Szlachta za┼Ťciankowa, szlachta okoliczna, szlachta zagrodowa ÔÇô to nazwy drobnej szlachty, zubo┼╝a┼éej ale z racji urodzenia nadal wolnej od osobistego podatku i poboru rekruta. Nie posiada┼éa wsi i poddanych i utrzymywa┼éa si─Ö z pracy na roli. Drobna szlachta zamieszkiwa┼éa za┼Ťcianki lub tzw. okolice.

Szlachta za┼Ťciankowa

Szlachta za┼Ťciankowa, szlachta okoliczna, szlachta zagrodowa ÔÇô to nazwy drobnej szlachty. Ubo┼╝ej─ůca cz─Ö┼Ť─ç szlachty z racji urodzenia nadal by┼éa wolna od osobistego podatku i poboru rekruta. W zasadniczej wi─Ökszo┼Ťci nie posiada┼éa poddanych i utrzymywa┼éa si─Ö z pracy na roli. Drobna szlachta zamieszkiwa┼éa za┼Ťcianki lub tzw. okolice. Nazw tych u┼╝ywano historycznie dla odr├│┼╝nienia siedlisk szlacheckich od ch┼éopskich, kt├│re by┼éy zlokalizowane we wsiach. Po zniesieniu pa┼äszczyzny ÔÇ×panowanieÔÇŁ szlachty ograniczy┼éo si─Ö do w┼éasnej zagrody. Pojawi┼éa si─Ö te┼╝ szlachta go┼éota ÔÇô ÔÇ×szlachta dworskaÔÇŁ, kt├│ra ca┼ékowicie utraci┼éa ziemi─Ö.┬áZ ksi─ůg metrykalnych mo┼╝na r├│wnie┼╝ dowiedzie─ç si─Ö, w kt├│rych wsiach zamieszkiwa┼éa szlachta zagrodowa, kt├│ra to grupa powsta┼éa na skutek stopniowego podzia┼éu grunt├│w dworskich pomi─Ödzy dzieci. Przed nazwiskiem takiego szlachcica nie dodawano tytu┼éu nobilis, ale zaznaczano (po polsku), ┼╝e by┼é gospodarzem ÔÇ×na w┼éasnej cz─ůstce ziemiÔÇŁ.

Kresy

Poj─Öcie szlachty za┼Ťciankowej zwykle wi─ůzane jest z Kresami. Znaczna cz─Ö┼Ť─ç drobnej szlachty z Polski osiad┼éa na Kresach kupuj─ůc ziemi─Ö na s┼éabo zaludnionych obszarach Kres├│w po unii lubelskiej. Niestety, nie uzyska┼éa spodziewanych korzy┼Ťci i nie uda┼éo si─Ö jej pomno┼╝y─ç swoich maj─ůtk├│w. Dodatkowo nast─ůpi┼é proces odwrotny ÔÇô nast─ůpi┼éo rozdrobnienie. Jeszcze przed rozbiorami stosowany by┼é podzia┼é maj─ůtk├│w pomi─Ödzy wszystkich syn├│w. W ten spos├│b wiele rodzin szlacheckich przerodzi┼éo si─Ö w szlacht─Ö za┼Ťciankow─ů, kt├│ra do ostatnich czas├│w pa┼äszczy┼║nianych posiada┼éa zaledwie po paru ch┼éop├│w. W Wielkim Ksi─Östwie Litewskim w 1790 roku szlachta za┼Ťciankowa stanowi┼éa ponad 70% og├│┼éu szlachty.

