶e i p贸藕niejsze 藕r贸d艂a du艅skie, jak Petri Olai Excerpt.16) tudzie偶 Geysm. comp. hist. Danor.16). Przemawia艂by za tem zreszt膮 i naturalny zwi膮zek fakt贸w, bo膰 艂acniej przypu艣ci膰, 偶e Rikiza, owdowiawszy po jednym z kr贸l贸w szwedzkich, wysz艂a potem za drugiego, jego nast臋pc臋, ani偶eli, 偶e jako wdowa po kr贸lu szwedzkim wychodzi艂a potem za m膮偶 na Ru艣, a potem napowr贸t do Szwe-cyi. Mimo to wszystko jednak przypuszczenia tego utrzyma膰 nie mo偶na, a to z nast臋puj膮cego powodu. Je偶e-liby艣my przyj臋li, 偶e W aledar, ks. ruski, by艂 pierwszym m臋偶em Rikizy (przed Magnusem), na贸wczas musieliby艣my to ma艂偶e艅stwo uwa偶a膰 za rozwi膮zane najp贸藕niej w r. 1129, w tym bowiem czasie wychodzi ona ju偶 za Magnusa, a w takim razie i najp贸藕niejsza data urodzin Zofii, owocu tego ma艂偶e艅stwa, musia艂aby przypada膰 na rok 1129. Wychodz膮c r. 1154 za Waldemara I, by艂aby zatem Zofia conajmniej dwudziestopi臋cioletni膮 pann膮, wiek, jak na stosunki 贸wczesne do艣膰 p贸藕ny, a zwi膮zek taki by艂by tem dziwniejszy, 偶e sam Waldemar w r. 1154 nie liczy艂 wi臋cej ni偶 23 lat 偶ycia17), by艂by zatem m艂odszy conajmniej o dwa lata od swej 偶ony. 呕e jednak nie
    1) Str. 475. 鈥 2) Mon. Germ. SS. XXIX. 305. 鈥 3) Ibid. XXIX. 205. 鈥 4) Langebeck, Script, rer. Dan. II. 615. 鈥
    5) Ibid. III. 305. 鈥 6) Ibid. IV. 226. 鈥 7) Ibid. II. 224 鈥 8) I bid. II. 374 鈥 9) Str. 476. 鈥 1掳) Por. Langebeck, Script,
    rer. Dan. II. 162. 鈥 11) Ibid. IV. 279. 鈥 12) Ibid. II. 224. 鈥 13) Ibid. II. 374. 鈥 14) Str. 460. 鈥 I5) Langebeck, Script,
    rcr. Dan. II. 221. 鈥 16) Ibid. II. 373. 鈥 17) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 256.
    1
    III. 11.
    RYKSA.
    147
    by艂 m艂odszym od niej, po艣wiadcza wyra藕nie na innem miejscu Saxo Gramm.1), kt贸ry opowiadaj膮c o pierwszych pr贸bach skojarzenia tego ma艂偶e艅stwa w r. 1153, nadmienia, 偶e Waldemar, zar臋czywszy si臋 pod贸wczas z Zofi膮, poruczy艂 j膮 w opiek臋 pewnej matronie, imieniem Botyldzie, a偶 do doj艣cia jej do dojrza艂o艣ci ma艂偶e艅skiej (puellam despondit eamque matrone cuidam Botilde ad usque ma tur am thoro etatem educandam committit). Mia艂a tedy Zofia w r. 1153 lat conajwi臋cej trzyna艣cie, a w r. 1154, kiedy si臋 odby艂 艣lub, nie wi臋cej jak czterna艣cie; data. jej urodzenia przypada zatem conajwcze艣niej na rok 1140. W tym czasie Magnus du艅ski od lat sze艣ciu ju偶 nie 偶y艂, sk膮d wynika, 偶e ma艂偶e艅stwo Rikizy z Waledarem nie mog艂o wyprzedzi膰 ma艂偶e艅stwa z Magnusem, ale nast膮pi艂o dopiero po niem, a gdy nie mog艂o nast膮pi膰 po ma艂偶e艅stwie z Swerkerem, jak okazali艣my poprzednio, przeto musia艂o wyprzedzi膰 to ostatnie. Nast臋pstwo m臋偶贸w Rikizy jest zatem bez w膮tpienia takie: Magnus, Waledar, Swerker.
    Ten wniosek, wyprowadzony drog膮 argumentacyi, znajduje te偶 potwierdzenie 藕r贸d艂owe w Chro艅. Al-brici2): Hanc (Agnetem) duxit dux Vergescelaus de Polonia (W艂odzis艂aw II) et genuit ex ea Bolizlaum (Boles艂awa Wysokiego) patrem ducis Vrescelavie (Henryka Brodatego), et filiam unam Rikissam, que facta est in gentem magnam. Primo namque fu it regina Sue ci e et postea regi Russie nomine Musuch duas peperit filias, Sophiam r eg in am Dacie et Rikissam, que imperatori Castelle Alfunso peperit Sanctiam. Musimy zaraz z g贸ry zastrzec si臋, 偶e w ust臋pie powy偶szym nie mo偶na bynajmniej upatrywa膰 potwierdzenia wiadomo艣ci, podanej b艂臋dnie przez niekt贸re 藕r贸d艂a skandynawskie, jakoby Zofia, 偶ona Waldemara, by艂a c贸rk膮 W艂odzi-s艂awa, ks. polskiego, gdy偶 Albryk uwa偶a Zofi膮 za wnuk臋 (nie za c贸rk臋) W艂odzis艂awa. Wnuka za艣 jego r贸wnie偶 nie mog艂a by膰 Zofia, gdy bowiem W艂odzis艂aw nie m贸g艂 si臋 wcze艣niej o偶eni膰, jak r. 1125 (III 6.), przeto c贸rka jego nie mog艂aby si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak r. 1126, a wyj艣膰 za m膮偶 wcze艣niej, jak r. 1140; jej c贸rka (wnuka W艂odzis艂awa) nie mog艂aby si臋 urodzi膰 wcze艣ni膮j, jak r. 1141, a wyj艣膰 za m膮偶 wcze艣niej, jak r. 1155; tymczasem o Ryksie, rzekomej, wed艂ug Albryka, c贸rce z tego ma艂偶e艅stwa, 偶onie Alfonsa VII kastylijskiego, wiadomo, 偶e mu po艣lubion膮 zosta艂a ju偶 w lipcu r. 1152 3). Oba przekazy s膮 zatem b艂臋dne, a nie brak u Albryka i innych ba艂amuctw, jako to: 偶e owa Rikiza, kt贸ra wysz艂a za m膮偶 do Szwecyi i na Ru艣, by艂a c贸rk膮 W艂odzis艂awa II, gdy w rzeczywisto艣ci, jak widzieli艣my, i jak z chronologii samej wynika, by艂a to c贸rka Krzywoustego, jak niemniej, 偶e Ryksa, 偶ona Alfonsa kastylijskiego, by艂a wnuka W艂odzis艂awa II, gdy w rzeczywisto艣ci by艂a to jego c贸rka. Wiadomo艣ci genealogiczne Albryka s膮 tedy bardzo m臋tne, o ile chodzi o ustosunkowanie generacyj, ale inne szczeg贸艂y, odniesione do ka偶dej osoby w oderwaniu, s膮 prawdziwe i sk膮din膮d po艣wiadczone, zaczem i wiadomo艣膰 jego o nast臋pstwie m臋偶贸w Rikizy, c贸rki Boles艂awa Krzywoustego (b艂臋dnie W艂odzis艂awa), mo偶emy uwa偶a膰 jako wiarogodn膮; wiadomo艣膰 ta za艣 stwierdza dwa poprzednio sk膮din膮d wyprowadzone wnioski: 偶e 偶ona obu kr贸l贸w szwedzkich i 偶ona ksi臋cia ruskiego s膮 to osoby identyczne, i 偶e ma艂偶e艅stwo z ksi臋ciem ruskim nast膮pi艂o po ma艂偶e艅stwie z kr贸lem szwedzkim; tym ostatnim za艣 m贸g艂 by膰 tylko Magnus, gdy偶 Swerker z przyczyn poprzednio podniesionych musi by膰 uwa偶any za ostatniego m臋偶a Rikizy.
    Pozostaje do rozpatrzenia ostatnia wreszcie kwestya: kim by艂 贸w ksi膮偶臋 ruski, drugi m膮偶 Rikizy? Przytoczone poprzednio 藕r贸d艂a skandynawskie nazywaj膮 go wszystkie zgodnie: Waledar, Waladus, lub w formie b艂臋dnej, ale przecie偶 w艂a艣ciw膮 przypominaj膮cej, Wladislaus; tylko Albryk nazywa go Musuch. I ta ostatnia forma jest niew膮tpliwie zepsut膮; gdyby za艣 mo偶na pokusi膰 si臋 o odtworzenie z niej w艂a艣ciwego brzmienia imienia, to najsnadniej jeszcze przypu艣ci膰by mo偶na, 偶e Musuch oznacza M艣cis艂awa. Mniemam, 偶e nie mo偶na si臋 waha膰, kt贸remu z obu przekaz贸w nale偶y da膰 pierwsze艅stwo. 殴r贸d艂a skandynawskie, pisz膮c o pochodzeniu 偶ony Waldemara, musia艂y przecie偶 by膰 najlepiej poinformowane, jak si臋 nazywa艂 jej ojciec, a zgodno艣膰 przekazu co do brzmienia jego imienia, pomimo r贸偶nolitej ich natury i pochodzenia, stwierdza tern bardziej ich wiarogodno艣膰. Natomiast Albryk, jak widzieli艣my, ma bardzo ba艂amutne wiadomo艣ci genealogiczne, samo za艣 imi臋 podaje w formie tak zepsutej, 偶e nie mo偶na si臋 nawet domy艣le膰 na pewno, jak ono w艂a艣ciwie brzmia艂o; nie ma tedy powodu przywi膮zywa膰 do jego informacyi zbytniej wagi; je偶eli za艣 domys艂 nasz, i偶 Musuch oznacza M艣cis艂awa, jest prawdziwy, to mo偶na t臋 wiadomo艣膰 wyt艂omaczy膰 znowu w艂a艣ciwem Albrykowi mieszaniem os贸b; mia艂 bowiem Boles艂aw Krzywousty inn膮 c贸rk臋, kt贸ra wysz艂a za ksi臋cia ruskiego M艣cis艂awa (III. 21.);
    1) Str. 475. 鈥 2) Mon. Germ. SS. XXIII. 834. 鈥 3) Grotefend, Stammtafeln 1. 5. imi臋 jej m臋偶a nada艂 Albryk m臋偶owi Rikizy, i b艂臋dn膮 t臋 wiadomo艣膰 pomiesza艂 z prawdziw膮, 偶e Rikiza wychodzi艂a raz za kr贸la szwedzkiego, a drugi raz za ksi臋cia ruskiego.
    Chodzi zatem obecnie ju偶 tylko o to, a偶eby z po艣r贸d 偶yj膮cych wsp贸艂cze艣nie ksi膮偶膮t ruskich, do kt贸rych imi臋 Waledar, Waladus, odniesionem by膰 mo偶e, wyszuka膰 tego, kt贸ry w rzeczywisto艣ci poj膮艂 Rikiz臋 za 偶on臋. Rzecz oczywista, 偶e mog膮 tu by膰 brani na wzgl膮d tylko tacy ksi膮偶臋ta, kt贸rzy w czasie mi臋dzy 4 czerwca 1134 a r. 1139 mogli zawrze膰 ma艂偶e艅stwo, gdy偶 pierwsza data jest dat膮 艣mierci pierwszego m臋偶a Rikizy, a druga wyprzedza o rok dat臋 urodzin Zofii; a zarazem tacy, kt贸rzy przed r. 1155 zmarli, przed tym bowiem czasem musia艂o by膰 zawarte trzecie ma艂偶e艅stwo Rikizy z Swerkerem, skoro sam Swerker w r. 1155 umar艂.
    Imi臋 Waledar, u偶yte w 藕r贸d艂ach skandynawskich, przypomina na pierwszy zaraz rzut oka ruskie imi臋 Wo艂odar. Pod tern imieniem, wyra藕nie w 藕r贸d艂ach u偶y wanem, zna ca艂a historyografia ruska tylko trzech ksi膮偶膮t, z kt贸rych jednak 偶aden nie mo偶e tu wchodzi膰 w rachub臋; Wo艂odar Ro艣cislawic, ks. przemyski, dlatego, 偶e umar艂 jeszcze r. 1124, Wo艂odar Glebowic, ks. mi艅ski, dlatego, 偶e 偶yje jeszcze r. 1167, Wo艂odar (Wo艂odsza) Wasiliewic, ks. po艂ocki, dlatego, 偶e 偶yje r. 1159 1).
    Imi臋 Wo艂odar jest jednak偶e w j臋zyku ruskim r贸wnoznaczne z imieniem W艂adymir i cz臋sto te偶 oba te imiona bywaj膮 naprzemian u偶ywane w 藕r贸d艂ach, dlatego musimy jeszcze uwzgl臋dni膰 wszystkich wsp贸艂cze艣nie 偶yj膮cych W艂odzimierz贸w. Z tych wy艂膮czamy przedewszystkiem W艂odzimierza M艣cis艂awica, syna w. ks. kijowskiego, gdy偶 urodzi艂 si臋 dopiero r. 1132, a przeto przed r. 1140 nie m贸g艂 zawrze膰 ma艂偶e艅stwa; dalej W艂odzimierza 艢wiatos艂awica, ks. rjaza艅skiego, gdy偶 umar艂 r. 1161, (W艂odzi)mierza (?) M艣cis艂awica, ks. brzeskiego, gdy偶 zmar艂 1173 r., W艂odzimierza 艢wiatos艂awica, ks. nowogrodzkiego, potem czernichowskiego, 偶yje on bowiem r. 1176 i jest pod贸wczas prawdopodobnie m艂odym, gdy偶 na wyprawi臋 do Suzdalu wysy艂a go ojciec; W艂odzimierza Glebowica, ks. perejas艂awskiego dopiero od r. 1159, zmar艂ego r. 1187; W艂odzimierza Glebowica, ks. rjaza艅skiego, o kt贸rym w膮tpi膰 nale偶y, czy si臋 m贸g艂 urodzi膰 przed r. 1140, a kt贸ry zmiera dopiero r. 1197. Wy艂膮czamy dalej W艂odzimierza Andrejewica, ks. dorogobuskiego, kt贸rego opiekun w r. 1151 z powodu m艂odego wieku nie chce pu艣ci膰 w b贸j, kt贸ry zatem przed r. 1140 mo偶e jeszcze nie 偶y艂, a w ka偶dym razie ma艂偶e艅stwa zawiera膰 nie m贸g艂, i kt贸ry zreszt膮 umiera dopiero 1170r.; podobnie偶 W艂odzimierza M艣cis艂awica, ks. nowogrodzkiego, kt贸ry w r. 1158 zostaje oddany w opiek臋, a 偶yje r. 1225; i wreszcie W艂odzimierza Jaros艂a-wica, ks. halickiego, kt贸ry nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak r. 1151, ile 偶e ojciec jego Jaros艂aw O艣miomys艂 sam dopiero o偶eni艂 si臋 r. 1150, kt贸ry zreszt膮 偶yje jeszcze r. 1173. Wy艂膮czamy te偶 W艂odzimierza Dawidowiea, ks. czernichowskiego, kt贸ry wprawdzie w czasie krytycznym (1134鈥1139) mia艂 wiek zdolny do zawarcia ma艂偶e艅stwa, a umar艂 r. 1151 przed Swerkerem; wiadomo o nim bowiem, 偶e r. 1144 o偶eni艂 si臋 z Wsewo艂od贸wn膮, c贸rk膮 w. ks. kijowskiego, nie m贸g艂 by膰 zatetn r. 1140 (urodziny Zofii) 偶onaty z Rikiza, kt贸ra 偶yje jeszcze r. 1155, a wi臋c w kilkana艣cie lat po jego 艣lubie z Wsewo艂od贸wn膮.
    Rozwa偶my jeszcze mo偶liwo艣膰 ma艂偶e艅stwa dwu ostatnich znanych nam W艂odzimierz贸w: W艂odzimierza Wo艂odarewica (W艂adymirka), ks. halickiego i W艂odzimierza Wsewo艂odowica, ks. nowogrodzkiego. O 偶onie pierwszego nie mamy 偶adnych wiadomo艣ci, atoli nie ulega w膮tpieniu, 偶e w czasie krytycznym (1134鈥1139) by艂 w wieku odpowiednim do zawarcia ma艂偶e艅stwa, a umar艂 te偶 r. 1152, a wi臋c przed Swerkerem. Nie mo偶na jednak przypu艣ci膰, i偶by on m贸g艂 by膰 drugim m臋偶em Rikizy. Ma艂偶e艅stwo jego z ni膮 musia艂oby przypada膰 b膮d藕 to na kilka ostatnich lat 偶ycia Krzywoustego (1134鈥1138), b膮d藕 te偶 na pierwszy rok po jego 艣mierci (1139). Z Krzywoustym nie m贸g艂 W艂adymirko wchodzi膰 w stosunki, ile 偶e dysza艂 zemst膮 za kalectwo zadane ojcu przez Piotra W艂asta, i sam te偶 r. 1126 przedsi臋wzi膮艂 wypraw臋 艂upiesk膮 na Polsk臋. Przypu艣ciwszy, 偶e zawzi臋to艣膰 W艂adymirka u艂agodzi艂a si臋 z 艣mierci膮 Krzywoustego, mo偶naby przyj膮膰, 偶e r. 1139 wyda艂 za艅 swoj膮 siostr臋 贸wczesny monarcha krakowski W艂odzis艂aw II. Jako偶 w istocie w walce W艂odzis艂awa z m艂odszymi Boles艂awo wicami posi艂kuje on, wesp贸艂 z Olgowicami ruskimi, W艂odzis艂awa; wszelako, jak wszystko za tem przemawia, tylko ze wzgl臋d贸w politycznych, a nie z powodu istniej膮cego zwi膮zku rodzinnego; w takim bowiem razie nie by艂by w latach 1144 i 1146 wszed艂 w zatarg i wojn臋 z Wsewo艂odem Olgowicem, w chwili w艂a艣nie,
    1) Zamiast podawania bezliku cytat贸w 藕r贸d艂owych, odsy艂am czytelnika do zestawienia ich w Ukaz a tie luk1 Po艂nomu Sobraniu ruskich lietopisej, pod s艂owem Wo艂odar I. 173.
    III. 11.
    RYKSA.
    149
    kiedy pomoc Olgowic贸w by艂a dla W艂odzis艂awa II rzecz膮 najcenniejsz膮; zreszt膮 trudno tak偶e przypu艣ci膰, i偶by w roku 偶a艂oby (1139) po 艣mierci ojca W艂odzis艂aw wydawa艂 sw膮 siostr臋 za W艂adymirka. Dalej, i to rzecz wielce wa偶na, W艂adymirko umiera r. 1152; 艣lub Rikizy z Swerkerem m贸g艂by si臋 zatem odby膰 dopiero po tej dacie; rzecz wielce nieprawdopodobna zar贸wno z tego wzgl臋du, 偶e i Swerker by艂 ju偶 pod贸wczas wT podesz艂ym wieku 4), i Rikiza mia艂a ju偶 lat co najmniej 37, a bardziej jeszcze nieprawdopodobna z innych, politycznych wzgl臋d贸w. Swerker, jak wiadomo, obrany by艂 na tron jeszcze za 偶ycia Magnusa r. 1133, jako kandydat Szwed贸w przeciw Magnusowi, kt贸rego obrali tylko Zachodni Gotowie; ale w艂a艣nie dlatego po 艣mierci Magnusa nie chcieli Gotowie przez jaki艣 czas uzna膰 Swerkera. Ma艂偶e艅stwo jego z poprzedni膮 偶on膮 Magnusa mia艂o zapewne na celu z艂agodzi膰 op贸r Got贸w, kt贸ry te偶 w rzeczywisto艣ci usta艂, ale nie dopiero w r. 1152 lub p贸藕niej, lecz o wiele wcze艣niej2). Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 rozja艣nia wreszcie rzecz Saxo Gramm.3), kt贸ry wygnanemu w r. 1150 Knutowi V, synowi Magnusa, ka偶e szuka膰 schronienia u ojczyma Swerkera (apud vitricum Suerco-nem)\ Rikiza by艂a tedy 偶on膮 Swrerkera co najmniej ju偶 r. 1150, a zatem nie mog艂a by膰 wdow膮 po W艂ady-mirku, kt贸ry dopiero w dwa lata p贸藕niej umar艂4).
    Pozostaje zatem ze wszystkich wsp贸艂cze艣nie znanych W艂odzimierz贸w jeden tylko: W艂odzimierz Wsewo艂o-dowic, ks. nowogrodzki, a poniewa偶 nie mo偶emy przypu艣ci膰, i偶by obfite w wiadomo艣ci genealogiczne i lubuj膮ce si臋 w omawianiu stosunk贸w rodzinnych 藕r贸d艂a ruskie pomin臋艂y zupe艂nem milczeniem jakiego艣 innego pod贸wczas 偶yj膮cego W艂odzimierza, przeto mo偶emy, opieraj膮c si臋 ju偶 chocia偶by tylko na poprzednim wywodzie, twierdzi膰 z niema艂em prawdopodobie艅stwem, 偶e on to w艂a艣nie by艂 drugim m臋偶em Rikizy. Nie ma jednak potrzeby ogranicza膰 si臋 do tego tylko argumentu; s膮 inne, kt贸re wyw贸d nasz potwierdzaj膮. Nowogr贸d, jak wiadomo, nale偶a艂 do rz臋du tych miast ruskich, kt贸re z krajami skandynawskimi naj艣ci艣lejsze mia艂y zwi膮zki; snadno tedy syn 贸wczesnego ks. nowogrodzkiego m贸g艂 znale艣膰 sposobno艣膰 i mo偶no艣膰 uzyskania r臋ki wdowy po Magnusie; a z drugiej strony ten w艂a艣nie W艂odzimierz jest bratem Wierzchos艂awy, wydanej r. 1137 za Boles艂awa K臋dzierzawego (III. 16)\ zwi膮zek ten wskazuje r贸wnie偶 na bli偶sze stosunki 贸wczesnych ksi膮偶膮t nowogrodzkich z Polsk膮 i pozwala przypuszcza膰, 偶e na rok lub dwa przedtem (data 艣lubu W艂odzimierza z Rikiza) stosunki te ju偶 by艂y zawi膮zane; wynikiem obu fakt贸w by艂y: dwa ma艂偶e艅stwa pomi臋dzy dwojgiem dzieci Krzywoustego z jednej, a dwojgiem dzieci Wsewo艂oda nowogrodzkiego z drugiej strony. Prawda, 偶e W艂odzimierz Wsewo艂o-dowic nie odegra艂 偶adnej wybitniejszej roli w historyi, ale by艂 to tylko wynik nieszcz臋艣liwego zbiegu okoliczno艣ci: wygnania jego ojca z Nowogrodu r. 1136, tudzie偶 zaj臋cia stolca nowogrodzkiego przez innych ksi膮偶膮t; przed t膮 katastrof膮 Wsewo艂od jako ksi膮偶臋 Nowogrodu i przypuszczalny nast臋pca M艣cis艂awa W艂odzimierzowica na tronie kijowskim D, cz艂onek najpot臋偶niejszej pod贸wczas na Rusi ga艂臋zi ksi膮偶臋cej Monomachowic贸w, mia艂 tyle znaczenia, 偶e nie mo偶e zadziwia膰, je偶eli za jego syna wychodzi wdowa po kr贸lu szwedzkim, a c贸rka Krzywoustego.
    Rozja艣niwszy w ten spos贸b pytanie, kto by艂 drugim m臋偶em Rikizy, musimy jeszcze rozpatrze膰 bli偶ej dwa b艂臋dne przekazy 藕r贸d艂owe, kt贸re dadz膮 si臋 wyja艣ni膰 w zwi膮zku z uzyskanymi dot膮d wynikami. Jeden z nich zawiera si臋 w dokumencie, rzekomo przez 艢wi臋tope艂ka, ks. pomorskiego, w r. 1180 wydanym6). W narracyi dokumentu wspomniano szczeg贸艂, jako kr贸l Waldemar I du艅ski, powo艂uj膮c si臋, zgodnie z prawd膮, na pochodzenie swoje z rodu ksi膮偶膮t polskich przez babk臋, zaj膮艂 by艂 ongi kasztelani膮 s艂upsk膮 (rex Dacie Wal-demarus, asserens se, sicut verum fuit, per aviam suam de stirpe principum Polonie pirocessisse). T艂贸macz膮c powy偶szy ust臋p 艣ci艣le, nale偶a艂oby przypu艣ci膰, 偶e Eryk III Eiegod (Dobry), kr贸l du艅ski, dziad Waldemara (f 1105), mia艂 za 偶on臋 jak膮艣 ksi臋偶niczk臋 polsk膮. Mog艂aby to by膰 tylko c贸rka W艂odzis艂awa Hermana; atoli ani o istnieniu jej, ani zwi膮zku z kr贸lem du艅skim nic niewiadomo; owszem, szczeg贸艂owe wyliczenie Galla 7). znaj膮cego trzy c贸rki tego偶 ksi臋cia, z kt贸rych jednak wszystkie inn膮 kolej膮 偶ycia posz艂y (III. 3. 4. 5.), wprost takiemu przypuszczeniu przeczy; a z drugiej strony wiadomo, 偶e Eryka 偶on膮 by艂a Botylda, c贸rka Thorgota, ksi臋偶niczka 1
    1) Geijer, Gesch. Schwed. I. 139; Saxo Gramm. 471 pod koniec rz膮d贸w Swerkera m贸wi o senium imbelliaque Suer-conis. 鈥 2) Geijer, ibid. I. 138. 139. 鈥 3) Str. 460. 461. 鈥 4) Przytoczone poprzednio daty o W艂odzimierzach zob. w Ukaza-tielu k鈥 Po艂n. Sobr. pod wyrazem W艂adymir I. 134鈥166. 鈥 5) Por. Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 59. <>) Perlbach,
    Pcmmerell. Ukdbuch nr. 7. 鈥 7) Mon. Pol. I. 429.
    150
    KYKSA.
    III. 11.
    du艅ska1). Je偶eli dodamy, 偶e dokument 艢wi臋tope艂ka jest falsyfikatem z drugiej po艂owy XIV wieku2), to ju偶 snadno dojdziemy do wniosku, i偶 nie ma potrzeby liczy膰 si臋 z t膮 wiadomo艣ci膮 艣ci艣le. Jest w niej wszelako reminiscencya rzeczywisto艣ci, byleby j膮 tylko stosownie sprostowa膰 na podstawie wniosk贸w, do jakich doszli艣my poprzednio. Nie Waldemar pochodzi艂 przez babk臋 z ksi膮偶膮t polskich, ale dziad jego 偶ony przez matk臋, Krzywousty, by艂 ksi臋ciem polskim.
    Drug膮, podobnie偶 b艂臋dn膮 wiadomo艣膰 zachowa艂 D艂ugosz8), opowiadaj膮c pod r. 1128 o ma艂偶e艅stwie jednego z syn贸w Krzywoustego z c贸rk膮 kr贸la du艅skiego. D艂ugosz nie podaje imion ani nowo偶e艅ca ani panny m艂odej, i przez to ju偶 zachwiewa do pewnego stopnia wiarogodno艣膰 swego przekazu, gdyby bowiem by艂 mia艂 dok艂adniejsze o tem ma艂偶e艅stwie wiadomo艣ci, by艂by oczywi艣cie nie omieszka艂 poda膰 tak偶e i tych szczeg贸艂贸w. Z syn贸w Krzywoustego W艂odzis艂aw II mia艂 ju偶 pod贸wczas 偶on臋 Agnieszk臋 {III. 6.), a inni, pocz膮wszy od Kazimierza starszego byli za m艂odzi, aby m贸c zawrze膰 ma艂偶e艅stwo (III. 14. 16. 17. 18.). Co najwi臋cej m贸g艂by to by膰 drugi jego syn z pierwszego ma艂偶e艅stwa, niewiadomego imienia, ur. r. 1107 lub 1108, albo Leszko ur. r. 1115 {III. 7. 10.). Ale o tych niewiadomo nawet, czy r. 1128 偶yli, a jest prawdopodobn膮 rzecz膮, 偶e poprzednio pomarli, je艣li za艣 偶yli, to niema jakiegokolwiek 艣ladu w wiarogodnych 藕r贸d艂ach, i偶by ma艂偶e艅stwo takie zawierali. Najsnadniej wyt艂omaczy膰 t臋 wiadomo艣膰 D艂ugosza w ten spos贸b, 偶e zaczerpn膮艂 sk膮d艣 dobr膮 ale niedok艂adn膮 informacy膮 o ma艂偶e艅stwie c贸rki Krzywoustego w kraju skandynawskim, kt贸rego data schodzi si臋 prawie z dat膮 D艂ugosza; jednak偶e z powodu nieznajomo艣ci szczeg贸艂贸w przemieni艂 p艂ci oblubie艅c贸w4).
    Mo偶emy teraz przyst膮pi膰 do bli偶szego ustalenia dat z 偶ycia Rikizy. Ze wzgl臋du, 偶e ju偶 w r. 1129 zosta艂a zar臋czon膮, a w roku nast臋pnym (lub mo偶e nawet tym samym) po艣lubion膮 Magnusowi, przyj膮膰 trzeba, 偶e si臋 nie mog艂a urodzi膰 p贸藕niej, jak r. 1116. Nadane jej imi臋 Rikiza (Ryksa) przemawia za niemieckiem pochodzeniem matki; jest tedy najprawdopodobniej Rikiza c贸rk膮 Krzywoustego z drugiego ma艂偶e艅stwa z Salome膮, za czem przemawia jeszcze i ta okoliczno艣膰, 偶e jedna z si贸str Salomei nosi艂a to samo imi臋 {III. 2.) Poniewa偶 na dwa pierwsze lata ma艂偶e艅stwa Boles艂awa z Salome膮 t. j. 1114 i 1115, przypadaj膮 urodziny dwojga innych dzieci {III. 9. 10.), a data urodzin 1117 r. by艂aby ju偶, jak w艂a艣nie okazali艣my, za p贸藕n膮 dla Rikizy, przeto rok 1 116 przyj膮膰 trzeba jako rzeczywist膮 dat臋 jej urodzin.
    Daty za艣lubin jej z Magnusem nie mamy nigdzie podanej wyra藕nie. Saxo Gramm.5) w przytoczonym poprzednio ust臋pie m贸wi jednak o nich na pocz膮tku opowie艣ci o rz膮dach Magnusa (1129), sk膮d prze-dewszystkiem wniosek, 偶e nie mo偶na jej w 偶adnym razie przesuwa膰 na jakikolwiek rok wcze艣niejszy, n. p. 1128, jak ma D艂ugosz w om贸wionym przed chwil膮 ust臋pie; ale te偶 i p贸藕niejsza data ze wzgl臋du na miejsce, jakie temu faktowi pod wzgl臋dem chronologicznym wyznacza kronikarz du艅ski, nie by艂aby usprawiedliwion膮. Ze wzgl臋du, 偶e m贸wi on naprz贸d o zar臋czynach, nast臋pnie o wyprawie Miko艂aja du艅skiego i Boles艂awa Krzywoustego na Pomorze, i zje藕dzie obu w艂adc贸w, przy kt贸rej to sposobno艣ci dopiero w艂a艣ciwy 艣lub zawarty zosta艂, mo偶naby co najwi臋cej przesun膮膰 dat臋 tego faktu na rok 1130掳), co jednakowo偶 nie jest rzecz膮 konieczn膮, m贸g艂 bowiem zjazd 贸w i 艣lub odby膰 si臋 jeszcze r. 1129.
    Za艣lubiny z W艂odzimierzem Wsewo艂odowicem nowogrodzkim musz膮 przypada膰 w ka偶dym razie na czas po 4 czerwca 1134 r, w tym bowiem dniu zgin膮艂 Magnus. O W艂odzimierzu tym przechowa艂y nam 藕r贸d艂a ruskie jeden tylko szczeg贸艂: 偶e w chwili rewolucyi w Nowogrodzie pojmany zosta艂 wraz z ojcem, a kiedy ojca potem wygnano, uznany zosta艂 ksi臋ciem, wszak偶e tylko na kr贸tko, albowiem jeszcze tego samego roku zaj膮艂 Nowogr贸d 艢wi臋tos艂aw Olgowic. Dat臋 rewolucyi k艂ad膮 Latop. Nowogr. 17) i IV 8), Latop. Sofij.9) i Latop. Woskr.10) pod dniem 18 maja 1136 (66441 r.; tylko Latop. Hipac. u) ma rok 1138 (6646). Nale偶y przyj膮膰 dat臋 wi臋kszo艣ci latopis贸w, zw艂aszcza 偶e po艣r贸d nich znajduj膮 si臋 dwa nowogrodzkie, maj膮ce o wypadkach miejscowych najlepsze informacye12). Z tej daty rewolucyi mo偶na te偶 wysnu膰 wniosek co do daty za艣lubin, jest bowiem rzecz膮 najprawdopodobniejsz膮, 偶e nie mog艂y si臋 one odby膰 po upadku Wsewo艂oda i W艂odzimierza, 1
    1) Dahlmann, Gesch. Danem. I. 206. 鈥 2) Ktempin, Potnmer. Ukdbuch I. nr. 86. 鈥 <*) Hist. Pol. I. 538. 鈥 4) p0r. Ma艂ecki, Testam. Boles艂. Krzyw., Przew. nauk. i liter. 1876, 14 uw. 1. 鈥- 5) Str. 420. 421. 鈥 Tak膮 dat臋 przyjmuje te偶 Roepell, Gesch. Pol. 286; Dahlmann, Gesch. Danem. I. 223. 鈥 7) Po艂n. Sobr. III. 7. 鈥 8) Ibid. IV. 5. 鈥 9) Ibid. V. 157. 鈥 10) Ibid. VII. 30. 鈥 U) Str. 215. 鈥 12) Por. Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 59 uw. 1.
    III. 11. 12.
    RYKSA (m. MAGNUS, W艁ODZIMIERZ, SWERKER I); N. N.
    151
    ale przedtem, kiedy r贸d ich dzier偶y艂 w艂adz臋 w Nowogrodzie. W takim razie, odliczaj膮c drug膮 po艂ow臋 roku 1134 po 艣mierci Magnusa, wypadnie przyj膮膰, 偶e Rikiza wysz艂a za W艂odzimierza w r. 1135 lub 1136. Jak d艂ugo to ma艂偶e艅stwo trwa艂o, nie wiadomo dok艂adnie, albowiem pr贸cz przytoczonego powy偶ej szczeg贸艂u 藕r贸d艂a ruskie 偶adnych zreszt膮 innych wiadomo艣ci o W艂odzimierzu nie podaj膮; w ka偶dym razie twierdzi膰 trzeba, 偶e istnia艂o ono jeszcze r. 1140, albowiem Zofia, c贸rka W艂odzimierza, z przyczyn poprzednio podniesionych nie mog艂a si臋 urodzi膰 wcze艣niej.
    O dacie za艣lubin Rikizy z Swerkerem r贸wnie偶 nie mamy dok艂adnych wiadomo艣ci. Z poprzednich uwag wynika, 偶e odby艂y si臋 one po r. 1140.
    Rikiza 偶yje r. 1155, jak wynika z Saxo Gramm.1), kt贸ry opowiedziawszy szczeg贸艂y o zamordowaniu Swerkera w tym偶e roku, dodaje: Ea res Kanutum (syna Magnusa, pasierba Swerkera) solan de matris gra ci a Suecie superiora petere coegit. Dalszych 艣lad贸w jej 偶ycia nie znajdujemy 偶adnych. Umar艂a tedy po 25 grudnia r. 1155.
    i. Magnus.
    Syn Miko艂aja (Nielsa), kr贸la du艅skiego, od r. 1129 kr贸l szwedzki (raczej tylko Got贸w zachodnich), zgin膮艂 4 czerwca 1134 r.2).
  27. W艂odzimierz.
    Syn Wsewo艂oda, ks. nowogrodzkiego, zmar艂 po r. 11393).
  28. Swerker I.
    Syn Kola, kr贸l szwedzki od r. 1133, zgin膮艂 25 grudnia 1155 r. Poprzednio 偶onaty z Wulfild膮, drug膮 偶on膮 Miko艂aja (Nielsa) kr贸la du艅skiego, zabran膮 mu jeszcze za 偶ycia1).
  29. N. N.
    Ann. Saxo5), podaj膮c genealogiczne wiadomo艣ci o hrabiach na P艂ockowie (Ploceke, Plotzkau) wymienia mi臋dzy innemi Konrada z P艂ockowa, cui desponsata fuit filia ducis Polanorum. 脫w Konrad by艂 synem Helpe-
    ryka, od r. 1111 margrabiego Marchii p贸艂nocnej, zmar艂ego r. 1118, sam za艣 zgin膮艂 w G贸rnych W艂oszech pod
    koniec r. 1132. Ze wzgl臋du na powy偶sze daty przypu艣ci膰 trzeba, 偶e owa filia ducis Polanorum, kt贸ra wesz艂a w zwi膮zek z Konradem z P艂ockowa, by艂a c贸rk膮 Boles艂awa Krzywoustego; c贸rek W艂odzis艂awa Hermana na wzgl膮d bra膰 tu nie mo偶na zar贸wno ze wzgl臋du na prawdopodobn膮 r贸偶nic臋 wieku, jako te偶 przedewszystkiem
    z tego powodu, 偶e losy ich by艂y odmienne {III. 8. 4. 5.).
    Ponad ten jeden szczeg贸艂, i偶 mamy tu do czynienia z c贸rk膮 Krzywoustego, nic innego na pewne o osobie jej powiedzie膰 si臋 nie da. W膮tpliwem jest przedewszystkiem pytanie, czy Konrad rzeczywi艣cie z ni膮 si臋 o偶eni艂, czy by艂 z ni膮 tylko zar臋czony; wyraz: desponsata u偶ywany jest bowiem przez Ann. Saxo, jak zreszt膮 i we wsp贸艂czesnej literaturze w obu znaczeniach. Je艣li chodzi o wyb贸r, wola艂bym si臋 jednak raczej o艣wiadczy膰 za przypuszczeniem, 偶e ma艂偶e艅stwo zosta艂o w istocie zawartem; w膮tpi膰 bowiem nale偶y, i偶by Ann. Saxo uwa偶a艂 za potrzebne wspomina膰 o zwi膮zku zamierzonym tylko a niespe艂nionym; zreszt膮, wyliczaj膮c przodk贸w Konrada, podaje r贸wnie偶 wiadomo艣ci o ma艂偶e艅stwach rzeczywistych, a nie o zar臋czynach. Do rozwi膮zania kwestyi, jak膮 jest data za艣lubin, nie ma jakiejkolwiek podstawy; poniewa偶 ma艂偶e艅stwo to zawartem by膰 musia艂o conajp贸藕niej r. 1132, ze wzgl臋du na 艣mier膰 Konrada w tym roku zasz艂膮, przeto data urodzin owej bezimiennej c贸rki Krzywoustego musi przypada膰 conajp贸藕niej na rok 1118. Gzy zmar艂a przed
    1) Str. 484. 鈥 2) Geijer, Gesch. Schwed. I. 137. 138. 鈥 3) Por. nasz wyw贸d poprzedni. 鈥 4) Geijer, Gesch. Schwed. I. 138. 139; Saxo Gramrn. |37 i Cohn, Stammtafeln tabl. 139. 鈥 5) Mon. Germ. SS. VI. 768.
    152
    N. N. (m. KONRAD SACHSENBLUME); ZOFIA.
    III. 12. 13.
    m臋偶em, czy dopiero po nim, nie wiadomo; a w tym ostatnim razie znowu niepodobna rozstrzygn膮膰, czy jest identyczn膮 z kt贸r膮kolwiek z innych znanych nam c贸rek Krzywoustego, czy te偶 nie. Nie maj膮c jakiejkolwiek podstawy do takiego identyfikowania, k艂adziemy j膮 tu na osobnein miejscu.
    Konrad Sachsenblume.
    Syn Helperyka na P艂ocko wie, margrabia Marchii p贸艂nocnej od 1130 do 1132, zgin膮艂 pod koniec r. 1132 鈥).
  30. Zofia.
    W Rocz. 艢krzys.2) znajduje si臋 na samym ko艅cu zapiska, wci膮gni臋ta odmienn膮 ni偶 inne, ale wsp贸艂czesn膮, z XII w. r臋k膮: 1136 Sophya obiit 6 Idus Octobris (10 pa藕dziernika). Nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e zapiska ta dotyczy jakiej艣 ksi臋偶ny polskiej, albowiem daty tego rocznika odnosz膮 si臋 tylko do najwybitniejszych os贸b (ksi膮偶膮t, biskup贸w, 艣wi臋tych), a z kobiet, pr贸cz niniejszej Zofii, wspomnian膮 jest tylko jeszcze matka 艣w. Wojciecha3). Nasuwa si臋 tedy pytanie, o jakiej to ksi臋偶niczce jest mowa na tem miejscu. 呕e nie mog艂a to by膰 druga 偶ona W艂odzis艂awa Hermana, Judyta Marya, zwana a kronikarzy w臋gierskich Zofi膮, wykazali艣my poprzednio (II. 15.). Nie mo偶e to by膰 r贸wnie偶 ani pierwsza nieznanego imienia c贸rka W艂odzis艂awa Hermana, wysz艂a ona bowiem za m膮偶 za ksi臋cia ruskiego (III. 3.), a przeto przeni贸s艂szy si臋 do innych kraj贸w, nie mog艂a ju偶 w sk膮pem w wiadomo艣ci rocznikarstwie polskiem najdawniejszem budzi膰 interesu do ty艂a, a偶eby notowano dat臋 jej zgonu; jako偶 nie ma w tem rocznikarstwie przyk艂adu zapisywania 艣mierci ksi臋偶niczek polskich, wydanych za obcych w艂adc贸w. Ma艂o te偶 prawdopodobnem by艂oby przypuszczenie, jakoby to by艂a 艣rednia c贸rka W艂odzis艂awa Hermana; wst膮pi艂a ona bowiem do zakonu (III. 4.)\ zaczem rocznik, podaj膮c wiadomo艣膰 o jej 艣mierci, by艂by zapewne wspomnia艂 o tym jej zawodzie. Niemniej nie s膮dz臋, i偶by wzmianka powy偶sza dotyczy膰 mog艂a trzeciej, najm艂odszej c贸rki W艂odzis艂awa Hermana, wysz艂a ona bowiem za jakiego艣 wielmo偶a polskiego (III. 5.), zaczem zapiska w roczniku by艂aby nie mog艂a przepomnie膰 o tej jej kondycyi, je艣li w og贸le mia艂a by膰 zrozumia艂膮. Imiona obu 偶on Krzywoustego znamy; 偶adna z nich nie nazywa艂a si臋 Zofi膮, i obie pomar艂y w innym czasie (III. 2.). Z syn贸w jego o jednym tylko W艂odzis艂awie wiemy, 偶e by艂 przed r. 1136 偶onaty, ale jego 偶ona nie nazywa艂a si臋 Zofi膮 i umar艂a p贸藕niej (III. 6.). Z innych starszych syn贸w Krzywoustego mo偶naby conajwi臋cej o dwu, t. j. jednym nieznanego imienia, zrodzonym ze Zbys艂awy, i drugim Leszku (III. 7. 10.) przypu艣ci膰, 偶e mogli przed r. 1136 by膰 偶onaci, ale nie ma na to jakiegokolwiek dowodu, a owszem prawdopodobniejszem jest mniemanie, 偶e zmarli m艂odo, bez偶enni. Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przypu艣ci膰, 偶e owa Zofia, wspomniana w Rocz. 艢krzys. jest c贸rk膮 Krzywoustego. Pewnem poparciem, tej hipotezy jest zarazem i ta okoliczno艣膰, 偶e jak jedna z c贸rek Salomei nazwan膮 zosta艂a imieniem matki Adelajdy, a druga imieniem siostry, Richizy (III. 9. 11.), tak druga otrzyma艂a imi臋 drugiej jej siostry, Zofii.
    Nasuwa si臋 oczywi艣cie pytanie, czy owa Zofia nie jest identyczn膮 z kt贸r膮 z bezimiennych c贸rek Krzywoustego. Znamy takich c贸rek dwie: jedn臋, zrodzon膮 z pierwszego ma艂偶e艅stwa, 偶on臋 Wsewo艂oda Dawi-dowica (III. 8.), kt贸ra przed r. 1136 mog艂a owdowie膰 i przenie艣膰 si臋 do Polski, a wi臋c te偶 znale艣膰 dla siebie wzmiank臋 w roczniku tamtejszym; t臋 jednak, jak mniemamy, nale偶y wy艂膮czy膰 z rachuby, je偶eli prawdziwem jest przypuszczenie nasze, i偶 Zofia by艂a c贸rk膮 Salomei. Drug膮 nieznan膮 z imienia jego c贸rk膮 jest 偶ona Konrada z P艂ockowa (III. 12.). Poniewa偶 Konrad zmar艂 w r. 1132, przeto mo偶naby przypu艣ci膰, 偶e po jego 艣mierci powr贸ci艂a do kraju i tutaj dokona艂a 偶ywota. Atoli do takiego identyfikowania nie ma jakiejkolwiek podstawy, i dla tego wolimy uwa偶a膰 Zofi膮 za osobn膮 c贸rk臋.
    Je偶eli to przypuszczenie nasze jest prawdziwem, a zatem je偶eli Zofia zmar艂a jako panna, to mo偶na w przybli偶eniu przynajmniej oznaczy膰 stosunek jej wieku do wieku jej si贸str. Przypu艣ci膰 trzeba, 偶e wobec 1
    1) Cohn, Stammtafeln tabi. 37. 鈥 2) Mon. Pol. II. 774. 鈥 3) Ibid. II. 773.
    III. 13. 14.
    ZOFIA; KAZIMIERZ.
    153
    politycznych przewa偶nie wzgl臋d贸w, jakie o ma艂偶e艅stwach w domach ksi膮偶臋cych rozstrzyga艂y, Krzywousty wydawa艂 swe c贸rki wed艂ug porz膮dku starsze艅stwa; sk膮d wynika, 偶e z c贸rek jego z Salomei, Ryksa i druga nieznanego imienia, 偶ona Konrada na P艂ockowie, by艂y starsze od Zofii, ile 偶e pierwsza wysz艂a za m膮偶 ju偶 r. 1129 lub 1130, a druga najp贸藕niej r. 1132 {III. 11. 12.). Judyta i Agnieszka s膮 niew膮tpliwie od niej m艂odsze {III. 20. 21)\ a w膮tpliwo艣膰 zachodzi膰 mo偶e tylko, jaki jest stosunek wieku mi臋dzy ni膮 a Gertrud膮 i Dobroneg膮 {III. 15. 19.). Przyjmuj膮c, 偶e zapiska Rocz. 艢krzys. po艣wi臋con膮 zosta艂a nie dziecku, ale c贸rce doro艣lejszej, a wi臋c przynajmniej dwunastoletniej, wypad艂oby wnioskowa膰, 偶e jest starsz膮 od Gertrudy.
    Data jej 艣mierci, 10 pa藕dziernika 1136, wynika z przytoczonej poprzednio zapiski Rocz. 艢krzys.
