Nie masz herbu? To tak jak Mieszko I, Bolesław Chrobry, Mieszko II czy Bolesław Śmiały. Pierwsi Piastowie nie mieli herbu rodowego.

Dynastia Piastów

Na ilustracji widzicie prostego oracza o imieniu Chościsko, ojca Piasta, dziadka Ziemowita, pradziadka Lestka, prapradziadka Siemomysła i praprapradziadka Mieszka, znanego jako Mieszko I. To właśnie Ziemowit został księciem Polski po obaleniu legendarnego, okrutnego księcia Popiela (którego – według słynnej baśni – zjadły myszy w wieży kruszwickiej). Ziemowit został wybrany na księcia za powszechną zgodą. A działo się to w Wielkopolsce, w Gnieźnie. Gall Anonim (bo na jego zapiskach opieramy się) kolejnego po Popiele księcia nazywał Ziemowitem wskazując tak na początek dynastii zapoczątkowanej przez Piasta Oracza. Piast – z racji zajęcia nazwany Oraczem – to ubogi chłop, pracowity człowiek z ludu, oracz książęcy. To trochę niewłaściwe określenie „z ludu”, bo nie było w owym czasie u Polan niczego innego niż lud. W tamtych czasach nie istniało pojęcie własności ziem osoby panującej. Obowiązywała zasada pierwotnego zagospodarowania – każdy uprawiał ziemię wokół swego domostwa na podgrodziu. Wczesnośredniowieczni Słowianie byli wolnymi ludźmi, ziemia należała do wspólnot rodowych lub opoli – wspólnot terytorialno-sąsiedzkich. Ziemie nie należały do władcy, władca kontrolował grody, zasoby i mógł pobierać świadczenia na rzecz grodu. Władca panował nad ludźmi a nie gruntem.

W fazie plemiennej każdy był chłopem (gospodarzem, rolnikiem, pasterzem) i jednocześnie wojownikiem. Wojny i wyprawy łupieżcze dostosowane były do kalendarza rolniczego. W przypadku wczesnych Piastów źródła pokazują przede wszystkim szybko postępującą ekspansję terytorialną i budowę silnego aparatu wojskowego. Piastowie podbijali sąsiednie tereny obejmując we władanie coraz większe tereny. Walczono wiosną i latem – po zakończeniu siewów lub po żniwach. Zimą rolnik wracał do domostwa, by doglądać gospodarstwa i inwentarza. Od czasów pierwszych Piastów zaczęła tworzyć się trwała drużyna książęca – zawodowcy na utrzymaniu księcia, do której książę czasem rekrutował doświadczonych w walce Skandynawów, w tym wojowników związanych ze światem wikińskim. Ślady tych najemników są dzisiaj przez niektórych przypisywane Piastom jakoby pochodzili od Wikingów zapominając, że Piastowie od wielu pokoleń wcześniej już tam byli i zbudowali podwaliny państwowości.

A herby? Piastowskie herby?

Jakkolwiek Przemysł II wprowadził na swojej pieczęci majestatycznej z 1295 r. wizerunek Orła Białego w koronie na czerwonej tarczy, był to herb narodowy i państwowy, z czasem przyjęty przez Piastów jako rodowy. Choć na słynnych denarach Bolesława Chrobrego z około 1000 roku pojawia się wizerunek ptaka (uznawany za pierwowzór orła), był to jedynie symbol menniczy lub insygnium, a nie pełnoprawny herb rodowy czy państwowy. Pierwszym polskim królem który posługiwał się herbem w sensie heraldycznym był Przemysław II koronowany w 1295 roku, choć śląscy Piastowie używali już w tym wieku wizerunku orła na tarczy. Wcześniejsi władcy noszący koronę (np. Bolesław Chrobry, Mieszko II czy Bolesław Śmiały) a tym bardziej Ziemowit czy Mieszko I (książęta) nie mieli herbów dziedzicznych. Tak samo herbów dziedzicznych nie mieli niemieccy Ottonowie. Zanim uformowała się klasyczna heraldyka, polscy możnowładcy i rycerstwo używali na pieczęciach prostych znaków własnościowych, monogramów czy znaków kreskowych. Służyły one głównie do uwierzytelniania dokumentów i zazwyczaj nie były jeszcze dziedziczne. Pierwszy udokumentowany polski herb to Nieczuja z końca 13 wieku. W 10 wieku żaden władca w Europie jeszcze herbów nie używał – ta moda miała pojawić się dopiero kilka pokoleń później.

System herbów, jaki znamy ze średniowiecza (czyli dziedzicznych, ściśle uregulowanych znaków na tarczy), narodził się dopiero w pierwszej połowie XII wieku – czyli ponad sto lat po śmierci Mieszka I. Impulsem do ich powstania były zmiany w uzbrojeniu: kiedy rycerz zaczął nosić całkowicie zakrywający twarz hełm garnkowy, na polu bitwy potrzebował czytelnego znaku rozpoznawczego, by swoi i wrogowie wiedzieli z kim mają do czynienia.

Nie masz herbu?

Jeżeli nie masz swojego rodowego herbu to jesteś w takiej samej sytuacji jak pierwsi Piastowie czy Ottonowie. Da się z tym żyć i nawet przejść do historii…