W okresie Wiosny Lud├│w w 1848 r., po tragicznych do┼Ťwiadczeniach powstania w 1846 r. obozy zmierzaj─ůce do uzyskania niepodleg┼éego pa┼ästwa polskiego opowiedzia┼éy si─Ö za jawn─ů i legaln─ů akcj─ů polityczn─ů. Jako jeden z postulat├│w politycznych i narodowych spo┼éecze┼ästwa polskiego przedstawiony cesarzowi wpisano zniesienie pa┼äszczyzny jako ÔÇ×dar w┼éa┼Ťcicieli dla swoich poddanychÔÇŁ. Oznacza┼éo to uw┼éaszczenie bez odszkodowania. Aczkolwiek lasy i pastwiska pozostawa┼éy w┼éasno┼Ťci─ů szlachty, zachowane zosta┼éy serwituty, czyli prawa ch┼éop├│w do korzystania z dworskich las├│w, ┼é─ůk i pastwisk. Oznacza┼éo to ruin─Ö folwark├│w. Demokratom d─ů┼╝─ůcym za wszelk─ů cen─Ö do pozyskania ch┼éop├│w do sprawy politycznej ÔÇô poparcia ruchu narodowego ÔÇô ┼éatwo przysz┼éo szafowa─ç w┼éasno┼Ťci─ů szlacheck─ů. Dla szlachty uw┼éaszczenie bez odszkodowania w wi─Ökszo┼Ťci przypadk├│w doprowadzi┼éo do ruiny, zubo┼╝enia i rozdrobnienia maj─ůtk├│w.

Ukrai┼äska cz─Ö┼Ť─ç Kres├│w by┼éa od wiek├│w naje┼╝d┼╝ana przez Turk├│w i Tatar├│w, dochodzi┼éo do bunt├│w Kozak├│w. Co trzy lata by┼é najazd mniejszy, co pi─Ö─ç lat wi─Ökszy. Ich dziejopisarz pisa┼é: ÔÇ×od dzieci─Öcia do szczeni─Öcia pada┼éo wszystko pod no┼╝em i ogniemÔÇŁ. Jak pisa┼é Pol ÔÇô has┼éem tureckim i tatarskim by┼éo: ÔÇ×co nie zabierzesz, zabij i spalÔÇŁ. Brano te┼╝ ludno┼Ť─ç w niewol─Ö, cz─Östo dla wykupu. Ukraina po takich najazdach nieraz ulega┼éa wyludnieniu. Ziemie orne stepowia┼éy, przybywa┼éo mogi┼é a z niewoli (jasyru) powraca┼éo niewieluÔÇŽ Miejscowo┼Ťci i okolice zniszczone przez najazdy czasem zwalniano na wiele lat z podatk├│w i dziesi─Öciny. Maj─ůc dobra na Ukrainie mo┼╝na by┼éo zar├│wno szybko straci─ç ┼╝ycie ale te┼╝ i szybko wzbogaci─ç si─Ö. Obrona granic przed Turkami i Tatarami ÔÇô ÔÇ×s┼éu┼╝ba kreskaÔÇŁ, ÔÇ×kresowaÔÇŁ, ÔÇ×na kresachÔÇŁ by┼éa te┼╝ najwa┼╝niejsz─ů powinno┼Ťci─ů szlachcica jak i swoist─ů, presti┼╝ow─ů przygod─ů. Szli zatem na Ukrain─Ö ludzie twardzi nios─ůcy nie tylko polsk─ů mow─Ö i kultur─Ö ale te┼╝ i ┼Ťwiadomo┼Ť─ç pe┼énej przynale┼╝no┼Ťci i jedno┼Ťci tych ziem z Rzeczypospolit─ů. Bogacili si─Ö zatem zar├│wno z uprawy urodzajnej ziemi jak i z wojennych ┼éup├│w. Wincenty Pol pisa┼é: ÔÇ×Szlachcic z ubogiego Mazowsza, kiedy mu doskwiera┼éa bieda, na┼éadowa┼é ma┼╝─Ö (w├│z osiowy o ko┼éach smarowanych mazi─ů) dzie─çmi i worami z prosem, wzi─ů┼é top├│r, par─Ö s┼éug wiernych, kojec z drobiem; ┼╝ona p┼éacz─ůca wzi─Ö┼éa obraz cudowny Matki Boskiej, nasiona czosnku, cebuli, czarnuszki i kopru, kt├│rego na nowych grz─Ödach nie ma, wzi─Ö┼éa kilka kocio┼ék├│w ┼╝elaznych, ksi─ů┼╝k─Ö do modlitwy, papiery rodowe, ┼Ťwi─Öto┼Ťci domowe ÔÇô i siad┼észy na ma┼╝ach, jecha┼éa w ┼Ťwiat nieznany i tuli┼éa dzieci ko┼éo siebie, kiedy szlachcic z s┼éugami szed┼é ko┼éo ma┼╝├│w pieszo i rozpatrywa┼é si─Ö po kraju, gdzie by tu osi─ů┼Ť─çÔÇŁ. Niestety, czasem i na nowym miejscu jego maj─ůtek szybko ulega┼é rozdrobnieniu pomi─Ödzy syn├│w.