  31. Kazimierz.
    Z zapiski nekrologicznej Rocz. kap. krak.x) i kilku innych na niej opartych zapisek p贸藕niejszych, kt贸re w dalszym ci膮gu poznamy, wynika, 偶e Boles艂aw Krzywousty pr贸cz znanego w dziejach Kazimierza Sprawiedliwego, urodzonego w roku jego 艣mierci, mia艂 jeszcze innego, starszego syna Kazimierza, zmar艂ego za 偶ycia ojca. Wspominaj膮 one bowiem wyra藕nie o: Kazimirus IIfilius Bolezlai III, a data 艣mierci, jak膮 podaj膮, nie pozwala w膮tpi膰, 偶e to jest inny Kazimierz, nie Sprawiedliwy. W szeregu syn贸w Boles艂awowych wymienia go te偶 (pr贸cz Kazimierza m艂odszego) Geneal. P艂oc.i) 2 ) i Rocz. Ma艂op.s). Daty urodzin jego a偶 do D艂ugosza nie przechowa艂o 偶adne ze znanych nam dzisiaj 藕r贸de艂; D艂ugosz4) za艣 ka偶e mu si臋 rodzi膰 16 sierpnia 1122 r. Wiadomo艣膰 ta sama przez si臋 niczego nie dowodzi, D艂ugosz bowiem wielokrotnie kombinowa艂 dowolnie daty urodzin i 艣mierci, kt贸re wobec innych wiarogodniejszych 藕r贸de艂 osta膰 si臋 nie mog膮, a nawet przydany przeze艅 szczeg贸艂, dotycz膮cy daty dziennej urodzin, kt贸ry m贸g艂by nasun膮膰 przypuszczenie, i偶 opiera艂 si臋 tu na jakiej艣 dok艂adnej, dzi艣 zatraconej zapisce rocznikarskiej, r贸wnie偶 nie wystarcza, znane s膮 bowiem wypadki, gdzie D艂ugosz wymy艣la艂 daty dzienne, jak n. p. co do rzekomej Wiaczes艂awy, 偶ony Boles艂awa Szczodrego, albo rzekomej 艢wi臋tos艂awy, c贸rki Krzywoustego {II. 14. III. 8.). Po usuni臋ciu zatem przekazu D艂ugosza, pierwsza my艣l, jakaby si臋 narzuci膰 mog艂a, jest ta, czy przypadkiem niniejszy Kazimierz nie jest identyczny z owym nieznanym nam z imienia drugim synem Krzywoustego ze Zbys艂awy, urodzonym r. 1107 lub 1108 {III. 7.). Takiemu przypuszczeniu sprzeciwia si臋 jednakowo偶 wiadomo艣膰 powa偶nego, bo jeszcze ko艅ca XIII w. si臋gaj膮cego 藕r贸d艂a, Geneal. P艂oc.5), kt贸ra wymienia Kazimierza jako syna Krzywoustego z drugiej jego 偶ony (Salomei), a wuadomo艣膰 t臋 potwierdza tak偶e Rocz. Ma艂op.6). Ju偶 z tego powodu identyfikowanie Kazimierza z drugim synem Zbys艂awy budzi powa偶ne w膮tpliwo艣ci, a nastr臋czaj膮 si臋 tu inne jeszcze trudno艣ci. Wed艂ug Ebona 呕ywotu Ottona Bamberskiego7), kiedy biskup Otton przyby艂 do Polski (do Gniezna), aby stamt膮d podj膮膰 wypraw臋 apostolsk膮 na Pomorze, Boles艂aw Krzywousty, podejmuj膮c go uroczy艣cie, kaza艂 nie艣膰 naprzeciw niemu swoje dzieci niemowl臋ta: eciarn filios suos lactantes illi obvios portari鈥 iuberet. Przypuszczam, 偶e wyrazu lactantes nie ma powodu bra膰 w znaczeniu dos艂ownem, bo膰 by艂aby to rzecz do艣膰 sama w sobie nieprawdopodobna, i偶by Krzywousty mia艂 r贸wnocze艣nie kilkoro dzieci przy piersi, chyba i藕by艣my przyj臋li, 偶e to by艂y bli藕ni臋ta; wystarczy, je偶eli wyrazowi temu nadamy znaczenie: niemowl臋ta lub: prawie niemowl臋ta, z kt贸rych jedno mog艂o by膰 zreszt膮 przy piersi. Ze wzgl臋du na u偶yt膮 przez Ebona liczb臋 mnog膮 trzeba przyj膮膰, 偶e Owych niemowl膮t by艂o pod贸wczas przynajmniej dwoje. Biskup Otton przyby艂 do Gniezna oko艂o 25 maja 1124r. i bawi艂 tam do 1 czerwca t. r.8). Z syn贸w Krzywoustego w tym czasie nie m贸g艂 by膰 nazwany niemowl臋ciem ani W艂odzis艂aw II, ani 贸w nieznany nam z imienia syn, urodzony r. 1107/8 (je偶eli 偶y艂 pod贸wczas), ani Leszko, pierwszy mia艂 bowiem lat 19, drugi 16, trzeci 9 {III. 6. 7. 10.), a Boles艂aw K臋dzierzawy (tem mniej za艣 m艂odsi jego bracia) jeszcze pod贸wczas si臋 nie porodzili {III. 16. 17. 18. 22.). Pozostaje zatem jeden tylko i) Mon. Pol. H. 797. 鈥 2) Ibid. V. 993. – 3) Ibid. III. 152. 153. 156. 157. 鈥 4) Hist. Pol I. 5.4. – 5) Mon- Pol. V. 993. 鈥 6) Ibid. III. 152. 153. 鈥 7) Ibid. II. 39. 鈥 8) Juritsch, Bischof Otto v. Bamberg 477. Balzer, Genealogia Piast贸w. 20 154 KAZIMIERZ. III. 14. Kazimierz, kt贸rego daty urodzenia nie znamy, a o kt贸rym mo偶naby przypu艣ci膰, 偶e by艂 w po艂owie roku 1124 niemowl臋ciem; co je偶eli uwzgl臋dnimy, na贸wczas przekaz D艂ugosza, sam przez si臋 niczego nie dowodz膮cy, staje si臋 wielce prawdopodobnym; je偶eli bowiem Kazimierz urodzi艂 si臋 16 sierpnia 1122 r., to w maju 1124 r. nie doszed艂 jeszcze do ko艅ca drugiego roku 偶ycia, snadno tedy m贸g艂 by膰 nazwany niemowl臋ciem. W tem widz臋 pow贸d do przyj臋cia niniejszej daty Dlugoszowej jako prawdziwej; prawdopodobn膮 jest rzecz膮, 偶e w tym wypadku opar艂a si臋 ona na jakiej艣 wiarogodnej, dzi艣 ju偶 zatraconej zapisce rocznikarskiej. Wspomniana ju偶 Geneal. P艂oc.x), wymieniaj膮c syn贸w Krzywoustego z drugiej jego 偶ony, k艂adzie Kazimierza na czele, przed Boles艂awem K臋dzierzawym, przez co potwierdza, 偶e data jego urodzin przypada na czas przed r. 1125 {III. 16); Leszka, starszego brata Kazimierza, 藕r贸d艂o to nie zna, nie wynika wi臋c z niego, i偶by Kazimierz urodzi艂 si臋 przed rokiem 1115 {III. 10.). Rocz. Ma艂op. \ podaj膮c podobne偶 wyliczenie syn贸w Krzywoustego,, k艂adzie Kazimierza nawet przed Leszkiem, sk膮d wynik艂oby, 偶e dat臋 jego urodzenia przesun膮膰 nale偶y przed rok 1115; wszelako do porz膮dku zachowanego w Rocz. Ma艂op. nie ma powodu przywi膮zywa膰 jakiejkolwiek wagi, albowiem informacye jego co do nast臋pstwa dzieci Krzywoustego by艂y widocznie najgorsze, jak to wida膰 st膮d, 偶e Mieszko Stary podany jest jako starszy brat Boles艂awa K臋dzierzawego. Przytoczony poprzednio ust臋p Ebona nastr臋cza jeszcze jedn臋 trudno艣膰 w interpretacyi, a to ze wzgl臋du na u偶yty tam偶e wyraz: Jilios. T艂omacz膮c go 艣ci艣le, wypad艂oby przypu艣ci膰, 偶e po艣r贸d niemowl膮t, wyniesionych na spotkanie biskupa Ottona, by艂o przynajmniej dwu syn贸w Krzywoustego. Poniewa偶 jednak o jednym tylko Kazimierzu mo偶emy powiedzie膰, 偶e by艂 pod贸wczas niemowl臋ciem, a o wszystkich innych, jakich znamy, twierdzi膰 trzeba, 偶e si臋 do nich okre艣lenie: lactantes odnosi膰 nie mo偶e, przeto nale偶a艂oby przyj膮膰, 偶e Krzywousty mia艂 pod贸wczas jeszcze jakiego艣 syna w wieku niemowl臋cym, o kt贸rym zreszt膮 sk膮din膮d 偶adnej nie mamy wiadomo艣ci. Jakkolwiek przypuszczenie takie nie jest niemo偶liwe, a brak wszelkich o nim wiadomo艣ci da艂by si臋 wyt艂omaczy膰 rych艂膮 jego 艣mierci膮 w dzieci艅stwie, to jednak mniemam, 偶e nie ma koniecznej potrzeby podsuwania powy偶szemu ust臋powi takiego znaczenia. Mo偶na bowiem tak偶e przypu艣ci膰, 偶e po艣r贸d owych niemowl膮t znajdowa艂y si臋, pr贸cz Kazimierza, jedna lub dwie c贸rki Krzywoustego, 偶e za艣 w istocie Krzywousty m贸g艂 mie膰 pod贸wczas c贸rk臋 niedawno urodzon膮, oka偶emy ni偶ej {III. 15.); w takim razie wyja艣ni si臋 zar贸wno liczba mnoga w wyra偶eniu Ebona, jako te偶 rodzaj m臋ski {filios lactantes), konieczny ze wzgl臋du na to, 偶e po艣r贸d niemowl膮t znajdowa艂 si臋 jeden syn. Data urodzin Kazimierza 1116 r., przyj臋ta przez Wagilewie偶a 3), jest domys艂em bez uzasadnienia.
    艢mier膰 Kazimierza odnosi zgodny przekaz Rocz. kap. krak.4), Rocz. Tras.5), Rocz. Krak.6) i Rocz. Ma艂op.7) do r. 1181. Bezpodstawn膮 jest tedy wiadomo艣膰, podana nieco dalej w tym ostatnim roczniku8), jakoby ten Kazimierz (obok Kazimierza Sprawiedliwego) bra艂 udzia艂 w podziale pa艅stwa po 艣mierci Krzywoustego. Dat臋 dzienn膮 jego 艣mierci podan膮 mamy w Nekr. Zwiefalt.9) pod dniem 19 pa藕dziernika: Kazimir l[aicus] Bolonie, filius ducis. Nie mo偶e ulega膰 w膮tpieniu, 偶e zapiska ta odnosi si臋 do niniejszego Kazimierza; mnisi zwiefalte艅scy nie mieli bowiem powodu zajmowa膰 si臋 losami innych ksi膮偶膮t polskich, jak tylko swych dobroczy艅c贸w, Krzywoustego i Salomei, tudzie偶 ich dzieci; zreszt膮 zapiska ta znajduje si臋 w najstarszej cz臋艣ci nekrologu, powsta艂ej przed r. 1150, a偶 dot膮d za艣 w rodzinie Piast贸w zmar艂o tylko dwu Kazimierz贸w, Odnowiciel, kt贸ry tu wcale nie wchodzi w rachub臋, tudzie偶 niniejszy, Kazimierz starszy, syn Krzywoustego. Dodane okre艣lenie: filius ducis wskazuje te偶 na to, 偶e jest mowa o 艣mierci ksi臋cia, zmar艂ego jeszcze za 偶ycia ojca. Bezpodstawnem jest tedy mniemanie10), jakoby do tego w艂a艣nie Kazimierza odnosi艂a si臋 zapiska nekrolo-giczna Kalend. Krak.11): dux Kazimirus obiit, umieszczona pod dat膮 6 maja. Z r贸偶nicy dat, a tak偶e z innych powod贸w, kt贸re poni偶ej przytoczymy, wynika, 偶e dotyczy ona innego ksi臋cia tego imienia {III. 22.).
    1) Mon. Pol. V. 993. 鈥 2) ibid. III. 152. 153. 鈥 3) Geneal. 50. 鈥 4) Mon. Pol. II. 797. – 5) Ibid. II. 832. 鈥
    3) Ibid. II. 832. 鈥 7) Ibid. III. 152. 153. 鈥 8) Ibid. III. 156. 157. 鈥 9) Mon. Germ. Necr. I. 263. 鈥 10) Grunhagena,
    Schles. Reg. I. 26. 鈥 H) Mon. Pol. II. 921.
    III. 15. 16.
    GERTRUDA; BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY.
    155
  32. Gertruda.
    Ortlieb1), podawszy wiadomo艣膰 o 艣mierci Boles艂awa Krzywoustego, dodaje nast臋puj膮cy szczeg贸艂: Cuius uxor Salome. . . tanto viduata marito, unam de filiabus suis nomine Gerd,rudom perpetuo nobiscum (t. j. w klasztorze zwiefalte艅skim) mamuram cum magnis ad nos transmisit muneribus. Deinde post paucos annos misit nuncium ad nos mandans, ut domnus Otto de Stuzzelingen . . . transmitteretur ad se. Rezultatem tego poselstwa by艂a podr贸偶 Ottona de Stuzzelingen z Ortliebem do Polski, pod koniec r. 11402).
    A zatem jedna z c贸rek Krzywoustego i Salomei, imieniem Gertruda, oddan膮 zosta艂a jako mniszka do klasztoru zwiefalte艅skiego. W szeregu mniszek tego偶 klasztoru wyliczaj膮 j膮 te偶 t. z. Notae Zwiefalt.3): Hec sunt nomina sororum nostrarum: Adelheit com., Hiltrud, Gertrud ducissa, Richenza i t. d. 呕e w klasztorze tym Gertruda pozosta艂a do ko艅ca 偶ycia, dowodzi zapiska Nekr. Zwiefalt., kt贸r膮 poni偶ej przytoczymy, podaj膮ca wiadomo艣膰 o jej 艣mierci.
    Mo偶na przypu艣ci膰, 偶e Salomea, wysy艂aj膮c sw膮 c贸rk臋 w tak odleg艂e strony, obra艂a po temu czas, w kt贸rym Gertruda by艂a ju偶 doros艂膮, a gdy dat膮 przyj臋cia habitu zakonnego, jak ni偶ej oka偶emy, jest r. 1139, przeto daj膮c jej na贸wczas lat czterna艣cie, trzeba b臋dzie przyj膮膰, 偶e si臋 urodzi艂a nie p贸藕niej, jak r. 1125. Posuwaj膮c t臋 dat臋 tylko o jeden rok wstecz, n. p. na pocz膮tek r. 1124, otrzymamy wyja艣nienie wiadomo艣ci, podanej przez Ebona w 呕yw. Ottona Bamb.4), 偶e w czasie jego przybycia do Polski pod koniec maja 1124, Boles艂aw Krzywousty kaza艂 wynie艣膰 naprzeciw niemu swoje niemowl臋ta, po艣r贸d kt贸rych jedno przynajmniej by艂o przy piersi (III. 14.). To okre艣lenie najlepiej przystaje do Gertrudy, ile 偶e co do innych dzieci Krzywoustego wiadomo b膮d藕 to na pewne, b膮d藕 te偶 przypuszcza膰 trzeba, 偶e si臋 porodzi艂y w innym czasie. Najsnadniej tedy jako dat臋 urodzin Gertrudy przyj膮膰 mo偶na koniec r. 1123 lub pocz膮tek 1124 r.
    Co do czasu przywdziania habitu zakonnego niew膮tpliw膮 wiadomo艣膰 podaje Ortlieb w przytoczonym poprzednio ust臋pie, 偶e sta艂o si臋 to ju偶 po 艣mierci Krzywoustego. Szczeg贸艂 zaznaczony przeze艅, 偶e post paucos annos od tego faktu wys艂anem zosta艂o poselstwo po Ottona de Stuzzelingen, nie wzrusza powy偶szego wniosku, ile 偶e to poselstwo przyby艂o do Zwiefalten w drugiej po艂owie r. 1140, Gertruda mog艂a zatem w klasztorze przebywa膰 ju偶 blisko dwa lata. W ka偶dym razie ze wzgl臋du na ow臋 wiadomo艣膰 przyj膮膰 trzeba, 偶e oddan膮 zosta艂a do klasztoru w najbli偶szym czasie po 艣mierci Krzywoustego, a wi臋c (po odliczeniu dwu ko艅cowych miesi臋cy r. 1138) w pocz膮tkach r. 1139 5).
    O 艣mierci Gertrudy przechowa艂a si臋 zapiska w Nekr. Zwiefalt.6) pod dat膮 7 maja: Gerdrut ma n. c. filia Salome ducisse. Daty rocznej nie ma oczywi艣cie w nekrologu, ale zapiska wci膮gni臋ta jest r臋k膮 p贸藕niejsz膮, z lat 1150鈥1232. St膮d mo偶na wnioskowa膰, 偶e 艣mier膰 Gertrudy przypad艂a w ka偶dym razie na czas po r. 1150. Szczygielski w swojej Aquil. Polon.-Bened.7), z powo艂aniem si臋 na Menol. Bened. jako na 藕r贸d艂o, podaje pod dat膮 7 maja 1160 r. nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: In monasterio Zwifaltensi depositio venerabilis memoriae Gertrudis ducissae Poloniae, filiae Boleslai Kriwousti; na innem za艣 miejscu s) powtarza raz jeszcze szczeg贸艂, 偶e Gertruda zmar艂a r. 1160. Poniewa偶 data dzienna 7 maja zgadza si臋 zupe艂nie z autentyczn膮 dat膮 Nekr. Zwiefalt., przeto informacy膮 Szczygielskiego musimy w tym wypadku uwa偶a膰 za najlepsz膮, a przez to tak偶e po艂膮czona z ni膮 integralnie data roczna nabiera wszelkich cech prawdopodobie艅stwa.
  33. Boles艂aw IV K臋dzierzawy.
    Jako matk臋 niniejszego Boles艂awa wymienia ju偶 Ortlieb9) Salome臋. 殴r贸d艂a polskie, nie znaj膮ce dzieci Krzywoustego, zmar艂ych jeszcze za jego 偶ycia (Kazimierza starszego i Leszka), jako to: Kron. Wielk.10), Rocz.
    1) Mon. Pol. II. 3. 4. 鈥 2) 0 dacie tej podr贸偶y 7.0b. ni偶ej 111.16. 鈥 3) Mon. Germ. Necr. I. 268; ibid. SS. XXIV. 830. 鈥 4) Mon. Pol. II. 39. 鈥 5) Prze藕dziecki, 艢lady Bolesl. 65 uw. I. przyjmuje, uwiedziony okre艣leniem: post paucos annos, 偶e Gertruda wst膮pi艂a do klasztoru jeszcze za 偶ycia Boles艂awa. Smolka, Mieszko Stary, 209, trafnie odnosi ten fakt do czasu po 艣mierci Krzywoustego. 鈥 <>) Mon. Germ. Necr. 1. 251. 鈥 7) Sir. 49. 鈥 8) Str. 141. 鈥 禄) Mon. Pol. II. 4. 鈥 10) Ibid. II. 608.
    BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY.
    III. 16.
    :;>S

(S
V – ,

Kamie艅. vj, Chro艅. Pol.2), Chro艅, princ. Pol.3) wymieniaj膮 Boles艂awa jako najstarszego syna z drugiego ma艂偶e艅stwa; Kron. Wielk.4) nazywa go nawet wyra藕nie: secunde uxoris鈥 primogenitus. Geneal. P艂oc.5) daje go zaraz po Kazimierzu starszym. Inne 藕r贸d艂a, jak Kad艂ubek6) i Rocz. Ma艂op.鈥) nazywaj膮 go, licz膮c W艂odzi-s艂awa II, secundus natu. W tym ostatnim roczniku na innem miejscu8) porz膮dek w wyliczeniu syn贸w Krzywoustego nie odpowiada rzeczywistemu stanowi rzeczy o tyle, 偶e przed Boles艂awem wymieniony jest Mieszko Stary.
Liczb臋 porz膮dkow膮: quartus daje mu ju偶 Rocz. kap. krak. 9). Przydomek K臋dzierzawy (Crispus) znajduje si臋 ju偶 w Rocz. kap. krak.10), u Mierzwy u), w Kron. Wielk.12) i w wielu innych p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach.
0 dacie urodzin Boles艂awa przechowa艂a si臋 w Rocz. kap. krak.13) pod r. 1127 zapiska, kt贸r膮 przytaczamy w ca艂o艣ci: Hinricus imperator obiit. Lottarius succedit. Boleslaus IV natus est. Te偶 sam膮 dat臋 1127 r., na podstawie powy偶szego rocznika, podaj膮 te偶: Rocz. S臋dz.14), Rocz. Ma艂op.15), za niemi D艂ugosz16). Przyjmuj膮c j膮, nale偶a艂oby wnioskowa膰, 偶e kiedy Boles艂aw 偶eni艂 si臋 r. 1137, nie mia艂 wi臋cej jak oko艂o 11 lat wieku. Wiek ten by艂by zanadto niski, i okazuje si臋 skutkiem tego potrzeba zrektyfikowania podanej w rocznikach daty urodzin. Modyfikacya staje si臋 mo偶liw膮, je偶eli uwzgl臋dnimy przytoczon膮 zapisk臋 Rocz. kap. krak. z r. 1127 w jej ca艂ej rozci膮g艂o艣ci. Podana tam偶e wiadomo艣膰 o 艣mierci cesarza Henryka i nast臋pstwie Lotara odnosi si臋 w艂a艣ciwie do roku 1125 (Henryk V zmar艂 23 maja, a Lotar wybrany zosta艂 kr贸lem 13 wrze艣nia r. 1125)17), a niepodobna przypu艣ci膰, i偶by tak wa偶ny wypadek, jak zmiana tronu w Niemczech, doszed艂 do wiadomo艣ci w Polsce dopiero w dwa lata p贸藕niej i pod rokiem dopiero 1127 wci膮gni臋ty zosta艂 do rocznika. Nale偶y zatem przyj膮膰, 偶e wypadek ten mia艂 by膰 zapisany pod dat膮 1125 r., kt贸ra tylko skutkiem omy艂ki cyfrowej zmienion膮 zosta艂a na 1127. Gdy za艣 urodziny Boles艂awa zapisane s膮 pod t膮 sam膮 dat膮 roczn膮, co i zmiana tronu w Niemczech, przeto i ten fakt odnie艣膰 nale偶y do r. 1125. Poprawka ta usuwa wszystkie nastr臋czaj膮ce si臋 trudno艣ci; je偶eli bowiem Boles艂aw urodzi艂 si臋 1125 r., to w r. 1137 by艂 ju偶 trzynastoletnim m艂odzie艅cem i zawarcie ma艂偶e艅stwa w tym wieku wobec utartej pod贸wczas praktyki wczesnych ma艂偶e艅stw nie mo偶e zbytnio zadziwia膰, z drugiej za艣 strony wzmianka Ebona18) o niemowl臋cych synach Krzywoustego w r. 1124 nie jest tej tre艣ci, i偶by poci膮ga艂a za sob膮 konieczno艣膰 przypuszczenia, 偶e Boles艂aw ju偶 w r. 1124 by艂 na 艣wiecie (III. 14.). Wszelkie cofanie daty urodzin jego przed rok 1125, n. p. do r. 1118 19) lub 1122 20), uwa偶am tedy za nieuzasadnione, nie popiera jej bowiem 偶adne 藕r贸d艂o, a owszem sprzeciwia艂aby si臋 ona wyra藕nemu przekazowi Rocz. kap. krak. Wagilewicz31), kt贸ry niemo偶liwo艣膰 przyj臋tej przez D艂ugosza (za Bocz. kap. krak.) daty 1127 r. dostrzeg艂, mniema, 偶e nale偶y j膮, podobnie jak i inne daty urodzin m艂odszych syn贸w Krzywoustego przez D艂ugosza podane, zredukowa膰 przez cofni臋cie o lat dziesi臋膰 wstecz; przyjmuje tedy, 偶e Boles艂aw K臋dzierzawy urodzi艂 si臋 r. 1117. 殴e taka kombinacya nie ma warto艣ci naukowej, wykazywa膰 nie potrzeba.
Rok 艣mierci Boles艂awa 1173 podany jest w ca艂ym szeregu zabytk贸w rocznikarskich i kronikarskich, jako to w Rocz. kap. krak.22), Rocz. Tras.2S), Rocz. Krak.24), Rocz. S臋dz.25), Rocz. Ma艂op. 26j, Rocz. Lubi艅.27), Kron. Wielk.28). W Rocz. Ma艂op. w kod. Kr贸l. podan膮 jest b艂臋dna data 1178 r. Chro艅. S. Petri Erford.29) opowiada pod r. 1172 o wyprawie cesarza Fryderyka Barbarossy na Polsk臋, dodaj膮c, i偶 na czele wojska polskiego przeciw niemu wyruszy艂 ksi膮偶臋 Mieszko (Stary). Z tej wiadomo艣ci wysnuto wniosek30), 偶e Boles艂aw K臋dzierzawy umar艂 ju偶 r. 1172, inaczej bowiem on, jako 贸wczesny senior krakowski, a nie Mieszko by艂by broni艂 kraju przeciw cesarzowi; je艣li za艣 Mieszko ju偶 pod贸wczas spe艂nia to zadanie, to widocznie on ju偶 by艂 seniorem krakowskim, a zatem nie 偶y艂 wtenczas K臋dzierzawy. Nadmieni膰 jednak nale偶y, 偶e wed艂ug Rocz. Kolo艅.31) rzeczona wyprawa cesarza na Polsk臋 odby艂a si臋 r. 1173, i nie ma podstawy do skontrolowania, * II.

1) Mon. Pol. II. 778. 鈥 2) Ibid. III. 629. 鈥 3) Ibid. III. 475. 鈥 4) ibid. II. 523. 鈥 5) Ibid. V. 993. 鈥 6) Ibid. II. 370. 鈥 D Ibid. III. 154. 155. 鈥 8) Ibid. III. 152. 153. 鈥 9) Ibid. II. 797. 鈥 10) Ibid. II. 798. 鈥 U) Ibid. II. 370. 389 鈥 12) Ibid. II. 508. 鈥 13) Ibid. II. 797. 鈥 14) Ibid. II. 875. – 15) Ibid. III. 152. 153. 鈥 16) Hist. Pol. I. 535. 鈥 17) Zwr贸ci艂 na to uwag臋 ju偶 Smolka, Mieszko Stary, 530 uw. 85. 鈥 18) Mon. Pol. II. 39. 鈥 19) Ma艂ecki, Testam. Boi. Krzyw., Przew. nauk. i lit. 1876, 20 uw. 1. 鈥 20) Smolka, Mieszko St. 531. 鈥 21) Geneal. 54. 鈥 22) Mon. Pol. II. 798. 鈥 23) Ibid.
II. 834. 鈥 24) ibid. II. 834. 鈥 25) Ibid. II. 875. 鈥 26) ibid. III. 158. 159. 鈥 27.) Ibid. II. 776. V. 870. 鈥 28) ibid. II. 525. 鈥 29) Wyd. Stubla w Halli 1869, 35. 鈥 30) Roepell, Gesch. Pol: 363 i 364 uw. 32. 鈥 31) Mon. Germ. SS. XVII. 786.
III. 16.
BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY.
157
kt贸ra z obu dat jest prawdziw膮; je艣li za艣 prawdziw膮 jest data 1173 r., na贸wezas, upieraj膮c si臋 nawet przv senioracie Mieszka, nie ma potrzeby cofa膰 daty zgonu K臋dzierzawego do roku 1172. Przypuszczam jednak, 偶e prawdziw膮 mo偶e by膰 nawet data wyprawy 1172 r., nie s膮dz臋 atoli, i偶by wp艂ywa膰 mog艂a w czemkolwiek na ustalenie daty 艣mierci Boles艂awa; m贸g艂 bowiem Mieszko obj膮膰 dow贸dztwo nad wojskiem nawet za 偶ycia starszego brata, dla jakiejkolwiek przeszkody po jego stronie zachodz膮cej, n. p. z powodu jego choroby i t. p. W ka偶dym razie argumenta, wysnute z wiadomo艣ci o wyprawie cesarskiej, s膮 za ma艂o stanowcze, aby mog艂y obali膰 wyra藕ny przekaz rocznik贸w naszych o dacie 艣mierci K臋dzierzawego). Wspomniany w dokumencie Mieszka z 26 kwietnia 1177 r.2) jako 艣wiadek Bolezlaus dux nie jest to Boles艂aw K臋dzierzawy, ale Boles艂aw Wysoki, ks. 艣l膮ski, jak wynika z tre艣ci samego dokumentu. Jako dat臋 dzienn膮 艣mierci K臋dzierzawego przyjmowano dot膮d powszechnie dzie艅 30 pa藕dziernika, a to na podstawie zapiski Kalend. Krak.s) pod tym偶e dniem zamieszczonej: Bolezlaus dux obiit M掳 cen艂esimo 艣eptuagesimo tercio. Data roczna 1173 wskazuje w istocie na Boles艂awa K臋dzierzawego, atoli, jak okazali艣my wy偶ej {III. 2.) jest ona p贸藕niejszym dopiero, z XIV wieku pochodz膮cym dodatkiem do pierwotnej zapiski: Bolezlaus dux obiit, i nie ma jako taka 偶adnego znaczenia; zapiska sama, jak udowodniono powy偶ej, odnosi si臋 do Boles艂awa Krzywoustego. Wobec tego nasuwa si臋 pytanie, czy nie da si臋 odszuka膰 jakakolwiek inna data dzienna 艣mierci K臋dzierzawego. Mniemam, i偶 zawiera j膮 zapiska tego偶 samego Kalend. Krak. 4) z 3 kwietnia: Bolezlaus rex Polonie, qui constituit episcopatus per Poloniam, obiit. Stylizacya zapiski wskazuje wprawdzie niew膮tpliwie na Boles艂awa Chrobrego, okazali艣my jednakowo偶 poprzednio (I. 8.), 偶e ani w Kalend. Krak. nie mog艂a si臋 znajdowa膰 zapiska nekrologiczna o Chrobrym, ani te偶 pod?na tam偶e data nie mo偶e si臋 odnosi膰 do niego, gdy偶 Chrobry zmar艂 niew膮tpliwie w innym czasie. Z drugiej strony jest rzecz膮 pewn膮, 偶e zapiska nie jest tylko imaginacyjn膮, i 偶e przecie偶 odnosi膰 si臋 musi do jakiego艣 ksi臋cia polskiego imieniem Boles艂awa. Chodzi zatem tylko o to, jak j膮 bli偶ej zdeterminowa膰. Poniewa偶 znajduje si臋 ona w najstarszej cz臋艣ci kalendarza, skopiowanej z dawniejszego pierwotnego kalendarza w po艂owie XIII wieku, przeto wy艂膮czaj膮c Chrobrego, Boles艂awa Mieszkowica, tudzie偶 Szczodrego [I. 8. II. 10. li), mo偶naby j膮 odnie艣膰 do nast臋puj膮cych tylko Boles艂aw贸w, zmar艂ych przed tym czasem: Boles艂awa Krzywoustego, zm. 1138, Boles艂awa K臋dzierzawego, zm. 1173> Boles艂awa, syna K臋dzierzawego, zm. 1172, Boles艂awa, syna Mieszka Starego, zm. 1195, Boles艂awa, syna Kazimierza Sprawiedliwego, zm. 1182 i Boles艂awa, syna Konrada Mazowieckiego, zm. 1248. Z tego pocztu wy艂膮czy膰 przede-wszystkiem nale偶y Boles艂aw贸w: Krzywoustego, syna Mieszka Starego i syna Kazimierza Sprawiedliwego, gdy偶 znane nam daty dzienne ich 艣mierci przypadaj膮 na czas zgo艂a inny {III. 2. IV. 6. VI. 3.); pozostaj膮 zatem tylko: K臋dzierzawy, jego syn i syn Konrada Mazowieckiego, o kt贸rych niewiadomo, w jakich dniach pomarli. Maj膮c do wyboru pomi臋dzy tymi trzema Boles艂awami, z g贸ry o艣wiadczy膰 si臋 trzeba za K臋dzierzawym, niew膮tpliwie bowiem w kapitule krakowskiej musia艂o uchodzi膰 za rzecz wa偶niejsz膮 zapisa膰 dzie艅 jego 艣mierci, ani偶eli dzie艅 艣mierci jego syna, kt贸ry zmar艂 jeszcze za 偶ycia ojca i zapewne nie mia艂 sposobno艣ci zas艂u偶y膰 si臋 kapitule, lub te偶 dzie艅 艣mierci syna Konradowego, kt贸ry jako ksi膮偶臋 mazowiecki z kapitu艂膮 t膮 nie mia艂 bli偶szych stosunk贸w. Nadto, jak ju偶 wskazali艣my poprzednio (III. 2.), Kalend. Krak., pocz膮wszy od W艂odzi-s艂awa Hermana, zapisuje z 艣cis艂膮 konsekwency膮 daty 艣mierci naprz贸d w艂adc贸w ca艂ej Polski, a potem monarch贸w krakowskich, z wyj膮tkiem Mieszka Starego; trudno przypu艣ci膰, i偶by w tym szeregu brakowa艂o wzmianki o K臋dzierzawym. Wszystko wskazuje na to, 偶e zapiska z 3 kwietnia odnosi si臋 do Boles艂awa K臋dzierzawego, a nasuwa si臋 tylko konieczno艣膰 wyt艂omaczenia kwestyi, sk膮d w niej znale藕膰 si臋 mog艂o okre艣lenie, wskazuj膮ce rzekomo na Boles艂awa Chrobrego. Przypominam tedy, 偶e najstarsza cz臋艣膰 Kalend. Krak., jak j膮 obecnie posiadamy, nie jest pierwotnym orygina艂em, powsta艂ym z szeregu zapisek wsp贸艂czesnych, ale odpisem tego偶 orygina艂u, dokonanym w po艂owie XIII wieku w艣r贸d przygotowa艅 do kanonizacyi 艣w. Stanis艂awa. W pierwotnym oryginale zapiska brzmia艂a zapewne pokr贸tce tylko: Bolezlaus obiit albo Bolezlaus dux obiit, a popiera mnie w tem przypuszczeniu praktyka, przestrzegana stale w tym偶e kalendarzu, gdzie analogiczne zapiski brzmi膮:
D Por. te偶 Griinhagen, Schles. Reg. I. 45.
4) Ibid. II. 918.
158
BOLES艁AW XV K臉DZIERZAWY (偶. WIERZCHOS艁AWA).
III. 16
Dux Kazimirus obiit, Mesco dux obiit, Hermanus dux obiit. Odo filius ducis obiit i t. p. Tej tre艣ci zapiska,. nie daj膮ca dok艂adnej informacyi, do jakiego odnosi si臋 Boles艂awa, nie by艂a oczywi艣cie dostatecznie zrozumia艂膮 dla kopisty XIII w. i mog艂a mu nasuwa膰 rozmaite przypuszczenia co do os贸b, jakie ma oznacza膰; a gdy nigdzie indziej w Kalendarzu nie znalaz艂 zapiski o Chrobrym, kt贸rej brak m贸g艂 go zadziwi膰, przeto nie zdaj膮c sobie sprawy, do jakiego (chronologicznie) czasu mog膮 si臋 odnosi膰 zapiski Kalendarza, mniema艂, i偶 jedna z nich dotyczy Chrobrego i uzna艂 za ni膮 t臋, kt贸ra pod najwcze艣niejsz膮 w roku dat膮 dzienn膮 podawa艂a 艣mier膰 Boles艂awa; jest ni膮 za艣 w艂a艣nie zapiska z 3 kwietnia. Poczem ju偶 dodatek: rex, qui constituit episcopatus per Poloniam, m贸g艂 snadno wyp艂yn膮膰 z pod pi贸ra kopisty i przedosta膰 si臋 w ten spos贸b do odpisu najstarszej cz臋艣ci Kalendarza.
Jako dow贸d twierdzenia, 偶e Boles艂aw umar艂 dopiero 30 pa藕dziernika 1173 r. przytaczanym bywaJ) dokument Mieszka Starego, nast臋pcy K臋dzierzawego w senioracie krakowskim z 21 sierpnia 1173 r.2), w kt贸rym Mieszko nie u偶ywa jeszcze senioralnego tytu艂u, ale nazywa si臋 pokr贸tce dux Polonie (Wielkopolski). Dokument ten jest jednakowo偶 niew膮tpliwym falsyfikatem b膮d藕 to z po艂owy wieku XIII, b膮d藕 nawet z w. XIV3) i niemo偶na mu wobec tego przypisywa膰 jakiegokolwiek znaczenia w sprawie ustalenia daty 艣mierci Boles艂awa K臋dzierzawego.
i. Wierzcho s艂awa.
Ortlieb4), mnich zwiefalte艅ski, opowiada w swej kronice o podr贸偶y, kt贸r膮 odby艂 do Polski jako towarzysz Ottona de Stuzzelingen. Z podr贸偶y tej wr贸ci艂 do Niemiec ju偶 z ko艅cem marca lub 1 kwietnia5) r. 1141, a przyby艂 do Polski w czasie adwentu {infra adventum Domini) roku poprzedniego, a wi臋c z ko艅cem listopada lub w grudniu r. 1140. W czasie pobytu Ortlieba w Polsce odby艂 si臋 wiec w 艁臋czycy, w kt贸rym wzi臋艂a udzia艂 ksi臋偶na-wdowa Salomea, tudzie偶 jej synowie i wielmo偶e polscy. Wiec przypada zatem na koniec roku 1140 lub pocz膮tek 1141. O tym偶e wiecu podaje Ortlieb nast臋puj膮cy szczeg贸艂: {Salome) preclarissimos filios suos duces Bolezlaum ac Misiconem mm uxoribus eorum, filiabus scilicet regum TJngarie et Ruszie de regionibus-suis fecit ad generale colloquium convenire. Okazuje si臋 st膮d, i偶 w czasie wiecu obaj starsi synowie Salomei byli ju偶 偶onaci. Poniewa偶 po艣r贸d syn贸w wymieniony na pierwszem miejscu Boles艂aw, na drugiem Mieszko,, a po艣r贸d 偶on ich na pierwszem miejscu kr贸lewna w臋gierska, na drugiem ksi臋偶niczka ruska, przeto interpretuj膮c 艣ci艣le powy偶szy ust臋p, wypad艂oby przypu艣ci膰, 偶e Boles艂aw 偶onaty by艂 z kr贸lewn膮 w臋giersk膮, a Mieszko-z ksi臋偶niczk膮 rusk膮6). Tak膮 interpretacy膮 popiera艂aby nadto i ta okoliczno艣膰, 偶e owa ksi臋偶niczka ruska, kt贸ra przed r. 1140 wysz艂a za m膮偶 do Polski, nazywa艂a si臋, jak ni偶ej oka偶emy, Wierzchos艂aw膮, a w艂a艣nie w rodzinie Mieszka Starego imi臋 Wierzchos艂awa powtarza si臋 potem jeszcze dwukrotnie, Wierzchos艂aw膮 bowiem nazywa si臋 jedna z jego c贸rek, tudzie偶 c贸rka jego syna Boles艂awa {IV. 3. 15.). Mimo to wszystko nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by Mieszko jeszcze przed r. 1141 偶onaty by艂 z ksi臋偶niczk膮 rusk膮, gdy偶 niew膮tpliwe 艣wiadectwa stwierdzaj膮, i偶 pierwsz膮 jego 偶on膮 by艂a kr贸lewna w臋gierska {III. 17.), a nadto data 艣lubu Wierzchos艂awy jest tak wczesn膮 ze wzgl臋du na wiek Mieszka, 偶e trzeba j膮 uwa偶a膰 za 偶on臋 innego ksi臋cia polskiego. W powy偶szym ust臋pie Ortlieba zasz艂a tedy niedok艂adno艣膰 o tyle, 偶e wyliczaj膮c 偶ony Boles艂awa i Mieszka, poda艂 naprz贸d kr贸lewn臋 w臋giersk膮, a potem ksi臋偶niczk臋 rusk膮, zamiast o nich m贸wi膰 w porz膮dku odwrotnym; dwukrotne za艣 powtarzanie si臋 imienia Wierzchos艂awa w rodzinie Mieszka da si臋 wyt艂omaczy膰 niekoniecznie tylko po艣lubieniem Wierzchos艂awy przez samego Mieszka, ale te偶 po艣lubieniem jej przez jego brata Boles艂awa 7) i przyj臋ciem imienia bratowej w rodzinie Mieszka.
Latop. Hipac.8) zamieszcza pod r. 1137 (6645) nast臋puj膮c膮 zapisk臋: Wsewo艂od Mstis艂awlicz otda dczer swoju w Lachy Werchus艂awu. Za kt贸rego z ksi膮偶膮t polskich Wierzchos艂awa wydan膮 zosta艂a, nie podaje latopis. 1
1) G贸rski, Stosun. Kazim. Spraw, z Rusi膮 9 uw. 2. 鈥 2) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 20. 鈥 3) Piekosi艅ski w Przegl. kryt. 1876, 409 i 1877, 441; K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 3. 鈥 4) Mon. Pol. II. 4. 5. 鈥 5) Ortlieb podaje dwa okre艣lenia, oznaczaj膮c powr贸t raz: Kai. Aprilis (=1 kwietnia鈥, a drugi raz: furia 2 post Palmas, kt贸ra w r. 1141 przypada艂a 24 marca. Mo偶e dla pogodzenia sprzeczno艣ci nale偶a艂oby dat臋 podan膮 wed艂ug kalendarza rzymskiego uzupe艂ni膰: IX Kai. Aprilis (=24 marca)? 鈥 6) Tak przypuszcza Semkowicz, Rozb. D艂ug. 176. 177. 鈥 7) Por. Prze藕dziecki, 艢lady Boles艂. 112: uw. 4. 鈥 8) Str. 215.
III. 16.
BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY (偶. WIERZCHOS艁AWA).
159
Nie ulega jednak w膮tpieniu, 偶e mo偶e tu by膰 mowa tylko o Boles艂awie K臋dzierzawym. Starszy jego brat W艂o-鈻燿zis艂aw by艂 ju偶 pod贸wczas 偶onaty z Agnieszk膮 {III. 6.), m艂odszego Mieszka z przyczyn co dopiero przytoczonych na wzgl膮d bra膰 nie mo偶na; Boles艂aw Wysoki, syn W艂odzis艂awa II, gdyby艣my mu dali najwcze艣niejsz膮 mo偶liw膮 dat臋 urodzenia 1126 r. {III. 6.), by艂 na贸wczas za m艂ody do zawarcia ma艂偶e艅stwa, a nadto, jak si臋 ni偶ej oka偶e, pierwsza jego 偶ona, ksi臋偶niczka ruska, nazywa艂a si臋 Zwinis艂aw膮 i by艂a c贸rk膮 innego ksi臋cia. Z kilku starszych syn贸w Krzywoustego, zmar艂ych za jego 偶ycia, w膮tpi膰 nale偶y, i偶by kt贸rykolwiek 偶y艂 jeszcze w roku 1137 {III. 7. 10.), a Kazimierz starszy niew膮tpliwie ju偶 wtedy nie 偶y艂 {III. 14.). Zreszt膮, pr贸cz K臋dzierzawego nie znamy nikogo innego w rodzie Piast贸w, kt贸ryby w tym czasie zawiera膰 m贸g艂 ma艂偶e艅stwo; do niego tedy najsnadniej odnie艣膰 mo偶na powy偶sz膮 wiadomo艣膰, kt贸ra zarazem znakomicie uzupe艂nia przekaz Ortlieba, 鈥歴twierdzaj膮cy, i偶 w r. 1140 Boles艂aw 偶onaty by艂 z ksi臋偶niczk膮 rusk膮. Ojciec Wierzchos艂awy Wsewo艂od M艣ci-s艂awic, zmar艂y 1138 r., by艂 ksi臋ciem nowogrodzkim, a pochodzi艂 z rodu Monomachowic贸w. Jednym z jego braci by艂 Izas艂aw, kt贸ry wed艂ug tego偶 Latop. Hipac.1) nazywa Boles艂awa K臋dzierzawego swatem; stryjami za艣 Wse-wo艂oda byli Wiaczes艂aw i Jerzy, kt贸rzy znowu w tym偶e Latop. Hipac.2) nazywaj膮 Boles艂awa zi臋ciem 3). Okre艣lenia nie ca艂kiem 艣cis艂e, wskazuj膮ce jednak najdobitniej na to, 偶e K臋dzierzawy by艂 w stosunku 艣cis艂ego powinowactwa z Monomachowicami4).
Dat臋 za艣lubin k艂adzie przytoczona powy偶ej zapiska pod r. 1137. Zdaniem Linniczenkir掳) nale偶y j膮 鈥ofn膮膰 o dwa lata wstecz, do r. 1135, a to 偶utego powodu, 偶e w Latop. Hipac.6) fakt wygnania Wsewo艂oda (ojca Wierzchos艂awy) z Nowogrodu podany jest pod r. 1138 (6646), gdy przeciwnie Latop. Nowogr.7) odnosi to zdarzenie do r. 1136, zaczem fakt za艣lubin podany w Latop. Hipac. na rok przed wygnaniem, przypada膰 ma na rok 1135. Jakkolwiek data wygnania przekazana przez Latop. Nowogr., najlepiej o tych wypadkach poinformowany, jest ni艣w膮tpliwie trafn膮, to jednak mimo to nie ma powodu cofa膰 za艣lubin Wierzchos艂awy z Boles艂awem do r. 1135, albowiem istniej膮cy ju偶 pod贸wczas zwi膮zek mi臋dzy W艂odzimierzem, synem Wsewo艂oda, a Bikiz膮, c贸rk膮 Krzywoustego (III. 11.), m贸g艂 nastr臋czy膰 sposobno艣膰 do nawi膮zania nowego w臋z艂a pomi臋dzy obu domami, pomimo, i偶 Wsewo艂od utraci艂 by艂 ju偶 pod贸wczas panowanie w Nowogrodzie. Zreszt膮 Wsewo艂od by艂 synowcem Jarope艂ka, pod贸wczas w. ks. kijowskiego; ma艂偶e艅stwo tedy z jego c贸rk膮 przedstawia艂o now膮 w tych warunkach korzy艣膰 polityczn膮, ile 偶e wi膮za艂o dom Piast贸w z panuj膮cym w Kijowie domem Monomachowic贸w; nadto Wsewo艂od na wypadek 艣mierci Jarope艂ka mia艂 zapewnion膮 sukcesy膮 w Kijowie8). Ze wzgl臋du wreszcie na m艂ody wiek K臋dzierzawego cofni臋cie daty za艣lubin do r. 1135 przedstawia艂oby znaczne trudno艣ci.
Wed艂ug Prze藕dzieckiego9) zapiska Latop. Hipac. z r. 1137 dotyczy tylko umowy przed艣lubnej; w艂a艣ciwy 艣lub mia艂 si臋 odby膰 dopiero r. 1141. Na poparcie tego mniemania powo艂uje on ust臋p z tego偶 latopisu10) pod-tym偶e 1141 (664-9) rokiem: Prywedena byst dszczy Wsewo艂oza w Lachy. Takiej interpretacyi stoi jednakowo偶 na zawadzie stwierdzony przez Ortlieba fakt, 偶e Boles艂aw ju偶 r. 1140 lub w samych pocz膮tkach 1141 by艂 偶onaty, i 偶e jego 偶ona znajdowa艂a si臋 na wiecu 艂臋czyckim, a bardziej jeszcze ta okoliczno艣膰, 偶e owa c贸rka Wsewo艂oda, o kt贸rej tu mowa, jest osob膮 ca艂kiem inn膮, nie Wierzchos艂aw膮. Monomachowice utracili w Kijowie panowanie ze 艣mierci膮 Jarope艂ka r. 1139, poczem stolec kijowski odzier偶yli Olgowice, a mianowicie Wsewo艂od Olgowic. C贸rka Wsewo艂oda, w. ks. kijowskiego, wychodz膮ca za m膮偶 r. 1141, o kt贸rej wspomina przytoczona zapiska latopisu, nie jest zatem c贸rk膮 Wsewo艂oda nowogrodzkiego, ale Wsewo艂oda Olgowica. Wobec antagonizmu Monomachowic贸w i Olgowic贸w i stwierdzonego ju偶 w nauce faktu, 偶e Boles艂aw K臋dzierzawy stale bra艂 stron臋 Monomachowic贸w1 11), niepodobna przypu艣ci膰, i偶by si臋 艂膮czy艂 z Olgo wicami. Zapiska z r. 1141
1) Str. 268. 鈥 2) Str. 271. 鈥 3) Por. Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 59 uw. 1. 鈥 4) Pierwszy, kt贸ry wbrew mniemaniom dawniejszym zwr贸ci艂 uwag臋 na to, 偶e 偶on膮 K臋dzierzawego by艂a Wierzcbos艂awa, by艂 Prze藕dziecki, 艢lady Boles艂aw贸w 66 uw. 1 i 112 uw. 4. Niezale偶nie od niego wykaza艂 Smolka, Mieszko Stary 213. 256, 偶e 偶ona jego pochodzi艂a z Monomachowic贸w, aczkolwiek ani imienia jej, ani imienia ojca nie umia艂 jeszcze wskaza膰, przypuszczaj膮c nawet b艂臋dnie, 偶e by艂a c贸rk膮 M艣cis艂awa lub Jarope艂ka. Sumienny wyw贸d o ma艂偶e艅stwie Boles艂awa z Wierzchos艂aw膮 znajduje si臋 u Linniczenki, Wzaimn. otnosz. 59 uw. 1. 鈥 5) Wzaimn. otnosz. 59 uw. 1. 鈥 <>) Str. 215. 鈥 7) Po艂n. Sobr. III. 7. 鈥 8) Linniczenko. Wzaimn. otnosz. 59 uw. 1. 鈥 9) 艢lady Boles艂aw贸w 66 uw. 1. 鈥 10) Str. 220. 鈥 11) Por. Smolka, Mieszko Stary 4-61 uw. 1;
Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 152 i n.
160
BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY (偶. W1ERZCHOS艁AWA, MARY A).
iii, m
odnosi si臋 zatem do innego ma艂偶e艅stwa (o kt贸rem zaraz ni偶ej b臋dzie mowa), a przez to odpada ostatni pow贸d,, dla kt贸rego mo偶naby kwestyonowa膰 rok 1137 jako dat臋 za艣lubin Boles艂awa z Wierzchos艂aw膮.
O dalszych losach Wierzchos艂awy tyle tylko powiedzie膰 mo偶na, 偶e zmar艂a za 偶ycia m臋偶a, przed r. 1168, albowiem ju偶 pod dniem 31 grudnia 1167 r. mamy po艣wiadczone istnienie drugiej jego 偶ony Maryi. Je偶eli z przytoczonych poprzednio ust臋p贸w Latop. Hipac., w kt贸rych Monomachowice nazywaj膮 Boles艂awa swoim鈥 swatem lub zi臋ciem, wolnoby by艂o wnioskowa膰 o trwaniu pierwszego ma艂偶e艅stwa w chwili u偶ycia powy偶szych okre艣le艅, to ze wzgl臋du, 偶e znajduj膮 si臋 one w opowie艣ci wypadk贸w z r. 1149 (6657), nale偶a艂oby przypu艣ci膰, 偶e Wierzchos艂awa w czasie tym jeszcze 偶y艂a.
W Latop. Hipac.1) znajduje si臋 pod r. 1142(6650) nast臋puj膮ca wiadomo艣膰: Toho ze lita otda Wsewo艂od dczer swoju Zwinis艂awa w Lachy za Boles艂awa. Przypuszczano do niedawna2), 偶e to jest w艂a艣nie 偶ona K臋dzierzawego. Atoli mniemanie takie upada wobec faktu, 偶e K臋dzierzawy co najp贸藕niej w pocz膮tkach roku 1141 jest ju偶 偶onaty z ksi臋偶niczk膮 rusk膮. Zwinis艂awa jest zatem 偶on膮 Boles艂awa Wysokiego, syna W艂odzi-s艂awa II; argument ten znajduje potwierdzenie w Chro艅, princ. Pol.3), kt贸ra podaje, 偶e pierwsz膮 偶on膮 Boles艂awa Wysokiego by艂a Ruthena nomine Wentczlava. Zwienis艂awa by艂a c贸rk膮 Wsewo艂oda Olgowica; wiadomo鈥 za艣, 偶e z Olgowicami w trwa艂ym sojuszu zostawa艂 W艂odzis艂aw II, prowadz膮c walk臋 z m艂odszymi bra膰mi4);, i z tego wi臋c punktu widzenia ma艂偶e艅stwo Zwinis艂awy z Boles艂awem Wysokim t艂贸maczy si臋 samo przez si臋. Przeciwnie ma艂偶e艅stwo Zwinis艂awy z Boles艂awem K臋dzierzawym by艂oby rzecz膮 niezrozumia艂膮 wobec znanego鈥 nam ju偶 艣cis艂ego zwi膮zku politycznego, w jakim Boles艂aw zostawa艂 jeszcze p贸藕niej z Monomachowicami5). Do ma艂偶e艅stwa Boles艂awa Wysokiego z Zwinis艂awa odnosz臋 te偶 wspomnian膮 poprzednio zapisk臋 Latop. Hipac.6) z r. 1141 (6649): Prywedena byst dszczy Wsewo艂oza w Lachy. Jest tu mowa o c贸rce tego偶 samego Wsewo艂oda Olgowica, a mniemam, i偶 nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by tu by艂a mowa o innej jego c贸rce, jak Zwinis艂awie; nie by艂o bowiem pod贸wczas ksi臋cia w Polsce, kt贸ryby si臋 b膮d藕 to ze wzgl臋du na wiek, b膮d藕 te偶 ze wzgl臋du na konstelacy膮 polityczn膮, z c贸rk膮 Wsewo艂oda m贸g艂 by艂 o偶eni膰, pr贸cz Boles艂awa Wysokiego. Z Ortlieba7) za艣 wiadomo nam, 偶e ju偶 z ko艅cem r. 1140 lub w pocz膮tkach 1141 W艂odzis艂aw II czyni艂 starania o zadzier偶-gni臋cie w臋z艂a rodzinnego z Oigowicami (przez ma艂偶e艅stwo swego syna Boles艂awa); rezultatem tych stara艅 mog艂a by膰 umowa przed艣lubna z r, 1141, wykonana w r. 1142. Autor Latop. Hipac. m贸g艂 umow臋 wzi膮膰 za 艣lub, i st膮d zrodzi艂a si臋 zapiska pod r. 1141, kt贸r膮 jednakowo偶 zapiska pod r. 1142, przez ten偶e sam latopis podana, dostatecznie prostuje.
Zgo艂a odmiennie od uzyskanych poprzednio rezultat贸w przedstawia spraw臋 pierwszego ma艂偶e艅stwa K臋dzierzawego D艂ugosz8). Wed艂ug niego pierwsz膮 jego 偶on膮 by艂a Anastazya, c贸rka Wsewo艂odymira ks. halickiego, po艣lubiona r. 1151, zmar艂a r. 1158 w po艂ogu. Przekaz ten w trzech szczeg贸艂ach jest niew膮tpliwie b艂臋dny: co do imienia, co do pochodzenia i co do daty za艣lubin, a wobec tego nie mo偶na te偶 przywi膮zywa膰 wagi i do czwartego szczeg贸艂u, kt贸rego sk膮din膮d nie mamy mo偶no艣ci skontrolowa膰, t. j. co do daty 艣mierci. Wszystko opar艂o si臋 widocznie na fantazyi kronikarza, i jeden tu chyba szczeg贸艂 polega na. dobrej informacyi, je偶eli (co tak偶e mo偶liwe) nie jest przypadkowo tylko trafnym, t. j. imi臋 ojca Wierzchos艂awy Wsewo艂odymir (w istocie Wsewo艂od), kt贸rego jednak D艂ugosz uwa偶a b艂臋dnie za ksi臋cia halickiego, gdy w rzeczywisto艣ci by艂 to ks. nowogrodzki.

  1. Marya.
    W dokumencie z 31 grudnia 1167 9) po艣wiadczony jest akt zamiany dwu wsi, dokonanej mi臋dzy renerabilis coniunx secunda duels Bo[lezlai] nomine Maria z jednej, a kapitu艂膮 krakowsk膮 z drugiej strony..
    1) Str. 224. 鈥 2) Bielowski, Mon. Pol. II. 4 uw. 3; Wagilewicz, Geneal. 54; Szaraniewicz, Hypat. Chro艅. 16;. Ma艂ecki, Testament Boi. Krzyw, w Przew. nauk. i lit. 1876, 27. 鈥 3) Mon. Pol. III. 481. .鈥 Smolka, Mieszko Stary 458 i n.; Linniczenko. Wzaimn. otnosz. 162 i n. 鈥 8) Por. Smolka, Mieszko Stary, 461 uw. 1. 鈥 6) Str. 220. 鈥.7)Mon Pol. II. 4. 鈥 8) Hist. Pol. II. 37. 46. 52. 鈥 9) Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 1. 呕e tak膮 jest data tego dokumentu, por. K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 39. 40; Krzy偶anowski, Pocz膮tki dyplom, poi., Kwart. Hist. VI. 814.
    III. 16. 17.
    BOLES艁AW IV K臉DZIERZAWY (偶 MARYA); MIESZKO III STARY.
    161
    Dokument, aczkolwiek go podejrzywano o podrobienie1), uchodzi dzi艣 s艂usznie za niew膮tpliwie autentyczny2), i stwierdza przez to istnienie w owym czasie drugiej 偶ony K臋dzierzawego imieniem Marya.
    Dalszych wiarogodnych o niej wiadomo艣ci nie posiadamy 偶adnych. Kilka szczeg贸艂贸w przekaza艂 o niej D艂ugosz 3). Kronikarz ten, kt贸remu archiwum kapitu艂y krakowskiej by艂o dost臋pnem, m贸g艂 snadno z przytoczonego poprzednio dokumentu, w tem偶e archiwum przechowanego, dowiedzie膰 si臋 o jej imieniu; jako偶 w istocie, opisuj膮c 艣mier膰 Boles艂awa K臋dzierzawego, nazywa pozosta艂膮 po nim wdow臋, drug膮 偶on臋, Marya. Na innem jednak miejscu, opisuj膮c za艣lubiny z drug膮 偶on膮, daje jej imi臋 Heleny. Tego rodzaju usterki i sprzeczno艣ci zdarza艂y si臋 D艂ugoszowi cz臋sto4) i dlatego nie ma powodu przywi膮zywa膰 do imienia Heleny jakiegokolwiek znaczenia, zw艂aszcza, i偶 nast膮pi艂o tu prawdopodobnie pomi臋szanie jej z 偶on膮 Kazimierza Sprawiedliwego, Helen膮 {III. 22.). Dalsza wiadomo艣膰, 偶e Marya (Helena) by艂a c贸rk膮 ks. przemyskiego Ro艣cis艂awa, nie jest nigdzie po艣wiadczon膮 i zdaje si臋 by膰 kombinacy膮 kronikarza. Mniemanie Linniczenki5), jakoby D艂ugosz mia艂 wiadomo艣膰 o imieniu ojca Maryi, a tylko b艂臋dnie uczyni艂 go ksi臋ciem przemyskim zamiast wielkim ksi臋ciem kijowskim, jakoby wi臋c Marya by艂a c贸rk膮 Ro艣cis艂awa M艣cis艂awica, nie ma dostatecznej podstawy.
    R贸wnie偶 bez poparcia w 藕r贸d艂ach jest przekaz D艂ugosza6), jakoby za艣lubiny Boles艂awa z Mary膮 nast膮pi艂y roku 1160.
    Co do daty 艣mierci mo偶emy tylko tyle na podstawie przytoczonego poprzednio dokumentu stwierdzi膰, 偶e nie mo偶e ona wyprzedza膰 roku 1168. Czy Marya prze偶y艂a m臋偶a, jak podaje D艂ugosz7), stwierdzi膰 nie mo偶na.
  2. Mieszko III Stary.
    Synem Krzywoustego z Salomei nazywa go Ortlieb8), k艂ad膮c go po Boles艂awie K臋dzierzawym. Natu proximus po tym偶e Boles艂awie mieni go Kad艂ubek9), za nim Kron. Wielk.10 *), Chro艅. Pol.11), Chro艅, princ. Pol.12) i in. Niezale偶nie od nich nazywa go te偶 bratem m艂odszym (frater ianior) w stosunku do K臋dzierzawego Winc. Praski13). Przytoczone powy偶ej {III. 16.) 藕r贸d艂a polskie, wyliczaj膮ce syn贸w Krzywoustego, k艂ad膮 go stale po Boles艂awie, z wyj膮tkiem tylko Rocz. Ma艂op.14), kt贸rego b艂膮d w tej mierze wykazali艣my poprzednio {III. 14.), i kt贸ry zreszt膮 na innem miejscu15) sam go prostuje, podaj膮c wyra藕nie, i偶 Mieszko urodzi艂 si臋 po Boles艂awie.
    Liczb臋 porz膮dkow膮 tercius daje mu ju偶 Kad艂ubek16); tam偶e17) znajduje si臋 te偶 i przydomek Stary (senex), powt贸rzony u Mierzwy18), i w wielu innych 藕r贸d艂ach, mi臋dzy innemi tak偶e w Kron. Wielk.19), kt贸ra zarazem t艂omaczy pow贸d tego nazwania: ob gravitatem morum senex est appellatus. Przydomek Magnus, oznaczaj膮cy b膮d藕 to seniorat krakowski, b膮d藕 starsze艅stwo wieku w stosunku do syna jego tego samego imienia {IV. 7.), nadaje mu zapiska strzelnie艅ska20).
    Dat臋 urodzin Mieszka podan膮 mamy dopiero u D艂ugosza21) pod r. 1131, niew膮tpliwie b艂臋dnie, skoro ju偶 z ko艅cem r. 1140 lub pocz膮tkiem 1141 jest 偶onaty. W nowszej nauce, z wyj膮tkiem Grunhagena22), odrzucono j膮 powszechnie, przyjmuj膮c natomiast przez kombinacy膮 b膮d藕 to rok 1121 (redukcya daty D艂ugoszowej o 10 lat)23), b膮d藕 1121 鈥1123 24), b膮d藕 112325). I te daty s膮 b艂臋dne, skoro bowiem Boles艂aw K臋dzierzawy urodzi艂 si臋 r. 1125 {III. 16.), to m艂odszy jego brat Mieszko nie m贸g艂 przyj艣膰 wcze艣niej na 艣wiat, jak dopiero 1126 r. Po艣wiadczony przez Ortlieba26) fakt, 偶e Mieszko z ko艅cem r. 1140 jest 偶onaty, w niczem nie sprzeciwia
    1) Liske w Przew. nauk. i lit. 1875, 292. 鈥 2) K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 4. 鈥 3) Hist. Pol. II. 掳6.
  3. 鈥 4) Zeissberg, Poln. Geschichtschr. 325 in. 鈥 5) Wzaimn. otnosz. 62. 鈥 6) Hist. Pol. II. 56. 鈥 7) Ibid. II. 83. 鈥
    8) Mon. Pol. II. 4. 鈥 9) Ibid. II. 378. 鈥 10) Ibid. II. 526. 鈥 U) Ibid. III. 634. – l2) Ibid. III. 479. 鈥 13) Font. rer.
    Boh. II. 419. 鈥 14) Mon. Pol. III. 152. 153. 鈥 15) Ibid. III. 158. 159. 鈥 16) Ibid. II. 378. 鈥 17) ibid. II. 430. 432. 444.鈥
    18) Ibid. II. 429. 鈥 19) Ibid. II. 508. 526. 鈥 20) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 125. – 21) Hist. Pol. I. 543. 鈥 22) Schles.
    Reg. 26, kt贸ry przyjmuje rok 1130 na podstawie Kromera! 鈥 23) Wagilewicz, Geneal. 55. 鈥 24) Ma艂ecki, Testam. Boles艂.
    Krzyw., Przew. nauk. i lit. 1876, 20 uw. 1. 鈥 25) Smolka, Mieszko Stary 531; Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 6. 鈥 26) Mon.
    Pol. II. 4.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    21
    162
    MIESZKO III STARY.
    III. 17.
    si臋 naszemu przypuszczeniu, m贸g艂 bowiem mie膰 pod贸wczas ju偶 14 lub 15 lat 偶ycia. Ze wzgl臋du na to ma艂偶e艅stwo, ju偶 w r. 1140 istniej膮ce, nie mo偶na jednakowo偶 daty urodzin Mieszka przesuwa膰 prawie wcale na lata p贸藕niejsze; tak wi臋c rok 1126 lub co najp贸藕niej 1127 jest rzeczywist膮 dat膮 jego urodzin. 呕e dokument rzekomo przez Mieszka dla klasztoru mogilnie艅skiego wystawiony, z dat膮 llOOr.1), jest podrobionym, wiadomo2).
    Rok 艣mierci 1202 zapisuje Rocz. kap. krak.3), za nim ca艂y szereg rocznik贸w ma艂opolskich, jako to: Rocz. kr贸t.4), Rocz. S臋dz.6) Rocz. Franc, krak.6), Rocz. 艢krzys. now.7) i Rocz. Ma艂op.8) (kt贸ry jednakowo偶 w kod. Kr贸l. ma b艂臋dn膮 dat臋 1223 r.); a tak偶e Spom. Gniezn.9) i Kron. Wielk.10). W dokumencie z 4 stycznia 1207 r. n) papie偶 Innocentym nazywa go: bone memorie. Dyplomat z r. 1209 12), wystawiony rzekomo przez Mesco filius Boleslai, jest podrobiony13). Data 艣mierci 1220 r., podana w Nekr. Lubi艅.14), nale偶y do p贸藕niejszych uzupe艂nie艅 tego偶 nekrologu z XVII w.15).
    Celem ustalenia daty dziennej 艣mierci Mieszka, zwracam przedewszystkiem uwag臋 na to, 偶e zapiska Mesco dux obiit, umieszczona w Kalend. Krak.16) pod dniem 16 maja, odniesiona przez Perlbacha17) do niniejszego ksi臋cia, dotyczy Mieszka I ks. raciborsko opolskiego, kt贸ry chwilowo w Krakowie panowa艂 i tam偶e r. 1211 umar艂18). W Nekr. Strzeln.19) zapisano pod dniem 13 marca: Illustrissimus dux Miesco cum consorte sua Hudoxia; ze wzgl臋du na przydane tu imi臋 偶ony nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e zapiska odnosi si臋 do Mieszka Starego. Po艂膮czenie obu ma艂偶onk贸w w jednej zapisce wskazuje wprawdzie, 偶e mia艂a ona na celu kommemo-racy膮, trudno bowiem przypu艣ci膰, i偶by oboje zmarli w tym samym dniu, atoli za podstaw臋 kommemoracyi o obojgu mog艂a by膰 w艂a艣nie wzi臋ta rzeczywista data nekr贸logiczna Mieszka. Nekr. Strzeln. zawiera g艂贸wnie zapiski o 艣mierci ksi膮偶膮t kujawskich; z Kad艂ubka20) za艣 wiadomo, 偶e w istocie Mieszko (po 艣mierci Kazimierza Sprawiedliwego) zaj膮艂 by艂 Kujawy, z Rocz. Wielk.21) za艣, i偶 wydzieli艂 je, za 偶ycia swego jeszcze, synowi swemu Mieszkowi (IV. 7.); nie dziw wi臋c, je艣li w nekrologu tym znajdujemy zapisk臋 o jego zgonie. Nekrolog podaje te偶 (dobr膮) dat臋 艣mierci Kazimierza Sprawiedliwego 22), w czem dow贸d, 偶e ju偶 od ko艅ca wieku XII by艂 prowadzony, a zatem i o 艣mierci Mieszka Starego m贸g艂 mie膰 zapisk臋 wsp贸艂czesn膮. Jedyn膮 w膮tpliwo艣膰, czy data 13 marca jest tylko dowolnie obran膮 dat膮 kommemoracyi obu ma艂偶onk贸w, czy te偶 rzeczywist膮 dat膮 艣mierci Mieszka, pod kt贸r膮 dodan膮 zosta艂a tak偶e kommemoracya o Eudoksyi, rozstrzyga por贸wnanie z innymi nekrologami wielkopolskimi. W Nekr. Lubi艅.23) pod tym偶e samym dniem 13 marca znajduje si臋 zapiska: Mesco dux Magnus; okre艣lenie wskazuje widocznie na Mieszka Starego. Zapiska ta zawarta jest w starszej cz臋艣ci nekrologu, kt贸ry podaje ju偶 dobr膮 dat臋 艣mierci Mieszka Mieszko wica, zmar艂ego r. 1193 (IV. 7.); nie ma tedy powodu w膮tpi膰, 偶e i zapiska o 艣mierci Mieszka Starego mog艂a tu by膰 wci膮gni臋t膮 r贸wnocze艣nie. Nekr. L膮dz.24) podaje pod dat膮 14 marca: Inclitus dux Miescho, fundator domus nostre Landensis, a odpowiednio do tego Kalend. L膮dz.25) pod dat膮 15 marca: Dux Mescho fundator domus Landensis. I tutaj okre艣lenia Mieszka jako za艂o偶yciela klasztoru l膮dzkiego wskazuj膮 na Mieszka Starego. Data jego 艣mierci, 13鈥15 marca, stwierdzon膮 jest zatem w kilku niezale偶nych od siebie, wiarogodnych nekrologach, i dlatego trzeba j膮 przyj膮膰 jako zupe艂nie usprawiedliwion膮. Na pierwsze艅stwo w szeregu przekazanych dat zas艂uguje dzie艅 13 marca, ile 偶e podaj膮 go dwa niezawis艂e od siebie nekrologi; daty p贸藕niejsze, 14 i 15 marca w 藕r贸d艂ach l膮dzkich, dadz膮 si臋 wyt艂omaczy膰 p贸藕niejszem doj艣ciem wiadomo艣ci o 艣mierci, lub te偶 drobn膮 usterk膮 chronologiczn膮, kt贸rej si臋 dopu艣ci艂 autor nekrologu 26).
    Do Mieszka Starego odnosz臋 te偶 zapisk臋 Nekr. klaszt. 艣w. Mich. Bamb.27) pod dat膮 11 maja: Misico dux Polonorum f[rater] nfnoster]. Hic dedit nobis pallium et VI cappas puerorum et plurimum pecunie, unde * III. * V.
    1) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 36. 鈥 2) Piekosi艅ski w Przegl. kryt. 1877,441; K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 3. 鈥 3) Mon. Pol. II. 800. 鈥 4) ibid. II. 800. 鈥 5) Ibid. II. 876. 鈥 6) Ibid. lit. 46.鈥 鈥 7) Ibid. III. 70. 鈥 8) Ibid.
    III. 162. 163. 鈥 9) Ibid. III. 43. 鈥 10) Ibid. 11.550.鈥 U) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 47. 鈥 12) Kod. dypl. Tyn. I. nr. 2.鈥
    13) Por. uw. K臋trzy艅skiego tam偶e. 鈥 14) Mon. Pol. V. 617. 鈥 13) Por. wy偶ej str. 186. uw. 1. 鈥 16) Mon. Pol. II. 921.鈥 17) Preuss.-Poln. Stud. I. 6. 24. 鈥 18) Por. Balzer, Walka o tron krak. w latach 1202 i 1210/11. 49. 50. 鈥 19) Mon. Pol.
    V. 730. 鈥 20) Ibid. II. 443. 鈥 21) ibid. III. 7. 鈥 22) Ibid. V. 736. 鈥 23) ibid. V. 616. 鈥 24) Ibid. V. 479. 鈥 25) Ibid. V. 466. 鈥 26) Dat臋 13 marca przyjmuje trafnie Smolka, Mieszko Stary 543 uw. 15, tudzie偶 K臋trzy艅ski, Mon. Pol. V. 730 uw. a. Ten ostatni jednak, jak ni偶ej zobaczymy, podaje gdzieindziej inne daty 艣mierci Mieszka. 鈥 27) Bohmer, Fontes IV. 499.
    III. 17.
    MIESZKO III STAKY (偶. EL呕BIETA).
    163
    facte sunt XXIIII statue, que circa chorum sunt locate. Zapiska znajduje si臋 w p贸藕niejszej cz臋艣ci nekrologu^ kt贸ra powsta艂a po roku 1121, nie mo偶e tedy odnosi膰 si臋 do kt贸regokolwiek z dawniejszych Mieszk贸w, jak to zreszt膮 na innem miejscu okaza艂em (1. 2. II. 6.). Pozostaj膮 dwaj inni Mieszkowie, Stary i raciborsko-opolski. Jakkolwiek data 11 maja zbli偶on膮 jest bardzo do rzeczywistej daty 艣mierci Mieszka raciborskiego (16 maja), to jednak nie mo偶na rzeczonej zapiski odnosi膰 do niego, trudnoby bowiem by艂o wyt艂omaczy膰, dla czego zawiera dat臋 wcze艣niejsz膮 od rzeczywistej daty 艣mierci; owszem, ze wzgl臋du na czas, kt贸ry potrzebny by艂, a偶eby wiadomo艣膰 o tem zdarzeniu przedosta艂a si臋 do Bamberga, trzebaby raczej spodziewa膰 si臋, 偶e zapiska o 艣mierci Mieszka raciborskiego musia艂aby w tamtejszym nekrologu nosi膰 dat臋 znacznie p贸藕niejsz膮 po 16 maja. Nadto uwzgl臋dni膰 trzeba, 偶e 贸w w zapisce wspomniany Mieszko by艂 nietylko dobrodziejem ale nawet konfratrem klasztoru, co wskazuje na bardzo 艣cis艂y zwi膮zek ksi臋cia z klasztorem. O takich 艣cis艂ych stosunkach pomi臋dzy ksi膮偶臋tami 艣l膮skimi, a w szczeg贸lno艣ci Mieszkiem raciborskim, z Bambergiem, nic niewiadomo, i jest rzecz膮 nieprawdopodobn膮, i偶by istnia艂y, natomiast 艂atwo sobie wyt艂omaczy膰, 偶e w stosunek taki wej艣膰 m贸g艂 Mieszko Stary, syn Krzywoustego, kt贸ry z Bamberga sprowadza艂 aposto艂a Pomorza. Nie ma te偶 w Nekr. Bamb. jakiejkolwiek innej zapiski o ksi膮偶臋tach 艣l膮skich, ale jest zapiska o 艣mierci Krzywoustego {III. 2.). R贸偶nica pomi臋dzy rzeczywist膮 dat膮 艣mierci Mieszka Starego (13 marca) a dat膮 Nekr. Bamb. (11 maja) jest wprawdzie do艣膰 znaczn膮, bo obejmuje ca艂e prawie dwa miesi膮ce, 艂atwo jednak zrozumie膰, 偶e taki czas m贸g艂 by膰 potrzebny, zanim wie艣膰 o zgonie dosta艂a si臋 z Polski do Bamberga, i dla tego te偶 dopiero w maju wci膮gni臋t膮 zosta艂a do tamtejszego nekrologu.
    Jako dzie艅 艣mierci Mieszka przyjmuj膮 jeszcze niekt贸rzy badacze: 19 grudnia 4), 7 stycznia1 2) i 1 lub 2 sierpnia3 4). Pierwsza nie ma uzasadnienia w 藕r贸d艂ach i zdaje si臋 polega膰 na jakiej艣 omy艂ce; co do drugiej, nie ma jakiejkolwiek podstawy, aby j膮 odnosi膰 do Mieszka Starego; trzecia dotyczy syna Mieszka Starego tego samego imienia {IV. 7.).
    i. El偶bieta.
    Zwr贸cili艣my ju偶 poprzednio {III. 16.) uwag臋 na to, 偶e wiadomo艣膰 Ortlieba4) o obecnych na wiecu 艂臋czyckim z ko艅cem r. 1140 lub pocz膮tkiem r. 1141 ksi膮偶臋tach Boles艂awie i Mieszku wraz z 偶onami, nale偶y t艂omaczy膰 w ten spos贸b, i偶 偶on膮 Boles艂awa by艂a pod贸wczas ksi臋偶niczka ruska, a 偶on膮 Mies?ka kr贸lewna w臋gierska. Taki wniosek trzeba koniecznie wysnu膰 z wiadomo艣ci Kad艂ubka5), powt贸rzonej przez Kron. Wielk.6), Chro艅. Pol.7) i Chro艅, princ. Pol.8), stwierdzaj膮cych, i偶 pierwsz膮 偶on膮 Mieszka by艂a filia regis TJngarorum, a dopiero drug膮 filia regis Euthenorum, a niepodobna przypu艣ci膰, i偶by Kad艂ubek, tak dobrze znaj膮cy dzieje Mieszka i jego wsp贸艂cze艣nik, m贸g艂 pod tym wzgl臋dem dopu艣ci膰 si臋 b艂臋du. W r. za艣 1140 lub 1141 nie m贸g艂 Mieszko mie膰 ju偶 drugiej 偶ony; wspomniana przez Ortlieba w opisie wiecu 艂臋czyckiego filia regis Hungarorum jest tedy 偶on膮 Mieszka.
    D艂ugosz9) nazywa j膮 Gertrud膮, c贸rk膮 Beli II 艢lepego. Oba szczeg贸艂y s膮 b艂臋dne. Imi臋 jej brzmia艂o w rzeczywisto艣ci El偶bieta. W dokumencie patryarchy Monacha10) w szeregu dobroczy艅c贸w Bo偶ogrobc贸w miechowskich wymienieni s膮: Mescho Polonie dux et prima uxor eius Elizabeth; z dalszego za艣 wyliczenia dzieci z tego ma艂偶e艅stwa (Odona i Stefana, IV. 1. 2.) wynika niew膮tpliwie, 偶e wzmianka powy偶sza dotyczy pierwszej 偶ony Mieszka Starego. Lib. frat. Lubin.u) wymienia r贸wnie偶: domina Elizabeth ducissa uxor Mesiconis; na podstawie tej wzmianki zamieszczon膮 te偶 zosta艂a zapiska nekrologiczna w Nekr. Lubin.12): Elizabeth ducisse, coniugis principis Mieszconis. Jakkolwiek za艣 ta ostatnia znajduje si臋 w p贸藕niej dorobionej cz臋艣ci nekrologu, a zatem sama przez si臋 nie jest wiarogodn膮, to jednak dwue pierwsze zawarte s膮 w bardzo powa偶nych 藕r贸d艂ach, i dlatego trzeba im da膰 bezwarunkowe pierwsze艅stwo przed D艂ugoszem.
    1) Bielowski w dopisku marginesowym do zapiski Rocz. kap. krak. Mon. Pol. II. 800. K臋trzy艅ski, ibid. V. 465
    twierdzi b艂臋dnie, jakoby rzeczona data dzienna znajdowa艂a si臋 w samym Rocz. kapit. 鈥 2) K臋trzy艅ski, ibid. V. 617 na pod-
    stawie zapiski z tego偶 dnia w Nekr. Lubi艅. 鈥 3) K臋trzy艅ski, ibid. V. 634 na podstawie zapiski z tego偶 dnia w Nekr. Lubi艅. 鈥
    4) Mon. Pol. II. 4. 鈥 5) Ibid. II. 379. – 6) Ibid. II. 526. 鈥 7) Ibid. III. 634. 鈥 8) Ibid. III. 479. 鈥 9) Hist. Pol. 11.39.-10) Kod. dypl. Wielk. III. nr. 2020. 鈥 11) Mon. Pol. V. 574. 鈥 12) Ibid. V. 642.
    164
    MIESZKO””1 II STAEY (偶 EL呕BIETA).
    III. 17.
    Przekaz D艂ugosza, jakoby El偶bieta (Gertruda) by艂a c贸rka Beli II, uchodzi w ca艂ej dotychczasowej historyografii za niewzruszony, atoli i on jest niew膮tpliwie b艂臋dny. Poparcia w jakiemkolwiek 藕r贸dle wcze-艣niejszem nie ma dla艅 nigdzie: jest on zatem tylko kombinacy膮 kronikarza; zobaczmy, o ile trafn膮. Bela II, syn ks. Alinosa, urodzi艂 si臋 ok. till r., o偶eni艂 si臋 ok. 1130 z Helen膮, ks. serbsk膮; pierworodnem ich dzieci臋ciem by艂 Gejza II1), urodzony zatem nie wcze艣niej, jak ok. 1131; c贸rka Beli nie mog艂a zatem przyj艣膰 wcze艣niej na 艣wiat, jak ok. r. 1132. Poniewa偶 Mieszko ju偶 z ko艅cem roku 1140 lub pocz膮tkiem 1141 zjawia si臋 na wiecu 艂臋czyckim wraz z 偶on膮, a przeto ma艂偶e艅stwo jego jako pod贸wczas rzeczywi艣cie ju偶 istniej膮ce uzna膰 potrzeba, przeto dochodzimy do niemo偶liwego wniosku: 偶e Mieszko 偶onaty by艂 wtedy z dzieckiem 8鈥9 letniem. Kon-jektura D艂ugosza o pochodzeniu El偶biety (Gertrudy) upada tedy jako zgo艂a nieuzasadniona, i nasuwa si臋 do rozstrzygni臋cia pytanie, czyj膮 te偶 w艂a艣ciwie c贸rk膮 by艂a El偶bieta? 呕e nie mog艂a by膰 c贸rk膮 Kolomanal, wynika st膮d, 偶e by艂aby musia艂a si臋 urodzi膰 przed r. 1114, je偶eli nie o wiele wcze艣niej, istnia艂aby zatem zbytnia r贸偶nica wieku mi臋dzy ni膮 a Mieszkiem; 偶e nie by艂a c贸rk膮 syna Kolomanowego, Stefana II, po艣wiadczaj膮 wyra藕nie 藕r贸d艂a, stwierdzaj膮c, 偶e Stefan II z powodu rozwi膮z艂ego 偶ycia nie mia艂 偶adnego potomstwa2). Zreszt膮 czas po艣lubienia El偶biety ok. r. 1140 wskazuje, 偶e 偶ony Mieszka szuka膰 musimy w najbli偶szej rodzinie panuj膮cego pod贸wczas w W臋grzech kr贸la, kt贸rym nie by艂 Stefan, zmar艂y jeszcze r. 1131, ale Bela II, 1131鈥1141. A gdy si臋 okaza艂o, 偶e 偶on膮 t膮 nie mo偶e by膰 c贸rka Beli, przeto pozostaje ju偶 jedno tylko przypuszczenie, 偶e by艂a ni膮 siostra jego, a zatem c贸rka ks. Almosa. Almos zmar艂 r. 11293), jakkolwiek za艣 o艣lepiony zosta艂 jeszcze r. 1113 (wraz z Bel膮 II, pod贸wczas dzieci臋ciem), to jednak znalaz艂szy p贸藕niej schronienie i bezpieczny pobyt w cesarstwie wschodniem, m贸g艂 snadno sta膰 si臋 ojcem kilkorga jeszcze dzieci, zw艂aszcza, 偶e w roku 艣mierci nie mia艂 wi臋cej jak oko艂o 53 lat 偶ycia4). W r. 1122 z jedn膮 c贸rk膮 Almosa 偶eni si臋 Sobies艂aw I czeski, w r. 1132 z drug膮, Jadwig膮 (sp艂odzon膮 wi臋c ju偶 zapewne po o艣lepieniu) Albrecht austryacki5); je偶eli przyjmiemy, 偶e trzecia jego c贸rka, El偶bieta, urodzi艂a si臋 na kr贸tko przed jego 艣mierci膮 (1128), to w takim razie by艂a ona r贸wie艣niczk膮 lub co najwi臋cej o kilka lat starsz膮 od Mieszka. Zwroty: filia regis Ungarorum, u偶yte w przytoczonych poprzednio ust臋pach przez Ortlieba i Kad艂ubka, nie b臋d膮 wprawdzie w takim razie odpowiada艂y 艣ci艣le rzeczywisto艣ci, gdy偶 Almos by艂 tylko ksi臋ciem a nigdy kr贸lem w臋gierskim, atoli gdy 艣lub przyszed艂 do skutku w chwili, kiedy brat El偶biety Bela dzier偶y艂 w swem r臋ku kr贸lestwo W臋gier, przeto zwroty te nie mog膮 budzi膰 w膮tpliwo艣ci co do naszego wywodu.
    Go do daty za艣lubin jedynej pewnej podstawy dostarcza nam przytaczany ju偶 tylokrotnie ust臋p z Ortlieba, z kt贸rego wynika, 偶e Mieszko 偶onaty by艂 ju偶 z ko艅cem r. 1140 lub pocz膮tkiem 1141. Zdaniem Ma艂eckiego6) 艣lub odby艂 si臋 r. 1136. Mniemanie to opiera si臋 na zapiskach Rocz. Traski7) i Rocz. Ma艂op.8) pod tym偶e rokiem zamieszczonych, nast臋puj膮cej tre艣ci: Boleslaus dat filiam regis filio Ungarorum. Mia艂o tu zaj艣膰, wed艂ug mniemania Ma艂eckiego, pomi臋szanie p艂ci, t. j. roczniki zamiast m贸wi膰 o 艣lubie syna Boles艂awa z c贸rk膮 kr贸la (ksi臋cia) w臋gierskiego, poda艂y b艂臋dn膮 wiadomo艣膰 o 艣lubie c贸rki Boles艂awa z synem kr贸la w臋gierskiego. Interpretacya ta jest zbyt dowolna, tern bardziej, 偶e zapiska z r. 1136 da si臋 zupe艂nie dobrze wyt艂omaczy膰 w literalnem znaczeniu bez przypuszczeni o pomieszaniu p艂ci (III. 20.). Nadto sprzeciwia si臋 przyj臋ciu takiej interpretacyi przedewszystkiem wzgl膮d na wczesny bardzo wiek Mieszka, kt贸ry w r. 1136 m贸g艂 mie膰 conaj wi臋cej 10鈥11 lat 偶ycia; po wt贸re okoliczno艣膰, 偶e starszy brat Mieszka, K臋dzierzawy, o偶eniony zosta艂 dopiero r. 1137 (III. 16). Ze wzgl臋du na m艂ody wiek Mieszka s膮dzi艂bym, i偶 dat臋 za艣lubin jego nale偶y, o ile mo偶na, zbli偶y膰 do r. 1140. Data 1138, kt贸r膮 podaje Wagilewicz9), jest tylko domys艂em. Wed艂ug D艂ugosza 10) 艣lub z El偶biet膮 (Gertrud膮) odby艂 si臋 dopiero 1153 r. Data ta odpada sama przez si臋 wobec niew膮tpliwej wiadomo艣ci Ortlieba.
    O 艣mierci El偶biety tyle tylko powiedzie膰 mo偶na, 偶e zmar艂a nie p贸藕niej jak r. 1154, w tym bowiem czasie drugie ma艂偶e艅stwo Mieszka z Eudoksy膮 by艂o ju偶 dokonanem. Daty 艣mierci 1157 r., podanej przez D艂ugosza11),
    1) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 241; G贸rski, Borys 8. 9. 鈥 2) Por. Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 229. 235.鈥
    3) W er tner, Genealogie d. Prinzen Almos. Por. Jahresb. d. Gescbichtswiss. XIII. 3. 230. 鈥 4) Ibid. Jahresb. d. Geschichts-
    wiss. XIII. 3. 230. 鈥 5) Katona. Hist. crit. III. 463. Por. te偶 niniejsz膮 Genealogi膮 111. 9. 鈥 6) Testament Boi. Krzyw., Przew.
    nauk. i liter. 1876, 14 i uw. 1. 鈥 7) Mon. Pol. II. 832. 鈥 8) Ibid. III. 152. 153. 鈥 9) Geneal. 55. 鈥 10) Hist. Pol. II. 39.鈥
    U) Ibid. II. 49.
    III. 17.
    MIESZKO III STARY (偶. EL呕BIETA, EUDOKSYA).
    165
    nie potwierdza jakiekolwiek 藕r贸d艂o wcze艣niejsze, a oczywi艣cie b艂臋dna konjektura, jak膮 D艂ugosz uczyni艂 co do daty 艣lubu, nasuwa podejrzenie, 偶e i tutaj mamy do czynienia ze zwyk艂膮 tylko kombinacy膮, je偶eli zw艂aszcza uwzgl臋dnimy przydany do tej wiadomo艣ci szczeg贸艂, jakoby 艣mier膰 nast膮pi艂a w po艂ogu 鈥 zwyk艂e u D艂ugosza upstrzenie fantastyczne. Na oczy wistem nieporozumieniu polega mniemanie1), jakoby Latop. Hipac. zanotowa艂 艣mier膰 El偶biety pod r. 1141; wiadomo艣ci tej nie ma tam bowiem wcale. Wzmianka o darowi藕nie wsi S艂upi, dokonanej przez El偶biet臋 na rzecz klasztoru lubi艅skiego, znajduj膮ca si臋 w Lib. frat. Lubin.2), nie upowa偶nia do twierdzenia, jakoby El偶bieta 偶y艂a jeszcze na pewne ok. r. 11508), gdy偶 艣cis艂a chronologiczna determina-cya zapisek rzeczonego Lib. frat., z mo偶no艣ci膮 usuni臋cia omy艂ek co do kilku lat, nie da si臋 przeprowadzi膰.
    Jako dat臋 dzienn膮 艣mierci El偶biety zapisuje Nekr. Lubi艅.4) 3 pa藕dziernika: Elizabeth ducissae, coniu-gis principis Mieszconis, quae ecclesiae nostrae villam 艢lub donavit. Notatka ta nale偶y do grupy zapisek p贸藕niejszych, kt贸re, jak okazali艣my poprzednio5) nie maj膮 偶adnej warto艣ci; a przeto te偶 i ona na wzgl膮d bran膮 by膰 nie mo偶e.
  4. Eudoksya.
    Drug膮 偶on臋 Mieszka nazywa Kad艂ubek6), a za nim Chro艅. Pol.7) i Chro艅, princ. Pol.8) filia regis JRuthenorum. Wed艂ug Kron. Wielk.9) nie by艂a to ksi臋偶niczka ruska, ale consanguinea Friderici imperatoris. Nie potrzeba wykazywa膰, 偶e pierwsze艅stwo nale偶y si臋 Kad艂ubkowi jako wsp贸艂cze艣nikowi Mieszka; sk膮d si臋 za艣 wzi臋艂a wiadomo艣膰 Kron. Wielk., oka偶emy ni偶ej (str. 167). W dokumencie patryarchy Monacha10) wspomnian膮 jest Eudo-xia secunda uxor Mieszka; podobnie偶 zapiska Nekr. Strzeln.u) wyra偶a si臋: dux Mieszko cum consorte sua Eudoxia. D艂ugosz12), kt贸ry z powy偶szej zapiski korzysta艂, i raz j膮 ju偶 do Mieszka, syna Boles艂awa Szczodrego i rzekomej jego 偶ony Eudoksyi (b艂臋dnie) zastosowa艂 (II. 19fi przepomniawszy o tem, odnosi j膮 teraz do Mieszka Starego i jego 偶ony, wie zatem tak偶e, 偶e 偶ona ta nazywa艂a si臋 Eudoksya. To niew膮tpliwie po艣wiadczone imi臋 drugiej ma艂偶onki Mieszka popiera r贸wnie偶 przekaz Kad艂ubka o jej pochodzeniu; wiadomo bowiem, 偶e by艂o ono pospolitem na Rusi.
    Czyj膮 by艂a c贸rk膮 Eudoksya, nie przekaza艂y wcze艣niejsze 藕r贸d艂a. Dopiero D艂ugosz* 13) podaje, 偶e by艂a siostr膮 pierwszej 偶ony Boles艂awa K臋dzierzawego, a zatem (w jego rozumieniu) c贸rk膮 Wsewo艂odymira halickiego. Okazali艣my ju偶 powy偶ej co do Wierzchos艂awy, 偶e wiadomo艣膰, jakoby by艂a ksi臋偶niczk膮 halick膮, jest b艂臋dn膮 (III. 16.), a i Eudoksyi, jak to zaraz ni偶ej wyja艣nimy, nie mo偶na wyprowadza膰 z Halicza. Poniewa偶 jednak偶e w przekazanem przez D艂ugosza imieniu ojca pierwszej 偶ony K臋dzierzawego zdaje si臋 tkwi膰 jaka艣 dobra informacya, ile 偶e w istocie ojciec Wierzchos艂awy, ks. nowogrodzki, nazywa艂 si臋 Wsewo艂odem (III. 16fi przeto zachodzi pytanie, czy po stosownej rektyfikacyi, t. j. uznaniu rzekomogo Wsewo艂odymira halickiego za Wsewo艂oda nowogrodzkiego, nie da艂by si臋 przecie偶 utrzyma膰 szczeg贸艂 D艂ugosza, 偶e Eudoksya by艂a siostr膮 Wierzchos艂awy. I tutaj jednak zachodzi trudno艣膰 nie do usuni臋cia; gdy bowiem Mieszko jeszcze z ko艅cem t. 1140 lub pocz膮tkiem 1141 偶onaty jest z W臋gierk膮, i drugie jego ma艂偶e艅stwo w ka偶dym razie dopiero po tym czasie mog艂o by膰 zawarte, a Wsewo艂od umar艂 ju偶 r. 1138, nie doczekawszy si臋 sukcesyi na tron kijowski, kt贸ry w inne przeszed艂 r臋ce, przeto ma艂偶e艅stwo Mieszka z jego c贸rk膮 nie przedstawia艂o po roku 1140 korzy艣ci politycznych, a zatem te偶 wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa nie mog艂o przyj艣膰 do skutku. Przekaz D艂ugosza polega zatem i w tym szczeg贸le na kombinacyi; sk膮d si臋 za艣 wzi膮艂, 艂atwo wyt艂omaczy膰. Wiedz膮c, 偶e zar贸wno Boles艂aw K臋dzierzawy w pierwszem jako te偶 Mieszko Stary w drugiem ma艂偶e艅stwie mieli za sob膮 ksi臋偶niczki ruskie, m贸g艂 D艂ugosz 艂atwo postawi膰 domys艂, 偶e obie by艂y sobie siostrami.
    Do tego to drugiego ma艂偶e艅stwa Mieszka odnosi WagilewiczH) zapisk臋 Latop. Hipac.15) z r. 1141 (6649): Prywedena byst dszczy Wsewoto偶a w Lachy. By艂aby tedy Eudoksya c贸rk膮 Wsewo艂oda Olgowica, pod贸w-
    1) Pap艣ego w Mon. Pol. V. 574 uw. b. 鈥 2) Mon. Pol. V. 574. 鈥 3) Jak mniema Pap艣e, ibid. V. 574. uw. b. 鈥 4) Mon. Pol. V. 642. 鈥 5; Str. 86. uw. 1. – 6) Mon. Pol. II. 379. 鈥 7) Ibid. III. 634. – 芦) Ibid. III. 479. 鈥 9) Ibid. II. 526. 鈥 10) Kod. dypl. Wielk. III. nr. 2020. 鈥 U) Mon. Pol. V. 730. 鈥 12) Hist. Pol. II. 37. 64. 73. 鈥
    13) Ibid. II. 37. 鈥 14) Geneal. 56. 鈥 15) Str. 220.
    166
    MIESZKO III STARY (偶. EUDOKSYA).
    III. 17,
    czas W. Ks. kijowskiego. Przypuszczenie takie sprzeciwia艂oby si臋 wszystkiemu, co wiemy o stosunku m艂odszych syn贸w Krzywoustego do 贸wczesnych ksi膮偶膮t ruskich; widzieli艣my, 偶e trzymali oni stale stron臋 Monoma-chowic贸w, a wskazali艣my te偶 na to, 偶e zapiska z r. 1141 odnosi si臋 do ma艂偶e艅stwa Boles艂awa Wysokiego z Zwinis艂aw膮 Wsewo艂od贸wn膮 (III. 16).
    Jedyn膮 pewniejsz膮 podstaw臋 do okre艣lenia pochodzenia Eudoksyi podaje Kad艂ubek, nazywaj膮c j膮 w przytoczonym poprzednio ust臋pie: filia regis Ruthenorum. Wyrazu rex Ruthenorum u偶ywali kronikarze polscy na oznaczenie W. Ks. kijowskich; innych dzielnicowych ksi膮偶膮t ruskich nazywali duces. Nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e Eudoksya by艂a c贸rk膮 jakiego艣 W. Ks. kijowskiego, w膮tpliw膮 tylko jest rzecz膮, kt贸rego. W czasie pomi臋dzy r. 1140/41, w kt贸rym Mieszko jest jeszcze 偶onaty z W臋gierk膮, a 1158, w kt贸rym ma艂偶e艅stwo jego z Eudoksya jest ju偶 niew膮tpliwie dokonanem, tron kijowski podlega艂 ci膮g艂ym zmianom. Panowali tam: od r. 1139鈥 1146 Wsewo艂od Olgowic, od r. 1146鈥1149 Izas艂aw M艣cis艂awic, od r. 1149鈥1151. Jerzy W艂odzimierzowic, stryj Izas艂awa, od r. 1151 鈥 13 listopada 1154 Izas艂aw M艣cis艂awic powt贸rnie, r. 1154 chwilowo Ro艣cis艂aw M艣cis艂awic, brat Izas艂awa, tego偶 samego roku 1154 chwilowo Izas艂aw Dawidowie, nast臋pnie od 20 marca 1155 鈥 16 maja 1158 Jerzy W艂odzimierzowic powt贸rnie; od 19 maja 鈥 22 grudnia 1158 Izas艂aw Dawidowie powt贸rnie, od 22 grudnia 1158 do wiosny 1159 M艣cis艂aw, syn Izas艂awa M艣cis艂awica, wreszcie na Wielkanoc r. 1159 osiad艂 na tronie kijowskim powt贸rnie Ro艣cis艂aw M艣cis艂awic, panuj膮cy do r. 11671). Z tego pocztu mo偶liwych te艣ci贸w Mieszka Starego usun膮膰 trzeba przedewszystkiem Wsewo艂oda Olgowica jako g艂ow臋 obozu wrogiego Monomachowicom, dalej Izas艂awa Dawidowica, z艂膮czonego politycznie z Olgowicami, kt贸ry zreszt膮 chwilowo tylko osiad艂 dwukrotnie na tronie kijowskim, a wreszcie z Monomachowic贸w tych, kt贸rzy przelotnie tron ten odzier偶yli, ile 偶e kr贸tko艣膰 ich panowania zapewne nie dawa艂a sposobno艣ci do zadzierzgni臋cia w臋z艂a rodzinnego z Piastami, jako to: Ro艣cis艂awa M艣cis艂awica i M艣cis艂awa Izas艂awica, tego ostatniego nadto鈥 i z tego wzgl臋du, 偶e wed艂ug wszelkiego prawdopodo艂Je艅stwa nie m贸g艂 mie膰 c贸rki, kt贸raby przed r. 1158 by艂a ju偶 dojrza艂膮 do zam臋艣cia. Pozostaj膮 zatem tylko Izas艂aw M艣cis艂awic 1146鈥-1149 i 1151鈥1154, tudzie偶 Jerzy W艂odzimierzowic 1149鈥1151 i 1155鈥1158 jako przypuszczalni te艣ciowie Mieszka. Maj膮c do wyboru pomi臋dzy obu, nale偶a艂oby, jak mniemam, o艣wiadczy膰 si臋 raczej za Izas艂awem M艣cis艂awicem. Jerzy W艂odzimierzowic urodzi艂 si臋 jeszcze w drugiej po艂owie wieku XI, a ju偶 w r. 1107 o偶eni艂 si臋2); c贸rka jego wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa by艂aby zatem znacznie starsz膮 wiekiem od Mieszka, a nadto Jerzy by艂 dziadem stryjecznym Wierzchos艂awy, 偶ony K臋dzierzawego, zaczem trudno przypu艣ci膰, i偶by Mieszko, m艂odszy Boles艂awa brat, 偶eni艂 si臋 z ciotk膮 stryjeczn膮 偶ony swego brata starszego. Natomiast Izas艂aw by艂 bratem Wsewo艂oda, ojca Wierzchos艂awy; c贸rka jego by艂a tedy siostr膮 stryjeczn膮 tej偶e Wierzchos艂awy. Okoliczno艣膰, i偶 prawie r贸wnocze艣nie z za艣lubinami Mieszka przychodzi do skutku ma艂偶e艅stwo syna Izas艂awowego, M艣cis艂awa, z siostr膮 Mieszka Starego (III. 21..), popiera niemniej, i to silnie, powy偶szy nasz wyw贸d.
    Mniemanie Linniczenki 3j, jakoby Eudoksya by艂a c贸rk膮 Ro艣cis艂awa M艣cis艂awica, odpada wobec tego, 偶e Ro艣cis艂aw, pomijaj膮c kilkudniowe rz膮dy w Kijowie w r. 1154, odzier藕y艂 tron kijowski dopiero w r. 1159 na Wielkanoc, t. j. w czasie, kiedy ma艂偶e艅stwo Mieszka z Eudoksy膮 niew膮tpliwie by艂o ju偶 zawarte, kt贸ry to szczeg贸艂 uszed艂 uwagi Linniczenki.
    Dat臋 za艣lubin z Eudoksy膮 po艂o偶y膰 trzeba najp贸藕niej na rok 1158 lub sam pocz膮tek r. 1159, albowiem ju偶 w tym偶e roku 1159 mamy po艣wiadczone niew膮tpliwie urodziny jej syna Boles艂awa (IV. 6.)4). Ze wzgl臋du, 偶e Eudoksya by艂a c贸rk膮 Izas艂awa M艣cis艂awica, przypu艣ci膰 trzeba, 偶e ma艂偶e艅stwo to przysz艂o do skutku w czasie, kiedy Izas艂aw panowa艂 w Kijowie, a wi臋c w latach 1146鈥1149 albo 1151鈥1154, wtedy bowiem ma艂偶e艅stwo to przedstawia艂o istotn膮 korzy艣膰 polityczn膮. W r. 1149, kiedy Izas艂aw wygnany zosta艂 z Kijowa przez Jerzego, uda艂 si臋 on o pomoc do ksi膮偶膮t polskich Boles艂awa, Mieszka i Henryka; w poselstwie, jakie do nich wyprawi艂, nazywa on ich, jak podaje Latop. Hipac.5), swoimi swatami. Tytu艂 swat贸w usprawiedliwiony jest dostatecznie ma艂偶e艅stwem K臋dzierzawego z jego bratanic膮 Wierzchos艂aw膮, ale nie mo偶na st膮d bynajmniej wnioskowa膰, jakoby ju偶 pod贸wczas Mieszko mia艂 c贸rk臋 Izas艂awa za 偶on臋; owszem, gdyby to ma艂偶e艅stwo by艂o ju偶 wtedy
    1) Hruszewskij, Istoria kijewskoj zemli 180. 186. 187. 191. 194. 195. 197. 198. 201. 203. 206. 207. 214. 鈥 Latop. Hipao. 187. 鈥 3) YJzaimn. otnosz. 61. 鈥 4) Por. Perl bach, Preuss. Poln. Stud. I. 7. 鈥 5) Str. 268.
    111. 17.
    MIESZKO III STARY (偶. EUDOKSYA, ADELAJDA).
    167
    dokonanem, Mieszko by艂by otrzyma艂 nazw臋 zi臋cia. Wa偶niejszym od tych argument贸w terminologicznych jest fakt historyczny, 偶e wed艂ug tego偶 samego Latop. Hipac. 4) na pomoc Izas艂awowi wyruszyli wtedy tylko Boles艂aw i Henryk, podczas gdy Mieszko pozosta艂 w Polsce, i 偶e ten偶e Mieszko odwo艂a艂 nast臋pnie braci do kraju, przesy艂aj膮c wiadomo艣膰 o gro偶膮cem niebezpiecze艅stwie od Prusak贸w. Wszystko wskazuje na to, 偶e Mieszko pod贸wczas (1149 r.) nie by艂 jeszcze z Izas艂awem zwi膮zany 艣cis艂ym w臋z艂em rodzinnym, w kt贸rym to razie post臋powanie jego by艂oby odmiennemu Sk膮d wynika, 偶e za艣lubiny przypa艣膰 mog艂y tylko na czas pomi臋dzy r. 1151鈥1154, a s膮dz臋, 偶e nie mog艂y te偶 przypa艣膰 p贸藕niej, gdy偶 po 艣mierci Izas艂awa tron kijowski przeszed艂 -w inne r臋ce, i nie by艂o ju偶 powodu nawi膮zywa膰 w臋z艂a z jego najbli偶sz膮 rodzin膮.
    D艂ugosz2), opowiadaj膮c o ma艂偶e艅stwie K臋dzierzawego pod r. 1151, wspomina wprawdzie tam偶e, i偶 Mieszko za jego przyk艂adem poj膮艂 siostr臋 swojej szwagrowej, atoli daty 艣lubu bli偶ej nie okre艣la.
    Oddacie 艣mierci Eudoksyi nic pewnego nie da si臋 powiedzie膰. Wiadomo艣膰 Kron. Wielk.3), 偶e w r. 1179, a raczej 1177 uda艂a si臋 z Mieszkiem na wygnanie, aczkolwiek nie jest nieprawdopodobn膮, nie znajduje jednakowo偶 nigdzie wiarogodnego po艣wiadczenia; owszem, ust臋p Kad艂ubka4), na kt贸rym si臋 niniejsza wiadomo艣膰 Kron. Wielk. opiera, milczy zupe艂nie o 偶onie Mieszka. D艂ugosz ma najba艂amutniejsze o niej wiadomo艣ci. Raz zdaje si臋 j膮 uwa偶a膰 za pierwsz膮 偶on臋 i ka偶e jej wkr贸tce po 艣lubie umiera膰 bezpotomnie5); na innem miejscu podaje, 偶e w latach 1164 i 1168 urodzi艂a Mieszkowi dwu syn贸w6); o czem znowu przepomniawszy, twierdzi, 偶e Mieszko ju偶 r. 1158 o偶eni艂 si臋 z trzeci膮 偶on膮 Adelajd膮, krewn膮 cesarza Fryderyka, kt贸ra mu r. 1160 rodzi syna Boles艂awa7). Z tej gmatwaniny dat wynika, 偶e nie mo偶na do nich przywi膮zywa膰 jakiejkolwiek wagi. W dokumencie patryarchy Monacha8) znajduje si臋 zapiska: Predicta ducissa pudoxia dedit Grodist. K臋trzy艅ski9), kt贸ry w nast臋pstwie poszczeg贸lnych zapisek tego zabytku dopatruje si臋 艣cis艂ego porz膮dku chronologicznego, wnioskuje z miejsca, jakie zapiska o Eudoksyi zajmuje, 偶e powsta艂a dopiero po 艣mierci Mieszka, 偶e zatem Eudoksya prze偶y艂a m臋偶a; wszelako, gdyby艣my nawet przyj臋li teory膮 K臋trzy艅skiego, mo偶naby co najwi臋cej wnioskowa膰, 偶e zapiska nie mo偶e by膰 wcze艣niejsz膮 od r. 1198, albowiem bezpo艣rednio poprzednia musi conajmniej nosi膰 t臋 dat臋; nie ma jednak jakiejkolwiek pewno艣ci, 偶e musi ona by膰 p贸藕niejsz膮 od r. 1202. Wszak偶e teorya o cnronologicznem nast臋pstwie zapisek w rzeczonym akcie jest w膮tpliw膮10 *) i dlatego z zaciski o Eudoksyi nie mo偶na nawet wyprowadzi膰 tego wniosku, 偶e 偶y艂a jeszcze r. 1198.