Pi─Öknie przedstawia obowi─ůzek obrony kresowych granic Wincenty Pol we wspania┼éym rapsodzie rycerskim, poemacie kresowym ÔÇô Mohort.

Zniesienie pańszczyzny

Po zniesieniu pa┼äszczyzny szlachta za┼Ťciankowa zmuszona zosta┼éa do samodzielnego uprawiania ziemi. Szlachta ta zbli┼╝y┼éa si─Ö bardzo do ch┼éop├│w i zewn─Ötrznie ma┼éo r├│┼╝ni┼éa si─Ö od w┼éo┼Ťcian. Pomimo zubo┼╝enia i utraty przywilej├│w w XIX wieku szlachta zagrodowa zachowa┼éa swoj─ů odr─Öbno┼Ť─ç i wywodzi┼éa sw├│j rodow├│d od wi─Ökszych w┼éa┼Ťcicieli ziemskich. Jednak z czasem pomimo ┼Ťwiadomo┼Ťci przynale┼╝no┼Ťci do szlachty szereg czynnik├│w politycznych sprawi┼é, ┼╝e biedna szlachta aby unikn─ů─ç represji czasem ukrywa┼éa sw├│j stan, co mia┼éo miejsce zar├│wno podczas represji po powstaniu jak r├│wnie┼╝ od ko┼äca 2 wojny ┼Ťwiatowej w zwi─ůzku z doj┼Ťciem do w┼éadzy komunist├│w prze┼Ťladuj─ůcych szlacht─Ö jako wrog├│w klasowych. W ten spos├│b oko┼éo 20.000 nazwisk szlacheckich zatraci┼éo sw├│j klejnot, czyli herb, poprzez ukrywanie i nieprzekazywanie informacji o rodowodzie nast─Öpnym pokoleniom.

Okres zabor├│w

W wyniku zabor├│w Kresy znalaz┼éy si─Ö w zaborach rosyjskim i austriackim. Przyczyn─ů znacznego rozwarstwienia stanu szlacheckiego by┼é upadek pa┼ästwowo┼Ťci Rzeczpospolitej. Rozwarstwienie dotkn─Ö┼éo zar├│wno magnateri─Ö jak i drobn─ů szlacht─Ö. W zaborze rosyjskim starostwa jak i dawne dobra kr├│lewskie oraz maj─ůtki skonfiskowane uczestnikom powstania listopadowego w wi─Ökszo┼Ťci przechodzi┼éy w r─Öce dygnitarzy rosyjskich. Szlachta kresowa stanowi┼éa 70% szlachty w Rosji. Sytuacja taka oznacza┼éa olbrzymi wp┼éyw szlachty polskiej promieniuj─ůcy na tereny Rosji. W takiej sytuacji w┼éadza carska nie zaakceptowa┼éa liczebno┼Ťci szlachty polskiej. Od pocz─ůtku zabor├│w podj─Öte zosta┼éy przez Rosj─Ö dzia┼éania doprowadzaj─ůce do wykluczenia drobnej szlachty polskiej z uprzywilejowanej wsp├│lnoty szlacheckiej. W najgorszej sytuacji by┼éa drobna szlachta kt├│rej trudno by┼éo spe┼éni─ç restrykcyjne wymogi zaborc├│w zmierzaj─ůce do wykluczenia ze stanu szlacheckiego wi─Ökszo┼Ťci szlachty. Pierwszym ÔÇ×zamachemÔÇŁ na polsk─ů szlacht─Ö by┼éo ┼╝─ůdanie przez zaborc├│w dowod├│w legitymacyjnych. Dla wi─Ökszo┼Ťci szlachty ┼╝─ůdanie to zosta┼éo spe┼énione g┼é├│wnie dzi─Öki ko┼Ťcielnym ksi─Ögom metrykalnym (na podstawie metryk chrztu).