    Wskazali艣my te偶 poprzednio, 偶e data 13 marca, pod kt贸r膮 wraz z Mieszkiem zapisan膮 jest Eudoksya w Nekr. Strzeln. u), nie jest rzeczywist膮 dat膮 nekrologiczn膮, ale dat膮 kommemoracyi.
    2 a. [Adelajda],
    Po raz pierwszy w Kron. Wielk.12) pojawia si臋 wiadomo艣膰, 偶e drug膮 (po pierwszej W臋gierce) 偶on膮 IMieszka by艂a consanguinea Friderici imperatoris, regis Romanorum, matka trzech jego m艂odszych (po Odonie i Stefanie) syn贸w. Wiadomo艣膰 t臋 przej膮艂 do swej historyi tak偶e i D艂ugosz 13), opieraj膮c si臋 jednak r贸wnocze艣nie na Kad艂ubku, kt贸ry jako drug膮 偶on臋 Mieszka wymienia rusink臋, uczyni艂 ow膮 krewn膮 Fryderyka Barba-rossy trzeci膮 偶on膮 Mieszka, aczkolwiek, jak widzieli艣my poprzednio, nie zwracaj膮c dostatecznej uwagi na pogodzenie obu sprzecznych przekaz贸w, pope艂ni艂 ca艂y szereg ba艂amuctw i sprzeczno艣ci chronologicznych. Rozumie si臋, 偶e znalaz艂o si臋 te偶 u niego i imi臋 dla tej trzeciej 偶ony Mieszka, szablonowo do ksi臋偶niczek niemieckich stosowane: Adelajda (Atlejta).
    Obie powy偶sze wzmianki da艂y pochop do twierdzenia, kt贸re nie jest jeszcze stanowczo uprz膮tni臋te w nowszej historyografu, 偶e Mieszko mia艂 w istocie za 偶on臋 Adelajd臋, krewn膮 Fryderyka. Jedni, jak Klem-pin14), uwa偶aj膮 j膮 za c贸rk臋 Albrechta Nied藕wiedzia, daj膮c j膮 Mieszkowi za drug膮 偶on臋; inni, jak Naruszewicz15), kt贸rego zdanie powt贸rzono jeszcze w najnowszych czasach16), widz膮 w niej trzeci膮 jego 偶on臋 i przy-
    I) Str. 269 i 270. 鈥 2) Hist. Pol. II. 37. 鈥 3) Mon. Pol. II. 529. 鈥 4) Ibid. II. 397. 鈥 5) Hist. Pol. II. 37.
    鈥 6) Ibid. II. 64. 73. 鈥 7) Ibid. II. 52. 56. 鈥 8) Kod. dypl. Wielk. III. nr. 2020. 鈥 9) Stud, nad dokum. XII w. 60. 鈥
    10) Krzy偶anowski, Pocz膮t. dyplom, poi., Kwart. Hist. VI. 810. 鈥 !D Mon. Pol. V. 730. 鈥 12) Ibid. II. 526. 鈥 1S) Hist.
    Pol. II. 52. 56. 鈥 14) Pommer. Ukdbuch. I. 276鈥279. 鈥 i5) Hist. nar. poi. III. 7 uw. 3. – 16) Wagilewicz, Geneal.
    .57; 膯wikli艅ski, Mon. Pol. III. 634 uw. e.
    168
    MIESZKO 111 STARY (i. ADELAJDA).
    III. 17.
    puszczaj膮, 偶e to by艂a c贸rka Godfryda II. ks. Brabancyi. W jednym i drugim razie by艂aby to w istocie krewna cesarza Fryderyka.
    Rozpatrzmy obie te hipotezy, a przedewszystkiem ostatni膮. Ot贸偶 zaraz na wst臋pie uderzamy o szkopu艂, 偶e o tej rzekomej trzeciej 偶onie Mieszka nie wspomina Kad艂ubek 艁), pomimo, 偶e o obu pierwszych podaje wyra藕n膮 wiadomo艣膰, i to wcale dok艂adn膮, okre艣la bowiem pochodzenie ka偶dej z nich i wylicza syn贸w, kt贸rzy si臋 z niej porodzili; pomimo 偶e w og贸le zajmuje si臋 bardzo szczeg贸艂owo genealogi膮 i stosunkami rodzinnymi: Mieszka, podaj膮c nadto jeszcze wykaz 偶on, z kt贸remi si臋 po偶enili jego synowie, tudzie偶 m臋偶贸w, za kt贸rych wysz艂y jego c贸rki. Jakkolwiek za艣 ust臋p o 偶onach Mieszka znajduje si臋 w tej cz臋艣ci jego kroniki, kt贸ra powsta艂a przed rokiem 1194-2), to jednak nie mo偶na st膮d bynajmniej wnioskowa膰, jakoby wzmianki o trzeciej 偶onie jego brakowa艂o tylko dlatego, 偶e ma艂偶e艅stwo zawartem zosta艂o po roku 1194, bo膰 naprz贸d zgo艂a nieprawdopodobn膮 jest rzecz膮, i偶by Mieszko jako starzec blisko siedmdziesi臋cioletni m贸g艂 si臋 jeszcze 偶eni膰, a gdyby si臋 nawet i o偶eni艂, na贸wczas o tak wa偶nym fakcie, jakim by艂 zwi膮zek z domem cesarskim, nie by艂by Kad艂ubek niew膮tpliwie przepomnia艂 w dalszej cz臋艣ci swej kroniki, pisanej ju偶 po 艣mierci Mieszka.
    Milczenie Kad艂ubka jest tedy bardzo wymownem. Ju偶 te uwagi zachwiewaj膮 znacznie hipotez臋 o rzekomej trzeciej 偶onie Mieszka; rozwieje si臋 ona w zupe艂no艣ci, je偶eli rozwa偶ymy bli偶ej genez臋 odno艣nego ust臋pu Kron. Wielk. Jak wiadomo, opar艂a si臋 ona co do dawniejszych czas贸w na jakim艣 dok艂adnym wyci膮gu z Kad艂ubka8);-jakkolwiek za艣 wyci膮gu tego nie znamy, to jednakowo偶 nie mo偶na w膮tpi膰, 偶e i ust臋p, podaj膮cy wiadomo艣膰
    0 stosunkach rodzinnych Mieszka, polega艂 na nim, albowiem zdradza najwidoczniejsze pokrewie艅stwo z Kad艂ubkiem. M贸wi tedy Kad艂ubek4), 偶e Mieszko mia艂 sze艣ciu zi臋ci贸w: Sobies艂awa czeskiego, Bernarda saskiego, Fryderyka lotary艅skiego (dux Lotharingie Fridericus, imperatoris nepos, gener eiusi), margrabiego (Konrada) syna Dedona, ks. pomorskiego Bogus艂awa i syna tego偶 ksi臋cia; nast臋puje potem wyliczenie te艣ci贸w jego syn贸w, dalej imiona samych syn贸w: Odon, Stefan, Boles艂aw, Mieszko, W艂odzis艂aw, z dodatkiem, 偶e dwaj pierwsi urodzili si臋 z w臋gierki, a trzej ostatni z rusinki. Odpowiedni ust臋p Kron. Wielk.5) podaje, 偶e Mieszko mia艂 pi臋ciu syn贸w, z kt贸rych dwaj, Odon i Stefan urodzili si臋 z W臋gierki, pozostali trzej z krewnej cesarza Fryderyka; nast臋puje potem wyliczenie jego zi臋ci贸w, z kt贸rych podani s膮 jednakowo偶 tylko dwaj pierwsi: Sobies艂aw czeski
    1 ks. saski, dalsi pomini臋ci, a nast臋pnie wyliczenie te艣ci贸w jego syn贸w, znowu z opuszczeniem jednego (ks. pomorskiego). Zar贸wno tre艣膰, a bardziej jeszcze styl wskazuj膮 tedy na 艣cis艂e pokrewie艅stwo obu ust臋p贸w; r贸偶nica zachodzi tylko w trzech punktach: naprz贸d co do pochodzenia drugiej 偶ony Mieszka, powt贸re co do wyliczenia jego zi臋ci贸w (z kt贸rej w Kron. Wielk., opuszczono czterech) i co do wyliczenia te艣ci贸w syn贸w, (z kt贸rych w Kron. Wielk. opuszczono jednego). Gdzie jest pocz膮tek owych r贸偶nic, czy ju偶 w zaginionym wyci膮gu z Kad艂ubka, czy dopiero w Kron. Wielk., mniejsza o to. Gdziekolwiek bowiem pojawi艂y si臋 po raz pierwszy, widoczna, 偶e jedna t艂omaczy drug膮, a to mianowicie w ten spos贸b, 偶e ust臋p u偶yty w Kad艂ubku o jednym z zi臋ci贸w Mieszka: dux Lotharingie Fridericus imperatoris nepos gener eius zosta艂 przez jak膮艣 omy艂k臋 przeniesiony w Kron. Wielk. do ust臋pu m贸wi膮cego o 偶onach Mieszka: consanguinea Fride-rici imperatoris regis JRomanorum, i podstawiony w miejsce dobrej wiadomo艣ci Kad艂ubka o ruskiem pochodzeniu drugiej 偶ony. Wiadomo艣膰 Kron. Wielk. polega zatem na prostem tylko nieporozumieniu lub niedopatrzeniu autora wyci膮gu Kad艂ubkowego czy samej kroniki. W ten spos贸b upada jedyna podstawa (wiadomo艣膰 D艂ugosza jest bowiem pochodn膮), na kt贸rej mo偶naby oprze膰 twierdzenie o istnieniu trzeciej 偶ony Mieszka, krewnej cesarskiej.
    Na tern wyja艣nieniu genezy rzeczonego ust臋pu Kron. Wielk. mo偶naby poprzesta膰 i nie zajmowa膰 si臋 ju偶 dalsz膮 hipotez膮 Klempina6) o rzekomem drugiem ma艂偶e艅stwie Mieszka z Adelajd膮, c贸rk膮 Albrechta Nied藕wiedzia; poniewa偶 jednak do uzasadnienia tej hipotezy zosta艂y zu偶ytkowane niekt贸re samoistne wiadomo艣ci 藕r贸d艂owe, przeto musimy je tu jeszcze bli偶ej rozpatrze膰. Jedn膮 z nich jest znany nam ju偶 sk膮din膮d [III. 6.) ust臋p Winc. Pras.7) pod r. 1155: Eodem anno W[ladislaus] dux a rege Friderico in maximum reci- 1
    1) Mon. Pol. II. 378. 鈥 2) Bielowski w Mon. Pol. II. 220. 221, kt贸rego zdanie w tej mierze uwa偶am za bardziej uzasadnione, ani偶eli innych pisarz贸w, odnosz膮cych powstanie kroniki do czas贸w p贸藕niejszych. 鈥 3) W a r m s k i, Die grossp. Chro-nik. 27. 鈥 4) Mon. Pol. II. 378. 鈥 5) ibid II. 526. 鈥 6) Pommer. Ukdbuch I. 276-279. 鈥 7) Font. rer. Boh. II. 421.
    III. 17. 18.
    MIESZKO III STARY (偶. ADELAJDA); HENRYK.
    169
    pitur graciam, filiam marchionis Alberti de Saxonia 鈥 sibi iungit matrimonio. Klempin dostrzega trafnie, 偶e ust臋pu tego nie mo偶na odnosi膰 do W艂odzis艂awa II (艣l膮skiego), ale wychodz膮c z b艂臋dnego za艂o偶enia, 偶e odnosi si臋 on do kt贸rego艣 z ksi膮偶膮t polskich, podstawia w鈥 miejsce W艂odzis艂awa Mieszka, i mniema w tern znachodzi膰 dow贸d na zawarty w r. 1155 zwi膮zek ma艂偶e艅ski Mieszka z c贸rk膮 Albrechta Nied藕wiedzia. Substytucya imienia jest zgo艂a dowoln膮 i niczem nieusprawiedliwion膮, nawet bowiem mieszanie imion Piast贸w, z jakiem cz臋sto spotykamy si臋 w 藕r贸d艂ach zachodnich, dotyczy tylko W艂odzis艂aw贸w i Boles艂aw贸w, a nigdy W艂odzis艂aw贸w i Mieszk贸w; a sama interpretacya jest niemo偶liw膮, albowiem jeszcze w r. 1159 rodzi si臋 Mieszkowi syn z jego 偶ony Rusinki (IV. 6.); szczeg贸lny za艣 fawor, jaki sobie Mieszko w r. 1155 mia艂 pozyska膰 u Fryderyka, tak i偶 nawet wszed艂 z nim w zwi膮zek rodzinny, by艂by rzecz膮 zgo艂a nie daj膮c膮 si臋 wyt艂omaczy膰, skoro wiemy, 偶e nie dalej jak w dwa lata p贸藕niej Fryderyk podj膮艂 wielk膮 wypraw臋 do Polski przeciw m艂odszym Boles艂awo-wicom, a wi臋c tak偶e przeciw Mieszkowi, celem restytucyi W艂odzis艂awa II. Drugi dow贸d Klempina polega na wiadomo艣ci Rocz. Kolon. D, kt贸ry pod r. 1173 (mo偶e 1172) podaje: Eodem anno Imperator (Fryderyk Barba-rossa) cum maximo exercitu鈥 in Poloniam proficiscitur pro restituendo nepote suo in ducatum. Owym nepos ma by膰 Mieszko Stary; ale tego nie ma tam bynajmniej powiedzianego, i przypuszczenia takiego nie usprawiedliwia bynajmniej 贸wczesny stan rzeczy w Polsce; nie zachodzi艂a bowiem pod贸wczas 偶adna potrzeba restytuowania Mieszka w jakiekolwiek ksi臋stwo. Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 wyja艣nia zreszt膮 t臋 rzecz Chro艅.
    S. Petri Erford.2), kt贸re m贸wi膮c o tej偶e wyprawie cesarza pod r. 1172 (mo偶e 1173), dodaje: Qui (imperator) cum fines Polonorum intranet, predictus Misico obviam ei veniens, dextras peciit et accepit multatus non parna pecunia. Owym nepos, w kt贸rego interesie wyprawia艂 si臋 Fryderyk, nie by艂 zatem Mieszko Stary, owszem Mieszko by艂 przeciwnikiem cesarza 3). Wyraz nepos odnosi si臋 zatem do jednego z Piast贸w 艣l膮skich, kt贸ry jako syn W艂odzis艂awa II by艂 w istocie krewniakiem Fryderyka; wiadomo艣膰 za艣 Rocz. Kolon, dotyczy widocznie usi艂owa艅 W艂odzis艂awowic贸w w celu odzyskania senioratu krakowskiego4).
  5. Henryk.
    殴r贸d艂a, wyliczaj膮ce- syn贸w Krzywoustego z Salomei (III. 16.), k艂ad膮 Henryka po Mieszku Starym, a przed Kazimierzem Sprawiedliwym; tylko niekt贸re r臋kopisy Chro艅. Pol.5), kt贸re w tern miejscu b艂臋dnie wzi臋to za podstaw臋 wydania, wymieniaj膮 Henryka po Kazimierzu Sprawiedliwym. Wyra藕n膮 dat臋 urodzin jego podaje dopiero D艂ugosz6) pod r. 1132; nie mo偶na do niej przywi膮zywa膰 wagi, ile 偶e nie jest nigdzie indziej po艣wiadczona, i zdaje si臋 by膰 tak膮 sam膮 kombinacy膮, jak data urodzin Mieszka Starego (III. 17.). Z drugiej strony nie mo偶na jej cofa膰 do lat 1123/47), Henryk bowiem, jako m艂odszy brat Mieszka m贸g艂 si臋 urodzi膰 co najwcze艣niej 1127 r. Najp贸藕niejsz膮 za艣 dat膮 jego urodzin mo偶e by膰 rok 1136, albowiem r. 1137 rodzi si臋 Agnieszka, a 1138 Kazimierz Sprawiedliwy (III. 21. 22.). W dokumencie kardyna艂a Humbalda z r. 11468) wspomniany jest jako wsp贸艂fundator klasztoru trzemesze艅skiego, wszelako z wzmianki tej nie mo偶na wyci膮ga膰 wniosk贸w co do jego wieku, albowiem nawet m艂odszy ode艅 Kazimierz jest tam偶e r贸wnie偶 wymieniony po艣r贸d fundator贸w. Lepsz膮 wskaz贸wk臋 podaje wzmianka Latop. Hipac.9) o udziale jego w wyprawie wojennej z r. 1149; daj膮c mu pod贸wczas lat przynajmniej 18, trzeba b臋dzie przyj膮膰, 偶e si臋 nie urodzi艂 p贸藕niej jak r. 1131. A v/j takim razie dat臋 jego urodzin nale偶y zamkn膮膰 w granicach czasu 1127鈥 1131 r.
    O dacie 艣mierci Henryka najdok艂adniejsz膮 informacy膮 podaje dokument z 31 grudnia 1167 r.10), wystawiony, jak z tre艣ci jego wynika, w pierwszym roku po konsekracyi Gedki, biskupa krakowskiego, stwier- 1
    1) Mon. Germ. SS. XVII. 786. 鈥 2) Wyd. Stiibla w Halli 1869, 35. 鈥 3) Bardzo trafne zbicie argument贸w Klempina poda艂 ju偶 Cohn, Die Verwandt. der Staufer u. Anhaltiner w Forsch. z. deutsch. Gescb. X. 638 in. 鈥 4) Por. Smolka, Henryk Br贸d. 13; G贸rski, Stosun. Kazim. Spraw, z Rusi膮 9. 鈥 5) Mon. Pol. III. 629. 鈥 6) Hist. Pol. I. 545. 鈥 7) Jak mniema Wagilewicz, Genealogia 58 i Ma艂ecki, Testam. Boles艂. Krzyw., Przew. nauk. i liter. 1876, 20 uw. 1. 鈥 8) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 12. 鈥 9) Str. 268. 鈥 10) Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 1. 呕e dokumentowi temu nada膰 nale偶y dat臋 r. 1167, nie 1166, jak przyjmowa艂 jeszcze Piekosi艅ski, ibid., zob. K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 39, 40 i Krzy偶anowski, Pocz膮tki dyplom, poi., Kwart. Hist. VI. 814.
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    22
    170
    HENRYK; DOBRONEGA LUKARDA.
    III. 18. 19.
    dzaj膮cy zarazem, i偶 ksi膮偶臋 Henryk ju偶 w owym czasie nie 偶y艂, i 偶e zmar艂 w tym samym dniu, co i poprzednik Gedki, Mateusz biskup krakowski (dux Henricus sine herede defunctus est鈥 Eodem eciam anno et eadem die Matheus beate memorie Kracouiensis episcopus in Christo obiit). Konsekracya Gedki odby艂a si臋 19 czerwca 1167 r.!), 艣mier膰 Mateusza za艣 nast膮pi艂a r. 1166 2), i to dnia 18 pa藕dziernika, jak podaje Kalend. Krak.3), sk膮d wynika, 偶e data 艣mierci Henryka przypada r贸wnie偶 na dzie艅 18 pa藕dziernika 1166 r.
    W rocznikach, i to w dwu grupach niezale偶nych od siebie, a mianowicie w Rocz. Lubi艅.4), tudzie偶 w Rocz. kap. krak.5) i pochodnych od niego: Rocz. Krak.6), Rocz. S臋dz.7), Katal. bisk. krak.8) zanotowan膮 jest 艣mier膰 Henryka pod r. 1167, z dodatkiem, i偶 zgin膮艂 na wyprawie pruskiej. Data 艣mierci rocznik贸w nie zgadza si臋 zatem z dat膮, jak膮 wyprowadzili艣my z przytoczonego poprzednio dokumentu. Omy艂ki cyfrowej przypu艣ci膰 niepodobna, gdy偶 rok 1167, jak widzieli艣my, znajduje si臋 w rocznikach zgo艂a od siebie niezale偶nych. Naj艂atwiejsze wyt艂omaczenie tej sprzeczno艣ci znajdzie si臋, je艣li przypu艣cimy, 偶e wiadomo艣膰 o 艣mierci Henryka, zasz艂ej p贸藕n膮 jesieni膮 r. 1166, dosz艂a do Polski dopiero w roku nast臋pnym, skutkiem czego roczniki zanotowa艂y j膮 dopiero pod r. 11679). Wprawdzie zdaniem Kanteckiego 10) Henryk nie zgin膮艂 w Prusiech, lecz umar艂 艣mierci膮 naturaln膮 w kraju; wszelako tez臋 t臋, wysnut膮 z milczenia dwu 藕r贸de艂, t. j. przytoczonego powy偶ej dokumentu i Kad艂ubka (inne 藕r贸d艂a s膮 pochodne), uwa偶am za zgo艂a nieudowodnion膮, ile 偶e dokument i Kad艂ubek nie znajdowali si臋 w konieczno艣ci wyra藕nego zaznaczenia, w jaki spos贸b zmar艂 Henryk ; nadto wyra藕ny przekaz dwu niezawis艂ych od siebie grup rocznikarskich nie pozwala w膮tpi膰, 偶e wiadomo艣膰 jest autentyczn膮; wreszcie w ten tylko spos贸b da si臋 wyt艂omaczy膰 sprzeczno艣膰 dat jego 艣mierci, zachodz膮ca mi臋dzy dokumentem a rocznikami.
    Bez warto艣ci s膮 daty 艣mierci: 1161 r. w Rocz. Krak.1 11) (kt贸ry zreszt膮 ma tak偶e dat臋 1167) i w Rocz. Ma艂op.12) kt贸ry w kod. Kr贸l. ma zamiast niej dat臋 1162, a nadto w kod. Kurop. i Lubi艅.13) dotyka raz jeszcze sprawy zgonu Henryka i k艂adzie j膮 pod r. 117114). ,
    呕e Henryk zmar艂 sine prole, po艣wiadcza wyra藕nie Rocz. S臋dz.13) i Rocz. Ma艂op. 1(j, a ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 przytoczony poprzednio dokument: dux Henricus sine herede defunctus est. Nic te偶 niewiadomo o tem, i偶by by艂 偶onaty.
  6. Dobronega Lukarda.
    Chro艅. Mont. Ser.17) zapisa艂a nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: Hic (Tyderyk czyli Dytryk, syn Konrada margr. mi艣nijskiego) ab uxore sua, que soror erat Mesoconis ducis Polonie, Do1 organa nomine, que et Lucardis voca-batur, de qua filios susceperat Conradum comitem et Gerdrudem Gerberstadensem monacliam, longo tempore sepa-ratus, aliam Cunigundam nomine, comitissam, viduam Bernhardi de Plozhe, quasi superduxerat. Zgodnie z powy偶sz膮 wiadomo艣ci膮 podaje tak偶e Geneal. Wettin.ls): Tidericus orientalis marchio duxit uxorem sororem Meseco-nis ducis Polonie, Dobernegam nomine, que eciam Lucardis dicta est, poczem w dalszym ci膮gu wymienia dzieci z tego偶 ma艂偶e艅stwa, Konrada i Gertrud臋.
    Dytryk, m膮偶 owej Piast贸wny, umar艂 r. 1185, a Konrad, syn jego z tego ma艂偶e艅stwa, zgin膮艂 r. 1175 w turnieju, a wi臋c conajmniej jako m艂odzieniec doros艂y, urodzony zapewne nie p贸藕niej jak ok. 1155 r. Wspomniana w obu 藕r贸d艂ach siostra Mieszka jest tedy niew膮tpliwie siostr膮 Mieszka Starego, a przeto c贸rk膮 Krzywoustego.
    Imi臋 jej s艂owia艅skie w starszej formie (17. 11.) Dobronega (Dobernega) przekaza艂a nam Geneal. Wettin ; imi臋 Dobergana w Chro艅. Mont. Ser. jest niew膮tpliw膮 omy艂k膮 zamiast Dobergaua, odpowiada za艣
    1) 呕e nie 19 czerwca 1166 r., por. K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 39. 40. 鈥 2) 呕e nie r. 1165, por. K臋. trzy艅ski ibid. 39. 40. 鈥 3; Mon. Pol. II. 934. 鈥 4) Ibid. II. 775; V. 870. 鈥 5) Ibid. II. 798. 鈥 6) Ibid. II. 834. 鈥 7) Ibid. II. 875. 鈥 8) Ibid. III. 352. 鈥 9) Por. K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 39. 40. 鈥 10) Zgon Henryka ks, sandom., Przew. nauk. i liter. 1881. 57. 鈥 U) Mon. Pol. II. 833. 鈥 12) Ibid. III. 156. 157. 鈥 13) Ibid. 111. 158. 鈥
    14) Dat臋 艣mierci 1167 r. przyjmuje Roepell, Gesch. Pol. 361. Do r. 1166 odnosz膮 j膮 Bielowski, Mon. Pol. II. 834; Griin-hagen, Schles. Reg. I. 43; K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 39. 40. 鈥 15) Mon. Pol. II. 875. 鈥 16) Ibid. III 156. 157. 鈥 17) Mon. Germ. SS. XXIII. 159. 鈥 18) Ibid. SS. XXIII. 229.
    III. 19. 20.
    DOBRONEGA LUKARDA (m. DYTRYK); JUDYTA.
    171
    nowszej formie: Dobrogniewa. Nazwy, jak Dobragana x), Dabrogera, Dobrogera3), lub Dobragera8) nie s膮 s艂owia艅skie, podobnie偶 bezpodstawnem jest domniemalne t艂omaczenie tego imienia: Eudoksya1). Imi臋 zachodnie Lukarda (Ludgarda) przyj臋艂a Dobronega zapewne po wyj艣ciu za m膮偶 za Dytryka.
    Ze wzgl臋du na przypuszczaln膮 dat臋 za艣lubin ok. 1142 r. przyj膮膰 trzeba, 偶e data jej urodzin przypada co najp贸藕niej na rok 1128. W ka偶dym razie musi to by膰 c贸rka Krzywoustego z drugiego ma艂偶e艅stwa z Salome膮; ze Zbys艂awy urodzi膰 si臋 nie mog艂a, w takim bowiem razie najp贸藕niejsz膮 mo偶liw膮 dat膮 jej urodzenia by艂by rok 1112 (III. 2.), a gdy m膮偶 jej Dytryk sam urodzi艂 si臋 dopiero po r. 1127, przeto nie chc膮c przyjmowa膰 bardzo ra偶膮cej r贸偶nicy wieku mi臋dzy obu ma艂偶onkami, przypu艣ci膰 trzeba, 偶e Dobronega urodzi艂a si臋 znacznie p贸藕niej po 艣mierci Zbys艂awy.
    Co do daty za艣lubin przyjmuje si臋 powszechnie3), 偶e nast膮pi艂y one mniej wi臋cej w tym czasie, kiedy Otton I. brandenburski 偶eni艂 si臋 z Judyt膮, a wi臋c oko艂o r. 1148 (III. 20.) Ojciec Dytryka, Konrad, o偶eni艂 si臋 w czasie mi臋dzy 1116鈥1119 r.; z ma艂偶e艅stwa tego mia艂 on wiele dzieci, mi臋dzy innemi Ottona, p贸藕niej margrabiego mi艣nijskiego, o kt贸rym wiadomo, 偶e si臋 urodzi艂 r. 1125. Poniewa偶 po Ottonie id膮 porz膮dkiem starsze艅stwa jeszcze dwie c贸rki, Oda i Berta, a potem dopiero Dytryk6), przeto data urodzenia tego ostatniego nie mo偶e by膰 wcze艣niejsz膮 od r. 1128. M贸g艂 zatem Dytryk ju偶 w r. 1142 zawrze膰 ma艂偶e艅stwo. Z przytoczonej na wst臋pie wiadomo艣ci Chro艅. Mont. Ser. wynika, 偶e z ma艂偶e艅stwa tego urodzi艂o si臋 dwoje dzieci, 偶e nast臋pnie Dobronega zosta艂a odtr膮cona, i 偶e Dytryk przez d艂u偶szy czas 偶y艂 roz艂膮czony od niej (longo tempore separatus), zanim, w nieprawym zwi膮zku, po艂膮czy艂 si臋 z Kunegund膮, wdow膮 po Bernardzie z P艂ockowa, bracie owego Konrada z P艂ockowa, kt贸ry mia艂 za 偶on臋 inn膮 c贸rk臋 Krzywoustego (III. 12.) Bernard z P艂ockowa zgin膮艂 w czasie drugiej wyprawy krzy偶owej, 26 pa藕dziernika 1147 r.7); zwi膮zek Dytryka z Kunegund膮 przypada膰 mo偶e zatem dopiero na czas po tern zdarzeniu, i to prawdopodobnie niebawem po niem, w czasie, kiedy Kunegund膮 by艂a jeszcze m艂od膮. Przyjmuj膮c tedy, 偶e stosunek z Kunegund膮 rozpocz膮艂 si臋 ju偶 w najbli偶szym czasie po r. 1147, lub chocia偶by oko艂o r. 1150, musimy, id膮c wstecz, odliczy膰 przynajmniej dwa lata (dwoje dzieci) na trwanie ma艂偶e艅stwa z Dobronega, tudzie偶 kilka lat (longo tempore separatus) na uprzedni膮 z ni膮 roz艂膮k臋, a z tego wynika, 偶e dat臋 za艣lubin z Dobronega cofn膮膰 trzeba do mo偶liwie najwcze艣niejszej granicy, t. j. do czasu ok. 1142 r. Z powy偶szych uwag wynika zarazem, 偶e data roz艂膮czenia przypada na czas po r. 1144. O dalszych losach Dobronegi nic niewiadomo; przypu艣ci膰 mo偶na tylko, 偶e w chwili, kiedy pocz膮艂 si臋 stosunek Dytryka z Kunegund膮, jeszcze 偶y艂a; w takim bowiem razie Dytryk nie by艂by mia艂 potrzeby nawi膮zywa膰 z ni膮 konkubinatu, ale owszem, by艂by m贸g艂 z ni膮 wzi膮膰 艣lub legalny. Zmar艂a tedy Dobronega po r. 1147.
    Dytryk.
    Syn Konrada Wielkiego, margrabiego mi艣nijskiego, urodzony po r. 1127, od r. 1156 margrabia Dolnych 艁u偶yc, zmar艂 9 lutego 1185 r.8). Po odtr膮ceniu Dobronegi 偶yje w konkubinacie z Kunegund膮, wdow膮 po Bernardzie z P艂ockowa (Plotzkau)9).
  7. Judyta.
    Pod r. 1136 zapisuje Rocz. Tras.10 *): Boleslaus dat filiam regis filio Ungarorum. T臋偶 sam膮 wiadomo艣膰 pod tym samym rokiem powtarza te偶 Rocz. Ma艂op. w kod. Kurop. u), atoli w tym偶e samym kodeksie tego偶 rocznika znajduje si臋 ta sama wiadomo艣膰 pod inn膮 jeszcze dat膮12): 1123 Boleslaus mar臋 transiit et castris
    1) Roepell, Gesch. Pol. 354 鈥 2) Hubner, Geneal. Tabeli, tabl. 94 154 鈥 3) Lelewel, Pol. wiek. 艣red. IV.
  8. 鈥 4) Ibid. IV. 71. 鈥 5) Roepell, Gesch. Pol. 354; Prze藕dziecki, 艢lady Bolesl. 93 uw. 2; Grunhagen, Schles.
    Reg. I. 32; Cohn, Stammtafeln tabl. 59. 鈥 6) Cohn, ibid. tabl. 59. 鈥 7) Ibid. tabl. 37. 鈥 8) Ibid. tabl. 59. 鈥 庐) Cohn,
    ibid. tabl. 59 nazywa j膮 b艂臋dnie wdow膮 po Konradzie z P艂ockowa. 鈥 10) Mon. Pol. II. 832. 鈥 H) Ibid. III. 152. 鈥
    12) Ibid. III. 152.
    172
    JUDYTA.
    III. 20.
    ohtentis revertens intravit Ungariam preliando. Tandem dat filiam nomine Iuditham filio regis Ungarie. Prawie dos艂ownie powtarzaj膮 ca艂膮 t臋 zapisk臋 dwa inne kodeksy Rocz. Ma艂op., a mianowicie kod. Lubi艅, i kod. Kr贸-lew. *) pod dat膮 1122 r.; oba nie maj膮 ju偶 zapiski z r. 1136. Autorowie2), id膮cy za b艂臋dn膮 wskaz贸wk膮 Kron. Wielk. (kt贸r膮 poni偶ej przytoczymy), 偶e owa do W臋gier wydana c贸rka Krzywoustego zrodzon膮 zosta艂a ze Zby-s艂awy, przyjmuj膮, ze wzgl臋du na wiek, i偶 data za艣lubin 1122 lub 1123 r. jest prawdziw膮, a natomiast b艂臋dn膮 data 1136 r., wszelako nies艂usznie, wiadom膮 bowiem jest rzecz膮, 偶e Rocz. Ma艂op. w pocz膮tkowej swej cz臋艣ci jest najba艂amutniejszym pod wzgl臋dem chronologii rocznikiem polskim, i nie ma powodu przywi膮zywa膰 do jego okre艣le艅 chronologicznych jakiejkolwiek wagi, tam zw艂aszcza, gdzie inne roczniki z prawid艂ow膮 chronologi膮, jak w tym wypadku Rocz. Tras., wyra藕nie mu si臋 sprzeciwiaj膮. Zreszt膮 co do ca艂ego ust臋pu owych trzech kodeks贸w Rocz. Ma艂op., zamieszczonego pod r. 1123 wzgl. 1122, da si臋 wykaza膰, 偶e powsta艂 on ze zbicia trzech odr臋bnych zapisek, znajduj膮cych si臋 w Rocz. Tras. 3), a mianowicie: zap. z r 1123: Boleslavus tercius mare transivit et castra obtinuit; zap. z r. 1132: Bolezlaus intrat Ungariam et prelium cum Ungaris com-misit, i zap. z r. 1136: Bolezlaus dat filiam regis filio Ungarorum. Poniewa偶 pierwsza ze 艣ci膮gni臋tych zapisek odnosi艂a si臋 do r. 1123, przeto pod t膮 dat膮 umieszczono ca艂y ust臋p, obejmuj膮cy jednakowo偶 trzy fakta w r贸偶nym czasie zdarzone. Nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e jedynie uzasadnion膮 jest data Rocz. Tras.: 1136, tern bardziej, i偶 nie mo偶na tu przypu艣ci膰 jakiejkolwiek omy艂ki cyfrowej, ile 偶e bezpo艣rednio poprzednia zapiska tego rocznika odnosi si臋 do r. 1135, a bezpo艣rednio nast臋pna do r. 1138.
    Rocz. Krak.4) zawiera pod ta偶 sam膮 dat膮 1136 r. zapisk臋 nieco odmiennej tre艣ci: Boleslaus dat filiam suam regi Ungarie. Wobec tego nasuwa si臋 pytanie, kt贸ry z obu przekaz贸w uwa偶a膰 nale偶y za wiarogodniej-szy, a wi臋c czy w r. 1136 przyszed艂 do skutku uk艂ad ma艂偶e艅ski pomi臋dzy c贸rk膮 Krzywoustego, a kr贸lem, czy te偶 kr贸lewicem w臋gierskim? Kr贸lem w臋gierskim w r. 1136 by艂 Bela II 艢lepy, i nikt inny nie m贸g艂 w owym czasie u偶ywa膰 tego tytu艂u; przyjmuj膮c przekaz Rocz. Krak., nale偶a艂oby powiedzie膰, 偶e w czasie tym Bela II o偶eni艂 si臋 z Piast贸wn膮. Atoli taki wniosek jest niemo偶liwy, albowiem sk膮din膮d niew膮tpliwie wiadomo, 偶e Bela II jeszcze pod koniec rz膮d贸w Stefana II, a wi臋c przed r. 1131 o偶eni艂 si臋 z Helen膮, c贸rk膮 ks. serbskiego Urosza, i 偶e Helena prze偶y艂a swego m臋偶a, gdy偶 w r. 1141 obejmuje opiek臋 nad nieletnim pod贸wczas synem swoim Gejz膮 II5). Wiadomo艣膰 Rocz. Krak. jest zatem niew膮tpliwie b艂臋dn膮, a wobec stwierdzonej zale偶no艣ci jego od Rocz. Tras., nie zas艂uguje te偶 na pierwsze艅stwo przed wiadomo艣ci膮 tego ostatniego; owszem, snadno mo偶na przypu艣ci膰, 偶e Rocz. Krak., przejmuj膮c zapisk臋 z Rocz. Tras., pope艂ni艂 艂atwo zreszt膮 usprawiedliwi膰 si臋 daj膮cy b艂膮d, wypisawszy: regi Ungarie zamiast regis filio Ungarorum.
    Z powy偶szego rozbioru okazuje si臋 tedy, 偶e w r. 1136 zawarty zosta艂 uk艂ad o ma艂偶e艅stwo jednej z c贸rek Krzywoustego z kr贸lewicem w臋gierskim; najbli偶sza kwestya, jaka si臋 teraz nasuwa, jest ta: jak si臋 nazywali oboje narzeczeni? Odpowied藕 na powy偶sze pytanie daje nam Kron. Wielk.6): Iste Boleslaus filiam suam de Ruthena genitam, Iuditam (imi臋 to ma tylko kod. VII) Colomano, regis Hungarorum filio, matrimonia-liter copulavit鈥 Quern Colomanum, una cum rege Hungarie, Haliciensibus in regem prefecerant, ipsum coronari facientes. Imi臋 narzeczonej, Judyta, podaje jeszcze kilka innych 藕r贸de艂, kt贸re poni偶ej poznamy. Inaczej ma si臋 rzecz co do imienia narzeczonego. Zna je tylko Kron. Wielk. i p贸藕niejsze 藕r贸d艂a z XV wieku, opieraj膮ce si臋 na niej, jako to D膮br贸wka w Koment. do Kad艂.7) i D艂ugosz w Exeerptach8); ten ostatni autor nie przej膮艂 jednakowo偶 wiadomo艣ci powy偶szej do swojej Historyi. Gdy za艣 hipoteza o istnieniu kr贸lewica w臋gierskiego Kolo-mana w r. 1136 budzi sk膮din膮d powa偶ne w膮tpliwo艣ci, przeto pr贸bowano ju偶 oddawna w historyografii naszej poprawi膰 wiadomo艣膰 Kron. Wielk., i usuwaj膮c przekaz o Kolomanie, wypowiadano rozmaite domys艂y co do rzeczywistego imienia owego w r. 1136 w zwi膮zek z Piastami wchodz膮cego kr贸lewica w臋gierskiego.
    Najwcze艣niejszy tego rodzaju domys艂, podany jednak w formie stanowczego twierdzenia, wypowiedzia艂 iu偶 D艂ugosz9), a twierdzenie to przyjmowa艂a ca艂a dalsza historyografia polska a偶 do bie偶膮cego stulecia. We- 1
    1) Mon. Pol. III. 152. 153. 鈥 2) Szaranie wicz, Die Hypat.-Chron. 28. 鈥 3) Mon. Pol. II. 832. — 4) Ibid. II. 832. 鈥 5) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 235. 247. 鈥 6) Mon. Pol. II. 508. 鈥 7) R>i膰l. II. 408 uw. 1. 鈥 8) Ibid. IV. 11. 鈥 9) Hist. Pol. I. 471.
    III. 20.
    JUDYTA.
    173
    d艂ug D艂ugosza narzeczonym Judyty by艂 Stefan II w臋gierski; atoli, gdy znane mu niekt贸re z poprzednio przytoczonych 藕r贸de艂 wskazywa艂y wyra藕nie na to, 偶e Judyta wysz艂a za kr贸lewica, nie za kr贸la w臋gierskiego, przeto widzia艂 si臋 zmuszonym cofn膮膰 dat臋 艣lubu do tego czasu, kiedy 偶y艂 jeszcze ojciec Stefana, Koloman I (zmar艂y 1114 r.). W ten spos贸b powsta艂a data 艣lubu 1108 r., niepo艣wiadczona jakiemkolwiek 藕r贸d艂em, skom-binowana przez dowolne po艂膮czenie tego faktu z innym, t. j. ze zjazdem Boles艂awa Krzywoustego z Koloma-nem w tym偶e (a w艂a艣ciwie 1106 lub 1107)4) roku, stoj膮ca nadto w oczywistej sprzeczno艣ci z ustalon膮 poprzednio dat膮 1136 r. Domys艂 ten nie wytrzymuje najl偶ejszej krytyki, przedewszystkiem dlatego, 偶e Boles艂aw Krzywousty o偶eniony po raz pierwszy r. 1102 (III. 2.) nie m贸g艂 mie膰 w r. 1108 c贸rki dojrza艂ej do zam臋偶cia; powt贸re dlatego, 偶e Stefan, jak wyra藕nie stwierdzaj膮 藕r贸d艂a w臋gierskie2), wi贸d艂 przez d艂u偶szy czas 偶ywot bez偶enny, oddany uciechom zmys艂owym, i o偶eni艂 si臋 dopiero r. 1122 z woli narodu dla uzyskania potomstwa, 偶on膮 za艣 jego zosta艂a nie Piast贸wna, ale Adelajda, c贸rka Henryka, landgrafa von Stefaningen, burgrabiego ratys-bo艅skiego. Ponad wszelk膮 w膮tpliwo艣膰 wyja艣ni si臋 zreszt膮 rzecz, je偶eli uwzgl臋dnimy rzeczywist膮 dat臋 uk艂a,du ma艂偶e艅skiego; w r. 1136 Piast贸wna nie mog艂a wychodzi膰 za Stefana, kt贸ry zmar艂 jeszcze r. 11313).
    Obenie najbardziej w nauce upowszechnionem jest mniemanie4), 偶e owym kr贸lewicem w臋gierskim, kt贸ry po艣艂ubi艂 Judyt臋, by艂 Borys, zrodzony z Eufemii W艂odzimierz贸wny, drugiej 偶ony kr贸la Kolomana I w臋gierskiego, poj臋tej r. 1112, ale wnet odtr膮conej z powodu cudzo艂oztwa, kt贸rego owocem mia艂 by膰 w艂a艣nie Borys, urodzony prawdopodobnie r. 1113, zmar艂y r. 11555). Hipoteza ta na pierwszy rzut oka wydaje si臋 wielce prawdopodobn膮. Jakkolwiek bowiem ojcowstwo Kolomana wobec stwierdzonego faktu cudzo艂oztwa by艂o w膮tpliwem, to jednakowo偶 Borys jako syn 偶ony Kolomana m贸g艂 snadno by膰 nazwany kr贸lewicem w臋gierskim {regis filius Ungarorum); powo艂uj膮c si臋 te偶 na ojcowstwo Kolomana, wyst臋powa艂 on przez d艂ugi czas przeciw Beli II jako pretendent do tronu w臋gierskiego, i pretensye te jego w Polsce by艂y te偶 uznawane. Powt贸re, wiadom膮 jest rzecz膮, 偶e Boles艂aw Krzywousty, popieraj膮c uroszezenia Borysa, i d膮偶膮c do osadzenia go na tronie w臋gierskim, prowadzi艂 przez kilka lat (1132鈥1134) wojn臋 z Bel膮 II, nie zwa偶aj膮c na tak pot臋偶nych sprzymierze艅c贸w, jakich mia艂 kr贸l w臋gierski w osobie cesarza Lotara i Sobies艂awa I czeskiego. Wobec tego 艣cis艂ego stosunku, jaki 艂膮czy艂 Boles艂awa z Borysem, ma艂偶e艅stwo tego ostatniego z c贸rk膮 Boles艂awa mog艂oby si臋 wydawa膰 wielce prawdopodobnem. Na poparcie tego twierdzenia przytaczano te偶 znany nam, poprzednio podany ust臋p z Kron. Wielk., przeprowadzaj膮c w nim tylko pewn膮 rektyfikacy膮, a mianowicie czytaj膮c zamiast s艂贸w: Colomano regis Hungarorum filio matrimonialiter copulavit, s艂owa: Colomani regis Hung膮rorum filio matrimo-nialiter copulavit; i odpowiednio do tego w dalszym ust臋pie zamiast: quern Colomanum, quem Colomanidem e>). Po przyj臋ciu takiej poprawki mo偶naby w rzeczywisto艣ci w Kron. Wielk. dopatrze膰 si臋 poparcia hipotezy o ma艂偶e艅stwie Borysa z c贸rk膮 Krzywoustego, gdy偶 Borys m贸g艂 by膰 w istocie nazwany Colomani filius i Co-lomanides.
    Mimo to wszystko jednak hipoteza ta utrzyma膰 si臋 nie da, a to przedewszystkiem ze wzgl臋du na dat臋 艣lubu. Gdyby 艣lub odby艂 si臋 w latach 1132鈥1134 lub mo偶e wcze艣niej, mia艂aby ona wszelkie znamiona prawdopodobie艅stwa, ile 偶e wtedy w艂a艣nie Boles艂aw czynnie popiera艂 spraw臋 Borysa i wtedy te偶 wydanie za艅 c贸rki mog艂o z jego punktu widzenia uchodzi膰 za rzecz politycznie usprawiedliwion膮. Atoli ju偶 na sejmie mer-seburskim, 15 sierpnia I135r., zmuszony by艂 Boles艂aw upokorzy膰 si臋 przed sprzymierze艅cem Beli, cesarzem Lo-tarem7), a upokorzenie to, jak przyznaj膮 sami obro艅cy powy偶szej hipotezy8), by艂o porzuceniem zamiaru wprowadzenia Borysa na tron w臋gierski. Trudno przypu艣ci膰, i偶by w rok po tym fakcie, kiedy sprawa Borysa zupe艂nie upad艂a, Boles艂aw wydawa艂 w艂a艣nie c贸rk臋 za niego; argument9), 偶e Boles艂aw zapewne przedtem przyrzek艂 mu j膮 za 偶on臋, a teraz przyrzeczenia dope艂ni艂, nie chc膮c 艂ama膰 danego s艂owa, jest zanadto idealny. Nie- 1
    1) Roepell, Gesch. Pol. 235 uw. 16 a. 鈥 2) p0r. Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 229. 鈥 3) Ibid. I. 236. Przekaz D艂ugosza zbija艂 ju偶 Katona, Hist. crit. III. 245 in. 鈥 4) Przyjmuj膮 je Bielowski w Mon. Pol. II. 74 407. uw. 1. 408. uw. 1; Szaraniewicz, Die Hypath. Chro艅. 28. 30. 35. 36; Wagilewicz, Geneal. 48; Smolka, Mieszko Stary 212. 213, a nawet najnowszy historyograf Borysa, G贸rski, w pracach: Stosunki Kazim. Spraw, z Rusi膮, i: Borys, 鈥歶st臋p z dziej贸w poi. XII w. 鈥⑩ 5) Por. G贸rski, Borys 5. 6. 37. 鈥 6) Tak膮 rektyfikacy膮 przeprowadzi艂 Bielowski w Mon. Pol. II. .508, wbrew wszystkim r臋kopisom. 鈥 7).Kanon. Wyszehr. Font, rer. Bohem. II. 222. 223. 鈥 -8) G贸rski, Borys 18. 鈥 9) Ibid; 19.
    174
    JUDYTA.
    III. 20.
    mniej te偶 charakterystyczna jest rzecz膮, 偶e zaraz w roku nast臋pnym, na Zielone 艢wi臋ta 1137, zawiera Boles艂aw pok贸j z drugim sprzymierze艅cem Beli II, Sobies艂awem czeskim1). Nic te偶 od tego czasu nie s艂ycha膰 o jakichkolwiek zatargach Beli czy to z Boles艂awem, czy te偶 jego synami, a ju偶 r. 1140 Mieszko Stary 偶onaty jest z siostr膮 Beli {III. 17.). Natomiast Borys znika po r. 1134 z Polski i prowadzi awanturniczy 偶ywot, przebywaj膮c w cesarstwie bizanty艅skiem, we Francyi i t. p.2). Dziwn膮 tedy by艂oby rzecz膮, 偶e w艂a艣nie bezpo艣rednio przed i po wydaniu Piast贸wny za Borysa ca艂a polityka polska zmienia si臋 na jego niekorzy艣膰, a przechyla si臋 stanowczo na stron臋 jego przeciwnika. Ju偶 wi臋c sam ten wzgl膮d przemawia wielce przeciw powy偶szej hipotezie.
    Jest nadto jeszcze wzgl膮d inny, kt贸ry j膮 stanowczo obala. 0 dalszych losach niniejszej c贸rki Krzywoustego, jak oka偶emy zaraz ni偶ej, mo偶liwe s膮 tylko dwa przypuszczenia: 偶e wysz艂a potem albo za M艣cis艂awa Izas艂awica, W. ks. kijowskiego, albo za Ottona I brandenburskiego, syna Albrechta Nied藕wiedzia; to ostatnie przypuszczenie jest w艂a艣ciwie uzasadnionem. W pierwszym wypadku 艣lub nie m贸g艂 si臋 odby膰 p贸藕niej jak r. 1152 {III. 21.), o Ottonie brandenburskim za艣 wiadomo, 偶e o偶eni艂 si臋 z c贸rk膮 Krzywoustego dnia 6 stycznia 1148 r. Ju偶 za艣 co najp贸藕niej r. 1147 Borys ma za 偶on臋 krewn膮 cesarza bizanty艅skiego Jana Komnena, jak wynika z wiadomo艣ci podanych przez Odona de Diogilo3). Historyograf ten drugiej wyprawy krzy偶owej (1147鈥1149) podaje ciekawe szczeg贸艂y o 贸wczesnych stosunkach Borysa z Ludwikiem VII francuskim, a mi臋dzy innymi i ten, 偶e Borys potajemnie w czasie tej偶e wyprawy bra艂 udzia艂 w pochodzie wojska francuskiego w r. 1147, do czego dodaje nast臋puj膮cy komentarz: Dicitur tamen hoc duos principes (Ludovicum VII et Con-radum III imperatorem) scisse, et gracia imperatoris Constantinopolitani, neptem cuius habebat (Boricius), hunc illis satis favorabiliter adhesisse. Obro艅cy hipotezy o ma艂偶e艅stwie Borysa z Piast贸wn膮 t艂omacz膮 powy偶szy ust臋p w ten spos贸b, 偶e daj膮 mu krewn膮 Komnena za pierwsz膮 偶on臋, po艣lubion膮 mi臋dzy r. 1120 -1130, a zmar艂膮 przed r. 11364); wszelako interpretacya taka jest niemo偶liw膮, w takim bowiem razie autor by艂by si臋 by艂 musia艂 wyrazi膰: neptem cuius habu er at-, u偶ycie s艂owa habebat wskazuje na wsp贸艂czesno艣膰 ma艂偶e艅stwa z faktem samej wyprawy.
    Przyjmuj膮c tedy powy偶sz膮 hipotez臋, a zarazem uwzgl臋dniaj膮c przytoczone co dopiero fakta, dojdziemy do dziwacznego wniosku: 偶e Borys o偶eniony w r. 1136 z Piast贸wn膮, 偶eni si臋 po raz wt贸ry za 偶ycia pierwszej 偶ony, z inn膮 kobiet膮, jak niemniej, 偶e ta pierwsza 偶ona, za 偶ycia Borysa, wychodzi za innego ksi臋cia. Taki post臋pek by艂by trudnym do wyt艂omaczenia nawet po stronie awanturniczego Borysa, a c贸偶 dopiero po stronie rzekomej jego pierwszej 偶ony. Stajemy tedy wobec nowych nierozwik艂anych trudno艣ci, kt贸re w zwi膮zku z tem, co poprzednio o politycznej stronie rzekomego ma艂偶e艅stwa Borysa powiedzieli艣my, ca艂膮 hipotez臋 o tem偶e ma艂偶e艅stwie obalaj膮5).
    Ostatni膮 wreszcie pr贸b臋 wyt艂omaczenia powy偶szego pytania przedstawi艂 Ma艂ecki6). Trzymaj膮c si臋 艣ci艣le przekazu r臋kopis贸w przytoczonego poprzednio ust臋pu z Kron. Wielk., mniema on, 偶e c贸rka Krzywoustego wysz艂a za Kolomana, kr贸lewica w臋gierskiego; przypuszcza za艣, 偶e 贸w Koloman by艂 synem Kolomana I kr贸la w臋gierskiego, o kt贸rego istnieniu tylko przez niedok艂adno艣膰 藕r贸d艂a w臋gierskie 偶adnej nie podaj膮 wiadomo艣ci. 呕e taka niedok艂adno艣膰 jest mo偶liwa, tego zaprzecza膰 nie chcemy, i przyznajemy ch臋tnie mo偶liwo艣膰, 偶e Koloman I, pr贸cz znanych w historyi syn贸w, m贸g艂 mie膰 jeszcze i innych; mo偶emy jednak twierdzi膰 na pewne, 偶e pr贸cz Borysa, zmar艂ego r. 1155, 偶aden nie prze偶y艂 roku 1131. Stefan II bowiem, syn i nast臋pca Kolomana 1 na tronie w臋gierskim, nie mog膮c si臋 doczeka膰 z ma艂偶e艅stwa z Adelajd膮 von Stefaningen 偶adnego potomstwa, widzia艂 si臋 zmuszonym pod koniec rz膮d贸w uzna膰 swoim nast臋pc膮 Bel臋 II, brata swego stryjecznego7); nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e gdyby pod贸wczas by艂 偶y艂 jakikolwiek brat jego rodzony, jemu a nie Beli by艂oby si臋 dosta艂o nast臋pstwo, tem bardziej, 偶e dom Kolomana I dzieli艂o od domu Almosa wspomnienie wielkiej zbrodni, i 偶e Bela II ze wzgl臋du na swoje kalectwo (艣lepot臋) by艂 najmniej sposobnym kandydatem do obj臋cia rz膮d贸w 1
    1) Kanon. Wyszehr. Font. rer. Bohem. II. 228. 鈥 2) G贸rski, Borys 22 i n. 鈥 3) Mign臋, Patrologia CLXXXV. 1214. 鈥 4) G贸rski, Borys 6; Stos. Kazim. Spraw, z Rusi膮, 16. 17. 鈥 5) Przeciw tej hipotezie o艣wiadczy艂 si臋 dot膮d Roepell, Gesch. Pol. 289 uw. 3, wszak偶e tylko go艂os艂ownie, nie rozwi膮zuj膮c 艂膮cz膮cych si臋 z t膮 spraw膮 kwestyj, tudzie偶 Ma艂ecki, Testam. Boles艂. Krzyw., Przew. nauk. i liter. 1876, 2鈥5, przytaczaj膮c kilka argument贸w, kt贸re jednak same przez si臋 kwestyi nie rozwi膮zuj膮. 鈥 6) Testam. Boles艂. Krzyw., ibid. 2鈥5. 鈥 7) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 235.
    III. 20.
    JUDYTA.
    175
    po Stefanie. Zreszt膮, gdyby tron w臋gierski dosta艂 si臋 Beli z krzywd膮 rodzonego brata Stefana, to niew膮tpliwie by艂by on potem czyni艂 jakie艣 usi艂owania celem odzyskania go; tymczasem o usi艂owaniach takich nic nie s艂ycha膰, a jedynym pretendentem do tronu w臋gierskiego przeciw Beli jest tylko Borys, kt贸rego Stefan jako notorycznego b臋karta nast臋pc膮 wyznacza膰 nie m贸g艂; i tylko Borys, a nie kto inny, doznaje czasowo w Polsce poparcia przeciw Beli. Nie ulega tedy w膮tpieniu, 偶e w chwili 艣mierci Stefana II r. 1131 nie by艂o ju偶 偶adnego innego prawego syna Kolomana I, a zatem te偶 nie mo偶e za takiego syna uchodzi膰 i Koloman, wymieniony w Kron. Wielk. po艣lubiaj膮cy rzekomo r. 1136 c贸rk臋 Krzywoustego.
    Wiadomo艣膰 Kron. Wielk. o Kolomanie da si臋 zreszt膮 艂atwo wyt艂omaczy膰 nieporozumieniem, a s膮 niew膮tpliwe na to dowody, 偶e w艂a艣nie tutaj nieporozumienie takie zasz艂o. Kronika podaje1), 偶e ten oto Koloman, po艣lubiwszy c贸rk臋 Krzywoustego, zosta艂 przez swego ojca i te艣cia ustanowiony i koronowany kr贸lem halickim: Quem Colomanum una cum rege Hung arie Haliciensibus in regem prefeceranl, ipsum coronari facientes. Ot贸偶 wiadomo, 偶e w ca艂ym ci膮gu wieku XII nie by艂o wypadku koronowania kr贸la halickiego, ale zdarzy艂 on si臋 na pocz膮tku wieku XIII, w r. 1214. 脫w kr贸l halicki, pod贸wczas koronowany, nazywa艂 si臋 Kolomanem, a by艂 synem Andrzeja II kr贸la w臋gierskiego; za 偶on臋 za艣 mia艂 Salomee, c贸rk臋 Leszka Bia艂ego (VI. 6.). Ten zwiaz臋k mi臋dzy Arpadami a Piastami, z g贸r膮 o p贸艂 wieku p贸藕niejszy, przenios艂a nie艣wiadomie Kron. Wielk. w czasy Boles艂awa Krzywoustego; przypuszczenie tern bardziej usprawiedliwione, 偶e w opowie艣ci dziej贸w Leszka Bia艂ego Kron. Wielk. nic o ma艂偶e艅stwie Salomei z Kolomanem nie wspomina, pomimo 偶e nawet w osobnym rozdziale2) zajmuje si臋 losami Salomei. Zreszt膮 wykazano trafnie3), 偶e kronika ta wiele wypadk贸w z czas贸w Leszka Bia艂ego pomi臋sza艂a z wypadkami z wieku XII, i w ten spos贸b te偶 nast膮pi艂a tu identyfika-cya Judyty z Salome膮. Z czego wynika, 偶e przekaz Kron. Wielk. o imieniu oblubie艅ca c贸rki Krzywoustego nie da si臋 wcale utrzyma膰4).
    呕adna tedy z dotychczasowych hipotez; t艂omacz膮cych spraw臋 ma艂偶e艅stwa z r. 1136, nie mo偶e wystarczy膰, i nasuwa si臋 potrzeba odmiennego wyt艂oinaczenia tej kwestyi. W uwzgl臋dnieniu wynik贸w dot膮d uzyskanych, rzecz ta nie przedstawia ju偶 zbytnich trudno艣ci. Musimy pami臋ta膰 o tem, 偶e oblubie艅cem Boles艂aw贸wny nie m贸g艂 by膰 偶aden z syn贸w Kolomana I, gdy偶 w r. 1136 偶aden z nich ju偶 nie 偶y艂, pr贸cz nieprawego, Borysa; 偶e dalej nie m贸g艂 nim by膰 tak偶e i Borys; 偶e nie m贸g艂 nim by膰 偶aden z syn贸w Stefana II, kt贸ry umar艂 niew膮tpliwie bezdzietnie (lub przynajmniej bez m臋skich potomk贸w); 偶e wreszcie nie m贸g艂 nim by膰 Bela II, raz dlatego, 偶e pod贸wczas by艂 to kr贸l a nie kr贸lewic (regis filius) w臋gierski, a powt贸re dlatego, 偶e ju偶 przedtem po艣lubi艂 inn膮 偶on臋, kt贸ra go prze偶y艂a. A w takim razie nie ma ju偶 innego przypuszczenia, jak tylko to jedno, 偶e oblubie艅cem by艂 jeden z syn贸w Beli II, ile 偶e do niego w艂a艣nie przystaje najzupe艂niej okre艣lenie: regis filius Ungarorum, i 偶e w ca艂ym 贸wczesnym rodzie Arpad贸w syn taki by艂 jedyn膮 osob膮, co do kt贸rej w onym czasie (1136 r.) m贸g艂 by膰 zawarty uk艂ad o ma艂偶e艅stwo z Piasl贸wn膮. Je艣li do tego dodamy, 偶e w polityce w臋gierskiej Boles艂awa Krzywoustego, po upornej walce z lat 1132鈥1134 w sprawie Borysa, nast膮pi艂 stanowczy zwrot: w r. 1135 pok贸j z jednym sprzymierze艅cem Beli, cesarzem Lotarem, r. 1137 pok贸j z drugim sprzymierze艅cem, Sobies艂awem I czeskim, to b臋dziemy mogli fakt owego uk艂adu ma艂偶e艅skiego, przypadaj膮cy na rok 1136, w 艣rodek pomi臋dzy oba poprzednio przywiedzione fakta, uwa偶a膰 za jedno z ogniw ca艂ego 艂a艅cucha zdarze艅 politycznych, znamionuj膮cych nowy zwrot w polityce Krzywoustego.
    Mimo to wszystko hipoteza nasza natrafia na pewne trudno艣ci, wszak偶e tylko pozorne. Nie znamy dok艂adnie daty za艣lubin Beli II z Helen膮 serbsk膮, niew膮tpliwie jednak nie przysz艂o to ma艂偶e艅stwo wcze艣niej do skutku, jak dopiero pod koniec rz膮d贸w Stefana II, kiedy ten偶e zw膮tpiwszy o potomstwie, a czuj膮c si臋 schorza艂ym, postanowi艂 przybra膰 sobie nast臋pc臋. Wtedy to, najprawdopodobniej ju偶 po r. 1128, t. j. po 艣mierci Almosa, sprowadzono Bel臋 na dw贸r kr贸lewski i o偶eniono go z Serbk膮3). Ma艂偶e艅stwo przysz艂o zatem do skutku w latach 1129鈥1131; najstarszy syn z tego ma艂偶e艅stwa nie m贸g艂 si臋 zatem urodzi膰 wcze艣niej jak r. 1130. W r. 1136 mia艂 on zatem co najwy偶ej lat sze艣膰 lub siedm; o zawarciu rzeczywistego ma艂偶e艅stwa nie mo偶e
    1) Mon. Pol. II. 508. 鈥 2) Ibid. II. 593 鈥 3) Por. G贸rski, Stosun. Kazim. Spraw, z Rusi膮 21. 鈥 4) Ju偶 Katona. Hist. crit. III. 568 zwr贸ci艂 uwag臋 na to, 偶e wspomniany przez Kron. Wielk. Koloman zdaje si臋 by膰 synem Andrzeja II, m臋偶em Salomei. 鈥 贸) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 234. 235.
    176
    JUDYTA.
    III. 20.
    tu zatem by膰 mowy. Atoli mniemam, 偶e zapiska rocznikarska: Boleslaus dat filiam regis filio Ungarorum niekoniecznie musi by膰 t艂omaczon膮 w znaczeniu rzeczywi艣cie zawartego ma艂偶e艅stwa, a mo偶e oznacza膰 prosty tylko uk艂ad zar臋czynowy. Taki uk艂ad znanym obyczajem 艣redniowiecznym mo偶liwy by艂 w najwcze艣niejszych latach, a wskazany wzgl臋dami polityki, kt贸ra przybrawszy nowy zwrot, szuka艂a, wed艂ug praktyki 贸wczesnej, utwierdzenia w zwi膮zku rodzinnym. Mniemam te偶, 偶e nie kto inny, tylko pierworodny Beli II, p贸藕niejszy Gejza II, zar臋czony zosta艂 z Piast贸wn膮, ile 偶e co do innych syn贸w Beli, W艂odzis艂awa, Stefana i Almosa, niewiadomo, czy wszyscy byli ju偶 pod贸wczas na 艣wiecie, a nie da si臋 te偶 wyja艣ni膰 dostatecznie pow贸d, dla kt贸-regoby, nawi膮zuj膮c 贸w zwi膮zek rodzinny mi臋dzy dzie膰mi, miano pomin膮膰 primogenita.
    Pierwsza w膮tpliwo艣膰, kt贸r膮 powy偶szy wniosek nastr臋cza, dotyczy wieku obojga narzeczonych. Wed艂ug przytoczonej poprzednio wiadomo艣ci Kron. Wielk. narzeczona kr贸lewica w臋gierskiego by艂a c贸rk膮 Boles艂awa z pierwszego ma艂偶e艅stwa, nie mog艂a si臋 zatem urodzi膰 p贸藕niej, jak oko艂o r. 1112 (III. 2.); wobec Gejzy, urodzonego conajwcze艣niej r. 1130, by艂aby ono zatem conajmniej o osiemna艣cie lat starsza. Atoli przekaz Kron. Wielk. jest tu niew膮tpliwie b艂臋dny. Trzeba pami臋ta膰 o tern, na co zwr贸cili艣my uwag臋 ju偶 poprzednio, 偶e co do dalszych los贸w niniejszej Piast贸wny s膮 mo偶liwe tylko dwa przypuszczenia: 偶e wysz艂a albo za Ottona brandenburskiego r. 1148, albo za M艣cis艂awa Izas艂awica oko艂o r. 1152; je偶eliby data jej urodzin wyprzedza艂a czas przed r. 1113, na贸wczas w obu wypadkach drugie jej ma艂偶e艅stwo przypad艂oby na czterdziesty lub wy偶ej ponad czterdziesty rok jej 偶ycia; w obu te偶 wypadkach m膮偶 by艂by znacznie od niej m艂odszym; a trzeba tak偶e-doda膰, 偶e zar贸wno ruskie jak i brandenburskie ma艂偶e艅stwo zosta艂o p贸藕niej pob艂ogos艂awione licznem potomstwem1). Wobec tego nawet ci autorowie, kt贸rzy jej daj膮 za m臋偶a Borysa, poprawiaj膮 wiadomo艣膰 Kron. Wielk. i twierdz膮, 偶e Judyta urodzi艂a si臋 z drugiego ma艂偶e艅stwa Krzywoustego z Salome膮2). Jest na to nawet wyra藕ne poparcie w 藕r贸d艂ach, cho膰 nieco p贸藕niejszych. Rocz. Ma艂op. 3) i Chro艅, princ. Pol.4) stwierdzaj膮, 偶e matk膮 Judyty by艂a Niemka, a i samo jej imi臋 zdaje si臋 popiera膰 t臋 wiadomo艣膰. Ze Krzywousty mia艂 c贸rk臋 z pierwszego ma艂偶e艅stwa, wykazali艣my powy偶ej (III. 8.); atoli jest to inna zgo艂a osoba, o kt贸rej istnieniu Kron. Wielk. mia艂a sn膮膰 wiadomo艣膰, kt贸r膮 jednak nieopatrznie pomi臋sza艂a z Judyt膮. Wobec tego kwestya wieku Judyty nie mo偶e tu wa偶y膰 na szali, a owszem przypu艣ci膰 nale偶y, 偶e jak jej narzeczony by艂 w r. 1136 kilkuletniem dzieci臋ciem, tak i ona liczy艂a dopiero kilka lat 偶ycia, a by艂a prawdopodobnie jeszcze m艂odsz膮 od samego Gejzy. W takim razie data jej urodzenia przypada na czas po r. 1130.
    Gejza II wst膮pi艂 na tron po ojcu r. 1141 i panowa艂 do 31 maja 1161 r., w kt贸rym to dniu umar艂. Narzeczona mu w r. 1136 Piast贸wna wychodzi jednakowo偶 ju偶 r. 1148 lub oko艂o 1152 za kogo innego. Nadto wiadomo, 偶e Gejza jeszcze przed r. 1147 o偶eni艂 si臋 z Eufrozyn膮, c贸rk膮 Izas艂awa M艣cis艂awica, W. ks. kijowskiego, i 偶e po jego 艣mierci ta偶 Eufrozyn膮 przebywa na dworze swego syna Stefana III5). Fakta powy偶sze nie obalaj膮 jednakowo偶 powy偶szej hipotezy; dowodz膮 one tylko, 偶e uk艂ad zar臋czynowy nie zosta艂 wykonany, a owszem zerwany, i to przed r. 1147, w kt贸rym Gejza jest ju偶 niew膮tpliwie 偶onaty z ksi臋偶niczk膮 rusk膮. Mniemam, i偶 nie nale偶y w tern zerwaniu uk艂adu dopatrywa膰 si臋 jakich艣 powod贸w politycznych, albowiem stosunek Polski do W臋gier jest i p贸藕niej jeszcz przyjazny, i niejednokrotnie W臋gry wraz z Polsk膮, mieszaj膮c si臋 w sprawy ruskie, staj膮 na zasadniczo zgodnem stanowisku; przypuszczam raczej, 偶e pow贸d le偶y gdzieindziej, w stosunkach czysto-rodzinnej natury. Ju偶 bowiem najp贸藕niej r. 1140 przychodzi do skutku ma艂偶e艅stwo Mieszka Starego z El偶biet膮, siostr臋 Beli II, a ciotk膮 Gejzy (III. 17.); wobec tego my艣l skojarzenia siostry Mieszka z synowcem jej w艂asnej szwagrowej zapewne upad艂a. Zmiana ta mog艂a by膰 tern 艂atwiej zarz膮dzon膮, ile 偶e g艂贸wny 艣rodek polityczny, t. j. zwi膮zek rodzinny mi臋dzy Piastami a Arpadami mimo to zosta艂 osi膮gni臋ty, cho膰 w odmiennej formie.
    Fakt, 偶e Gejza 偶onaty by艂 z ksi臋偶niczk膮 rusk膮, da艂 pow贸d do przypuszczenia6), i偶 wiadomo艣膰 Kron. Wielk. o ma艂偶e艅stwie Piast贸wny z kr贸lewicem w臋gierskim nie odnosi si臋 do Gejzy, ale raczej do drugiego syna Beli II, W艂odzis艂awa II., o kt贸rym niewiadomo, i偶by mia艂 inn膮 偶on臋. Redukuj膮c przekaz kroniki do w艂a-
    1) Cohn, Stammtafeln tabl. 73; G贸rski, Stos. Kazim. Spraw, z Rusi膮 15. 鈥 2) G贸rski, Borys 19. 鈥 3) Mon. Pol. III. 152. 153. 鈥 4) Ibid. III. 475. 鈥 5) Katona, Hist. crit. III. 559 i n. 鈥 6) Ibid. III. 564 i n.
    III. 20.
    JUDYTA.
    177
    艣ciwego znaczenia, t. j. maj膮c na my艣li tylko zar臋czyny, nie mo偶na wprawdzie stanowczo przeciw temu przypuszczeniu wyst臋powa膰; ale z drugiej strony podnie艣膰 trzeba, 偶e i ta hipotezy trudno艣ci nie usuwa, W艂odzi-s艂aw II umar艂 bowiem dopiero r. 11621), a gdy c贸rka Krzywoustego wychodzi ju偶 r. 1148 (lub oko艂o 1152) za innego m臋偶a, przeto i tutaj nie mo藕naby przypu艣ci膰 rzeczywi艣cie zawartego ma艂偶e艅stwa, ale tylko uk艂ad zar臋czynowy, nast臋pnie zerwany, kt贸ry r贸wnie dobrze da si臋 odnie艣膰 do Gejzy jak i do W艂odzis艂awa; jak za艣 nadmienili艣my, s膮 przyczyny, przemawiaj膮ce za tern, a偶eby uwzgl臋dni膰 raczej Gejz臋, ani偶eli kt贸regokolwiek z jego m艂odszych braci. 鈥
    Powy偶szemu naszemu przypuszczeniu o rozej艣ciu si臋 uk艂adu zar臋czynowego mi臋dzy Piasto wn膮 a kr贸-lewicem w臋gierskim zdaje si臋 sprzeciwia膰 wielokrotnie ju偶 przytaczany ust臋p z Kron. Wielk., kt贸ry m贸wi o rzeczywi艣cie zawartem ma艂偶e艅stwie (matrimonialiter copulavit), a tak偶e wiadomo艣膰 Chro艅, princ. Pol.2), wed艂ug kt贸rej Boles艂aw filiam suam Iuditham regis Ungarorum filio tradidit in uxorem. Je偶eli jednak zwa偶ymy, 偶e obie kroniki wiadomo艣膰 swoj臋 opar艂y niew膮tpliwie na zapisce rocznikarskiej z r. 1136: Boleslaus dat filiam regis filio Ungarorum, kt贸rej tre艣膰, przy zastosowaniu zwyk艂ej interpretacyi, mog艂a by膰 wyrozumian膮 w艂a艣nie w tym sensie, 偶e chodzi tu o rzeczywiste ma艂偶e艅stwo, cho膰 w艂a艣nie w tym wypadku znaczenie tej zapiski by艂o inne, to ju偶 wolno nam b臋dzie do powy偶szego przekazu kronik nie przywi膮zywa膰 zbytniej wagi i nie t艂oma-czy膰 go w 艣cis艂em, dos艂ownem znaczeniu.
    Wa偶niejsz膮 jest trudno艣膰 inna, jak膮 nastr臋cza ta偶 sama Kron. Wielk.3), opowiadaj膮c o stosunkach polsko-ruskich za rz膮d贸w Kazimierza Sprawiedliwego, a mianowicie o wyprawie jego z r. 1182: Casimirus鈥 sororis sue primogenitum鈥 de regno eiectum, principem Haliciensibus restituit, Qui post recessum Casimiri avun-culi sui, veneno a suis sili propinato fuit extinctus. Cui in regno Haliciensi Ladimirus, frater eius per mat rem, Casimiri s or o rem, successit. Fertur namque et in quibusdam cronicis scriptum reperitur soro-rem Casimiri predictam, filiam Boleslai Krzywousty, primo filium regis Pannoniorum virum habuisse, d.e quo liunc principem restitutum g en u er at, antequam vir eius de regno fuisset eiectus. Mortuo autem filio regis Pannonie, viro eiusdem, Boleslaus Crispus ipsam cui dam principi Russie dederat in uxorem. De qua plures filios procreaverat, in Haliciensi principatu existens. Et cum primogenitus eiusdem, nepos Pannoniorum regis, regnum Haliciense a fratribus et a vitrico restitui, veluti primogenitus, et ad ipsum ex successions paterna spectantem postulabat, mater eius, ad iussum viri, ut creditur, negabat ipsum filium suum esse, asserens suppositum, gracia viro suo primo complacendi. Casimirus, avunculus eius, sororis dictis incredulus, nepotem regno restitui curavit.
    Z powy偶szego ust臋pu wynika艂oby zatem, 偶e owa c贸rka Krzywoustego nie tylko dwa razy wychodzi艂a za m膮偶, raz za kr贸le wica w臋gierskiego, a drugi raz za ksi臋cia ruskiego (M艣cis艂awa Izas艂awica), ale co wa偶niejsza, 偶e z pierwszego ma艂偶e艅stwa pozosta艂 syn, kt贸ry p贸藕niej przez Kazimierza Sprawiedliwego zosta艂 chwilowo na tronie halickim osadzony. Mniejsza ju偶 o to, czy to by艂 syn rzeczywisty, czy te偶, jak twierdzi艂a sama matka, podsuni臋ty; nawet w tym ostatnim wypadku by艂by dow贸d na to, 偶e ma艂偶e艅stwo Piast贸wny z kr贸le-wicem w臋gierskim rzeczywi艣cie istnia艂o i 偶e dzietnem by膰 mog艂o; zaczer艅 ca艂y powy偶szy nasz wyw贸d o istnieniu tylko uk艂adu zar臋czynowego z Gejz膮 i o wczesnem tego uk艂adu zerwaniu, musia艂by upa艣膰 jako zgo艂a niemo偶liwy; a poniewa偶 nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by c贸rka Krzywoustego wysz艂a w rzeczywisto艣ci za Gejz臋, przeto nale偶a艂oby przyj膮膰, 偶e m臋偶em jej (nie narzeczonym) by艂 inny jaki艣 kr贸lewic w臋gierski. W istocie te偶 w ust臋pie powy偶szym widzi wielu badacz贸w n膮jwalniejszy dow贸d na to, 偶e m臋偶em Piast贸wny by艂 Borys, albowiem on jeden tylko ze wszystkich mo偶liwych kr贸lewic贸w w臋gierskich m贸g艂 z ni膮 wej艣膰 w rzeczywisty zwi膮zek ma艂偶e艅ski i w ma艂偶e艅stwie tern sp艂odzi膰 syna. Thwrocz4) podaje, 偶e Borys mia艂 syna Kolomana; tego to w艂a艣nie Kolomana, zdaniem owych badaczy, mia艂a mie膰 Kron. Wielk. na my艣li, m贸wi膮c o pierworodnym Piast贸wny, wydanej za kr贸lewica w臋gierskiego.
    Podstaw膮 przytoczonej wiadomo艣ci Kron. Wielk. jest Kad艂ubek5), opowiadanie za艣 jego brzmi w szczeg贸艂ach wcale inaczej: Qui (Casimirus) Russiam ingressus primam Brestensem urbem aggreditur鈥 Quam
    1) Fessler-Klein, Gesch. Ung. I. 261. 262. 鈥 2) Mon. Pol. III. 475. 476. Script, rer. Hung. I. 137. 鈥 5) Mon. Pol. II. 407鈥412.
    Balzer, Genealogia Piasc贸w.
    3) Ibid. II. 634.-4) Schwandtner,

23
178
JUDYTA.
III. 20.
sor or is sue primo g enito a fratribus per errorem eiecto restituere instituit, mat re, ob clandesti-nas odii causas, f ilium non esse mencient e, sed prolis desper acione supp ositum. Opisawszy odniesione zwyci臋stwo, konkluduje Kad艂ubek: Sic tam urbepotitus鈥 principem instituit. Sed modico tempusculi interiectu princeps institutus veneno a suis propinato exstinguitur. Exstincti provincia fratri eius due i Laodimirie Romano1) racione obseguele indulgetur a Casimiro. I Kad艂ubek zna zatem owego pierworodnego z Piast贸wny, o kt贸rym matka twierdzi艂a, 偶e nie by艂 jej synem rzeczywistym, ale podsuni臋tym, ale nie wspomina nigdzie s艂owem, Jakoby to by艂 pierworodny z jej pierwszego ma艂偶e艅stwa, lub jakoby ksi膮偶臋ta W艂odzimierz czy Roman byli jego bra膰mi przez matk臋 tylko; owszem, brak wszelkiego w okre艣leniu ich stosunku braterskiego rozr贸偶nienia, wskazuje na to, 偶e Kad艂ubek uwa偶a艂 owego pierworodnego za syna tego samego ojca, z kt贸rego pochodzili i m艂odsi synowie, mi臋dzy innymi Roman, a wi臋c za syna M艣cis艂awa Izas艂awica. 呕e w istocie M艣cis艂aw Izas艂awic 偶onaty by艂 z c贸rk膮 Krzywoustego i mia艂 z ni膮 dzieci, oka偶emy ni偶ej {III. 21.), ale by艂a to inna c贸rka. Kron. Wielk., kt贸ra korzysta艂a z wyci膮gu Kad艂ubka2), dopu艣ci艂a si臋 zatem w opowiadaniu rzeczonych wypadk贸w czy to bezmy艣lnych zmian, czy te偶 dowolnych inwencyj, jak o tern zreszt膮 przekonywaj膮 zmiana Brze艣cia na Halicz, a zwrotu dux Laodimirie Romanus na dux Laodimirus. Jak膮偶 wobec tego wag臋 przywi膮zywa膰 mo偶emy do jej przekazu, sprzecznego z wiadomo艣ci膮 Kad艂ubka? Gdyby艣my za艣 zechcieli przypu艣ci膰, 偶e znajduj膮 si臋 tu jakie艣 samoistne wiadomo艣ci o stosunkach ruskich, to wobec stwierdzonego ju偶 tylokrotnie poprzednio ba艂amuctwa w przedstawieniu tych偶e stosunk贸w z czas贸w Kazimierza Sprawiedliwego 3), r贸wnie偶 nie b臋dziemy si臋 potrzebowali niemi kr臋powa膰.
A偶eby wyczerpn膮膰 kwesty膮 w zupe艂no艣ci, dotknijmy jeszcze los贸w Kolomana., syna Borysa. Wiadomo艣膰 Thwrocza, 偶e Borys mia艂 syna tego imienia, uwa偶am za niew膮tpliw膮, atoli matk膮 jego nie m贸g艂 by膰 kto inny, jak tylko rzeczywi艣cie po艣wiadczona 偶ona Borysa, krewna Jana Komnena. W drugiej po艂owie XII w. wyst臋puje niejaki Koloman jako namiestnik cesarzy bizanty艅skich w ma艂o-azyatyckiej Cylicyi; jest to niew膮tpliwie syn Borysa4). Autorowie, stawiaj膮cy hypotez臋 o ma艂偶e艅stwie Borysa z Piast贸wn膮, przecz膮 temu wprawdzie, mniemaj膮c, 偶e samo nagie imi臋 tego namiestnika nie upowa偶nia do identyfikowania go z synem Borysa5); s膮 jednak oczywi艣cie w b艂臋dzie. Imi臋 Koloman mia艂o pod贸wczas na kontynencie europejskim bardzo niedawn膮 przesz艂o艣膰. Przyni贸s艂 je tam w pocz膮tkach XI wieku mnich szkocki tego imienia, kt贸ry pod fa艂szywym zarzutem szpiegostwa zosta艂 um臋czony w Stockerau (w pobli偶u dzisiejszego Wiednia) r. 1012 i wkr贸tce zas艂yn膮艂 cudami jako patron klasztoru Melk, gdzie zw艂oki jego pochowano0). Jednak偶e ani p贸藕niej przez d艂ugi czas nie spotykamy w Niemczech, a zw艂aszcza te偶 i w margrabstwie austryackiem, gdzie poni贸s艂 艣mier膰 m臋cze艅sk膮, ani wreszcie gdziekolwiek indziej, 艣lad贸w u偶ywania tego imienia przez inne osoby, z jedynym tylko wyj膮tkiem s膮siednich Austryi W臋gier. W W臋grzech za艣 pami臋膰 m臋czennika zapisa艂a si臋 trwa艂emi g艂oskami, jak,bowiem 艣wiadczy jego 偶ywot7), kr贸l Piotr (1038鈥1041 i 1044鈥104-6) czu艂 do niego szczeg贸lne nabo偶e艅stwo, a nawet wymusi艂 podst臋pem, 偶e mu wydano cia艂o i chwilowo sprowadzono do W臋gier; dopiero r贸偶ne kl臋ski i nieszcz臋艣cia, jakie fakt ten poci膮gn膮艂 za sob膮, mia艂y spowodowa膰 kr贸la, 偶e zwr贸ci艂 je napowr贸t do Melku. W W臋grzech te偶 po raz pierwszy spotykamy wyra藕ny 艣lad u偶ycia imienia Kolomana ju偶 w drugiej po艂owie XI wieku, atoli pojawia si臋 ono tam z pocz膮tku tylko w rodzie kr贸lewskim; pierwszy i jedyny w kilku najbli偶szych stuleciach wypadek, gdzie inny, niekr贸lewskiego rodu W臋gier, uiywa tego imienia, pochodzi dopiero z r. 1359 8). Je偶eli tedy ju偶 w drugiej po艂owie wieku XII, po pierwszym dopiero wypadku u偶ycia tego imienia w rodzinie Arpad贸w przez Kolomana I, spotykamy w Cylicyi namiestnika imieniem Kolomana, to musimy dla艅 szuka膰 koniecznie jakiego艣 zwi膮zku z Arpadami, a zwi膮zek ten wyt艂omaczy si臋 tylko w takim razie, je偶eli przyjmiemy, 偶e to by艂 贸w syn Borysa, kt贸remu ojciec nada艂 imi臋 dziada; fakt za艣 opatrzenia Kolomana namiestnictwem w Cylicyi t艂omaezy si臋 tylko stosunkiem Borysa do cesarz贸w bizanty艅skich, a zarazem ma艂偶e艅stwem jego z krewn膮 cesarsk膮. Nie by艂 tedy Koloman synem Piast贸wny, i nie jego to osadzono, a p贸藕niej trucizn膮
1) Bielowski, id膮c za Kron. Wielk.(!), wbrew wszystkim r臋kopisom poprawia: fratri eius duci Laodimiro, fratri ducis Romani. 鈥 2) Warms ki, Die grosspoln. Chro艅. 9 i n. 鈥 3) Por. nadto Roepell, Geseh. Pol. 689 in.; G贸rski, Stosunki Kazim. Spraw, z Rusi膮 19 in. 鈥 4) Jak przypuszcza艂 ju偶 X. Petruszewicz, Nauk. Shorn. 1865, 34. 鈥 5) G贸rski, Stosun. Kazim. Spraw, z Rusi膮 21. 鈥 fi) 呕ywot jego, Passio Cholomanni w Mon. Germ. SS. IV. 674 i n. 鈥 7) Ibid. IV. 677. 鈥 8) Por. Czinar, Index do Fej艣ra Cod. dipt Hung. 97 i 223 pod wyrazami Colomannus i Kalman.
III. 20.
JUDYTA.
179
sprz膮tni臋to w Brze艣ciu. By艂 to niew膮tpliwie syn M艣cis艂awa Izas艂awica, zrodzony z innej matki, cho膰 tak偶e c贸rki Krzywoustego.
Skoro tedy okaza艂o si臋, i偶 wiadomo艣膰 o istnieniu syna z rzekomego pierwszego ma艂偶e艅stwa Piast贸wny z kr贸lewicem w臋gierskim nie jest prawdziw膮, nie ma ju偶 偶adnych przeszk贸d w przyj臋ciu hypotezy, 偶e uk艂ad z r. 1136 by艂 tylko uk艂adem zar臋czynowym pomi臋dzy dzie膰mi 鈥 Gejz膮 i Judyt膮 鈥 zawartym, a p贸藕niej niedope艂nionym. Hypoteza ta, po usuni臋ciu przywiedzionych co dopiero trudno艣ci, t艂omaczy najtrafniej wszystkie w膮tpliwo艣ci, jakie podnie艣li艣my na wst臋pie.
Nale偶y teraz rozpatrzy膰 pytanie, jakie by艂y dalsze losy narzeczonej Gejzy II?
Wed艂ug przytoczonej poprzednio wiadomo艣ci Kron. Wielk. c贸rka Boles艂awa, wydana najpierw za kr贸lewien w臋gierskiego, wychodzi nast臋pnie za ksi臋cia ruskiego, M艣cis艂awa Izas艂awica (ojca Komana). Oka偶emy ni偶ej, 偶e w istocie jedna z c贸rek Boles艂awa by艂a 偶on膮 M艣cis艂awa {111. 21.) i dla tego w zasadzie nic nie sprzeciwia艂oby si臋 temu, a偶eby w tym szczeg贸le zawierzy膰 przekazowi Kron. Wielk.1). Atoli s膮 inne okoliczno艣ci, kt贸re przekaz ten wzruszaj膮. Ju偶 w jednym z kodeks贸w (VII) Kron. Wielk. imi臋 rzekomej 偶ony kr贸lewica w臋gierskiego a p贸藕niej M艣cis艂awa brzmi: Judyta, a inne 藕r贸d艂a, jako to: Rocz. Ma艂op. w kod. Kurop., Lubi艅., i Kr贸l.i) 2) tudzie偶 Chro艅, princ. Pol.3), wiedz膮 r贸wnie偶, 偶e 偶ona (raczej narzeczona) kr贸lewica w臋gierskiego nazywa艂a si臋 Judyt膮. S膮 to 藕r贸d艂a stosunkowo p贸藕ne; jednak偶e nie wszystkie wzajemnie od siebie zale偶ne, skutkiem czego przekaz dotycz膮cy jej imienia (Judyta) uwa偶a膰 mo偶na za wiarogodny. Pr贸cz Kron. Wielk. 偶adnemu z nich niewiadomo o powt贸rnem ma艂偶e艅stwie Judyty za ksi臋ciem ruskim. Natomiast daty, kt贸re poni偶ej przytoczymy, stwierdzaj膮 niew膮tpliwie, 偶e c贸rka Krzywoustego, imieniem Judyta, wysz艂a p贸藕niej za Ottona I brandenburskiego, a gdy ze wzgl臋du na dat臋 za艣lubin nie mo偶na przypu艣ci膰, i偶by to by艂o trzecie jej ma艂偶e艅stwo, po 艣mierci M艣cis艂awa zawarte, a nadto przyj膮膰 trzeba, i偶 Krzywousty nie m贸g艂 dwu r贸wnocze艣nie 偶yj膮cych c贸rek nazywa膰 tern samem imieniem: Judyta, przeto wynika st膮d, 偶e narzeczona Gejzy II, po zerwaniu uk艂adu zar臋czynowego, wysz艂a nie za M艣cis艂awa Izas艂awica, ale za Ottona I brandenburskiego. W przekazie Kron. Wielk. tkwi zatem i pod tym wzgl臋dem ba艂amuctwo; nast膮pi艂o tu pomi臋szanie dwu c贸rek Krzywoustego, z kt贸rych jedna by艂a w istocie narzeczon膮 kr贸lewica w臋gierskiego, a druga 偶on膮 M艣cis艂awa Izas艂awica, uwa偶anych b艂臋dnie za t臋 sarn臋 osob臋; podobnie, jak przydatek o rzekoinem pochodzeniu jej z pierwszej 偶ony Krzywoustego dowodzi pomieszania trzeciej jeszcze jego c贸rki, rzeczywi艣cie istniej膮cej {III. 8.) z tamtemi dwiema. Nie trudno nawet wyt艂omaczy膰, gdzie le偶y pow贸d owego pomi臋szania. Oto autor Kron. Wielk., wyrozumiaw-szy b艂臋dnie wiadomo艣膰 Kad艂ubka o pierworodnym jej synie, rzekomo od innego ojca pochodz膮cym, musia艂 M艣cis艂awowi da膰 za 偶on臋 wdow臋, przyczem 艂atwo nasun膮膰 mu si臋 mog艂o przypuszczenie, 偶e to by艂a wdowa po owym urojonym kr贸lewicu Kolomanie. Okoliczno艣膰, 偶e w艂a艣nie w najbli偶szym czasie po 艣lubie Gejzy z ksi臋偶niczk膮 rusk膮 (1147 r.) nast臋puje 艣lub Judyty z Ottonem, przemawia r贸wnie偶 za identyczno艣ci膮 jej z dawniejsz膮 narzeczon膮 kr贸lewica w臋gierskiego.
Rocz. Magd.4), opowiadaj膮c o zje藕dzie kruszwickim z 6 stycznia 1148 r., na kt贸rym ksi膮偶臋ta sascy zawarli przymierze z m艂odszymi Boles艂awo wicami, Boles艂awem K臋dzierzawym i Mieszkiem Starym, dodaje: Ibi eciam marchio Otto, filius marcliionis Adalberti, sororem Polonicorum -principiom sibi in legittimum matrimo-nium copulandam suscepit. Podobnie偶 Chro艅. Mont. Ser.5) podaje pod r. 1148: Ubi Otto marchio, filius Alberti marchionis, sororem Polonorum principum uxorem ducendam suscepitr>). Jak za艣 nazywa艂a si臋 偶ona Ottona, o tern pouczaj膮 trzy dokumenta tego偶 Ottona z r. 1169 i 11707), w kt贸rych jest wzmianka o Iuditha dilecta nostra coniux, Iudita uxor mea, z dodatkiem, 偶e jest matk膮 dwu jego pod贸wczas doros艂ych syn贸w (wsp贸艂wy-stawc贸w dokumentu), Ottona II i Henryka. W ezem le偶y przedewszystkiem dow贸d, 偶e wspomniana w latach 1169 i 1170 Judyta jest t膮 sam膮 siostr膮 Boles艂awowic贸w, kt贸r膮 Otton po艣lubi艂 r. 1148; a zarazem wyp艂ywa st膮d, 偶e 偶ona Ottona i dawniejsza narzeczona kr贸lewica w臋gierskiego, to jedna i ta sama osoba, jedna i druga bowiem jest c贸rk膮 Krzywoustego, jedna i druga nazywa si臋 Judyt膮. Je偶eli, jak okazali艣my poprzednio, Judyta
i) Przyjmuj膮 ten przekaz nawet najnowsi autorowie, jak Wagilewicz, Geneal. 48. 49; G贸rski, Stosunki Kazim. Spraw,
z Rusi膮 18, Borys 21; Smolka, Mieszko Stary 330. 334; Wojciechowski, Podz. i zakr. dziej. Pol. 15. 鈥 2) Mon. Pol. 111.

  1. 鈥 3) ibid. III. 475. 476. 鈥 4) Mon. Germ. SS. XVI. 190. 鈥 5) Ibid. SS. XXIII. 147. 鈥 6) Roepell, Gesch. Pol.
    354 i Wagilewicz, Geneal. 50 maj膮 b艂臋dn膮 dat臋 za艣lubin 1149. 鈥 7) Riedel, Cod. dipl. Brand. A. II. 441. VIII. 108. IX. 2.
    180
    JUDYTA (n. GEJZA II; m. OTTON I); AGNIESZKA.
    III. 20. 21.
    urodzi艂a si臋 oko艂o r. 1130, to wychodz膮c r. 1148 za Ottona nie mia艂a wi臋cej jak oko艂o osiemnastu lat; i z tego wi臋c wzgl臋du przypuszczenie nasze o identyczno艣ci obu Judyt nie natrafia na jakikolwiek szkopu艂. 鈥 0 b艂臋-dnem mniemaniu, jakoby 偶ona Ottona nazywa艂a si臋 Agnieszk膮, zob. III. 21.
    W przytoczonych poprzednio trzech dokumentach Ottona wyst臋puje Judyta jako 艣wiadek, b膮d藕 te偶 wspominan膮 jest jako 偶yj膮ca. Nawet dokument z r. 1170 bez daty dziennej1), w kt贸rym Otton czyni pobo偶n膮 fundacy膮 dla dobra swojej w艂asnej duszy, jako te偶 swoich rodzic贸w tudzie偶 偶ony Judyty, nie mo偶e by膰 uwa偶any za dow贸d, 偶e ta ostatnia ju偶 pod贸wczas nie 偶y艂a, albowiem i ojciec Ottona, Albrecht Nied藕wied藕 (zm. 18 listopada 1170 r.) wymieniony jest tam偶e wyra藕nie jako jeszcze 偶yj膮cy. W dokumencie datowanym 28 grudnia 11702) 艣wiadkuje Judyta; czy dat臋 t臋 rozwi膮za膰 nale偶y na 28 grudnia 1169 r. wed艂ug 贸wczesnej rachuby, jest rzecz膮 w膮tpliw膮, albowiem indykcya nie odpowiada rokowi 1169, lecz 1170. W dokumencie biskupa brandenburskiego Zygfryda 3), kt贸rym zatwierdza posiad艂o艣ci kapitu艂y brandenburskiej, znajduje si臋 wzmianka o darowi藕nie stu 艂an贸w, uczynionej przez ks. Ottona: centum quoque mansos in Zucha sitos, quos predictus Otto princeps pro a ni ma patris et matris et uxor is sue lud i the mar chionisse鈥 ohtidit. Ze sposobu wyra偶enia si臋 mo偶na wnioskowa膰, 偶e w chwili wystawienia tego dokumentu Judyta ju偶 nie 偶y艂a. Niestety, dokument Zygfryda w oryginale nie posiada daty; w kopiaryuszu, kt贸ry zawiera jego odpis, przytoczony jest pod dat膮 1173; sk膮d p艂yn臋艂oby, 偶e w roku tym Judyta ju偶 nie 偶y艂a. Wniosek ten stwierdza nadto inna okoliczno艣膰. S膮 wszelkie powody, przemawiaj膮ce za tem, 偶e matk膮 trzeciego syna Ottona, Albrechta II, by艂a ju偶 druga jego 偶ona Adelajda, a gdy Albrecht II ju偶 r. 1186 wyst臋puje jako 艣wiadek na dokumencie4), przeto daj膮c mu pod贸wczas lat czterna艣cie, przyj膮膰 trzeba, 偶e si臋 urodzi艂 nie p贸藕niej jak 1172 r., a wi臋c 偶e drugie ma艂偶e艅stwo Ottona z Adelajd膮 zawarte ju偶 by艂o r. 1171 lub 1172. Wobec tego 艣mier膰 Judyty odnie艣膰 nale偶y do r. 1171. Dat臋 dzienn膮 艣mierci zawiera艂 nieistniej膮cy ju偶 dzi艣 nagrobek Judyty w katedrze brandenburskiej, widziany i opisany w XVI wieku przez Zacharyasza Garcaensa5): Lapis antiquus sepulcri cuiusdam in medio templi cathedralis Brandenburgensis adhuc hodierna die haec verba continet (reliqua enim pedibus attrita sunt): VIII Idus Iulii (8 lipca) obiit luditha marchionissa gemma Polonorum. Nagrobek i zawarty na nim napis odnosi si臋 niew膮tpliwie do niniejszej Judyty, nie by艂o bowiem innej ksi臋偶niczki polskiej tego imienia, wydanej za kt贸regokolwiek z margrabi贸w brandenburskich.
    i. Gejza II (narzeczony).
    Syn Beli II 艢lepego, urodzony ok. r. 1130, od r. 1141 kr贸l w臋gierski, zmar艂 31 maja 1161 r. 呕onaty przed r. 1147 z Eufrozyn膮, c贸rk膮 Izas艂awa M艣cis艂awica, W. ks. kijowskiego6).

H. El偶bieta.
Wzmiank臋 Chro艅, princ. Pol.9): de duce Boleslao Kalisiensi non invenitur processisse her es, nale偶y t艂o-maczy膰 w ten spos贸b, 偶e Boles艂aw Pobo偶ny nie pozostawi艂 m臋skiego potomka; gdzieindziej bowiem10) to偶 samo 藕r贸d艂o wyra藕n膮 ma wiadomo艣膰 o jednej z c贸rek Boles艂awa; inne za艣 zabytki, pr贸cz niej, wymieniaj膮 jeszcze dwie inne jego c贸rki.
Kron. Wielk. n), wyliczaj膮c je, umieszcza na drugiem miejscu 偶on臋 Henryka V T艂ustego, ks. lignickiego. Niepodane tam偶e jej imi臋 uzupe艂niaj膮 藕r贸d艂a 艣l膮skie; jak Bocz. Wroc艂.12), Rocz. mag. wroc艂.1S), Chro艅, princ. Pol. u), Spom. Klar. wroc艂.15) i Geneal. S. Hedw.16), nazywaj膮c 偶on臋 Henryka V El偶biet膮; przewa偶na cz臋艣膰 ich stwierdza zarazem, 偶e by艂a to c贸rka Boles艂awa Kaliskiego.
呕e w istocie Boles艂aw mia艂 c贸rk臋 tego imienia, po艣wiadcza zapiska Rocz. Krak.17):. Nascitur Elizabeth, filia Boleslai ducis Bolonie. Zapiska ta umieszczona jest pod. r. 1263, zawiera tedy zarazem dok艂adn膮 dat臋 jej urodzin. Nie ma powodu podawa膰 w w膮tpliwo艣膰 powy偶szej daty, jakkolwiek bowiem mie艣ci si臋 ona
鈥 \
1) Hass臋, Schles. Holst. Lauenb. Regest, u. Ukden III. nr. 314. 鈥 2) Ibid. III. nr. 371. 鈥 3) Stammtafeln. tabl. 58 i 73. 鈥 4) Por. o tem uwagi Cohna, ibid. do tabl. 58. 鈥 5) Zestawienie miejsc 藕r贸d艂owych, z kt贸rych dadz膮 si臋 wysnu膰 wnioski o czasie 艣mierci Ma艂gorzaty, zawdzi臋czam uprzejmo艣ci dra Perlbacha. 鈥 6) Hist. Pol. II. 365. 鈥 7) Mon. Pol. IV. 650. 656. 鈥 8) Por. te偶, Ulano wski, 0 za艂贸偶, klaszt. 艣w. Andrzej膮 w Krak. w Pami臋tn. Akad. Umiej. Wydz. hist.-fil. VI. 36 uw. 5. 鈥 8) Mon. Pol. III. 541. 鈥 10) Ibid. III. 506. 鈥 禄) Ibid. U. 582. 鈥 12) Ibid. III. 684. 鈥 13) Ibid. III. 684. 鈥 14) Ibid. III. 506. 鈥 15) Ibid. III. 692. 鈥 16) Ibid. IV. 647. 655. 鈥 17) Ibid. II. 839.
V. 11. 12.
EL呕BIETA (m. HENRYK V T艁USTY); JADWIGA.
251
w 藕r贸dle ma艂opolskiem, to jednak wobec nader bliskich i o偶ywionych stosunk贸w, w jakich matka El偶biety Jolenta zostawa艂a z King膮, przypu艣ci膰 mo偶na, i偶 miano w Krakowie dok艂adne wiadomo艣ci o wypadkach na dworze ksi臋cia wielkopolskiego. Wobec tego upada wniosek, jakiby mo偶na wysnu膰 z wzmiankowanego poprzednio ust臋pu Kron. Wielk., kt贸ra wyliczaj膮c c贸rki Boles艂awa, m贸wi o El偶biecie dopiero na drugiem miejscu, po Jadwidze; z czego wyp艂ywa艂oby, 偶e El偶bieta m艂odsz膮 by艂a od Jadwigi. Oka偶emy ni偶ej, 偶e data urodzin tej ostatniej przypada w ka偶dym razie na czas ok. r. 1266 (V. 12.); dlatego przekazana przez Rocz. Krak. data urodzin El偶biety 126B r. ka偶e j膮 uwa偶a膰 za c贸rk臋jBoles艂awa najstarsz膮 i).
O dacie za艣lubin jej z Henrykiem V nie mamy pewnych wiadomo艣ci; wed艂ug Kron. Wielk.2) wydan膮 za艅 zosta艂a jeszcze przez swego ojca. Natomiast D艂ugosz3) twierdzi, i偶 El偶bieta wydan膮 zosta艂a za m膮偶 dopiero po 艣mierci Boles艂awa. Zdaniem Perlbacha4) dat臋 za艣lubin odnie艣膰 nale偶y do czasu ok. 1280 r., albowiem ju偶 pod dat膮 5 stycznia 1292 r. jej c贸rka Eufemia uzyskuje dyspenz臋 do ma艂偶e艅stwa z Janem brandenburskim5)- Mniemam, 偶e fakt ten nie daje dostatecznej podstawy do bli偶szego okre艣lenia daty za艣lubin El偶biety z Henrykiem, ile 偶e niewiadomo, w jakim wieku Eufemia uzyska艂a dyspenz臋, a nadto i dlatego, 偶e by艂a to najm艂odsza c贸rka z tego ma艂偶e艅stwa. Z syn贸w Henryka i El偶biety najstarszy, Boles艂aw III, urodzi艂 si臋 wprawdzie dopiero r. 1291, nie mo偶na jednak z tego powodu przesuwa膰 daty za艣lubin jego rodzic贸w na czasy urodzinom tym najbli偶sze, ile 偶e z ma艂偶e艅stwa tego pochodzi艂o jeszcze pi臋膰 c贸rek, kt贸re urodzi膰 si臋 mog艂y przed synami. Gdy nadto zwa偶ymy, 偶e sam Henryk V by艂 najprawdopodobniej synem Boles艂awa 11 z pierwszego ma艂偶e艅stwa, a zatem nie urodzi艂 si臋 p贸藕niej jak r. 12596), i 偶e El偶bieta w chwili 艣mierci Boles艂awa Pobo偶nego (V. 2.) liczy艂a ju偶 szesna艣cie lat 偶ycia, oka偶e si臋, 偶e nic nie przemawia przeciw przekazowi Kron. Wielk., jakoby ma艂偶e艅stwo to przysz艂o do skutku jeszcze za 偶ycia Boles艂awa, a owszem wielkie za tern przemawia prawdopodobie艅stwo; skutkiem czego dat臋 za艣lubin mo偶na b臋dzie odnie艣膰 do czasu przed 13 kwietnia 1279 r. Ze wzgl臋du za艣, i偶 El偶bieta urodzi艂a si臋 dopiero r. 1263, nie mo偶na za艣lubin jej cofn膮膰 do czasu przed r. 1276. Data za艣lubin zamyka si臋 zatem w granicach lat 1277鈥1279.