Najwi─Ökszym ciosem sta┼é si─Ö ukaz carski z 24 maja 1818 roku, na mocy kt├│rego z wykazu szlachty wykre┼Ťlono t─Ö szlacht─Ö, kt├│ra uzyska┼éa wpis na podstawie ksi─ůg metrykalnych lub po┼Ťwiadczenia os├│b prywatnych. W┼éadze carskie wymaga┼éy dowod├│w, ┼╝e szlachta posiada┼éa nie tylko ziemi─Ö ale i ch┼éop├│w. To ┼╝─ůdanie by┼éo niemo┼╝liwe do spe┼énienia dla wi─Ökszo┼Ťci drobnej szlachty za┼Ťciankowej. Jest to przyczyna, z powodu kt├│rej w herbarzach z XIX i XX wieku jest tak niewiele rodzin szlacheckich. Echa tego bolesnego dla szlachty okresu znajdujemy np. w ÔÇ×Panu TadeuszuÔÇŁ Adama Mickiewicza (pochodz─ůcego z drobnej szlachty:

ÔÇ×Kiedym zosta┼é szlachcicem? Sam B├│g to pami─Öta!
Niechaj Moskal w las idzie pyta─ç si─Ö d─Öbiny,
Kto jej da┼é patent rosn─ů─ç nad wszystkie krzewiny.ÔÇŁ

Nale┼╝y bardzo wyra┼║nie podkre┼Ťli─ç, ┼╝e szlachta polska by┼éa i jest szlacht─ů niezale┼╝nie od dzia┼éa┼ä zaborc├│w. Polskie szlachectwo by┼éo niezbywalne oraz dziedziczne i tego zaborca zmieni─ç nie m├│g┼é, wi─Öc po upadku zabor├│w nale┼╝y w niepami─Ö─ç pu┼Ťci─ç wszelkie pr├│by wyklucze┼ä ze stanu szlacheckiego.