艢mier膰 El偶biety zapisa艂y Spom. Klar. wroc艂.7) pod dat膮 30 wrze艣nia 1300 r. Natomiast wed艂ug Rocz. Wroc艂.8) i Rocz. mag. wroc艂.9) zgon jej nast膮pi艂 dopiero 28 wrze艣nia 1304 r. {Prawdziw膮 jest niew膮tpliwie data ostatnia, albowiem jeszcze dnia 20 maja 1304 r. wystawia ona dokument wsp贸lnie z swoimi synami, a ju偶 30 pa藕dziernika t. r. wymienion膮 jest w innym dokumencie jako zmar艂a10). Do niej odnosi Grotefend11) nagrobek, kt贸rego tekst znamy dzisiaj tylko z odpisu z XVII w.: Anno domini MCCCXL obiit Elizabetha oxor Henrici de Cydin die S. Stainslai, w kt贸rym nale偶a艂oby poczyni膰 nast臋puj膮ce poprawki: MCCCIV zam. MCCCXL i ducis in zam. de Cydin. Pomy艂ki te w odpisie da艂yby si臋 rzeczywi艣cie usprawiedliwi膰, je艣li przypu艣cimy, 偶e napis oryginalny pisany by艂 w majusku艂ach gotyckich. Dzie艅 艣w. Stanis艂awa (translacya), przypadaj膮cy obecnie na 27 wrze艣nia, obchodzony by艂 w XIV w. 28 wrze艣nia; data dzienna, podana w nagrobku, zgadza艂aby si臋 tedy zupe艂nie z dat膮 dzienn膮, zawart膮 w Rocz. Wroc艂. i Rocz. mag. wroc艂.
Henryk V T艂usty.
Syn Boles艂awa II, ksi膮偶臋 lignicki i wroc艂awski, zmar艂 22 lutego 1296 r.12).

  1. Jadwiga.
    Kron. Wielk.13) podaje, i偶 jedna z c贸rek Boles艂awa Pobo偶nego, niewymieniona tam偶e po imieniu, wydan膮 zosta艂a za W艂odzis艂awa 艁okietka (VII. 4.). Rocz. Tras.14), za nim Rocz. Ma艂op.15), to偶 Janko z Czarnk.1G),
    I) Trafnie wymienia j膮 na pierwszem miejscu po艣r贸d c贸rek Boles艂awa Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 12. 鈥
    2) Mon. Pol. II. 582. 鈥 3) Hist. Pol. II. 450. 鈥 4) Preuss.-Poln. Stud. I. 12. 鈥 5) Riedel, Cod. dipl. Brand. B. I. 201. 鈥
    6) Szczeg贸艂y genealogiczne o Henryku V, jego rodzicach i dzieciach, por. Grotefend, Stammtafeln I. nr. 22. 33. 45 鈥 52. 鈥
    7) Mon. Pol. III. 692. 鈥 8) Ibid. III. 684. 鈥 禄) Ibid. III. 684. 鈥 10) Grotefend, Zur Geneal. u. Gesch. d. Bresl. Piasten
    w Abhandl. d. schles. Gesell. f. vaterl. Cultur 1872/3, 84, gdzie oba dokumenty, dot膮d niewydane, s膮 zacytowane. Por. te偶 Grtin-
    hagen, Schles. Reg. IV. 55. 63. 鈥 U) Grotefend, Z. Gesch. u. Geneal. d. Bresl. Piasten 84. 鈥 12) Grotefend, Stamm-
    tafe.’n I. nr. 33. 鈥 13) Mon. Pol. II. 582. 鈥 14) Ibid. II. 859. 鈥 15) Ibid. III. 198. 鈥 <6) Ibid. II. 619.
    252
    JADWIGA.
    V. 12.
    c贸rk臋 Boles艂awa Pobo偶nego, a 偶on臋 艁okietka, nazywaj膮 Jadwig膮. Pod tem samem imieniem wyst臋puje te偶 偶ona 艁okietka w licznych dyplomatach1). W procesie polsko-krzy偶ackim z r. 1339, w zeznaniach 艣wiadk贸w, Jadwiga w odniesieniu do Przemy艣la II nazywan膮 jest b膮d藕 to og贸lnie jego krewn膮 (neptis, consobrina)1 2), b膮d藕 jego siostr膮3), rozumie si臋 stryjeczn膮, b膮d藕 wreszcie c贸rk膮 jego brata (filia fratris)4), kt贸re to ostatnie okre艣lenie jest b艂臋dnem, by艂a bowiem w rzeczywisto艣ci c贸rk膮 jego stryja 5).
    Kron. Wielk.6), za ni膮 D艂ugosz 7), wyliczaj膮c c贸rki Boles艂awa Pobo偶nego, wymienia Jadwig臋 na pier-wszem miejscu, sk膮d nasuwa艂by si臋 wniosek, 偶e by艂a wiekiem najstarsz膮. Data jej urodzenia nie mog艂aby zatem przekracza膰 roku 1262, albowiem rok 1263 jest dat膮 urodzenia jej siostry El偶biety (V. 11.). Takiemu wnioskowi sprzeciwia si臋 jednakowo偶 okoliczno艣膰, 偶e jeszcze w r. 1310 Jadwiga wydaje na 艣wiat Kazimierza Wielkiego {VIII. #.); macierzy艅stwo przypada艂oby zatem co najmniej na czterdziesty 贸smy rok jej 偶ycia. Przyjmuj膮c najp贸藕niejsz膮 normalnie dat臋 macierzy艅stwa w czterdziestym pi膮tym roku 偶ycia, trzeba raczej powiedzie膰, 偶e Jadwiga nie mog艂a si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak dopiero r. 1266, by艂a zatem niew膮tpliwie m艂odsz膮 siostr膮 El偶biety. Nie ma te偶 koniecznego powodu przywi膮zywa膰 do porz膮dku, zachowanego w Kron. Wielk. w wyliczeniu c贸rek Boles艂awa, zbytniej wagi; jest bowiem rzecz膮 mo偶liw膮, 偶e autor nie chcia艂 przez to oznacza膰 starsze艅stwa, a o Jadwidze wspomnia艂 na czele dlatego tylko, 偶e jej zwi膮zek ma艂偶e艅ski znaczeniem przewy偶sza艂 inne8). Ze wzgl臋du na przypuszczaln膮 dat臋 za艣lubin (ok. 1279 r.) przyj膮膰 nale偶y, 偶e urodziny Jadwigi nie mog膮 by膰 o wiele p贸藕niejsze od r. 1266; czas oko艂o r. 1266 jest zatem najprawdopodobniejsz膮 dat膮 jej przyj艣cia na 艣wiat.
    Wed艂ug Kron. Wielk.9) za艣lubiny jej z W艂odzis艂awem przysz艂y do skutku jeszcze [za 偶ycia jej ojca, a wi臋c przed 13 kwietnia 1279 r. (V. 2.), przyczem Boles艂aw mia艂 Jadwidze tytu艂em posagu wyznaczy膰 ziemi臋 wielkopolsk膮 albo 120 grzywien srebra. Nie ma powodu wiadomo艣ci tej odrzuca膰, przyjmuj膮c bowiem, 偶e 艣lub odby艂 si臋 w ostatnich czasach 偶ycia Boles艂awa Pobo偶nego (a wi臋c oko艂o 1279 r.), dochodzimy do wniosku, 偶e wiek obojga ma艂偶onk贸w by艂 ju偶 wtedy zupe艂nie odpowiednim do zawarcia ma艂偶e艅stwa: mia艂 bowiem 艁okietek pod贸wczas oko艂o dziewi臋tnastu, a Jadwiga oko艂o czternastu lat 偶ycia. Ze nie ma 艣ladu, i偶by po 艣mierci Boles艂awa 艁okietek, odpowiednio do umowy posagowej, wyst臋powa艂 z pretensyami do Wielkopolski, wyt艂omaczy膰 艂atwo, przyjmuj膮c, 偶e otrzyma艂 ze strony Przemys艂a II, prawowitego wed艂ug 贸wczesnych zasad dziedzica po stryju, sp艂at臋. Wobec tego uwa偶am kombinacy膮 D艂ugosza10), jakoby Jadwiga dopiero po 艣mierci ojca wydan膮 zosta艂a przez Jolent臋 i Przemys艂a II za m膮偶, za nieuzasadnion膮. Stwierdzenie istnienia tego ma艂偶e艅stwa znajdujemy w innych 藕r贸d艂ach, co prawda, dopiero pod bardzo p贸藕nemi datami; w procesie polsko-krzy偶ackim z r. 1339 zeznaj膮 艣wiadkowie u), 偶e prawo do sukcesyi 艁okietka w Wielkopolsce po 艣mierci Przemys艂a II opierano na ma艂偶e艅stwie jego z blisk膮 krewn膮 zamordowanego, t. j. z c贸rk膮 Boles艂awa kaliskiego {racione uvoris), w czem dow贸d, 偶e istnia艂o ono w dniu 艣mierci Przemys艂a, 8 lutego 1296 r. (V. 10.). W dyplomatach wyst臋puje Jadwiga jako 偶ona 艁okietka r贸wnie偶 bardzo p贸藕no; pierwszy tego rodzaju dyplomat pochodzi z 12 stycznia 1312 r.12).
    呕e Jadwiga prze偶y艂a m臋偶a, po艣wiadcza ca艂y szereg dyplomat贸w, wystawionych przez ni膮 w czasie mi臋dzy r. 1333鈥1339; w niekt贸rych z nich13) tytu艂uje si臋 ona wyra藕nie felicis memorie incliti principis Wla-dislay olim regis Polonie relicta lub podobnie. Janko z Czarnk. u) przechowa艂 wiadomo艣膰, 偶e gdy po 艣mierci 艁okietka Kazimierz Wielki postanowi艂 si臋 koronowa膰 kr贸lem wraz z 偶on膮 sw膮 Ann膮, Jadwiga uwa偶aj膮c za rzecz nieodpowiedni膮, i偶by na dworze przebywa艂y r贸wnocze艣nie dwie koronowane kr贸lowe, cofn臋艂a si臋 w zacisze 偶ycia klasztornego, i wst膮pi艂a do zakonu Klarysek w S膮czu. Koronacya Kazimierza i Anny odby艂a si臋 25 kwietnia 1333 r. {VIII. 6鈥.); t艂贸macz膮c powy偶szy ust臋p 艣ci艣le, nale偶a艂oby tedy przypu艣ci膰, 偶e Jadwiga
    1) Kod. dypl. Malop. I. nr. 151. 195. 203. 205. 207. 208; III. nr. 635. 649; Kod. dypl. Pol. III. nr. 75. 84. 89; Akta
    grodz, i ziem. VII. nr. 5; Arch. Sang. II. nr. 6; Kod. dypl. Wielk. II. nr. 1025. 1120. 鈥 2) Lites Is. 238. 247. 381.鈥
    3) Ibid. P. 295. 388. 鈥 4) Ibid. I2. 232. 鈥 禄) Natomiast nigdzie nie jest nazwan膮 c贸rk膮 Przemy艣la II, jak b艂臋dnie podaje
    Car o, Gesch. Pol. II. 11 uw. 2. 鈥 >) Mon. Pol. II. 582. 鈥 7) Hist. Pol. II. 450. 鈥 8) Trafnie Perlbacb, Preuss.-Poln. Stud. I. 12 po艣r贸d c贸rek Boles艂awa wymienia j膮 na drugiem miejscu, po El偶biecie. 鈥 9) Mon. Pol. II. 582. 鈥 10) Hist. Pol. II. 450. 鈥 U) Lites I2. 232. 238. 247. 381. 鈥 12) Kod. dypl. Pol. III. nr. 75. 鈥 13) Kod. dypl. Ma艂op. I. nr. 205. 208;
    Akta grodz, i ziem. VII. nr. 5. 鈥 14) Mon. Pol. II. 619.
    T. 12.
    JADWIGA.
    253
    przywdzia艂a habit zakonny na kr贸tko przedtem. Takiemu wnioskowi sprzeciwiaj膮 si臋 jednakowo偶 fakta, po艣wiadczone dokumentami wsp贸艂czesnymi. W dyplomacie Jana Grotowica, biskupa krakowskiego, z 11 stycznia 1334 r. 7) jest wzmianka o illustris ac serenissima domina Hedivigis鈥 (Dei) gracia regina Polonie, nie ma za艣 bynajmniej dodanego okre艣lenia, 偶e by艂a zakonnic膮 Klarysk膮 (soror ordinis S. Clare), kt贸ra to okoliczno艣膰 w akcie dostojnika ko艣cielnego jest znacz膮c膮. W tytulaturze Jadwigi nie ma te偶 wyrazu religiosa, jak w tytulaturze 贸wczesnej ksieni Klarysek s膮deckich Jolenty, wspomnianej w tym偶e samym akcie. W dokumencie Konstancyi, ksi臋偶ny g艂ogowskiej, a nast臋pnie Klaryski s膮deckiej, z 6 listopada 1334 r.2), dotycz膮cym loka-cyi nowej wsi w ziemi s膮deckiej, powo艂any jest konsens ksieni klasztoru s膮deckiego, nast臋pnie si贸str zakonnych, a wreszcie, w odr贸偶nieniu od tych ostatnich, tak偶e Jadwigi (cum consensu鈥 abbatisse鈥 de maturo et sano 鈻燾onsilio sororum cenobii memorati鈥 ac assensu domine Hedwigis regine Polonie, amite nostre carissime, felicis recordacionis domini regis Wladislai relicte). Nie ma zatem nie tylko jakiejkolwiek wzmianki o stanie zakonnym Jadwigi, ale jest nawet wyra藕ne przeciwstawienie jej siostrom zakonnym. St膮d wynika, 偶e Jadwiga jeszcze pod koniec roku 1334 Klarysk膮 nie by艂a. W wystawionym przez siebie w tym czasie dokumencie z r. 1333 bez daty dziennej3 4) nosi Jadwiga tytu艂: regina Polonie et specialis domina hereditaria, domina terre Sandecensis, znowu bez jakiejkolwiek wzmianki o jej stanie zakonnym. Z tych uwag wyp艂ywa, 偶e Jadwiga wnet po 艣mierci 艁okietka otrzyma艂a wprawdzie, zwyczajem kilkakrotnie ju偶 poprzednio stosowanym, ziemi臋 s膮deck膮 jako do偶ywocie wdowie, ale przynajmniej jeszcze do listopada r. 1334 zakonnic膮 w S膮czu nie by艂a. Ze wzgl臋du na tytulatur臋, jakiej w tym czasie 艣wieckiej jeszcze kondycyi u偶ywa, mo偶emy przypu艣ci膰, 偶e i p贸藕niejsze dokumenty, w kt贸rych powtarza si臋 ta sama tytulatura, s膮 dowodem, i偶 w czasie ich wystawienia nie by艂a zakonnic膮. Takich za艣 dokument贸w, w kt贸rych nazywa si臋 b膮d藕 to regina Polonie, b膮d藕 te偶 regina Polonie et domina Sandecensis, bez wzmianki o swym stanie zakonnym, posiadamy jeszcze trzy, dwa z r. 1336 i ostatni z r. 1337 bez daty dziennej *). W dyplomacie Kazimierza W. z 1 maja 1337 r.5) nazwana jest r贸wnie偶 tylko regina Polonie, do tej ostatniej wzmianki nie przywi膮zuj臋 jednak wielkiej wagi, nie ma bowiem powodu przypuszcza膰, i偶by Kazimierz chcia艂 tu wylicza膰 wszystkie mo偶liwe tytu艂y swej matki. Dopiero w dwu dyplomatach Jadwigi z r. 1339, jednym bez daty dziennej6), a drugim z w膮tpliw膮 dat膮 dzienn膮 16 maja7), pojawia si臋 w jej tytulaturze po raz pierwszy obok zwrotu regina Polonie et鈥 domina terre Sandecensis, tak偶e tytu艂 soror ordinis S. Clare. St膮d wynika, 偶ejJadwiga przywdzia艂a habit zakonny u Klarysek w S膮czu dopiero w czasie mi臋dzy r. 1337 a 1339. Okoliczno艣膰, 偶e wnet po 艣mierci 艁okietka przenios艂a si臋 do ziemi .s膮deckiej, gdzie umar艂a jako Klaryska, mog艂a si臋 sta膰 艂atwo powodem b艂臋dnej informacyi Janka z Czarnk., jakoby wst膮pi艂a do zakonu jeszcze w r. 1333.
    Po raz ostatni wyst臋puje Jadwiga w dwu przytoczonych co dopiero dyplomatach z r. 1339. W zeznaniach 艣wiadk贸w w procesie polsko krzy偶ackim z r. 13398) wspomnian膮 jest te偶 wyra藕nie jako jeszcze 偶yj膮ca (adhuc vivit). 艢mier膰 jej zapisuje Rocz. Pozn.9) pod rokiem 1339, D艂ugosz10) pod r. 1340. Pierwsze z tych 藕r贸de艂 odznacza si臋 oczywi艣cie samo przez si臋 wy偶szym stopniem wiarogodno艣ci. A偶eby jednakowo偶 uchyli膰 wszelk膮 w膮tpliwo艣膰, czy przypadkiem D艂ugosz nie opar艂 si臋 tu na jakim艣 wcze艣niejszym, powa偶niejszym od Rocz. Pozn. przekazie, musimy rozwa偶y膰 nast臋puj膮ce jeszcze okoliczno艣ci. W Nekr. Strzeln. u) podan膮 jest pod dat膮 10 grudnia nast臋puj膮ca zapiska: Serenissima regina Polonie Hedwigis et serenissimus rex Polonie Iohannes maritus eius. Zapiska w tej formie, w jakiej j膮 przytoczyli艣my, jest niew膮tpliwie zepsut膮; pr贸cz bowiem trzech kr贸l贸w polskich Jan贸w: Olbrachta, Kazimierza i Sobieskiego, kt贸rych Lu uwzgl臋dni膰 nie mo偶na, ile 偶e 偶aden nie mia艂 偶ony Jadwigi, nie ma zreszt膮 jakiegokolwiek innego kr贸la, do kt贸rego zapiska ta mog艂aby by膰 odniesion膮. Jak trafnie domy艣la si臋 K臋trzy艅ski12), w odpisie nekrologu, po s艂owach serenissimus rex Polonie opuszczony zosta艂 jeden wiersz, w kt贸rym wymienione by艂o imi臋 kr贸la polskiego, m臋偶a Jadwigi, a nast臋pnie imi臋 jakiej艣 kobiety, kt贸rej m臋偶em by艂 wspomniany ju偶 w tek艣cie Jan. Po usuni臋ciu tej w膮tpliwo艣ci nie ma jedna-
    1) Kod. dypl. Malop. I. nr. 195 鈥 21 Akta grodz, i ziem. VII. nr. 5. 鈥 3) Kod. dypl. Pol. III. nr. 84. 鈥
    4) Kod. dypl. Malop. I. nr. 203. 205. 207. 鈥 5) Ibid. III. nr. 649. 鈥 6) Kod. dypl. Pol. III. nr. 89. 鈥 鈥) Kod. dypl.
    Ma艂op. I. nr. 208. 鈥 8) Lites I2. 238. 鈥 9) Mon. Pol. V. 880. 鈥 10) Hist. Pol. III. 198. 鈥 n) Mon. Pol. V. 764. 鈥
    12) Ibid. V. 764 uw. e.

I

I).
si
鈥 1 t % I i 鈥 鈥 y] ei
li f * i ra;
JADWIGA (m. W艁ODZIS艁AW 艁OKIETEK); ANNA.
V. 12. 13.
kowo偶 powodu kwestyonowa膰 wiarogodno艣ci zapiski samej, kt贸ra co do Jadwigi, wymienionej na czele, jest rzeczywista dat膮 艣mierci, a co do wspomnianego obok niej m臋偶a (kt贸rego imi臋 tutaj w艂a艣nie opuszczono),, dat膮 kommemoracyi, sk膮d wyp艂ywa wniosek, 偶e w istocie dnia 10 grudnia umar艂a jaka艣 kr贸lowa polska imieniem Jadwiga. Kr贸lowych takich znamy tylko trzy: jedn臋, 偶on臋 艁okietka, drug膮, 偶on臋 Kazimierza Wielkiego-i trzeci膮, 偶on臋 Jagie艂艂y. Zgon Jadwigi Kazimierzowej przypada na 27 marca (VIII. 6.), o Jadwidze za艣 andegawe艅skiej wiadomo, i偶 umar艂a 17 lipca1), i sam te偶 Nekr. Strzeln.2) pod dat膮 o jeden dzie艅 tylko zmylon膮, 16 lipca, podaje wiadomo艣膰 o jej 艣mierci; zapiska z 10 grudnia mo偶e si臋 zatem odnosi膰 tylko do Jadwigi 艁okietkowej. Wzmianka o niej w Nekr. Strzeln. da si臋 usprawiedliwi膰 z dwojakiego wzgl臋du; nie tylko-przez to, 偶e to by艂a pierwsza od d艂ugich czas贸w kr贸lowa polska (nie wliczaj膮c oczywi艣cie Ma艂gorzaty Przemys艂owej (V. 10.), kt贸ra wnet po 艣mierci m臋偶a przenios艂a si臋 w obce strony), ale i przez to, 偶e by艂a 偶on膮. kr贸la, kt贸ry wyszed艂 z linii kujawskiej; w艂a艣nie za艣 o kujawskich ksi膮偶臋tach i ksi臋偶niczkach zawiera Nekr. Strzeln. najobfitsze wiadomo艣ci, tak i偶 milczenie o zgonie najwybitniejszego z tych ksi膮偶膮t by艂oby tu zadzi-wiaj膮cem. 脫w kr贸l polski, kt贸rego imi臋 znajdowa艂o si臋 w opuszczonym wierszu zapiski, jest zatem niew膮tpliwie W艂odzis艂aw (艁okietek). Zestawiaj膮c ustalon膮 w ten spos贸b dat臋 dzienn膮 艣mierci Jadwigi z przytoczonemi poprzednio dwiema datami rocznemi, wypadnie wniosek, 偶e Jadwiga umar艂a albo 10 grudnia 1339 r. albo-tego偶 dnia 1340 r. W dokumencie z 2 pa藕dziernika 1340 r.3) Kazimierz W. nazywa Jadwig臋 ju偶 zmar艂膮 (a matre nostra charissima regina Polonie felicis recordacionis), z czego wynika, 偶e jedynie mo偶liw膮 jest data 艣mierci 10 grudnia 1339 r. Przekaz Rocz. Pozn., dotycz膮cy daty rocznej, znajduje zatem stwierdzenie i z tego-punktu widzenia. D艂ugosz, kt贸ry z akt贸w procesu polsko-krzy偶ackiego z r. 1339 wiedzia艂, i偶 Jadwiga 偶y艂a jeszcze w tym roku, a p贸藕niejszych 艣lad贸w jej istnienia nigdzie nie napotka艂, m贸g艂 snadno skombinowa膰 wiadomo艣膰 o jej 艣mierci pod r. 1340; data, aczkolwiek do rzeczywistej bardzo zbli偶ona, przecie偶 niezupe艂nie wierna.
W艂odzis艂aw I 艁okietek.
Syn Kazimierza I, ks. kujawskiego, urodzony mi臋dzy 3 marca 1260 r. a 19 stycznia 1261 r., koronowany 20 stycznia 1320 r., zmar艂 2 marca 1333 r. Uzasadnienie tych dat zob. VII. 4. 13

  1. Ann a.
    Rocz. Tras.4) podaje pod dat膮 1276 r. nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: lohelet uxor Bolezlay genuit filiam nomine Annum. O dalszych losach Anny nie ma nigdzie wyra藕nej wzmianki. Kron. Wielk.5), wyliczaj膮c c贸rki Boles艂awa Pobo偶nego, tak膮 o trzeciej zamieszcza wiadomo艣膰: (Boleslaus) terciam ad monasterium sancte Clare, per ipsum fundatum Gnesne et sufficienter dotatum, tradidit divino servicio mancipando. Poniewa偶 o dwu innych, z imienia znanych nam c贸rkach Boles艂awa, El偶biecie i Jadwidze, wiadomo, i偶 wysz艂y za m膮偶 i habitu zakonnego nie przywdzia艂y (V. 11. 12; wst膮pienie Jadwigi do Klarysek s膮deckich pod koniec jej 偶ycia, nie wchodzi tu w rachub臋), przeto powy偶sz膮 wiadomo艣膰 Kron. Wielk. odnie艣膰 nale偶y w艂a艣nie do wspomnianej w Rocz. Tras. Anny. Tak ju偶 trafnie domy艣li艂 si臋 znaj膮cy oba te 藕r贸d艂a D艂ugosz6), kt贸ry wyliczaj膮c c贸rki Boles艂awa, podaje na trzeciem miejscu Ann臋, z dodatkiem, i偶 umar艂a pann膮 (in virginitate diem obiit), przyczem jednak, z niewiadomych bli偶ej powod贸w, nie wspomina wyra藕nie o jej kondycyi zakonnej.
    Anna w czasie 艣mierci Boles艂awa Pobo偶nego mia艂a oko艂o trzech lat 偶ycia; przekaz Kron. Wielk.,. jakoby oddan膮 zosta艂a do klasztoru Klarysek gnie藕nie艅skich przez ojca, jest tedy nieprawdziwy, tern bardziej, 偶e klasztor ten dopiero przez Przemys艂a II zosta艂 za艂o偶ony7). Fakt ten zdarzy艂 si臋 zatem niew膮tpliwie o wiele p贸藕niej, ju偶 po 艣mierci Boles艂awa, jak tego zreszt膮 trafnie domy艣li艂 si臋 ju偶 D艂ugosz8).
    i) Kai. Krak. Mon. Pol. II. 926. 鈥 2) Ibid. V. 745. 鈥 芦) Kod. dypl. Pol. III. nr. 89. 5) Ibid. II. 582. 鈥 6) Hist. Pol. II. 450. – 7) por. str. 234. 鈥 8) Hist. Pol. II. 450.
    4) Mon. Pol. II. 843. 鈥
    ”V. 13. 14.
    ANNA; RYKSA EL呕BIETA.
    255
    Dalsze losy Anny s膮 nam nieznane. Wzmiankowana w dokumencie Przemy艣la II z 3 lipca 1280 r.x) Anna domicella de Ovensko, soror nostra charissima, nie jest niew膮tpliwie niniejsz膮 Ann膮, c贸rk膮 Boles艂awa Pobo偶nego2), ale c贸rk膮 Przemy艣la I; nie ma bowiem 艣ladu, i偶by pierwsza by艂a mniszk膮 w Owi艅skiej, gdy przeciwnie co do drugiej fakt ten wyra藕nie stwierdzaj膮 藕r贸d艂a (F. 8.).
  2. Ryksa El偶bieta.
    呕e Przemys艂 II zmar艂 bez potomka m臋skiego, po艣wiadcza wyra藕nie Janko z Czarnk. 3) (absque prole masculina). Pozostawi艂 natomiast c贸rk臋 jedynaczk臋, unicam filiam, jak si臋 wyra偶aj膮 Chro艅. Au艂. Reg.4), Pu艂-kawa5), Kron. Oliw.6). W 藕r贸d艂ach polskich wcze艣niejszych, jako to: w Rocz. Tras.7) i Rocz. Wielk.8), nosi ona jedno tylko imi臋 Ryksy; w 藕r贸d艂ach obcych, jak u Pu艂kawy9), Arnpeka10), Sifr. comp, hist.11) i in. nazywan膮 jest stale El偶biet膮. Przyczyn臋, t艂omacz膮c膮 owe zmian臋 imion, wyja艣nia Chro艅. Au艂. Reg. 12)7 m贸wi膮c o 艣lubie jej z Wac艂awem II: Ipsa namque regina, que prius vocabulo proprio Reyczka, nunc vero in -coronacione iubente rege mutato nomine Elizabeth nuncupata est. Zmiana imienia nast膮pi艂a tedy z nakazu Wac艂awa, i nie jest wcze艣niejsz膮 od r. 1303. Dopiero w p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach polskich pojawia si臋 jej imi臋 El偶bieta, i to albo wy艂膮cznie, jak n. p. w Quaed. memor.13), albo w po艂膮czeniu z dawniejszem imieniem Ryksy, jak w Katal. bisk. krak.* 13 14) i u D艂ugosza 15).
    呕e by艂a c贸rk膮 Przemys艂a z jego drugiej 偶ony, Ryksy szwedzkiej (F. 10.), na to wskazuje ju偶 samo jej imi臋, nast臋pnie za艣 wyra藕ny przekaz Rocz. Tras.16): Bichta, uxor duds Premislii II, peperit filiam.
    Powy偶szej zapisce o urodzinach Ryksy nadaje ten偶e rocznik dat臋 1 wrze艣nia 1288 r. Przekaz Rocz. Tras. stwierdza niezale偶nie od niego Kron. Benesza z Weitm.17), daj膮c jej w r. 1300 trzynasty rok 偶ycia. Ma艂膮, 艂atwo zreszt膮 wyt艂omaczy膰 si臋 daj膮c膮 niedok艂adno艣膰, zawiera w tej mierze Chro艅. Aul. Reg.18), podaj膮c, jakoby Ryksa w 1300 r. mia艂a ju偶 czternasty rok 偶ycia.
    Wed艂ug tego偶 Chro艅. Aul. Reg.19) Ryksa jeszcze za 偶ycia ojca, a wi臋c jako kilkuletnie dzieci臋 zar臋czon膮 zosta艂a Ottonowi, synowi Ottona margrabiego brandenburskiego; ma艂偶e艅stwo nie przysz艂o jednak do skutku, gdy偶 narzeczony przed 艣lubem umar艂. Ten ostatni fakt, t. j. 艣mier膰 narzeczonego, musia艂 zaj艣膰 w ka偶dym razie przed 25 lipca 1300 r., w kt贸rym to dniu postanowionem ju偶 zosta艂o ma艂偶e艅stwo Ryksy z Wac艂awem czeskim. 0 kt贸rym Ottonie jest tu mowa, tego wyra藕nie Chro艅. Aul. Reg. nie podaje, a by艂o w艂a艣nie w owym czasie w rodzie margrabi贸w brandenburskich kilku Otton贸w, zrodzonych z ojc贸w鈥 tego偶 samego imienia. Jednym z nich by艂 Otton V D艂ugi, syn Ottona III; nie wchodzi on tu jednak w rachub臋 zar贸wno ze wzgl臋du na znaczn膮 r贸偶nic臋 wieku w por贸wnaniu z Ryksa, jako te偶 i z tego powodu, 偶e jeszcze od roku 1268 偶onaty by艂 z Judyt膮, hrabiank膮 hennebersk膮, kt贸ra go prze偶y艂a. Drugim by艂 Otton VI Ma艂y, r贸wnie偶 syn Ottona III; i ten jednak nie mo偶e tu by膰 brany na wzgl膮d, albowiem ju偶 r. 1291 wst膮pi艂 do zakonu, a umar艂 dopiero, r. 1303; zreszt膮 od r. 1279 zar臋czony by艂 z Jadwig膮, c贸rk膮 kr贸la Rudolfa I. Pozostaje zatem ju偶 tylko jeden Otton, syn Ottona V D艂ugiego, wyst臋puj膮cy w dyplomatach r. 1291, kt贸ry p贸藕niej (przed r. 1298) wst膮pi艂 rzekomo do zakonu Jahannit贸w20), a o kt贸rym 偶adnych dalszych wiadomo艣ci nie posiadamy. Szczeg贸艂 o wst膮pieniu Ottona do zakonu sprzeciwia si臋 wiadomo艣ci Chro艅. Aul. Reg., wed艂ug kt贸rego ma艂偶e艅stwo jego z Ryksa rozerwane zosta艂o przez 艣mier膰; gdy wszelako zwa偶ymy, 偶e przekaz o stanie zakonnym Ottona nie jest wiarogodnie po艣wiadczony, snadno mo偶emy uwierzy膰 zapisce Chro艅.
    1) Kod. dypl. Wielk. L nr. 496. 鈥 2) Jak dawniej przypuszcza艂 Ulanowski, Kilka s艂贸w o ma艂偶. Przem. II. Rozpr. Akad. Umiej. Wydz. hist.-fil. XVII. 2.74. Mniemanie to odwo艂a艂 Ulanowski w p贸藕niejszej pracy: O za艂o偶eniu klaszt. 艣w. Andrzeja w Krak., Pam. Wydz. hist.-fil. Akad. Umiej. VI. 36. 鈥 3) Mon. Pol. II. 648. 鈥 4) Font. rer. Boh. IV. 85. 鈥 5) Do-bner, Mon. hist. Boh. I. 256. 鈥 6) Mon. Pol. VI. 13. 鈥 7) Ibid. II. 852. 鈥 8) ibid. III. 41. 鈥 9) Dobner, Mon. hist. Boh. I. 256. 263. 鈥 10) Pez, Script, rer. Austr. I. 1234. 鈥 U) Mon. Germ. SS. XXV. 718. 鈥 12) Font. rer. Boh. IV. 86. 鈥
    13) Mon. Pol. III. 743. 鈥 14) Ibid. III. 365. 鈥 15) Hist. Pol. III. 3 i n. 鈥 16) Mon. Pol. II. 852. 鈥 17) Font. rer. Boh.
    IV. 463. 鈥 18) Ibid IV. 86. 鈥 19) Ibid. IV. 85. 鈥 20) Daty, dotycz膮ce Otton贸w, por. u Cohna, Stammtafeln, tabl. 73.
    256
    RYKSA EL呕BIETA.
    V. 14-
    Aul. Reg., i偶 raczej 艣mier膰, ani偶eli kondycya zakonna stan臋艂a na przeszkodzie zawarciu ma艂偶e艅stwa, tern-bardziej, 偶e nie ma ju偶 w rodzie brandenburskim 偶adnego innego Ottona, do kt贸rego mog艂aby by膰 odniesiona, wiadomo艣膰 o zar臋czynach jego z Ryks膮.
    0 ma艂偶e艅stwie jej z Wac艂awem II, kr贸lem czeskim i polskim, nadmienia Rocz. Wielk.x), Rocz. Kujaw. 2),. Janko z Czarnk.3), i inne 藕r贸d艂a polskie; z czeskich Chro艅. Aul. Reg.4), Kron. Franc. Pras.5), Kron. Benesza, z Weitm.6), Pu艂kawa7), z niemieckich Heinr. Heimb. Annal.8), Cont. Zwetl.9) i inne. Co do daty za艣lubin podaje dok艂adn膮 informacy膮 Chro艅. Aul. Reg.10). Wed艂ug 藕r贸d艂a tego Ryksa, po 艣mierci narzeczonego (Ottona), chowan膮 by艂a na dworze brandenburskim; w r. 1300 sprowadzon膮 zosta艂a do Pragi; jakkolwiek za艣 wtedy^ by艂a ju偶 dojrza艂膮 do zawarcia zwi膮zku ma艂偶e艅skiego, mia艂a ju偶 bowiem czternasty rok 偶ycia, to jednak Wac艂aw ma艂偶e艅stwa nie dope艂ni艂, lecz odda艂 j膮 na wychowanie Gryfinie, niegdy ksi臋偶nej krakowskiej (przebywaj膮cej pod贸wczas w Pradze) i dopiero po up艂ywie trzech lat, w dzie艅 Zielonych 艢wi膮t (26 maja) 1303 r. dope艂ni艂 ceremonii 艣lubnej i koronacyi, zarz膮dzaj膮c zarazem wzmiankowan膮 poprzednio zmian臋 jej imienia Ryksa na El偶bieta. Obliczenie wieku Ryksy w Chro艅. Aul. Reg., jak wskazali艣my poprzednio, nie jest ca艂kiem trafne, ale same daty obu fakt贸w, tradukcyi jej do Pragi i 艣lubu z Wac艂awem, nie nastr臋czaj膮 jednakowo偶, jakichkolwiek w膮tpliwo艣ci. Powtarzaj膮 je za powy偶szem 藕r贸d艂em tak偶e i inne zabytki dziejopisarstwa czeskiego,, jako to: Kron. Franc. Pras.11) i Kron. Benesza z Weitm.12). Po艣rednio, a niezale偶nie od przekazu 藕r贸de艂 czeskich, stwierdzaj膮 rzeczon膮 wiadomo艣膰 tak偶e Heinr. Heimb. Annal.13), kt贸re pod dat膮 1300 r., w czasie-oko艂o 艣w. Jak贸ba (25 lipca) m贸wi膮 tylko o tradukcyi jej do Pragi, nie wspominaj膮c o za艣lubinach. Wobec tego przekaz Pu艂kawy 14), za kt贸rym poszed艂 i D艂ugosz15), wed艂ug kt贸rego ma艂偶e艅stwo zawar艂em zosta艂o ju偶. r. 1300, a na Zielone 艢wi臋ta 1303 r. dope艂nion膮 tylko koronacya El偶biety, uzna膰 nale偶y za niedok艂adny;, wynik艂 on z niew艂a艣ciwego zrozumienia dwu rzeczywi艣cie zdarzonych, ale nienale偶ycie odr贸偶nionych fakt贸w-Niew膮tpliwie b艂臋dn膮 jest te偶 wiadomo艣膰 Rocz. Kujaw.16), jakoby 艣lub Ryksy z Wac艂awem odby艂 si臋 jeszcze-za 偶ycia jej ojca Przemy艣la, a wi臋c przed 8 lutego 1296 r. (V. 10.). Sprzeciwia si臋 temu nie tylko wiadomo艣膰 przytoczonych poprzednio, a lepiej poinformowanych 藕r贸de艂, ale nadto i ta okoliczno艣膰, 偶e pierwsza 偶ona Wac艂awa, Judyta rakuska, zmar艂a dopiero po 艣mierci Przemys艂a, r. 1297 17).
    殴r贸d艂a czeskie, jako to: Chro艅. Aul. Reg.18), Kron. Benesza [z Weitm.19), Pu艂kawa20), tudzie偶 niemieckie, zw艂aszcza austryackie, jak mianowicie Cont. Zwetl.21), Cont. Sancruc.22), Arnpek2S), Sifridi comp-hist.24), stwierdzaj膮, 偶e wdowa po Wac艂awie II, nazwana te偶 regina Calissie, regina de Kalis, a wi臋c niew膮tpliwie Ryksa El偶bieta, wysz艂a wnet po 艣mierci pierwszego m臋偶a, tudzie偶 rych艂ym zgonie jego syna, Wac艂awa III, za Rudolfa Habsburga, syna kr贸la niemieckiego Albrechta, kt贸rego to Rudolfa, ojciec, na wiadomo艣膰 o 艣mierci Wac艂awa III, wys艂a艂 zaraz do Czech, celem obj臋cia rz膮d贸w tego kraju. 0 dacie za艣lubin tych m贸wi Pu艂kawa25) pod r. 1306; z przytoczonych poprzednio 藕r贸de艂 wynika r贸wnie偶, 偶e ma艂偶e艅stwo zosta艂o zawarte bardzo spiesznier wszystkie bowiem opowiadaj膮 艂膮cznie o fakcie przybycia Rudolfa do Czech i za艣lubinach jego z El偶biet膮. Ma艂偶e艅stwo to mia艂o by膰 艣rodkiem do utrwalenia si臋 na tronie czeskim, 艣wie偶o przez wyga艣ni臋cie rodu Prze-my艣lid贸w opr贸偶nionym; pospiech by艂 tu zatem wskazany. Data za艣lubin okre艣la si臋 bli偶ej przedewszystkiem dat膮 艣mierci Wac艂awa III, 4 sierpnia 1306 r., tudzie偶 wiadomo艣ci膮 Chro艅. Aul. Reg.26), wed艂ug kt贸rej Rudolf przyby艂 do Czech oko艂o 艣wi臋ta Narodzenia Panny Maryi (8 wrze艣nia) tego偶 roku; oczywi艣cie dopiero po przybyciu jego nast膮pi艂 艣lub. Przypada on zatem na cztery ko艅cowe miesi膮ce r. 1306, a odby艂 si臋 najprawdopodobniej oko艂o 8 wrze艣nia tego偶 roku.
    1) Mon. Pol. III, 41. 鈥 2) ibid. III. 208. 鈥 3) Ibid. II. 686. 鈥 4) Font. rer. Boh. IV. 85. 鈥 5) Ibid. IV. 365. 鈥
    3) Ibid. IV. 463. 鈥 7) Dobner, Mon. hist. Boh. I. 256. 鈥 8) Mon. Germ. SS. XVII. 718. 鈥 9) Ibid. SS. IX. 661. 鈥
    10) Font. rer. Boh. IV. 85. 鈥 11) Ibid. IV. 365. 鈥 12) Ibid. IV. 463. 鈥 13) Mon. Germ. SS. XVII. 718. 鈥 14) Dobner,
    Mon. hist. Boh. I. 256. 258. 鈥 15) Hist. Pol. III. 3. 12. 鈥 16) Mon. Pol. III. 208. 鈥 17) Por. te偶 Semkowicz, Rozb. D艂ug.
  3. 鈥 18) Font. rer. Boh. IV. 110. 鈥 19) Ibid. IV. 466. 鈥 20) Dobner, Mon. hist. Boh. I. 263. 鈥 21) Mon. Germ. SS,
    IX. 662. 鈥 22) Ibid SS. IX. 734. 鈥 23) pez, Script, rer. Austr. I. 1234. – 24) Mon. Germ. SS. XXV. 718. 鈥 25) Dobner,
    Mon. hist. Boh. I. 263. 鈥 26) Font. rer. Boh. IV. 110.
    V. 14.
    RYK SA EL呕BIETA (m. OTTON, WAC艁AW II, RUDOLF III, PIOTR Z ROSENBERGU, ALFONS VII).
    2bl
    呕e El偶bieta prze偶y艂a zmar艂ego wkr贸tce (r. 1B07) Rudolfa, stwierdza Cont. Sancruc.!), tudzie偶 ca艂y szereg wiadomo艣ci, przekazanych o jej鈥檇alszych losach w 藕r贸d艂ach czeskich, kt贸re od dzier偶onego przez ni膮 jako zaopatrzenie wdowie zamku Gratz (Koniggratz) nazywaj膮 j膮 stale domina de Grecz. Dat臋 jej 艣mierci zapisuje Chro艅. Aul. Reg.2) i Kron. Franc. Pras.3) pod dniem 19 pa藕dziernika 1335 r., Kron. Benesza z Weitm.4) pod dniem 20 tego偶 miesi膮ca i roku, Chro艅. Anon.5) pod r. 1334. Daj臋 pierwsze艅stwo dacie pierwszej, jako po艣wiadczonej 藕r贸d艂em stosunkowo najwiarogodniejszem.
    i. Otton.
    Syn Ottona V D艂ugiego, margrabiego brandenburskiego, zmar艂 przed 25 lipca 1300 r.6).
  4. Wac艂aw II.
    Syn Przemys艂a Ottokara II, kr贸l czeski i (od r. 1300) polski, urodzony 27 wrze艣nia 1271 r., zmar艂
    21 czerwca 1305 r. 呕onaty przedtem z Judyt膮, c贸rk膮 kr贸la niemieckiego Rudolfa z Habsburga 7).
  5. Rudolf III.
    Syn Albrechta I, kr贸la niemieckiego, urodzony oko艂o 1280 r., kr贸l czeski, zmar艂 4 lipca 1307 r. 呕onaty przedtem z Blank膮, c贸rk膮 Filipa III, kr贸la francuskiego8).
    3 a. [Piotr z Rosenbergu].
    Jankowi z Czarnk.9) nic niewiadomo o drugiem ma艂偶e艅stwie Ryksy El偶biety z Rudolfem III; podaje
    on natomiast, 偶e po 艣mierci Wac艂awa II wysz艂a ona za wielmo偶a czeskiego, pana na Rosenbergu (nobilem de
    Rosenberg in suum duxit consortem). 殴r贸d艂a czeskie, kt贸re losami El偶biety zajmuj膮 si臋 szczeg贸艂owo, a o nowein ma艂偶e艅stwie jej w Czechach najlepiej musia艂yby wiedzie膰, nic o niem nie wspominaj膮; milczenie to jest wymowne, i wystarcza samo przez si臋 do zachwiania przekazu Janka z Czarnk. Wiadomo natomiast, 偶e Viola, c贸rka Mieszka I cieszy艅skiego, zwana tak偶e El偶biet膮 (jak niniejsza Ryksa), wdowa po Wac艂awie III, kr贸lu czeskim, wysz艂a r. 1316 za Piotra na Rosenbergu10 *); o tym偶e Piotrze podaje nadto Chro艅. Aul. Reg.11) wiadomo艣膰, 偶e mia艂 poprzednio narzeczon膮, c贸rk臋 Henryka z Lipy, kt贸r膮 porzuci艂; z owym za艣 Henrykiem z Lipy Ryksa El偶bieta, ju偶 jako wdowa po Rudolfie, zostawa艂a w stosunku mi艂osnym. By艂y zatem liczne i r贸偶nego rodzaju w臋z艂y, kt贸re El偶biet臋 艂膮czy艂y z domem Rosenberg贸w; niedok艂adne informacye, jakie o nich mia艂 Janko z Czarnk., a zw艂aszcza pomieszanie dwu os贸b, wdowy po Wac艂awie II z wdow膮 po Wac艂awie III, sta艂y si臋 podstaw膮 powy偶szego b艂臋dnego przekazu.
    3 b. [Alfons VII].
    Wed艂ug D艂ugosza12 13 *) Ryksa po 艣mierci Rudolfa mia艂a wyj艣膰 za kr贸la hiszpa艅skiego, z imienia niepo-danego, z kt贸rego urodzi艂a c贸rk臋 Sancy膮, p贸藕niej 偶on臋 Alfonsa arago艅skiego. By艂a w istocie Piast贸wna, imieniem Ryksa, kt贸rej m臋偶em by艂 Alfons VII kastylijski, matka Sancyi, wydanej za Alfonsa II arago艅skiego; by艂a to jednak nie c贸rka Przemys艂a II, ale W艂odzis艂awa II 艣l膮skiego, po艣lubiona jeszcze w r. 1152 Alfonsowi VII, zmar艂a nie p贸藕niej jak w drugiej po艂owie XII wieku1S). Notatk臋 o tej Ryksie, zaczerpni臋t膮 z Chro艅. Albriciu), podaj膮c膮 niemal dos艂ownie szczeg贸艂y przytoczone u D艂ugosza, odni贸s艂 ten ostatni, przez b艂臋dn膮 determinacy膮, uwiedziony to偶samo艣ci膮 imion, do c贸rki Przemys艂a II. Por. o tem tak偶e III. 5 a.
    1) Mon. Germ. SS. IX. 734. 鈥 2) Font. rer. Boh. IV. 330. 鈥 3) Ibid. IV. 421. 鈥 4) ibid. IV. 486. 鈥 5) Do-
    bner, Mon. hist. Boh. III. 55. 鈥 6) Por. wyw贸d poprzedni. 鈥 7) Cohn, Stammtafeln, tabl. 42. 鈥 8) Ibid. tabl. 32. 鈥
    9) Mon. Pol. II. 686. 鈥 10) Grotefend, Stammtafeln VII. 3. 鈥 芦) Font. rer. Boh. IV. 230. 鈥 12) Hist. Pol. III. 26. 鈥
    13) Grotefend, Stammtafeln, I. 5; Semkowicz, Rozb. D艂ug. 329. 鈥 14) Mon. Germ. SS. XXIII. 834.
    ———–芦 鈻> ———————-
    Balzer, Genealogia Piast贸w.
    33
    TABLICA VI.
    LINIA MA艁OPOLSKA
    (I POCZ膭TKI LINII KUJAWSKIEJ I MAZOWIECKIEJ).
    i. N. N.
    Latop. Hipac.l) zapisuje pod r. 1178 (6686) nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: W to ze lito prywede 艢wiatos艂aw za Wsewo艂oda, za seredneho syna, kenu is Lach贸w Kazimirnu, wo Fytypowo gowinije. Zapiska ta dotyczy膰 mo偶e tylko c贸rki Kazimierza Sprawiedliwego, nie by艂o bowiem innej Kazimierz贸wny, kt贸raby w r. 1178 mog艂a wyj艣膰 za m膮偶. Wspomniany tam偶e m膮偶 jej jest to Wsewo艂od Czarny 艢wiatos艂awic, z linii Olgowic贸w, syn W. ks. kijowskiego, p贸藕niej sam W. ks. kijowski. Powy偶sz膮 wiadomo艣膰 o zwi膮zku ma艂偶e艅skim mi臋dzy c贸rk膮 Sprawiedliwego a Wsewo艂odem 艢wiatos艂awicem stwierdza te偶 po艣rednio inna zapiska Latop. Hipac.2) pod r. 1238 (6746): Idosta Michai艂 i Iioslys艂aw lco ujewi swojemu w Lachy i ko Kondratowi. Ro艣cis艂aw by艂 synem M艣cis艂awa Dawidowica, z linii Monomachowic贸w; poniewa偶 siostra Dawida, a c贸rka Ro艣cis艂awa M艣cis艂awica, Helena, by艂a 偶on膮 Kazimierza Sprawiedliwego {111. 22.), przeto syn Dawida M艣eis艂aw i synowie Sprawiedliwego, Leszko Bia艂y i Konrad mazowiecki byli sobie bra膰mi ciotecznymi, zaezem Leszko i Konrad byli wujami syna M艣cis艂awowego Ro艣cis艂awa. Micha艂 za艣 jest to syn wspomnianego na wst臋pie Wsewo艂oda 艢wiatos艂awica; Konrad m贸g艂 tedy by膰 nazwany jego wujem tylko w takim razie, je偶eli siostra jego, a wi臋c c贸rka Sprawiedliwego, by艂a w istocie 偶on膮 ojca Micha艂owego Wsewo艂oda3). Na r贸偶nych tedy tytu艂ach i na zasadzie dwu r贸偶nych zwi膮zk贸w rodzinnych opiera si臋 wujowstwo Konrada mazowieckiego wobec Micha艂a i Ro艣cis艂awa, ale w obu wypadkach tytu艂 wuja jest tu zupe艂nie usprawiedliwiony. Dla nale偶ytego zrozumienia przytoczonego ust臋pu nale偶y tylko przeprowadzi膰 w nim ma艂膮 poprawk臋. Ze s艂贸w bowiem: idosta鈥 ko ujewi swojemu w Lachy i ko Kondratowi, mo偶naby raczej przypuszcza膰, 偶e wuj Micha艂a i Ro艣cis艂awa, a Konrad mazowiecki, to w艂a艣nie dwie r贸偶ne osoby, sobie przeciwstawione. Wszelako chc膮c ten ust臋p w tak dos艂owny t艂omaczy膰 spos贸b, stan臋liby艣my wobec daleko wi臋kszej trudno艣ci, nie mogliby艣my bowiem po艣r贸d wsp贸艂cze艣nie 偶yj膮cych Piast贸w odnale艣膰 偶adnego innego, kt贸ryby w stosunku do owych ksi膮偶膮t ruskich m贸g艂 by膰 nazwany wujem. W r. 1238, do kt贸rego odnosz膮 si臋 opowiedziane w latopisie wypadki, ksi臋ciem krakowskim by艂 Boles艂aw Wstydliwy; ten musia艂by by膰 nazwany bratem (ciotecznym przez babki), a nie wujem Micha艂a i Ro艣cis艂awa; Henryk Brodaty, sprawuj膮cy rz膮dy opieku艅cze w Krakowie, jako przypuszczalny syn Zwinis艂awy, ciotecznej babki Micha艂a,
    1) Str. 414. 鈥 2) Str. 521. 鈥 3) Przytoczone tu daty genealogiczne por. Gruszewski, 1st. kijew. zemli, tabl. geneal.
    VI. 1.
    N. N.
    259
    m贸g艂by wprawdzie w stosunku do niego nazywa膰 si臋 wujem; umar艂 on jednak ju偶 19 marca 1238 r. *), a syn jego Henryk Pobo偶ny, kt贸ry odzier偶y艂 po nim zwierzchnictwo w Krakowie, by艂by ju偶 znowu tylko bratem (ciotecznym przez babk臋) Micha艂a. Co wa偶niejsza jednak i stanowcza, ani Henryk Brodaty, ani Pobo偶ny, nie zostawali w jakimkolwiek stosunku do Ro艣cis艂awa, kt贸ryby uzasadnia艂 tytu艂 wujowstwa, czy cho膰by nawet braterstwa. Ksi膮偶膮t wielkopolskich nie mo偶na tu wci膮ga膰 w rachub臋, gdy偶 ci ani z Micha艂em, ani z Ro艣cis艂a-wem w jakimkolwiek bli偶szym zwi膮zku rodzinnym nie zostawali. Nie pozostaje zatem nic innego, jak tylko przypu艣ci膰, 偶e do przytoczonego ust臋pu przez niedbalstwo kopist贸w, czy le偶 ich nieznajomo艣膰 stosunk贸w genealogicznych, wkrad艂a si臋 omy艂ka przez dopisanie zb臋dnego s艂贸wka: i, 偶e zatem ust臋p ten winien w艂a艣ciwie brzmie膰: idosta鈥 ko ujewi swojemu w Lachy, ko Kondratowi, forma stylistyczna, u偶ywana bardzo cz臋sto w 藕r贸d艂ach ruskich, w kt贸rym to wypadku okre艣lenie: wuj, odnosi膰 si臋 b臋dzie, zgodnie z rzeczywisto艣ci膮, do Konrada mazowieckiego 2). 呕e tak rzecz t臋 rozumie膰 nale偶y, dowodzi te偶 dalsza opowie艣膰 wypadk贸w w Latop. Hipac., o kilkana艣cie zaledwie wierszy ni偶ej od przytoczonego ust臋pus), gdzie mowa o powt贸rnej ucieczce Micha艂a do Polski w tym偶e samym (1238) roku. Tutaj ju偶 wyra藕nie powiedziano: i bicza (Michai艂) so synom swoim wo Lachy Kondratowi; wyra藕na w tern wskaz贸wka, 偶e Konrad, a nie kto inny, udziela艂 przytu艂ku Micha艂owi. Po usuni臋ciu powy偶szych w膮tpliwo艣ci stwierdzony w ten spos贸b fakt wujowstwa Konrada wobec Micha艂a za艣wiadcza, 偶e w istocie c贸rka Kazimierza Sprawiedliwego by艂a tego偶 Micha艂a matk膮, a zatem 偶on膮 Wsewo-艂oda 艢wiatos艂awica.
    Imienia jej nie znamy; nadawane jej na podstawie przekazu Kalnofojskiego4) przez dawniejsz膮 historyografi膮5) imi臋 Marya polega na nieporozumieniu, kt贸rego podstaw臋 zaraz ni偶ej poznamy.
    Ze wzgl臋du na dat臋 za艣lubin (pod koniec r. 1178) przypu艣ci膰 trzeba, 偶e urodziny jej przypad艂y najp贸藕niej na rok 1164, a gdy ma艂偶e艅stwo Kazimierza Sprawiedliwego z Helen膮 przysz艂o do skutku nie wcze艣niej jak r. 1163 (III. 22.), przeto wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa trzeba j膮 uwa偶a膰 za najstarsze z tego ma艂偶e艅stwa dziecko.
    Dat臋 za艣lubin jej z Wsewo艂odem podaje z ca艂膮 dok艂adno艣ci膮 przytoczona na samym wst臋pie zapiska Latop. Hipac.6): r. 1178, wo Fy艂ypowo gowinije, t. j. w czas postu, przypadaj膮cego mi臋dzy 艣w. Filipem aposto艂em a Bo偶em Narodzeniem7), a wi臋c mi臋dzy 11 pa藕dziernika a 24 grudnia. Nie ma powodu do przypuszczenia, jakoby zapiska ta dotyczy艂a tylko zar臋czyn, jak mniema G贸rski8), tem bardziej, 偶e latopis wyra藕nie m贸wi o przybyciu Kazimierz贸wny na Ru艣 (prywede 鈥a Wsewo艂oda). R贸wnie偶 nieuzasadnion膮 jest w膮tpliwo艣膰, podniesiona przez tego偶 samego autora9), czy fakt ten zdarzy艂 si臋 r. 1178 czy 1179, albowiem rok wed艂ug rachuby kronikarz贸w ruskich zaczyna艂 si臋 1 marca10), zaczem te偶 data 11 pa藕dziernika 1178 r. nie mo偶e podlega膰 redukcyi na 11 pa藕dziernika 1179 r. Z tego te偶 powodu b艂臋dn膮 jest data Linniczenki1 11), kt贸ry w rozwi膮zaniu podanej w latopisie daty od stworzenia 艣wiata 6686 dopu艣ci艂 si臋 omy艂ki o jeden rok. 呕e w lato-pisie nie ma zarejestrowanego 偶adnego faktu z r. 1179, i po wypadkach z r. 1178 nast臋puj膮 zaraz wypadki z r. 1180, w tem nie widz臋 poparcia mniemania Linniczenki, albowiem tego rodzaju luki zachodz膮 cz臋sto w latopisach, a nie brak ich i w hipackim. Z zestawienia dat dziennych, jak one w opowie艣ci zdarze艅 z roku 1178 kolejno po sobie nast臋puj膮 w latopisie12), a mianowicie: 13 czerwca, 11 pa藕dziernika, sierpie艅, 16 stycznia, 8 listopada, nie mo偶na te偶 wysnuwa膰 wniosku, jakoby przez przeoczenie zapomniano tu rozdzieli膰 fakta pod jednym rokiem 艣ci膮gni臋te, na dwa lata, t. j. na rok 1178 i pomini臋ty w latopisie rok 1179; gdziekolwiekb膮d藕 bowiem zechcieliby艣my poci膮gn膮膰 granic臋 roczn膮, zawsze pozostanie brak porz膮dku w nast臋pstwie dat dziennych; mo偶emy tedy r贸wnem prawem przyj膮膰, 偶e wszystkie daty dzienne odnosz膮 si臋 do tego samego roku,
    1) Grotefend, Stammtafeln I. 11. 鈥 2) Zupe艂nie analogiczn膮 omy艂k臋 pope艂nili nieznaj膮cy stosunk贸w polskich kopi艣ci Latop. Hipac. w zapisce z r. 6737 (1229, str. 503), gdzie czytamy: Lestko鈥 ubijen byst 艢wiatopo艂kom, Odowyczsm i Wo艂ody-s艂awom zamiast Odowyczem Wo艂odys艂awom. 鈥 3) Str. 521. 鈥 4) Teraturgema, Kij贸w, 1638, str. 58. 鈥 5) Tatiszczew, 1st. Ross. III. 235, tak偶e Wagilewicz, Geneal. 60. 鈥 *>) Str. 414. 鈥 7) Wyja艣nienie powy偶sze zawdzi臋czam uprzejmo艣ci X. prof.
    Em. Ogonowskiego. 鈥 8) Stos. Kazim. Spraw, z Rusi膮 14. 鈥 9) Ibid. 14 uw. 2. 鈥 10) Chmiel, Przycz. do chronol. Nestora, Pam. s艂uch. uniw. Jagiell. 334; Grotefend, Handb. d. hist. Chronol. 29. 鈥 41) Wzaimn. otnosz. 64. 鈥 12) Str. 412. 414 (bis). 415 (bis).
    260
    N. N. (m. WSEWO艁OD CZARNY); KAZIMIERZ.
    VI. 1. 2.
    a tylko uporz膮dkowanie ich kolejne nie jest ca艂kiem 艣cis艂e. Zreszt膮, gdyby艣my nawet przedzia艂 taki uczynili, fakt opowiedziany pod dat膮 11 pa藕dziernika, ze wzgl臋du na miejsce, na kt贸rem si臋 znajduje, nale偶a艂oby zaliczy膰 do roku 1178. St膮d wyp艂ywa, i偶 daty za艣lubin Kazimierz贸wny z Wsewo艂odem nie mo偶na 偶adn膮 miar膮 przesuwa膰 na rok 1179.
    Bezpo艣rednio prawie po wiadomo艣ci o za艣lubinach, w opowie艣ci wypadk贸w z tego偶 samego r. 1178,. zapisuje Latop. Hipac. x) nast臋puj膮cy szczeg贸艂: Toho ze lita perest膮wysia kniahini Wsewotozaja, pryjemszy na sia czerneczskuju skimu i po艂ozena hyst w Kijewi u 艣wiataho Kiury艂a, juze by sama sozda艂a. Wed艂ug zapatrywania dawniejszych historyk贸w rosyjskich2) wiadomo艣膰 ta dotyczy 偶ony Wsewo艂oda 艢wiatos艂awica, a zatem niniejszej Kazimierz贸wny, sk膮d wynik艂oby, 偶e w najkr贸tszym czasie po 艣lubie przybra艂a ona habit zakonny, i jeszcze tego samego, 1178 roku, zmar艂a, pochowana w cerkwi 艣w. Cyryla w Kijowie, kt贸r膮 sama wystawi艂a. Poniewa偶 za艣 sk膮din膮d wiadomo, 偶e fundatorka tej偶e cerkwi nazywa艂a si臋 Mary膮, przeto takie w艂a艣nie imi臋 nadawTano niniejszej c贸rce Kazimierza Sprawiedliwego. Kombinacyi takiej stoi jednak na przeszkodzie ju偶 sam wzgl膮d na chronologi膮 wypadk贸w; dziwn膮 bowiem by艂oby rzecz膮, i偶by Kazimierzowna, po艣lubiwszy mi臋dzy pa藕dziernikiem a grudniem 1178 r. Wsewo艂oda, mog艂a w ci膮gu kilku ostatnich miesi臋cy tego偶 roku wybudowa膰 cerkiew, a nadto, i偶by zaraz po 艣lubie wst膮pi艂a do zakonu i tego偶 samego roku jeszcze zmar艂a. Nadto wiadomo, i偶 Wsewo艂od 艢wiatos艂awic pozostawi艂 syna Micha艂a, a gdy nie ma 艣ladu, i偶by po艣lubi艂 jak膮kolwiek inn膮 偶on臋, przeto trwanie ma艂偶e艅stwa jego z Kazimierz贸wn膮 trzeba rozci膮gn膮膰 co najmniej na rok od daty 艣lubu, sk膮d wynika, 偶e data 艣mierci jej 偶adn膮 miar膮 na rok 1178 przypada膰 nie mo偶e. Wykazano wreszcie3), 偶e za艂o偶ycielk膮 cerkwi 艣w. Cyryla w Kijowie by艂a Marya, c贸rka M艣cis艂awa W艂odzimierzowica, 偶ona Wsewo艂oda Olgowica; do niej tedy a nie do niniejszej Kazimierz贸wny odnosi si臋 powy偶sza zapiska nekrologiczna i zawarte w niej okre艣lenie: kniahini Wsewo艂ozaja. O 偶onie Wsewo艂oda 艢wiatos艂awica nie ma natomiast ju偶 jakichkolwiek dalszych wiadomo艣ci w 藕r贸d艂ach.
    Wsewo艂od Czarny.
    Syn 艢wiatos艂awa Wsewo艂odowica, w. ks. kijowski, zmar艂 r. 1214 4).
  6. Kazimier z.
    殴r贸d艂a kronikarskie polskie, jak Kad艂ubek5), Kron. Wielk.6), Chro艅, princ. Pol.7), wymieniaj膮c potomstwo Kazimierza Sprawiedliwego, nie znaj膮 tego jego syna; natomiast Rocz. Krak.8), podaj膮c o nim zapisk臋 nekrologiczna pod dat膮 1168 r., u偶ywa okre艣lenia: dux Kazimirus, filius Kazimiri, obiit, kt贸ry to zwrot w zwi膮zku z przytoczon膮 dat膮 roczn膮 nie pozostawia w膮tpliwo艣ci, i偶 wzmianka dotyczy syna Sprawiedliwego, tego samego co ojciec imienia. Wniosek ten popiera tak偶e zapiska nekrologiczna Kai. Krak.9): Kazimirus, filius Kazimiri ducis, obiit. Zapiska ta zawart膮 jest w najstarszej cz臋艣ci Kalendarza, przepisanej w po艂owie XIII wieku, a偶 dot膮d za艣 nie by艂o wypadku w rodzie Piast贸w, i偶by ojciec Kazimierz mia艂 syna imieniem Kazimierza, pr贸cz w艂a艣nie niniejszego; Kazimierz II 艂臋czycki, syn Kazimierza I kujawskiego, zmar艂 ju偶 po dokonaniu rzeczonego odpisu Kalend. Krak. {VII. 5.) i ma艂o jest prawdopodobn膮 rzecz膮, i偶by losami jego zajmowa艂 si臋 Kalend. Krak.
    Ze wzgl臋du na dat臋 艣mierci Kazimierza (r. 1167, jak zaraz ni偶ej oka偶emy), uwa偶a膰 go nale偶y za najstarszego po艣r贸d syn贸w Sprawiedliwego, ile 偶e inni Kazimierzo wice porodzili si臋 niew膮tpliwie p贸藕niej {VI.
  7. 4. 5.). Ze wzgl臋du na zawarte w r. 1163 ma艂偶e艅stwo jego rodzic贸w {III. 22.) nale偶y dat臋 jego urodzin zamkn膮膰 w granicach lat 1164 鈥1167, a gdy na rok 1164 przypadaj膮 urodziny c贸rki Kazimierza {VI. 7.), przeto nale偶y go uwa偶a膰 za m艂odszego jej brata, a zatem za drugie z rz臋du dzieci臋 z ma艂偶e艅stwa Sprawie- * 539
    1) Str. 414. 鈥 2) Tatiszczew, 1st. Ross. III. 235. 鈥 3) Maksymowicz, Sobranije soczynen. II. 161 i n. Por. te偶 Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 65. 鈥 4) Gruszewski, 1st. kijew. zemli, tabl. gen. 鈥 5) Mon. Pol. II. 429. 鈥 6) Ibid. II.
  8. 鈥 7) ibid. III. 541. 鈥 8) Ibid. U. 834. 鈥 9) Ibid. II. 915.
    VI. 2. 3.
    KAZIMIERZ; BOLES艁AW.
    261
    dliwego z Helen膮. Zmar艂 tedy Kazimierz w bardzo m艂odym wieku, co najwi臋cej jako dwu- lub trzechletnie dzieci臋.
    Dat臋 jego 艣mierci podaje przytoczona na wst臋pie zapiska Rocz. Krak.艂) pod rokiem 1168, i to bezpo艣rednio po zapisce o zgonie Henryka sandomierskiego, zamieszczonej pod rokiem 1167. Rocz. Tras.2) pod r. 1167 ma r贸wnie偶 wiadomo艣膰 o zgonie Henryka, w dalszym za艣 ci膮gu, pod tym偶e samym (1167) rokiem dodaje: Kazimir obiit. Jakkolwiek nie ma tutaj, jak w Rocz. Krak., bli偶szego okre艣lenia, czyim synem by艂 贸w Kazimierz, to jednak z por贸wnania tre艣ci zapisek obu rocznik贸w i kolejnego ich po sobie nast臋pstwa, jak niemniej ze wzgl臋du na dat臋 艣mierci, wynika, 偶e zapiska Rocz. Tras. dotyczy niniejszego syna Kazimierza Sprawiedliwego. Wobec tego za艣 nasuwa si臋 pytanie, kt贸r膮 z obu dat, czy rok 1167, jak podaje Rocz. Tras., czy rok 1168, jak podaje Rocz. Krak., przyj膮膰 nale偶y jako rzeczywist膮 dat臋 艣mierci Kazimierza. Wiadomo, 偶e oba roczniki korzysta艂y z jakiego艣 wcze艣niejszego 藕r贸d艂a, z kt贸rego tak te, jak i wiele innych identycznych zapisek przej臋艂y; w tern 藕r贸dle za艣, jak mniemam, znajdowa艂a si臋 data 1167 r., jak j膮 przekaza艂 Rocz. Tras.; daj臋 mu za艣 pierwsze艅stwo przed Rocz. Krak. dlatego, 偶e ten ostatni w wielu innych zapiskach stamt膮d zaczerpni臋tych dopu艣ci艂 si臋 usterek, od kt贸rych wolnym jest Rocz. Tras.8). Data 艣mierci Kazimierza przypada tedy nie na rok 1168 ale 11674). Dzie艅 艣mierci jego podaje przytoczona poprzednio zapiska Kalend. Krak.5) pod dat膮 2 marca6).
  9. Boles艂aw.
    Pod r. 1182 zapisuje Rocz. kap. krak.7) nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: Bolezlaus filius Kazimiri obiit. Ten偶e sam szczeg贸艂 z tem samem okre艣leniem pochodzenia Boles艂awa podaj膮 Rocz. S臋dz.8) i Rocz. Ma艂op. w kod. Szamot.9), pod dat膮 o rok p贸藕niejsz膮, 1183. Powtarza t臋 wiadomo艣膰 tak偶e i Rocz. Tras.10) pod r. 1183, z dodatkiem, wyja艣niej膮cym przyczyn臋 zgonu Boles艂awa: zgin膮艂 on przywalony drzewem, kt贸re nieostro偶nie podcina) (qui cum arborem incidisset, corruente stipite percussum sustulit). Rodow. ksi膮偶. poi. n) wspomina pod r. 1184 r贸wnie偶 o 艣mierci Boles艂awa nast臋puj膮cemi s艂owy: cum arborem succiderit, ipsa de stipite corruente eum in gutture pressum suffocavit in eodem loco 12). O zdarzeniu tem podaje wiadomo艣膰 D艂ugoszls), zaczerpn膮wszy szczeg贸艂 z Rocz. Tras., pod tym samym, co ten偶e, rokiem (1183); tylko w okre艣leniu powodu 艣mierci dopuszcza si臋 samowolnej, a nieuzasadrionej zmiany: mia艂 Boles艂aw zgin膮膰 od jadowitej 偶mii, kt贸ra go uk膮si艂a w czasie podcinania drzewa.
    Ksi膮偶臋 Boles艂aw, syn ksi臋cia Kazimierza, umieraj膮cy w latach 1182鈥 1184 nie mo偶e by膰 kto inny, jak tylko syn Kazimierza Sprawiedliwego. 呕e w istocie ten ostatni mia艂 syna tego imienia, stwierdza zreszt膮 zapiska nekrologiczna Kalend. Krak. 14): Boleslaus filius Kazymiri ducis obiit. W czasie bowiem p贸藕niejszym nigdy (pomijam oczywi艣cie Piast贸w 艣l膮skich, nie wchodz膮cych tu w rachub臋), a przedtem raz tylko jeden zdarzy艂 si臋 wypadek w rodzie Piast贸w, 偶e ksi膮偶臋 Kazimierz mia艂 syna imieniem Boles艂awa; by艂 to Boles艂aw Szczodry, syn Kazimierza Odnowiciela (II. 14.) \ do niego jednak zapiska powy偶sza odnosi膰 si臋 nie mo偶e, ile 偶e Kalend. Krak. za艂o偶ony zosta艂 dopiero po 艣mierci Boles艂awa Szczodrego, a nadto zapiska o jego 艣mierci I)
    I) Mon. Pol. II. 834. 鈥 2) ibid. II. 834. 鈥 3) I tak 11. p. Rocz. Tras. podaje urodziny Leszka, syna Boles艂awa Krzywoustego, pod r. 1115, Rocz. Krak. pod r. 1116 (Mon. Pol. II. 832). Prawdziw膮 jest data pierwsza {111. 10.). Rocz. Krak. o 艣mierci Mateusza, biskupa krakowskiego, i konsekracyi jego nast臋pcy Gedki, m贸wi pod r. 1165, Rocz. Tras. 艣mier膰 Mateusza odnosi do 1165 r., a konsekracy膮 Gedki do r. 1166 (Ibid. II. 834). Oba 藕r贸d艂a nie s膮 tu dok艂adne, gdy偶 Mateusz, umar艂 w rzeczywisto艣ci r. 1166, a Gedko konsekrowany zosta艂 r. 1167 (por. K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 39. 40); ale chronologia Rocz. Tras. bardziej odpowiada rzeczywisto艣ci. 艢mier膰 Gedki zapisuje Rocz. Krak. pod r. 1186, Rocz. Tras. pod r. 1185 (Mon. Pol. II. 835). I tutaj znowu prawdziw膮 jest data Rocz. Tras. 鈥 4) Dot膮d powszechnie przyjmowano dat臋 1168 r., tak Griinhagen, Schles. Reg. I. 44; Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 12. K臋trzy艅ski, Studya nad dokum. XII w. 60, podaje r. 1163, zapewne przez omy艂k臋 drukarsk膮 zamiast 1168. 鈥 5) Mon. Pol. II. 915. 鈥 6) Griinhagen, Schles. Reg. I. 44 umie艣ci艂 przez niedopatrzenie dat臋 1 marca. 鈥 7) Mon. Pol. II. 799. 鈥 8) Ibid. II. 875. 鈥 9) Ibid. III. 161. 鈥 >0) Ibid. II. 834. 鈥 H) Ibid. III. 282. 鈥 12) Nie: in eodem lacu, jak b艂臋dnie czyta艂 Bielowski jeszcze ibid. II. 396 uw. 1, i co zreszt膮 nie dawa艂oby 偶adnego sensu. 鈥 13) Hist. Pol. II. 116. 鈥 !4) Mon. Pol. II. 919.
    262
    BOLES艁AW; LESZKO BIA艁Y.
    VI. 3. 4.
    by艂aby poda艂a okre艣lenie: rex Polonie, a nie filius ducis Kazimiri, kt贸ry to zwrot wskazuje na ksi臋cia, zmar艂ego za 偶ycia ojca, rz膮d贸w jeszcze nie piastuj膮cego. Kalend. Krak. stwierdza tedy przekaz przytoczonych na wst臋pie rocznik贸w. Jakkolwiek wi臋c ani Kad艂ubekI. 1), ani Kron. Wielk.2) nic o tym synie Sprawiedliwego nie wspominaj膮, to jednak nie mo偶na w膮tpi膰 o jego istnieniu. Trafnie po艣r贸d syn贸w Kazimierza wyliczaj膮 Boles艂awa: Chro艅, princ. Pol.8), Rod. ksi膮偶. poi.4) i Geneal. P艂oc.5).
    Kwestyi daty urodzin Boles艂awa nie rozwi膮zuje zapiska Rocz. Ma艂op. w kod. Szamot.6): 1159 Bo-leslaus filius Kazimiri nascitur, jak powszechnie do niedawna mniemano7), albowiem, jak okazali艣my poprzednio {IV. 6.), w zapisce tej zaszed艂 b艂膮d, kt贸ry sprostowa膰 nale偶y na: filius Mesconis; dotyczy ona urodzin Boles艂awa, syna Mieszka Staregos). Podstaw臋 do okre艣lenia, przynajmniej w przybli偶eniu, daty urodzin niniejszego Boles艂awa podaje przytoczony poprzednio z rocznik贸w szczeg贸艂 o rodzaju jego 艣mierci. Jak trafnie podni贸s艂 Naruszewicz9), 禄igraszka tego Boles艂awa okazuje wiek niedojrza艂ym ale wed艂ug s艂usznej uwagi Perlbacha10), 艣cinaniem drzewa nie mog艂o si臋 zajmowa膰 niedoros艂e dzieci臋; przypu艣ci膰 tedy trzeba, 偶e w chwili 艣mierci Boles艂aw by艂 kilkunastoletnim wyrostkiem. Daj膮c mu pod贸wczas oko艂o czternastu lat 偶ycia, w ka偶dym razie nie o wiele mniej ani wi臋cej, i zestawiaj膮c ten fakt z dat膮 jego 艣mierci 1182 r. (zob. ni偶ej), wypadnie, 偶e urodzi艂 si臋 oko艂o r. 116811). By艂 tedy Boles艂aw niew膮tpliwie m艂odszym od Kazimierza, zmar艂ego ju偶 r. 1167 {VI. 2.), a starszym od dwu innych braci swych, Leszka i Konrada, urodzonych p贸藕niej (VI. 4. 5.). Trafnie tedy Chro艅, princ. Pol.艂2) i Rodow. ksi膮偶. poi.13), wyliczaj膮c syn贸w Sprawiedliwego, k艂ad膮 go przed Leszkiem i Konradem; natomiast b艂臋dnie Geneal. P艂oc.14) umieszcza Leszka przed Boles艂awem.
    Jak widzieli艣my poprzednio, dat臋 jego 艣mierci zapisa艂 Rocz. kap. krak. pod r. 1182, Rocz. Tras., Rocz. S臋dz. i Rocz. Ma艂op. pod r. 1183, Rodow. ksi膮偶. poi. pod r. 1184. Do daty tego ostatniego 藕r贸d艂a nie mo偶na przywi膮zywa膰 wagi, jest ono bowiem pod wzgl臋dem chronologii wielce ba艂amutnem, a zachodzi膰 mo偶e tylko w膮tpliwo艣膰 co do wyboru pomi臋dzy datami 1182 i 1183 r. Jakkolwiek ta ostatnia po艣wiadczon膮 jest wi臋ksz膮 ilo艣ci膮 藕r贸de艂, to jednak nie s膮dz臋, i偶by zas艂ugiwa艂a na pierwsze艅stwo; wiadomo bowiem, i偶 rzeczone roczniki zostaj膮 do siebie w 艣cis艂ym stosunku pokrewie艅stwa, tak 偶e kilkakrotn膮 dat臋 1183 r. sprowadzi膰 nale偶y do wsp贸lnego 藕r贸d艂a. W ka偶dym razie przekaz Rocz. kap. krak. jest najstarszym, jaki w og贸le o tern zdarzeniu posiadamy, i dlatego nale偶y mu da膰 pierwsze艅stwo przed innymi15).
    Dzie艅 艣mierci podaje przytoczona poprzednio zapiska Kalend. Krak.16) pod dat膮 16 kwietnia.
  10. Leszko Bia艂y.
    Jako syn Kazimierza Sprawiedliwego po艣wiadczony u Kad艂ubka17), w Rocz. kap. krak.18) i wielu p贸藕niejszych 藕r贸d艂ach kronikarskich i rocznikarskich. Tak偶e dokument patryarchy Monacha19) mieni go synem Kazimierza i Heleny.
    Przydomek Bia艂y (Albus) pojawia si臋 w Rocz. Franc, krak.20), w Kron. Wielk.21), w Chro艅, princ. Pol.22) i w Pocz. kr贸l. poi.28). Liczb臋 porz膮dkow膮 quartus, nadan膮 mu w Chro艅, princ. Pol.24), t艂omaczy podanie o trzech Leszkach przedhistorycznych.
    Wyra藕n膮 dat臋 urodzin Leszka podaje pierwszy dopiero D艂ugosz25), wzmiankuj膮c o jego 艣lubie pod rzekom膮 dat膮 1220 r., w kt贸rym to czasie wed艂ug tego偶 kronikarza mia艂 mie膰 28 lat 偶ycia26); wypad艂oby
    D Mon. Pol. II. 429. 鈥 2) Ibid. II. 529. 鈥 3) Ibid. III. 541. 鈥 4) ibid. III. 282. 鈥 5) Ibid. V. 993. 鈥 6) Ibid.
    III. 157. 鈥 7) Tak Naruszewicz, Hist. nar. poi. III. 51 uw. 1 (z przesuni臋ciem daty o dziesi臋膰 lat p贸藕niej, 1169 r.); Wagi-
    lewicz, Geneal. 60; Linniczenko, Wzaimn. otnosz. 64. 鈥 8) Por. te偶 Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 13. 鈥 9) Hist. nar. poi. IH. 51 uw. 1. 鈥 10) Preuss -Poln. Stud. I. 13. 鈥 U) Tak przyjmuje te偶 trafnie Perlbach, ibid. I. 13. 鈥 12) Mon. Pol.
    III. 541. 鈥 13) Ibid. III. 282. 鈥 14) Ibid. V. 993. 鈥 15) Tak膮 dat臋 przujmuje trafnie Smolka, Mieszko Stary 359 i uw. 73;.
    dat臋 1183 r. przyjmuj膮 Naruszewicz, Hist. nar. poi. III. 51 uw. 1; Wagilewicz, Geneal. 60; Perlbach, Preuss.-Poln. Stud.
    I. 13; K臋trzy艅ski, Stud, nad dokum. XII w. 60. 鈥 16) Mon. Pol. II. 919. 鈥 17) Ibid. II. 429. 鈥 18) Ibid. II. 800. 鈥 19) Kod. dypl. Wielk. III. nr. 2020.鈥 20) Mon. Pol. III. 46. 鈥 21) ibid. II. 539. 鈥 22) Ibid. III. 541. 鈥 23) Ibid. III. 294. 鈥 24) Ibid. III. 483. 鈥 25) Hist. Pol. II. 209. 鈥 26) Duo de triginta annos hatentem; nie: duo et triginta, jak mylnie sta艂o w wy-
    daniu dobromilskiem D艂ugosza.
    VI. 4.
    LESZKO BIA艁Y.
    263
    stad, 偶e urodzi艂 si臋 r. 1192. Data polega niew膮tpliwie na kombinacyi, i to b艂臋dnej. Kad艂ubek1) w chwili 艣mierci Kazimierza Sprawiedliwego (5 maja 1194 r., por. III 22.) nazywa Leszka 鈥歱arvulus, puer, impuber, nawet infans, wreszcie intra pupillares annos constitutus. Tak偶e w opisie bitwy nad Mozgaw膮 (13 wrze艣nia 1195 r.) wyra偶a si臋 o nim2): parvulus, puer. Po bitwie mozgawskiej, wed艂ug dalszej opowie艣ci Kad艂ubka3), rozstrzygni臋t膮 zosta艂a ostatecznie kwestya, w jaki spos贸b maj膮 by膰 sprawowane rz膮dy w Krakowie; powierzono je wdowie po Sprawiedliwym, jako opiekunce, donee maior (filius, t. j. Leszko) adolescat, qui proximus erat pubertati. Niew膮tpliwie tedy pod koniec r. 1195 Leszko nie doszed艂 jeszcze do dwunastu lat 偶ycia. Pod tymi rz膮dami opieku艅czemi Heleny up艂yn膮艂 pewien czas (aliquamdiu, aliquantisper), w ci膮gu kt贸rego Leszko dorasta艂: Porro dux Lestco etate proficiebat et industria, venaticis utpote adolescens studiis sese ad iuvenile robur exercens; iam iamque in his exercitacior, armorum usum aspirabat. Zbli偶a艂 si臋 wi臋c ju偶 Leszko do lat dojrza艂ych, ale nie doszed艂 do nich niew膮tpliwie jeszcze w czasie wyprawy halickiej, podj臋tej z Polski po 艣mierci W艂odzimierza Jaros艂awica celem osadzenia w Haliczu Romana M艣cis艂awica. 0 wyprawie tej m贸wi Kad艂ubek4) bezpo艣rednio po przytoczonym co dopiero ust臋pie o dorastaniu Leszka. Podaje przytem, 偶e Leszko ze 艂zami w oczach prosi艂, aby go na wypraw臋 puszczono, podnosz膮c z 偶alem, 偶e dot膮d chowano go przewa偶nie pod okiem niewiast, i 偶e na wojnie, cho膰 nie b臋dzie m贸g艂 przewodzi膰, b臋dzie przynajmniej w osobie swojej przedstawia艂 panuj膮cego {non ergo ut princeps, sed ut signum principis vestra castra non deseram). Nie znamy niestety dok艂adnej daty wyprawy halickiej; podany przez D艂ugosza5) rok 1198 polega na kombinacyi; na pewno tyle tylko powiedzie膰 mo偶na, 偶e nie odby艂a si臋 ona wcze艣niej, jak r. 1197, albowiem wed艂ug Latop. Hipac.6) W艂odzimierz Jaros艂awie, kt贸rego 艣mier膰 wywo艂a艂a t臋 wypraw臋, 偶y艂 jeszcze r. 1196 7). Bezpo艣rednio po tym fakcie opowiada Kad艂ubek dalej8) o zabiegach Mieszka Starego celem odzyskania tronu krakowskiego; daty tego zdarzenia r贸wnie偶 nie znamy, w ka偶dym razie nie mo偶e ono wyprzedza膰 r. 1197, ile 偶e nast膮pi艂o dopiero po potrzebie halickiej9). Wed艂ug Kad艂ubka o odst膮pienie tronu uk艂ada艂 si臋 nie sam Leszko, ale i jego matka, w czem dow贸d, 偶e co-najmniej jeszcze r. 1197 nie usta艂y rz膮dy opieku艅cze, 偶e zatem Leszko pod贸wczas jeszcze nie przekroczy艂 dwunastu lat 偶ycia. Data jego urodzin mo偶e tedy co najwcze艣niej przypada膰 na rok 1186. Jednym z warunk贸w uk艂adu, kt贸rym odst膮piono Krak贸w Mieszkowi, by艂o, a偶eby ten偶e w stosownym czasie adoptowa艂 Leszka i udzieli艂 mu pasowania rycerskiego; jako偶 w istocie Leszko wnet z tern 偶膮daniem wyst臋puje; okazany w tem op贸r Mieszka staje si臋 (pr贸cz innych) powodem ponownego wygnania jego z Krakowa10). Dok艂adnej daty wygnania nie znamy; niew膮tpliwie nie przypad艂o ono p贸藕niej, jak r. 1201, albowiem potem Mieszko jeszcze raz odzyska艂 Krak贸w i rz膮dzi艂 w nim, a umar艂 ju偶 13 marca 1202 r. {III. 17.). 呕膮danie Leszka o pasowanie rycerskie nie mog艂o by膰 oczywi艣cie podniesione wcze艣niej, jak po doj艣ciu do lat sprawnych, z czego wynika, 偶e co najp贸藕niej w r. 1201 mia艂 ju偶 uko艅czonych dwana艣cie lat 偶ycia, 偶e zatem nie urodzi艂 si臋 p贸藕niej jak r. 118911). 艢ci艣lejsze jeszcze okre艣lenie chronologiczne wynika z daty urodzin jego m艂odszego brata Konrada, kt贸ra przypada co najp贸藕niej na rok 1188 {VI. 5.), sk膮d dla Leszka jako najp贸藕niejsza data urodzin wypada rok 1187. Zebrawszy uzyskane w ten spos贸b wyniki, dochodzimy zatem do wniosku, 偶e Leszko przyszed艂 na 艣wiat r. 1186 lub 1187 12). By艂 tedy niew膮tpliwie m艂odszym od dwu braci swoich, Kazimierza i Boles艂awa (VI. 2. 3.). Geneal. P艂oc.13) wylicza go b艂臋dnie przed Boles艂awem. Kad艂ubek, kt贸ry o istnieniu obu starszych braci niew膮tpliwie dobrze wiedzia艂, nigdzie o nich jednak nie wspomina, ile 偶e pomar艂szy za 偶ycia ojca, nie odegrali 偶adnej roli w wypadkach politycznych; ale trafnie wystrzega si臋 w swej kronice nazywa膰 Leszka pierworodnym, i tylko w odniesieniu do Konrada (VI. 5.) nazywa go, zgodnie zreszt膮 z prawd膮, maior * 10
    1) Mon. Pol. II. 430. 432. 鈥 2) Ibid. II. 433. 434. 436. 鈥 3) Ibid. II. 436. 鈥 4) ibid. II. 437. 438. 鈥 5) Hist. Pol. II. 149. 鈥 6) str. 468. 鈥 7) Por. Droba, Stosunki Leszka Bia艂ego z Rusi膮 i W臋gr., Rozpr. Akad. Umiej. Wydz. bist.-fil. XIII. 364 uw. 1. 鈥 8) Mon. Pol. II. 442. 鈥 9) A wi臋c nie r. 1195, jak podaje Rocz. kap. krak., ani r. 1196, jak ma Rocz. kr贸t. (Mon. Pol. II. 800). Por. trafne uwagi Smolki, Mieszko Stary 543 uw. 12. Odmiennie Semkowicz, Rozb. D艂ug. 203.鈥
    10) Mon. Pol. II. 442. 鈥 U) 呕e Leszko ju偶 od r. 1202 sprawowa艂 samoistnie rz膮dy w Krakowie, por. Balzer, Walka o tron krakowski lin. 鈥 12) Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 13 przyjmuje jako dat臋 urodzin lata 1180鈥1187. W pracy mojej: Walka o tron krakowski 22 uw. 2 przez niedok艂adne obliczenie odnios艂em dat臋 urodzin Leszka do r. 1184鈥1185. 鈥 13) Mon. JPol. V. 993.
    264
    LESZKO BIA艁Y (偶. GRZYMIS艁AWA).
    VI. 4.
    ncctu1). P贸藕niejsi kronikarze, opieraj膮cy si臋 na Kad艂ubku, jak Kron. Wielk.2), Chro艅. Pol.3) i Chro艅. princ_ Pol.4), nie rozumiej膮c milczenia swego wzoru, nazywaj膮 Leszka b艂臋dnie pierworodnym Kazimierza Sprawiedliwego synem (j膮rimogenitus). B艂膮d ten w Chro艅, princ. Pol. jest tern bardziej ra偶膮cym, 偶e na innem miejscu5} wymienia ona Boles艂awa jako syna Kazimierza i k艂adzie go trafnie przed Leszkiem i Konradem.
    Dat臋 艣mierci Leszka (skutkiem zamordowania przez Odonica pod G膮saw膮 wzgl. Marcinkowem)6) podaj膮 pod r. 1227 Rocz. kap. krak. 7), Rocz. kr贸t.8), Rocz. 艢krzys.9), Rocz. Ma艂op. w kod. Kr贸l.10), Ann.
    Sil. comp. u), Rocz. G贸rno艣l.12), Kron. Wielk.13), Rodow. ksi膮偶. poi. 禄), za niemi D艂ugosz 1S). Oczywist膮 omy艂k膮 jest data 1225 r. w Rocz. Ma艂op. kod Kurop.16) i 1226 r. w Rocz. Krak.17), Rocz. S臋dz.18) i Rocz. Franc. krak.19). Niemniej te偶 i p贸藕niejsze daty, jak rok 1228 w Rocz. Tras.20), Rocz. Ma艂op. kod. Szamot.21), Rocz. Kujaw.22) i w D艂ugosza Excerpt.23), tudzie偶 rok 1229 w Spom. Gnie藕n.24) i Latop. Hipac.25) odpadaj膮 wobec tego, i偶 posiadamy dyplomat z 6 grudnia 1227 r.26), wystawiony przez wdow臋 po Leszku, Grzymi-s艂aw臋, dotycz膮cy fundacyi ko艣cielnej ob remedium anime eius (Leszka).
    Dzie艅 艣mierci zapisa艂 Kalend. Krak. 27) pod dat膮 24 listopada: dux Lestco, quem filius Odonis inter-fecit, obiit. Necr. Boh.-Sil.28) pod dniem 23 listopada podaje zapisk臋: obiit dux Lestico. Zar贸wno identyczno艣膰 obu dat (z r贸偶nic膮 o jeden tylko dzie艅), jako te偶 wzgl膮d, 偶e zapiski nekrologiczne Necr. Boh.-Sil. nie si臋gaj膮 poza pierwsze lata drugiej po艂owy XIII w., wskazuj膮 na to, 偶e i ta ostatnia zapiska dotyczy Leszka Bia艂ego. Poniewa偶 zab贸jstwo dokonanem zosta艂o w Wielkopolsce, przeto snadno przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e wie艣膰 o tem zdarzeniu dosta艂a si臋 do Krakowa p贸藕niej, ani偶eli na s膮siedni 艢l膮sk, a st膮d t艂omaczy si臋, dlaczego zapiska Kalend. Krak. ma dat臋 o dzie艅 p贸藕niejsz膮 od zapiski 艣l膮skiej. Ta ostatnia (23 listopada) zas艂uguje zatem na pierwsze艅stwo. D艂ugosz w swoich Excerptach 29) wypisa艂 sobie z Kalend. Krak. dat臋 24 listopada; zu偶ytkowuj膮c j膮 jednak w Historyi30), dopu艣ci艂 si臋 omy艂ki przez niedopatrzenie; odczytawszy mianowicie b艂臋dnie 14 (zam. 24) listopada, rozwi膮za艂 j膮 tam偶e na: czwarty dzie艅 licz膮c od 艣w. Marcina (11 listopada)31). Przez niedok艂adne zu偶ytkowanie przekazu D艂ugoszowego odnosi Knoblich32) dat臋 艣mierci Leszka wprost do dnia 11 listopada (艣w. Marcina)3S).
    Grzymis艂awa.
    呕on臋 tego imienia daj膮 Leszkowi Rocz. Tras.34), Rocz. S臋dz.35), Rocz. Ma艂op. w kod. Kurop., Szamot. i Lubi艅.36), Rocz. Franc, krak.37), Vita S. Salom. 38) i Kron Wielk.39). Wiele te偶 dokument贸w wymienia Grzymis艂aw臋 b膮d藕 to jako 偶on臋 Leszka40), b膮d藕 te偶 jako matk臋 jego syna, Boles艂awa Wstydliwego41)^ Kod. Kr贸l. Rocz. Ma艂op.42) podaje zepsut膮 form臋: Gizimila. Imi臋 Primislava, jak je kilkakrotnie w dokumentach czyta艂 Fej膰r43), polega na oczywistej omy艂ce. W li艣cie protekcyjnym Grzegorza IX z r. 123344), odnosz膮cym si臋, jak z tre艣ci niew膮tpliwie wynika, do Grzymis艂awy, oznaczono jej imi臋, sposobem w pismach papieskich praktykowanym, pierwsz膮 tylko g艂osk膮, kt贸r膮 jest litera C. Jest to b艂膮d b膮d藕 to kancelaryi papieskiej, b膮d藕 te偶 wydawcy, kt贸ry poprawi膰 nale偶y na G. * III. IV.
    1) Mon. Pol. II. 430. 鈥 2) Ibid. II. 552. 鈥 3) Ibid. III. 638. 鈥 4) Ibid. III. 483. 鈥 5) Ibid. III. 541. 鈥 6) p0r. o tej sprawie Roepell, Gesch. Pol. I. 425; Griinhagen, Schles. Reg. I. 166; Semkowicz, Zbrodnia G膮sawska, Aten. 1886
    III. 328 i n. 鈥 7) Mon. Pol. II. 803. 鈥 8) Ibid. II. 803. 鈥 9) Ibid. III. 71. 鈥 10) Ibid. III. 165 鈥 芦) Ibid. III. 677. 鈥 12) Ibid. III. 715. 鈥 13) Ibid. II. 555. 鈥 14) Ibid. III. 282. 鈥 15) Hist. Pol. II. 224. 鈥 16) Mon. Pol. III. 164. 鈥 17) Ibid. II. 837. 鈥 18) Ibid. II. 877. 鈥 19) Ibid. III. 48. 鈥 20) ibid. II. 837. – 21) ibid. III 165. 鈥 22) ibid. III 206. 鈥 23) Ibid. IV. 13. 鈥 24) Ibid. III. 43. 鈥 25) Str. 503. 鈥 26) Kod. dypl. Ma艂op. II. nr. 393. 鈥 27) Mon. Pol. II. 938. 鈥 28) Zeitschr. f. Gesch. Schles. V. 115. 鈥 29) Mon. Pol. IV. 13. 鈥 30) Hist. Pol. II. 224. 鈥 31) Nie jest to zatem omy艂ka drukarska w wydaniu D艂ugosza, jak mylnie przypuszcza Roepell w Mon. Germ. SS. XIX. 596 u w. 48. 鈥 32) Herzogtn Anna 26. 鈥 33) Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 13, zapewne przez omy艂k臋 drukarsk膮, podaje 艣mier膰 Leszka pod dat膮 22 listopada. 鈥 34) Mon. Pol. II. 836. 鈥 35) Ibid. II. 876. 鈥 36) Ibid. III. 162. 163. 鈥 37) ibid. III. 46 鈥 38) Ibid. IV. 776. 鈥 39) Ibid. II. 552. 鈥 40) N. p. Kod. dypl. kat krak. I. nr. 61. 鈥 41) N. p. ibid. I. nr. 59; Kod. dypl. Ma艂op. 1. 44 i in. W Kod. dypl. Pol. III. nr. 24 nadano jej przez b艂臋dne odczytanie dokumentu imi臋 Grimelli; w popr膮wnem wydaniu tego偶 dokumentu w Kod. dypl. Ma艂op. I. nr. 27 czytamy ju偶 dobr膮 form臋: Grimislaua. 鈥 42) Mon. Pol. 111. 163. 鈥 43) Cod. dipt Hung.
    IV. B. 78. 350. 鈥 44) Theiner, Mon. Pol. I. nr. 54.
    VI. 4.
    LESZKO BIA艁Y (i. GRZYMIS艁AW膭).
    265
    Przewa偶na ilo艣膰 przytoczonych na wst臋pie rocznik贸w i kronik okre艣la pochodzenie Grzymis艂awy s艂owami: Ruthena, de Russia. D艂ugosz1), kt贸remu szczeg贸艂 ten nie by艂 obcym, wymy艣li艂 jej ojcu imi臋; mia艂 to by膰 Jaros艂aw, nieokre艣lony bli偶ej ksi膮偶臋 ruski, jak p贸藕niej t艂omaczy艂 Naruszewicz2), Jaros艂aw Wsewo艂odowic, ksi膮偶臋 W艂odzimierza nad Klazm膮. Karamzin3), a za nim Roepell4), zarzucaj膮c s艂usznie nietrafn膮 kombinacy膮 D艂ugosza i Naruszewicza, popadaj膮 sami w b艂膮d, mieni膮c ojcem Grzymis艂awy Aleksandra, ks. be艂skiego. Leszko wed艂ug Latop. Hipac.5) zostawa艂 wprawdzie w bliskich stosunkach politycznych z Aleksandrem, ale 偶on膮 jego, jak stwierdza ten偶e sam latopis6), nie by艂a c贸rka Aleksandra, jeno c贸rka Ingwara Jaros艂awica, ksi臋cia 艂uckiego: Potomze side Irtgwar w Wo艂odymeri, poj膮 u neho Lestko dszczer j.
    W dokumencie z r. 1278 s) syn Grzymis艂awy, Boles艂aw Wstydliwy, nazywa Prokopa, 贸wczesnego kanclerza, a p贸藕niejszego biskupa krakowskiego, swoim nepos carissimus, a w dokumencie z r. 1286 9) ten偶e Prokop wymieniony jest jako cognatus Leszka Czarnego. Nie ma podstawy do przypuszczania, jakoby Prokop urodzi艂 si臋 z jakiego艣 ojca Piasta, a samo imi臋 jego wskazuje raczej na pochodzenie ruskie. Tak rozumia艂 t臋 rzecz ju偶 D艂ugosz10), kt贸ry Prokopa mieni Rusinem, ortus de Russia, ale w dalszym ci膮gu popada w sprzeczno艣膰, podaj膮c, jakoby spowinowacony by艂 z Leszkiem Czarnym przez matk臋 (ex parte matris cogna-tus); matka Leszka by艂a bowiem ksi臋偶niczk膮 艣l膮sk膮 [VI. 10.). Najsnadniej tedy przypu艣ci膰, 偶e Prokop nale偶a艂 w istocie do jakiej艣 rodziny ksi膮偶臋cej ruskiej; w takim za艣 razie ma艂偶e艅stwo Leszka z Grzymis艂aw膮 lub jego brata Konrada z Agafi膮 (VI. 5.) s艂u偶y膰 mo偶e za podstaw臋 do wyt艂omaczenia owego stosunku powinowactwa, zachodz膮cego mi臋dzy nim a ksi膮偶臋tami polskimi.
    Pierwsz膮, wyra藕n膮 dat臋 za艣lubin Leszka z Grzymis艂aw膮, poda艂 w historyografii polskiej dopiero D艂ugosz11) pod r. 1220. Spotka艂a si臋 ona z zas艂u偶on膮 krytyk膮 ju偶 ze strony Naruszewicza12) z powodu, 偶e w r. 1214 przychodzi do skutku uk艂ad ma艂偶e艅ski c贸rki z tego ma艂偶e艅stwa, Salomei (VI. 6.). Przytoczona poprzednio zapiska Latop. Hipac.13) o za艣lubinach Leszka z c贸rk膮 Ingwara nosi dat臋 1204 (6712) r.; wszak偶e i ona wymaga sprostowania. Pod tym偶e bowiem (1204) rokiem opowiada latopis o osadzeniu Ingwara przez Leszka w W艂odzimierzu; nie mog艂o si臋 to za艣 sta膰 wcze艣niej, jak dopiero po zgonie Romana M艣cis艂awica pod Zawichostem, wed艂ug Rocz. Tras.14) 19 czerwca 1205 r. Jest zatem w latopisie niedok艂adno艣膰 chronologiczna, kt贸rej podobnych znale艣膰 w nim mo偶na jeszcze wiele innych15); wobec czego nasuwa si臋 pytanie, na jak膮 dat臋 zamieni膰 nale偶y b艂臋dne okre艣lenie latopisu. Z uwagi, i偶 latopis10) o 艣mierci Romana wspomina pod r. 1202 (zam 1205), wynika, 偶e chronologia jego w opowiadaniu tych wypadk贸w zmylon膮 jest o trzy lata, a w takim razie data 1204 r. odpowiada膰 b臋dzie rzeczywistej dacie 1207 r., kt贸r膮 te偶 jako dat臋 za艣lubin przyj膮膰 nale偶y17). W Rocz. Tras.18), Rocz. Franc, krak.19), tudzie偶 Rocz. Ma艂op.20) wzmianka o za艣lubinach Leszka znajduje si臋 pod r. 1202, wszak偶e tylko okoliczno艣ciowo, 艂膮cznie z wiadomo艣ci膮 o odzyskaniu przeze艅 tronu krakowskiego w tym偶e roku; w tej samej zapisce podane s膮 tak偶e zdarzenia niew膮tpliwie p贸藕niejsze, jak mianowicie urodziny Boles艂awa Wstydliwego (1226 r., por. VI. 7.). Podobnie偶 i Kron. Wielk.21), wspominaj膮c o powo艂aniu Leszka na tron krakowski, dodaje wiadomo艣膰 o jego ma艂偶e艅stwie; 偶e wzmianka jest tu tylko okliczno艣ciow膮, dowodzi fakt, 偶e w dalszem dopiero miejscu jest mowa o bitwie zawichojskiej, kt贸ra wyprzedzi艂a za艣lubiny Leszka22).