Wi─Öcej o Rzeczpospolitej RZECZPOSPOLITA

Szlachta za┼Ťciankowa na Podkarpaciu

W wielu miejscowo┼Ťciach Ziemii Sanockiej ┼Ťwiadomo┼Ť─ç szlacheckiego pochodzenie przetrwa┼éa a┼╝ po wiek XX. Kultywowano przekazy ustne, przechowywano stare dokumenty i pami─ůtki, cho─ç na og├│┼é nie pami─Ötano ju┼╝ o podstawowym atrybucie szlachty ÔÇô herbie. Wiele rodzin szlachty zagrodowej, zw┼éaszcza g┼é─Öbiej w g├│rach, by┼éo wyznania grekokatolickiego, m├│wi┼éo gwar─ů rusk─ů i pod wp┼éywem otoczenia sk┼éania┼éo si─Ö ku ukrai┼äskiej ┼Ťwiadomo┼Ťci narodowej. Tak by┼éo na przyk┼éad w Tarnawie Ni┼╝nej. Mieszka┼éa tam drobna szlachta rodu ruskiego, szlachectwa polskiego. W sk┼éad za┼Ťcianka wchodzi┼éy rodziny Nowosielskich, Ro┼Ťciszewskich, Stupnickich, Siwerskich, Gdowskich, Sikorskich, Wieluszy┼äskich, ┼üawrowskich. W latach trzydziestych w┼éadze wspiera┼éy kultywowanie szlacheckich tradycji, celem silniejszego zwi─ůzania z pa┼ästwem polskim. W 1936 roku utworzono Komitet d/s Szlachty Zagrodowej, kt├│ry w nast─Öpnym roku doprowadzi┼é do powo┼éania we Lwowie Zwi─ůzku Szlachty Zagrodowej Podkarpacia. Zainicjowa┼é te┼╝ szczeg├│┼éowe badania historyczne tej problematyki. W powiecie leskim a┼╝ w 25 wsiach powsta┼éy ko┼éa terenowe Zwi─ůzku. W opublikowanych spisach wymieniono m. in. (1):

miejscowo┼Ť─ç ┬á ┬á ┬á ┬á ┬á┬árodziny szlacheckie ┬á ┬á ┬á ┬á┬ápozosta┼ée rodziny
Myczków                           18                                 51
Bukowiec                          15                               108
Polańczyk                         10                                 57
Wołkowyja                        23                                 81
Zawóz                              18                                 68

Podobne proporcje wyst─Öpowa┼éy w wielu innych miejscowo┼Ťciach Bieszczad├│w. Og├│┼éem naliczono w powiecie leskim 537 rodzin szlacheckich, ale ju┼╝ w sanockim a┼╝ 4 333 rodziny. Rozmieszczenie szlachty zagrodowej wed┼éug danych z 1927 roku przedstawia mapa (2).

szlachta za┼Ťciankowa

Kres bieszczadzkiej szlachcie zagrodowej po┼éo┼╝y┼éy walki z UPA. Poczuwaj─ůce si─Ö do polsko┼Ťci rodziny zamieszka┼ée w ukrai┼äskich w wi─Ökszo┼Ťci wsiach, wycierpia┼éy szczeg├│lnie. Podczas nies┼éawnej akcji ÔÇ×Wis┼éaÔÇŁ wysiedlaj─ůc ludno┼Ť─ç stosowano kryterium wyznaniowe, bez wzgl─Ödu na ┼Ťwiadomo┼Ť─ç narodow─ů.

Nazwiska, wsie szlacheckie

Wi─Öcej o wschodnich wsiach szlacheckich oraz nazwiskach szlachty zagrodowej Szlachta za┼Ťciankowa na ziemiach wschodnich ÔÇô Roman Horoszkiewicz

Źródła
1 http://region.halicz.pl/person/szlachta.htm
2 W┼éadys┼éaw Pulnarowicz Rycerstwo Polskie Podkarpacia, Wydawnictwo ÔÇ×PobudkaÔÇŁ, Przemy┼Ťl 1935

1 KOMENTARZ

  1. Wg moich informacji, kt├│r─ů otrzyma┼éem od mojej cioci po stronie mojego ojca Tadeusza F., i┼╝ m├│j dziadek Emil Fedor├│w mia┼é stryjecznego dziadka – kt├│ry by┼é po┼é─ůczony do jakiego┼Ť herby za swoje m─Östwo kt├│re zrobi┼é w okresie III.1734-VII.1800.
    Prosz─Ö o pomoc nt. tego pokrewie┼ästwa pomi─Ödzy mn─ů (dnia obecnego) a stryjecznym dziadkiem o kt├│rym wspomnia┼éem powy┼╝ej og├│lnikowo.
    Z g├│ry dzi─Ökuj─Ö za ka┼╝d─ů wskaz├│wk─Ö na mojej stronie robert.fedorow@interia.pl