    Po raz ostatni jako 偶yj膮ca wspomnian膮 jest Grzymis艂aw膮 w dokumencie z 13 czerwca 1258 r.2S). Pod tym偶e samym, 1258 rokiem podaje Rocz. Tras.24) zapisk臋 o jej 艣mierci: Ducissa Grimislava Cracovie obiit. Zapisk臋 powy偶sz膮, pod t膮偶 sam膮 dat膮, powtarza Rocz. Ma艂op. w kod. Szamot.25); natomiast w kod.
    1) Hist. Pol. II. 209. 鈥 2) Hist. nar. poi. III. 128 uw. 6. 鈥 3) Hist. pa艅. ross. III. 118. 鈥 4) Gesch. Pol. 405 uw.
    1. 鈥 5) Str. 482. 487. 鈥 6) Str. 482. 鈥 7) S艂usznie zbija艂 to mniemanie ju偶 G贸rski, Stos. Kazim. Spraw, z Rusi膮 27 uw. 3. 鈥 8) Kod. dypl. Ma艂op. I. nr. 94. 鈥 9) Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 86. 鈥 10) Hist. Pol. II. 513. 514. 鈥 li) Ibid. II. 209. 鈥 12) Hist. nar. poi. III. 128 uw. 6. 鈥 13) Str. 482. 鈥 14) Mon. Pol. II. 836. 鈥 15) Por. zestawienie Sza-raniewicza, Die Hypath.-Chronik 6 i n. 鈥 16) Str. 481. 鈥 17) Jak trafnie domy艣la艂 si臋 ju偶 Droba, Stos. Leszka Bia艂. z Rusi膮 i W臋gr., Rozpr. Akad. Umiej. Wydz. hist.-fiioz. XIII. 384 i 401 uw. 2. 鈥 18) Mon. Pol. II. 836. 鈥 49) Ibid. III. 46. 鈥 20) Ibid. 111. 162. 163. 鈥 21) ibid. II. 552. 鈥 22) Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 13, kt贸ry ze 藕r贸de艂 ruskich nie korzysta艂, a nadto przeoczy艂 fakt, 偶e ju偶 r. 1214 przychodzi do skutku uk艂ad ma艂偶e艅ski, dotycz膮cy Salomei, rozci膮ga ko艅cow膮 granic臋 daty za艣lubin Leszka do r. 1224. 鈥 23) Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 59. 鈥 24) Mon. Pol. II. 839. 鈥 25) Ibid. III. 169.
      Ralzer, Genealogia Piast贸w. 34
      {[ii ill ill 1
      ; i,:!!
      8:11
      VI. 4. 5.
      Kurop. tego偶 rocznika4) zapiska nosi b艂臋dn膮 dat臋 1259 r. D艂ugosz 2), podaj膮c wiadomo艣膰 o 艣mierci Grzymis艂awy, opiera艂 si臋 widocznie na tym ostatnim kodeksie, lub innym blisko mu pokrewnym, albowiem i u niego znajdujemy dat臋 1259 r., jak niemniej podany tam偶e szczeg贸艂 o pochowaniu Grzymis艂awy w klasztorze zawichojskim.
      W dokumencie Boles艂awa Wstydliwego dla Cysters贸w w膮chockich
      鈥氣枲) wzmiankowan膮 jest
      dwukrotnie Grzymis艂awa bez dodatku, wskazuj膮cego, i偶 pod贸wczas ju偶 nie 偶y艂a4); nie mo偶na st膮d jednakowo偶 wysnuwa膰 jakichkolwiek wniosk贸w o dacie jej 艣mierci, albowiem wzmianki o Grzymis艂awie znajduj膮 si臋 w ust臋pach, opowiadaj膮cych o dawniejszych uposa偶eniach klasztoru w膮chockiego; przytem wspomniany jest tak偶e Leszko Bia艂y, r贸wnie偶 bez dodatku: olim lub bom memorie, pomimo, 偶e w r. 1260 ju偶 nie 偶y艂. W dwu dokumentach stani膮teckich z r. 12625) wymieniono Grzymis艂aw臋 jako 偶yj膮c膮; dokumenta te jednak s膮 falsyfikatami6). Nic tedy nie obala chronologicznego okre艣lenia Rocz. Tras. (r. 1258), kt贸re te偶 jako rzeczywist膮 dat臋 艣mierci Grzymis艂awy przyj膮膰 nale偶y.
      W Nekr. J臋drzej.7) czytamy pod dniem 1 grudnia zapisk臋 nast臋puj膮cej tre艣ci: Serenissimus Boleslaus Pudicus princeps Polonie et Sandomirie cum illustrissimi domina Grzimidava parente sua鈥 anno Domini 1279. Po艂膮czenie dwu os贸b w tej samej zapisce dowodzi, 偶e przynajmniej co do jednej nie ma tu podanej daty nekrologieznej, ale tylko data kommemoracyi; a gdy dzie艅 l grudnia jest (przybli偶on膮) dat膮 艣mierci Wstydliwego, i rok 1279 r贸wnie偶 na niego wskazuje (VI. 7.), przeto wynika st膮d, 偶e z zapiski tej nie mo偶emy wysnuwa膰 jakichkolwiek wniosk贸w o dacie dziennej 艣mierci Grzymis艂awy. W Nekr. klaszt. 艣w. Wine.8) umieszczono pod dniem 13 wrze艣nia zapisk臋: Grimizlava d-ucissa Opuliensis, kt贸ra zdaniem K臋trzy艅skiego9) odnosi膰 si臋 ma do niniejszej Grzymis艂awy. Temu przypuszczeniu stoi na przeszkodzie przedewszystkiem podane w zapisce okre艣lenie, 偶e by艂a to ksi臋偶na opolska, a powt贸re okoliczno艣膰, 偶e z wyj膮tkiem zapiski o Boles艂awie Krzywoustym (III. 2.) nekrolog ten podaje daty 艣mierci samych tylko Piast贸w 艣l膮skich, nawet bowiem znajduj膮ca si臋 tam偶e zapiska o Konstancyi, 偶onie Kazimierza kujawskiego, dotyczy ksi臋偶niczki z rodu ksi膮偶膮t 艣l膮skich (VI. 10.). Snadno tedy przypu艣ci膰 mo偶na, 偶e istnia艂a w istocie jaka艣 ksi臋偶na 艣l膮ska tego imienia; wed艂ug hypotezy Grotefenda1 掳) mia艂a to by膰 偶ona Boles艂awa I opolskiego; atoli w 偶adnym razie nie mo偶na jej odnosi膰 do 偶ony Leszka Bia艂ego. Po usuni臋ciu obu zapisek nie ma ju偶 jakiejkolwiek innej, kt贸raby podawa艂a dat臋 dzienn膮 艣mierci Grzymis艂awy; mo偶na zatem powiedzie膰 tylko tyle, ze wzgl臋du na ustalon膮 poprzednio dat臋 roczn膮 jej 艣mierci, tudzie偶 wspominaj膮cy o niej jako 偶yj膮cej dokument z 13 czerwca 1258 r., 偶e Grzymis艂awa zmar艂a mi臋dzy 14 czerwca a 24 grudnia 1258 r.

iii ii i
ii
t t , , r
III
II ill

  1. Konrad I.
    Syna tego imienia daj膮 Kazimierzowi Sprawiedliwemu Rocz. Tras.u), Rocz. Ma艂op. 12j, Rocz. Franc, krak. 13), Kad艂ubek14), Kron. Wielk.15), Chro艅, princ. Pol.16j, Rodow. ksi膮偶. poi.17), to偶 Chro艅. Albrici13). W zapisce strzelnie艅skiej19) nazwany te偶 Konrad wyra藕nie: filius ducis Kazimir i, a w dokumencie z r. 1229 20) levir Grimistave (偶ony Leszka Bia艂ego VI. 4.), co te偶 zupe艂nie odpowiada rzeczywisto艣ci. Wreszcie dokument patryarchy Monacha21) stwierdza, 偶e rodzicami Konrada byli Kazimierz i Helena.
    Przytoczone roczniki i kroniki, wyliczaj膮c syn贸w Kazimierza, k艂ad膮 Konrada na ostatniem miejscu, po Boles艂awie i Leszku (VI. 3. 4.\ lub, je艣li Boles艂awa nie znaj膮, po Leszku. Tylko Chro艅, princ. Pol.22) wymienia Konrada zaraz po Boles艂awie a przed Leszkiem, w czem niew膮tpliwie b艂膮dzi. Kad艂ubek23) nazywa Leszka w odniesieniu do Konrada: maior natu; ten ostatni za艣, w stosunku do Leszka, wymieniony jest jako
    1) Mon. Pol. III. 168. 鈥 2.) Hist. Pol. II. 369-. 鈥 3) Kod. dypl. kat. krak. I. nr. 61. 鈥 4) Ulanowski, O za艂贸偶, i uposa偶, klaszt. Beaed. w Stani膮tkach 43 uw. 104 twierdzi niedok艂adnie, jakoby w dokumencie tym Grzymis艂awa wspomnian膮 by艂a jako zmar艂a. 鈥 5) Kod. dypl. Po.l. KI. nr. 39.. 40. 鈥 6) Ulanowski, O za艂贸偶, i uposa偶, klaszt. Bened. w Stani膮tkaeh 43 in. 鈥 7) Mon. Pol. V. 803. 鈥 8) Ibid. V. 705. 鈥 9) Ibid. V. 705 uw. a. 鈥 19) Stammtafeln, V. 11. 鈥 U) Mon. Pol. II. 835. 鈥 12) Ibid. III. 173. 174. 鈥 13) Ibid. 111. 47. 鈥 14) Ibid. II. 429. 鈥 15) Ibid. II. 529. 鈥 16) Ibid. III. 541. 鈥 17) Ibid. III. 282. 鈥 18) Mon.. Germ. SS. XXIII. 838. 鈥 19) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 125. 鈥 29) Kod. dypk Ma艂op. I. nr. 12. 鈥 21) Kod. dypl. Wielk. III. nr. 2020. 鈥 22) Mon. Pol. III. 541. 鈥 23) Ibid. II. 430.
    VI. 5.
    KONRAD I.
    267
    m艂odszy zar贸wno u Kad艂ubka1), jako te偶 w Kron. Wielk.2) i Rocz. Franc, krak.3). Poniewa偶 Leszko nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak r. 1186 (VI. 艁), przeto najwcze艣niejsza data urodzin Konrada przypada膰 mo偶e na rok 1187. Do okre艣lenia ko艅cowej granicy lej daty pos艂u偶y dyplomat, wystawiony przez Konrada dnia 10 sierpnia 1218 r.4), principatus nostri anno XIX. Z dyplomatu tego wynika, 偶e Konrad obj膮艂 rz膮dy w czasie mi臋dzy 11 sierpnia 1199 r. a tym偶e dniem 1200 r. Wniosek ten spotka艂 si臋 z zarzutami5), ile 偶e wed艂ug D艂ugosza6) Konrad mia艂 otrzyma膰 Mazowsze i Kujawy dopiero przy podziale kraju, dokonanym wesp贸艂 z Leszkiem rzekomo na wiecu w Sandomierzu r. 1207. Data podzia艂u nie ma jednak poparcia w 藕r贸d艂ach, i jest tylko kombinacy膮 D艂ugosza, stoj膮c膮 w zwi膮zku z innem jego przypuszczeniem, jakoby Leszko uzyska艂 rz膮dy w Krakowie dopiero r. 1206. Gdzieindziej mia艂em sposobno艣膰 wykaza膰7), 偶e ta chronologia jest b艂臋dn膮, i 偶e pocz膮tek samoistnych rz膮d贸w krakowskich Leszka przypada na koniec r. 1202. Kron. Wielk.8) o podziale dzielnic mi臋dzy bra膰mi opowiada bezpo艣rednio po fakcie powo艂ania Leszka do Krakowa, a przed bitw膮 pod Zawichostem, kt贸ra wed艂ug Rocz. Tras.9) stoczon膮 zosta艂a 16 czerwca 1205 r.; podzia艂 przypada艂by zatem na czas mi臋dzy ko艅cem r. 1202 a po艂ow膮 r. 1205. Uwzgl臋dniaj膮c t臋 dat臋, wypad艂oby, 偶e dnia 10 sierpnia 1218 r. Konrad m贸g艂 liczy膰 13鈥16 lat panowania. I to obliczenie nie odpowiada wi臋c latom panowania, wymienionym w dyplomacie z r. 1218. Nie mo偶na jednak z tego powodu podawa膰 autentyczno艣ci dyplomatu w podejrzenie; a poniewa偶 znamy go w oryginale, przeto nie mo偶na nawet przypu艣ci膰, jakby to by艂o mo藕liwem co do kopii, 偶e zasz艂a tu jaka艣 omy艂ka cyfrowa z winy kopisty; przypuszczenie za艣, jakoby omy艂ka pope艂nion膮 zosta艂a w samej kancelaryi Konrada, by艂oby dowoln膮 hypotez膮, do kt贸rej uzasadnienia nie wystarcz膮 przyto czone co dopiero w膮tpliwo艣ci. Owszem, przyj膮膰 raczej nale偶y, 偶e Konrad jeszcze przed rokiem 1202 otrzyma艂 rz膮dy w jakiej艣 dzielnicy, i od tego czasu m贸g艂 sobie liczy膰 lata panowania. Wniosek ten znajduje wyra藕ne poparcie w Kad艂ubku10). Opowiadaj膮c o rokowaniach, jakie bezpo艣rednio po 艣mierci Mieszka Starego (III. 17.), a wi臋c w pierwszej po艂owie r. 1202, prowadzone by艂y w sprawie obsadzenia tronu krakowskiego, nazywa Kad艂ubek Konrada ju偶 w tym czasie: dux Mazoviensis, w czem dow贸d, 偶e Konrad ju偶 pod贸wczas dzier偶y艂 rz膮dy na Mazowszu. By艂o to jeszcze przed upadkiem Laskonogiego w Krakowie i przed odzier偶eniem tronu krakowskiego przez Leszka (pod koniec r. 1202), a zatem tak偶e przed owym rzekomym podzia艂em dzielnic pomi臋dzy braci,
    0 kt贸rym wspomina Kron. Wielk. Skoro wi臋c mamy stwierdzony fakt, 偶e Konrad jeszcze przedtem rz膮dzi艂 na Mazowszu jako samoistny ksi膮偶臋, podobnie jak Leszko w ostatnich latach 偶ycia Mieszka Starego rz膮dzi艂 w Sandomierzu, to nic ju偶 nie stoi na przeszkodzie przypuszczeniu, 偶e rz膮dy mazowieckie Konrada pocz膮膰 si臋 mog艂y jeszcze o kilka lat wstecz; przyjmuj膮c, 偶e je obj膮艂 w czasie mi臋dzy U sierpnia 1199 r. a 11 sierpnia 1200 r., b臋dziemy mogli ca艂kiem dos艂ownie wytlomaczy膰 wzmiank臋 dyplomatu z r. 1218 o bie偶膮cym pod贸wczas dziewi臋tnastym roku jego rz膮d贸w. Wniosek, do kt贸rego doszli艣my, rozwi膮zuje zarazem pytanie, jak膮 mo偶e by膰 ko艅cowa granica daty urodzin Konrada. Przyjmuj膮c, 偶e Konrad nie obj膮艂 wcze艣niej rz膮d贸w, jak dopiero po uko艅czonym dwunastym roku 偶ycia, twierdzimy, 偶e urodzi艂 si臋 co najp贸藕niej w pocz膮tkach sierpnia 1188 r. Zestawiaj膮c ustalon膮 w ten spos贸b pocz膮tkow膮 i ko艅cow膮 granic臋 daty jego urodzin, dochodzimy tedy do wniosku, 偶e urodziny te przypada膰 mog膮 tylko na lata 1187 lub 1188. Mniemanie Helcia11), jakoby Konrad w r. 1207 liczy艂 16 rok 偶ycia, a wi臋c urodzi艂 si臋 dopiero r. 1191 lub 1192, jest tedy bezpodstawnem,
    1 nie ma zreszt膮 poparcia w 藕r贸d艂ach. Przekazany przez Rocz. kap. krak.12) i inne roczniki szczeg贸艂, 偶e Konrad w r. 1205 bra艂 udzia艂 w bitwie zawichojskiej, obala przypuszczenie Helcia, wed艂ug kt贸rego mia艂by on pod贸wczas lat zaledwie trzyna艣cie lub czterna艣cie, a natomiast popiera w zupe艂no艣ci poprzedni nasz wyw贸d, wed艂ug kt贸rego mia艂 ju偶 pod贸wczas wiek b膮d藕 co b膮d藕 odpowiedniejszy (siedmna艣cie lub o艣mna艣cie lat) do uczestniczenia w wyprawie wojennej. 呕e konsens Konrada powo艂any jest po raz pierwszy dopiero w dokumentach z r. 1207 1S), w tern nie ma dowodu przeciw poprzednim wnioskom, ile 偶e dyplomaty z pocz膮tku wieku XIII dochowa艂y si臋 w bardzo tylko szczup艂ej ilo艣ci do naszych czas贸w.
    1) Mon. Pol. II. 446. 鈥 2) Ibid. II. 555. 鈥 3) Ibid. III. 47. 鈥 4) Kod. dypl. Pol. II. nr. 3. 鈥 51 Helcia, ibid. II. nr. 3 uw. 2. 鈥 6) Hist. Pol. II. 180. 鈥 7) Balzer, Walka o tron. krak. lin. 鈥 8) Mon. Pol. II. 552. 鈥 9) Ibid. II.鈥 836. – 10) ibid. II. 446. 鈥 U) Kod. dypl. Pol. II. nr. 3 uw. 2. 鈥 12) Mon. Pol. II. 801. 鈥 13) Kod. dypl. Pol.
  2. nr. 8; Kod. dypl. Wielk. I. nr. 52.
    268
    KONRAD I (偶. AG APIA).
    VI. 5,
    Ostatni przez Konrada wystawiony dyplomat1) nosi dat臋 1247 r. (bez dnia); jeszcze za艣 w dyplomacie syna swego Boles艂awa (Fi. 8.) z 24 czerwca 1247 r.* i 2) po艣wiadczony jest jako 偶yj膮cy. Dat臋 roczn膮 jego 艣mierci podaj膮 niezale偶nie od siebie 藕r贸d艂a ma艂opolskie i wielkopolskie, jako to: Rocz. Krak. 3), Rocz. Lubi艅.4), Rocz. Wielk.5), a za nim Kron. Wielk.6), to偶 D艂ugosz7 *), zgodnie pod r. 1247. Ju偶 te偶 w dokumencie z 6 maja 1248 r.s) syn Konrada Kazimierz (Fi. 10.) do dawniejszego swego tytu艂u ksi臋cia kujawskiego przybiera tak偶e tytu艂 ksi臋cia 艂臋czyckiego, kt贸rego pod koniec 偶ycia, jeszcze w r. 1247, u偶ywa艂 Konrad9). Niew膮tpliwie b艂臋dn膮 jest zatem chronologia Latop. Hipac.10), kt贸ry 艣mier膰 Konrada zapisuje dopiero pod r. 1251 (6759). Oczywi艣cie omy艂k膮 p贸藕nego kompilatora jest data 艣mierci 1217 (zam. 1247) r. zawarta w p贸藕niejszej cz臋艣ci Nekr. Lubi艅.11).
    Wed艂ug zgodnego przekazu kilku niezale偶nych i powa偶nych 藕r贸de艂, jako to: Kalend. Krak.12), Lib. frat. Lubin.13) i Nekr. Strzeln. u), zmar艂 Konrad 31 sierpnia. Nekr. Toru艅.15) zapisuje pod dat膮 2 wrze艣nia: obiit dux Conradus Mazovie. 1 ta zapiska odnosi si臋 niew膮tpliwie do tego偶 Konrada; r贸偶nica o dwa dni t艂o-maczy si臋 p贸藕niejszem doj艣ciem wiadomo艣ci o jego 艣mierci; po tej za艣 nieznacznej rektyfikacyi popiera 贸w nekrolog krzy偶acki przekaz przytoczonych poprzednio nekrolog贸w polskich. Wobec tego odpadaj膮 jako nieuzasadnione dwie daty nekrologiczne, zawarte w Nekr. Lubi艅., jedna, pod dniem 6 sierpnia16): Conradi ducis, kt贸ra zreszt膮 mo偶e si臋 odnosi膰 do innego ksi臋cia tego imienia, i druga pod dniem 11 listopada17), wyra藕nie wspominaj膮ca o niniejszym Konradzie, zawarta jednak w nowszej cz臋艣ci tego偶 nekrologu, kt贸ra dat autentycznych nie posiada18).
    Agafia.
    Nadawane jej pospolicie w historyografu naszej za przewodem D艂ugosza19) imi臋 Agazya20) lub Agata21) jest b艂臋dnem. W jedynym, przechowanym dot膮d oryginalnym dokumencie 22), kt贸ry jej imi臋 podaje, nazwan膮 jest Cafia\ w innym dokumencie, inserowanym w regestach papieskich23), kt贸ry jednak jest falsyfikatem24), imi臋 jej brzmi Agafia\ wreszcie w innym dokumencie, znanym nam dzi艣 tylko z kopii25), nazwan膮 jest Shaphia. Jakimkolwiek przemianom imi臋 to ulega艂o, czy to w kancelaryi samego Konrada, czy te偶 pod pi贸rem kopist贸w, widoczna, 偶e forma jego, nawet zepsuta, zbli偶a si臋 wi臋cej do brzmienia Agafia, ni偶 Agazya, a zatem takiego samego, jakie podaje przytoczony dokument podrobiony, w kt贸rym jednak forma imienia mog艂a polega膰 na najlepszej informaeyi. Wyryte na Kielichu p艂ockim, darze samego Konrada26), imi臋 jego 偶ony brzmi
    i) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 267. 鈥 2) K臋trzy艅ski, Trzydzie艣ci dokum. katedry ploc. nr. 5. 鈥 3) Mon. Pol. II. 838. 鈥 4) ibid. V. 870. 鈥 5) Ibid. III. 13. 鈥 6) ibid. II. 565. 鈥 7) Hist. Pol. II. 312. 鈥 8) Kod. dypl. Pol. II. nr. 41. 鈥 禄) Kod. dypl. Wielk. I. nr. 267; Kod.’dypl. Pol. II. nr. 19. 26. 鈥 10) Str. 537. 鈥 U) Mon. Pol. V. 646. 鈥 12) Ibid. II. 929. 鈥 13) Ibid. V. 577. Wed艂ug trafnej lekcyi Papeego, data okre艣lon膮 jest tutaj: 11 Kai. Sept. (= 31 sierpnia). Zeissberg, kt贸ry zabytek ten wyda艂 poprzednio w Kleinere Geschichtsg. Polens 12, nie dostrzeg艂 zatartego dzi艣 prawie zupe艂nie wyrazu Kai., i odczyta艂 dat臋 U Sept. (2 wrze艣nia). 鈥 14) Mon. Pol. V. 750. 鈥 13) Wyd. Perlbach w Forsch. z. deutsch. Gesch. XVII. 358.鈥 16) Mon. Pol. V. 635. 鈥 17) Ib id. V. 646. 鈥 18) Por. str. 86 uw. 1. 鈥 19) Hist. Pol. II. 179. 鈥 20) N. p. Nar usze w i cz, Hist, nar: poi. III. 150; 膯wikli艅ski w Mon. Pol. III. 641 uw. a. 鈥 21) Koz艂owski, Dzieje Mazow. 66; Wojciechowski, Podz. i zakr. dziej. Pol. 16. 鈥 22) Philippi, Preuss. Ukdbuch nr. 75. 鈥 23) Theiner, Mon. Pol. I. nr. 40.鈥 24) Perlbach, Preuss.-Poln. Stud. I. 116 nr. 42. 鈥 25) Kod. dypl. Pol. I. nr. 14. 鈥 26) Kielich ten, jako zabytek wsp贸艂czesny i autentyczny, stanowi jedno z najwa偶niejszych 藕r贸de艂 do genealogii najbli偶szej rodziny Konrada, ze wzgl臋du na ca艂y szereg imion jego dzieci, jakie na nim wyryto. Dok艂adn膮, fototypiczn膮 jego podobizn臋 podaj膮 Prze藕dzieckiego i Rastawieckiego Wzory sztuki 艣redniow. I tabl. 10鈥 12, a drzeworytow膮, mniej starannie wykonan膮, Stronczy艅skiego Pomn. Piast贸w 33 鈥 37; przydany tu jest zarazem dok艂adny opis tego zabytku. Przytaczam za nim wa偶niejsze szczeg贸艂y opisu, zw艂aszcza te, na kt贸re mi si臋 p贸藕niej przyjdzie niejednokrotnie powo艂ywa膰. Zabytek ten, ofiarowany przez Konrada I i Boles艂awa I katedrze p艂ockiej, wykuty jest z srebra, poz艂acany,
    i zawiera liczne medaliony z napisami, pierwotnie, jak si臋 zdaje, czarn膮 emali膮 napuszczane. Sk艂ada si臋 on z dw贸ch cz臋艣ci, t. j.
    w艂a艣ciwego kielicha i nale偶膮cej do艅 pateny. Patena ma kszta艂t ko艂a, 艣rednicy ok. 9 cali. W 艣rodku jej wyryty jest Chrystus;
    w sze艣ciu mniejszych polach, zamkni臋tych sze艣ciu 艂ukami, s膮 nadto inne rze藕by. W jednem polu, nad g艂ow膮 Chrystusa, znaj-
    duje si臋 anio艂 bezskrzyd艂y, koronuj膮cy Zbawiciela; w przeciwleg艂em polu, pod jego stopami, kapitel, na kt贸rym si臋 wspiera tron
    Chrystusa. W czterech pozosta艂ych polach, po bokach Zbawiciela u g贸ry i do艂u wyryte s膮 cztery postacie ludzkie; u g贸ry, po
    prawej stronie pateny, posta膰 Konrada I, po lewej posta膰 Agafii, obie w postawie kl臋cz膮cej, z wzniesionemi do g贸ry r臋kami, kt贸re
    ofiaruj膮 Chrystusowi kielich; u do艂u, po lewej stronie pateny, posta膰 Kazimierza, po prawej posta膰 Ziemowita Konradowic贸w,
    r贸wnie偶 w postaci kl臋cz膮cej, z wzniesionemi do g贸ry i do modlitwy z艂o偶onemi r臋kami. W otoku pateny umieszczono cztery
    napisy, ka偶dy tu偶 obok pola, na kt贸rem wyobra偶on膮 jest posta膰 jednego z cz艂onk贸w rodu ksi膮偶臋cego. Poczynaj膮c od Konrada,
    i id膮c nast臋pnie w kierunku ku lewej r臋ce (co wynika st膮d, 偶e najbli偶sz膮 w tym kierunku po Konradzie jest 偶ona jego Agafia),
    楼1. 5.
    KONRAD I (i. AGAFIA).
    269
    鈥歄afia, przez co stanowczo zostaje wykluczon膮 forma Agazya; zmiana w艂a艣ciwego brzmienia Agafia na Oafia t艂omaczy si臋 w艂a艣ciwo艣ciami dyalektu miejscowego (a wym. jak o, g opuszczone). Agafia nazywaj膮 j膮 te偶
    nast臋puj膮 one po sobie w nast臋puj膮cym porz膮dku: 鈥 DVX CONRADVS鈥 鈥 OAFIA鈥 鈻 HAZIMIRVS- 鈥 SEMOVITVS- (Stronczy艅sk i w odczytaniu tych napis贸w trzyma si臋 b艂臋dnego porz膮dku). W艂a艣ciwy kielich jest to du偶a, nieco p艂askawa, przesz艂o na 8 cali -wysoka, a na 7鈥/2 cala w otworze t. z. kwiatu szeroka czara, z rozd臋t膮 w po艣rodku, 8 medalionami przyozdobion膮 nog膮. Na wewn臋trznej stronie kwiatu znajduje si臋 8 medalion贸w, przedstawiaj膮cych wypadki z 偶ycia Bogarodzicy, i to w ten spos贸b, 偶e po dwa medaliony odnosz膮 si臋 do jednego wypadku. Pierwsze dwa przedstawiaj膮 zwiastowanie, drugie dwa pok艂on pasterzy nowonarodzonemu Chrystusowi, trzecie dwa pok艂on Trzech Kr贸li, czwarte dwa rze藕 niewini膮tek i ucieczk臋 Maryi do Egiptu. W otoku nad tymi medalionami znajduj膮 si臋 nast臋puj膮ce napisy: f DVX CONRADVS * DVX BOLESLAWS * EMOM1ZL鈥 MESCO鈻 鈻 LVDVMILLA- SALOMEA鈥 1VD/TA- 1VD1TA- * 鈥 Musimy na tem miejscu rozpatrzy膰 pytanie, jakie znaczenie napisy na kielichu umieszczone maj膮 dla bada艅 nad genealogi膮 najbli偶szej rodziny Konrada. Pod tym wzgl臋dem nasuwaj膮 si臋 tu nast臋puj膮ce uwagi: 1. Pr贸cz samego Konrada jako g艂owy rodziny i jego 偶ony Agafii spotykamy tu przedewszystkiem cztery imiona m臋skie: Boles艂awa, Kazimierza, Ziemowita i Ziemomys艂a (VI. 8. 10. 14. 15.), tudzie偶 jedno 偶e艅skie, Judyty (VI. 16), oznaczaj膮ce dzieci Konrada, jak o tem sk膮din膮d, z niew膮tpliwych wzmianek 藕r贸d艂owych wiadomo. St膮d nasuwa si臋 samo przez si臋 -domniemanie, 偶e tak偶e dalsze imiona, tutaj podane, a wi臋c imiona Mieszka, Ludmi艂艂y i Salomei, oznaczaj膮 dzieci Konrada, jakkolwiek inne 藕r贸d艂a nie podaj膮 wyra藕nej o tem wskaz贸wki. Wniosek ten stwierdza okoliczno艣膰, kt贸r膮 poni偶ej udowodnimy, 偶e imion tych nie mo偶na odnie艣膰 do jakichkolwiek innych os贸b z dalszej rodziny Konrada (VI. 12. 17). 2. Ze znanych sk膮din膮d dzieci jego nie spotykamy tu imienia Ziemowita starszego (VI. 9.) i Eudoksyi (VI. li). Ziemowit starszy w chwili sprawienia kielicha ju偶 nie 偶yt; Eudoksya wed艂ug wszelkiego prawdopodobie艅stwa pod贸wczas jeszcze nie zmar艂a, ale by艂a ju偶 wydan膮 za Dytryka I, hr. Breny. St膮d wynika wniosek, 偶e wszystkie na kielichu wymienione dzieci uwa偶a膰 musimy jako 偶yj膮ce w chwili Jego sprawienia, a wszystkie podane tam偶e c贸rki jako niewydane jeszcze w tym czasie. Inne 藕r贸d艂a, kt贸re dadz膮 si臋 u偶y膰 do skontrolowania tego wniosku, nie sprzeciwiaj膮 mu si臋 w 偶adnym szczeg贸le. 3. Pytanie, jakie wnioski o wieku dzieci Konrado-wych wyprowadzi膰 mo偶na z porz膮dku, w jakim one w napisach s膮 wymienione, wyja艣niaj膮 nast臋puj膮ce uwagi. Na patenie, poczynaj膮c od g艂owy rodu, Konrada, i przechodz膮c w wskazanym istot膮 rzeczy porz膮dku ku jego 偶onie Agafii, a nast臋pnie w tym samym kierunku ku lewej r臋ce, spotykamy si臋, z dwu wymienionych tam偶e Konradowic贸w, naprz贸d z imieniem Kazimierza, a potem Ziemowita m艂odszego. Pierwszy, jak sk膮din膮d wiadomo, by艂 starszym od drugiego (VI. 10. 14). Na samym kielichu znajduje si臋 naprz贸d grupa imion m臋skich (4 osoby), a nast臋pnie grupa imion 偶e艅skich (3 osoby). W pierwszej grupie jest niew膮tpliwie przestrzegany porz膮dek starsze艅stwa, naprz贸d bowiem wymieniony jest sam Konrad, potem jego syn pierworodny Boles艂aw, potem niew膮tpliwie m艂odszy od niego Ziemomys艂, a wreszcie Mieszko, kt贸ry z pewno艣ci膮 starszym od Ziemomys艂a nie by艂 (VI. 5. 8. 15. 17). Co do grupy imion kobiecych, to nie mo偶na innemi 藕r贸d艂ami stwierdzi膰 na pewno, czy i tutaj zachowany zosta艂 porz膮dek starsze艅stwa; gdy jednak zasada ta przeprowadzon膮 jest zar贸wno na patenie, jako te偶 i na kielichu w grupie imion m臋skich, przeto s艂usznie wnioskowa膰 mo偶emy, 偶e trzymano si臋 jej tak偶e co do imion 偶e艅skich, 偶e zatem Ludmi艂艂a by艂a starsz膮 od Salomei, a Salomea od Judyty (VI. 12. 13. 16). Natomiast nie mo偶na st膮d bynajmniej wnioskowa膰, jakoby wszystkie wymienione tu c贸rki by艂y wiekiem m艂odsze od najm艂odszego nawet syna Konrada, z powodu, 偶e imiona ich wyliczone s膮 tu dopiero po Mieszku; zwyk艂ym bowiem trybem, pod贸wczas przestrzeganym, wydzielono potomkow m臋skich i potomk贸w 偶e艅skich w dwie osobne grupy, nie bior膮c wzgl臋du na starsze艅stwo, jakie pomi臋dzy cz艂onkami jednej a drugiej grupy zachodzi. W ka偶dym razie pewn膮 jest rzecz膮, 偶e nawet Judyta, po艣r贸d c贸rek na ostatniem miejscu wymieniona (a wi臋c najm艂odsza z nich) by艂a starsz膮 od Mieszka (VI. 16. 17), by艂y niemi wi臋c niew膮tpliwie tak偶e i dwie starsze jej siostry, Ludmi艂艂a i Salomea; jaki za艣 by艂 stosunek ich wieku do innych, jeszcze starszych braci, tego ju偶 z porz膮dku napis贸w na kielichu wyja艣ni膰 nie mo偶na. Ze na patenie imi臋 Agafii (偶e艅skie) nast臋puje zaraz po imieniu Konrada, a przed Kazimierzem i Ziemowitem, nie po nieb, t艂omaczy okoliczno艣膰, 偶e to by艂a ich matka. 4. Ciemnem i trudnem do rozwi膮zania jest pytanie, jakie okoliczno艣ci wp艂yn臋艂y na rozmieszczenie imion syn贸w Konradowych na kielichu i patenie. Na kielichu bowiem znajduj膮 si臋 imiona jego primogenita Boles艂awa, a bezpo艣rednio potem dwu najm艂odszych syn贸w, Ziemomys艂a i Mieszka; na patenie za艣 podano imiona dwu 艣rednich, Kazimierza i Ziemowita, m艂odszych od Boles艂awa, a starszych od Ziemomys艂a i Mieszka. Porz膮dek ten jest do艣膰 dziwny; spodziewaliby艣my si臋 bowiem raczej wymienienia starszych syn贸w na patenie, a m艂odszych, o ile miejsca nie sta艂o, na kielichu, albo na odwr贸t: starszych na kielichu, a m艂odszych na patenie. Nasuwa mi si臋 tu nast臋puj膮ca uwaga, kt贸ra mo偶e pos艂u偶y膰 do wyja艣nienia tej w膮tpliwej kwestyi. Na patenie podani s膮 zar贸wno Konrad, jak i Agafia, a wi臋c rodzice, a potem dwaj najstarsi 鈻爏ynowie z wyj膮tkiem Boles艂awa; by艂 sn膮膰 w istocie zamiar poda膰 tu imiona najstarszych cz艂onk贸w rodziny, a na kielichu zamie艣ci膰 tylko imiona m艂odszych syn贸w, tudzie偶 c贸rek; poniewa偶 jednak kielich by艂 w艂a艣ciwie rzecz膮 g艂贸wn膮, a patena w stosunku do niego rzecz膮 dodatkow膮, przeto nale偶a艂o na kielichu zamie艣ci膰 imiona tych os贸b, kt贸re by艂y fundatorami niniejszego daru. Kielich przeznaczony by艂 dla katedry p艂ockiej; fundatorami mogli by膰 zatem tylko Konrad, tudzie偶 贸wczesny ksi膮偶臋 mazowiecki Boles艂aw. Z tego powodu imi臋 Konrada, wymienione ju偶 raz na patenie (tam jako g艂owy rodziny), powt贸rzono raz jeszcze na kielichu; a z tej samej przyczyny wymieniono tu te偶 imi臋 Boles艂awa, opuszczaj膮c je na patenie; obok nich znalaz艂y ju偶 tylko miejsce imiona m艂odszych syn贸w Konrada, tudzie偶 jego c贸rek. 5. Pr贸cz om贸wionego co dopiero wypadku dwukrotnego powt贸rzenia imienia Konrada (na patenie i na kielichu) spotykamy jeszcze jeden wypadek (ju偶 na samym kielichu), gdzie to samo imi臋 (Judyta) dwukrotnie jest powt贸rzone. Nie s膮dz臋, i偶by zjawisko to t艂omaczy膰 mo偶na w ten spos贸b, 偶e Konrad mia艂 dwie r贸wnocze艣nie 偶yj膮ce c贸rki tego samego imienia (inaczej Stronczy艅ski, Pomn. Piast贸w 32). Mo偶naby co najwi臋cej przypu艣ci膰, 偶e s膮 tu rozumiane dwie c贸rki r贸wnoimienne, z kt贸rych jedna zmar艂a przed narodzeniem drugiej; atoli i to t艂omaczenie nie da .si臋 utrzyma膰, gdy偶, jak widzieli艣my, kielich podaje imiona tylko takich dzieci Konrada, kt贸re w chwili jego sprawienia 偶y艂y
    270
    KONKAD I (偶. AGAFIA).
    VI. 5.
    wszystkie 藕r贸d艂a pruskie, jako to: Rei. Herm. v. Salza.*), Krou. Dusb.2), Kron. Jaroc. *), Nowsza Kron. W.. Mistrz.4); dopiero Rei. o uk艂adach Toru艅, z r. 14645) nazywa j膮 Agazy膮. Na Rusi bardzo cz臋sto powtarza si臋 imi臋 tamtejszych ksi臋偶niczek: Agafia6), natomiast nie zachodzi nigdy imi臋 Agazya. Zgo艂a bez poparcia jest. mniemanie Stronczy艅skiego 7), jakoby 偶ona Konrada nazywa艂a si臋 Eufemi膮.
    Ju偶 tedy samo imi臋 zdradza ruskie pochodzenie Agafii; wniosek ten stwierdza, a zarazem bli偶sze-szczeg贸艂y co do jej ojca podaje Red. V Katal. bisk. krak.8). 殴r贸d艂o to, zapisuj膮c kilka wypadk贸w politycznych,, zdarzonych za czas贸w biskupa Pe艂ki (1187鈥1207), nawi膮zuje do wzmianki o bitwie pod Zawichostem nast臋puj膮c膮 wiadomo艣膰: Posthec Sulislaus castellanus Sandomiriensis secundum duels Lestconis mandatum cum exer-citu Polonorum Eussiam intmt et Swyantoslaum ducem, pat rem uxor is Go nr a di, cum aliis quatuor ducibusr captos in eculeo miserabiliter suspendit, quoniam ita dux Lesthco iusserat. Szczeg贸lna ta ju偶 ze wzgl臋du na. sw膮 tre艣膰 zapiska, pojawiaj膮ca si臋 po raz pierwszy dopiero w kompilacyi z pierwszej po艂owy XV w., budzi; pewn膮 w膮tpliwo艣膰, ile 偶e nie ma dla niej poparcia w jakiemkolwiek znanem nam 藕r贸dle wcze艣niejszem. Dla. tego nale偶y bli偶ej rozwa偶y膰 pytanie, > o ile jest wiarogodn膮. Pierwszym probierzem wiarogodno艣ci jest wzmianka o kasztelanie sandomierskim Sulis艂awie; w istocie kasztelan taki, tego偶 w艂a艣nie imienia, po艣wiadczony jest w dokumencie z r. 12179). Poniewa偶 w znanych nam pomnikach historyografii 艣redniowiecznej polskiej niema nigdzie wzmianki o Sulis艂awie, a w dokumentach, pr贸cz przytoczonego w艂a艣nie, imi臋 jego r贸wnie偶 nie zachodzi, przeto trudnoby sobie wyt艂omaezy膰, sk膮d kompilator Katal. bisk. krak. powzi膮艂 wiadomo艣膰 o istnieniu Sulis艂awa, je艣li nie przypu艣cimy, 偶e w istocie po艣rednio czy bezpo艣rednio korzysta艂 z jakiego艣 wsp贸艂czesnego 藕r贸d艂a, kt贸re o Sulis艂awie wiedzie膰 i 贸w powy偶ej przytoczony czyn jego zapisa膰 mog艂o. Dalszym dowodem wiarogodno艣ci zapiski jest okoliczno艣膰, 偶e przewa偶na cz臋艣膰 wypadk贸w politycznych, zarejestrowanych.
    (zatem owa poprzednio zmar艂a Judyta nie mog艂aby tu by膰 wymienion膮); a powt贸re, musia艂oby tu by膰 w takim razie podane-konsekwentui臋 tak偶e imi臋 Ziemowita dwa razy, mia艂 bowiem Konrad dwu syn贸w tego imienia, z kt贸rych jeden zmar艂 przed narodzeniem drugiego (VI. 9. 14.). Dwukrotne powt贸rzenie imienia Judyty mo偶na zatem t艂omaczy膰 tylko wzgl臋dami technicznymi. Judyta przytoczona jest tu na samym ko艅cu napisu; poniewa偶 za艣 jednorazowe umieszczenie jej imienia nie zape艂ni艂o ca艂ego wolnego miejsca, przeto rytownik musia艂 je jeszcze raz powt贸rzy膰, a偶eby niem luk臋 wype艂ni膰. Zwa偶y膰 zreszt膮 nale偶y, 偶e napisy te znajduj膮 si臋 nad medalionami, kt贸rych jest asm, gdy przeciwnie wymienionych na kielichu os贸b jest tylko siedm, skutkiem, czego jedno z tych imion (a wi臋c najsnadniej ostatnie) musia艂o by膰 dwukrotnie powt贸rzone., aby doprowadzi膰 do zgodno艣ci mi臋dzy liczb膮 imion a medalion贸w. (Soko艂owski w Kwart. Hist. V. 375 podnosi nawet, 偶e powt贸rzenie imienia mog艂o by膰 spo-wodowane omy艂k膮 z艂otnika). 6,. Jednem z najwa偶niejszych dla. nas pyta艅 jest kwestya daty powstania niniejszego kielicha umo偶liwi ona bowiem zarazem rozwi膮zanie ca艂ego szeregu dat chronologicznych w genealogii dzieci Konrada. Najwa偶niejsz膮 pod tym wzgl臋dem wskaz贸wk膮 jest zamieszczone tu imi臋 Mieszka, kt贸ry nie m贸g艂 si臋 urodzi膰 wcze艣niej, jak r. 1230, .a zmar艂 ju偶. r. 1238 (VI. 17.), skutkiem czego i sam kielich odnie艣膰 nale偶y do czasu mi臋dzy 1230 a 1238 r. Pr贸cz Konrada jeden tylko Bole-, s艂aw ma tu przydany tytu艂 dux; sk膮d wynika, 偶e nie, oznacza on tu samego tylko pochodzenia z rodu ksi膮偶臋cego, ale rzeczywiste wykonywanie rz膮d贸w ksi膮偶臋cych. Boles艂aw wyst臋puje jako ksi膮偶臋 (sandomierski) dopiero od r. 1230; i z tego wi臋c wzgl臋du odpada mo偶liwo艣膰 przypuszczenia wcze艣niejszej daty powstania kielicha. S膮dz臋 nadto, 偶e trzeba j膮 przesun膮膰 na czas p贸藕niejszy, a mianowicie na chwil臋, w kt贸rej Boles艂aw otrzyma艂 ju偶 ksi臋stwo, mazowieckie (a wi臋c 1234 r.), bo, tylko, je艣li go sobie wyobrazimy jako ksi臋cia mazowieckiego, da si臋 usprawiedliwi膰 pow贸d, dlaczego imi臋 jego zamieszczone zosta艂o na kielichu, a nie na patenie (zob. wy偶ej 4). Przez to nasuwa si臋 jednakowo偶 inna w膮tpliwo艣膰, a mianowicie ta, 偶e w czasie mi臋dzy 1234 a 12.38 r.r do kt贸rego w ten spos贸b powstanie kielicha odnie艣膰 nale偶y, by艂 ju偶 ki臋ciem rz膮dz膮cym (na Kujawach, od r. 1231) Kazimierz, kt贸ry jednakowo偶 tytu艂u dux przy imieniu swojem nie otrzymuje. T艂omacz臋 rzecz w ten spos贸b, 偶e gdy dar przeznaczony by艂 dla katedry p艂ockiej, kt贸ra nie le偶a艂a w terytoryum Kazimierza, przeto nie brano tu wzgl臋du na jego ksi膮偶臋c膮 w艂adz臋, a tylko-Konrad i Boles艂aw, jako ksi膮偶臋ta mazowieccy, zostali powy偶szym tytu艂em opatrzeni. Brak tytu艂u przy imieniu Kazimierza jest zatem oboj臋tnym przy dochodzeniu niniejszego pytania. Dalsz膮 wskaz贸wk臋 w tej sprawie podaje wizerunek Ziemowita na patenie; nie jest to obraz dzieci臋cia lub ch艂opi臋cia, ale przynajmniej dorastaj膮cego, a wi臋c czternastoletniego m艂odzie艅ca. Ziemowit urodzi艂 si臋 r. 1224 (VI. 14.), przez co otrzymujemy dat臋 1237 lub 1238 r. Na czas p贸藕niejszy niepodohna przesuwa膰 daty powstania kielicha; dowodzi tego nie tylko podniesiony poprzednio wzgl膮d, 偶e Mieszko zmar艂 ju偶 r. 1238, ale i ta okoliczno艣膰, 藕,e ju偶 r. 1239 wysz艂a za m膮偶 Judyta (VI. 16.); gdyby kielich powsta艂 p贸藕niej, na贸wczas opuszczono.by tu jej imi臋, podobnie jak, opuszczono imi臋 偶yj膮cej pod贸wczas, ale zam臋偶nej Eudoksyi (VI. U.). Z tych wszystkich uwag wynika, 偶e kielich sprawiony zosta艂 w czasie oko艂o r. 1238, na kr贸tko przed 艣mierci膮 Mieszka.
    1) Script, rer. Pruss. V. 160. 鈥 2) Ibid. 1. 37. 鈥 3), Ibid. I. 324. 鈥 4) Ibid. V. 69. 鈥 5) Ibid. V. 242. 鈥 6) Ukazatiel k鈥橮o艂n. Sobr. I. 3. 鈥 7) Porno. Piast贸w 32. 鈥 8) Mon. Pol. 111. 353. 鈥 9) Kod. dypl. Ma艂op. II. nr. 384. W innym dokumencie, rzekomo z r. 1163, wyst臋puje tak偶e kasztelan sandomierski Sulis艂aw (ibid. II. nr. 610), dokument tern jednak, jak wykaza艂 wydawca, jest podrobionym.
    鈻燰I. 5.
    KONRAD I (偶. AGA FI A).
    271
    w V red. Katai. bisk, krak., da si臋 odnie艣膰 i sprowadzi膰 do rzeczywi艣cie istniaj膮cych, po dzi艣 dzie艅 znanych i wiarogodnych 藕r贸de艂. A偶eby nie si臋ga膰 dalej, dotkniemy tylko zapisek, odniesionych przez kompilatora do czas贸w pontyfikatu Pe艂ki. Jest ich cztery: pierwsza m贸wi o spustoszeniu Krakowa przez Mieszka Starego, 鈻燿ruga o bitwie nad Mozgaw膮, trzecia o bitwie pod Zawichostem, czwarta wreszcie zawiera przytoczon膮 poprzednio wiadomo艣膰 o pojmaniu i powieszeniu 艢wi臋tos艂awa przez Sulis艂awa. Trzy pierwsze (lata 1191, 1196, 1205) zaczerpni臋te zosta艂y prawie dos艂ownie z Rocz. kap. krak.1); nie mo偶na tedy w膮tpi膰, 偶e i czwarta, cho膰 si臋 tam nie znajduje, nie zosta艂a wymy艣lon膮 przez kompilatora, ale raczej wzi臋t膮 r贸wnie偶 z jakiego艣 藕r贸d艂a, dzi艣 ju偶 zatraconego. Przypuszczalnie owem 藕r贸d艂em by艂 jaki艣 rocznik, na co zdaje si臋 wskazywa膰 styl zapiski, jak j膮 mamy podan膮, prawdopodobnie w dos艂ownem lub prawie dos艂ownem powt贸rzeniu, w Kata艂. bisk. krak.
    Doszed艂szy do tego wniosku, mo偶emy zaj膮膰 si臋 bli偶ej pytaniem, kto jest 贸w Konrad, kt贸rego te艣膰 zosta艂 przez Sulis艂awa powieszony. Zapiska nie podaje wprawdzie, jakoby to by艂 ksi膮偶臋 (dux), uwzgl臋dniaj膮c jednak, 偶e pochodzi ona z jakiego艣 rocznika, kt贸ry, gdyby chodzi艂o 贸 inn膮, prywatn膮 osob臋, by艂by niew膮tpliwie poda艂 bli偶sze jej okre艣lenie, mo偶emy twierdzi膰, 偶e w istocie miany tu by艂 na my艣li ksi膮偶臋 Konrad; w艂a艣nie bowiem ksi膮偶臋ta przytaczani s膮 cz臋stokro膰 w rocznikach bez 偶adnego okre艣lenia, pod samem tylko imieniem. Sulis艂aw by艂 kasztelanem sandomierskim co najp贸藕niej do r. 1224-* i. 2); do tego czasu by艂o w rodzinie Piast贸w czterech tylko Konrad贸w, jeden, brat Leszka, i trzech 艣l膮skich, jeden, syn W艂odzis艂awa II, inny, syn Boles艂awa Wysokiego, i trzeci, syn Henryka Brodatego3). Z po艣r贸d 艣l膮skich dwaj pierwsi byli duchownymi, o trzecim za艣, zmar艂ym wcze艣nie, jeszcze za 偶ycia ojca, nie ma wiadomo艣ci, i偶by by艂 偶onaty; i ma艂o te偶 prawdopodobnem jest, i偶by po艣lubi艂 Rusink臋; wszystko tedy przemawia za tern, 偶e owym wspomnianym „w zapisce ksi臋ciem Konradem jest Konrad I mazowiecki, a owym przez Sulis艂awa powieszonym 艢wi臋tos艂awem, 鈥jciec jego 偶ony Agafii. Tak pojmowa艂 zapisk臋 ju偶 D艂ugosz4), kt贸ry Agafii (Agazyi) daje wyra藕nie 艢wi臋tos艂awa za ojca.
    Stwierdzenie powy偶szych fakt贸w, wspomnianych w 藕r贸d艂ach polskich, a zarazem bli偶sze wyja艣nienie co do osoby 艢wi臋tos艂awa, znajdujemy w trzech zapiskach Latop. Hipac. Pierwsza z nich5), pod r. 1204 (6712), -opowiada o wyprawie Leszka i Konrada na W艂odzimierz, podj臋tej za spraw膮 Aleksandra b