Słownik staropolski

959

Słownik staropolski

ban – nazwa urzędnika dworskiego w Chorwacji, Bośni, Sławonii i Dalmacji
bastard, bastrzę – dziecko z nieprawego łoża
bąk – dziecko z nieprawego łoża
bezczestny – hańbiący
bękart – dziecko z nieprawego łoża
biedrzeniec – roślina używana w medycynie przy chorobach żołądka
bliźniaki dwojaki – dwa połączone dzbanki, używane do noszenia posiłków
bodnia – (ukr.) beczka, kubeł drewniany; duża dzieża drewniana
bodniarz – bednarz
chiżyna – (ukr.) chatka, chałupka
chram – świątynia pogańska
ceber – naczynie drewniane, okrągłe z klepek z jednym lub z dwoma uchami- przeznaczone do pojenia zwierząt, przyrządzanie pokarmu dla świń
czółen – czółno, łódź
czuć – ruski: przysłuchiwać się, uważać na czyjeś wypowiedzi
dur – środek odurzający, trucizna
dzieża – drewniana pół-beczka do wyrabiania chleba
gęśla, gęśl – starosłowiański instrument muzyczny wykonany z jednego kawałka drewna, przypominający skrzypce
hać (ukr.) gać – (pols.) faszyna, pęki, wiązki chrustu, pomost z faszyny, grobla, tama
horodyszcze (rusk.) hradyszcze (czesk.) – grodzisko, miejsce gdzie niegdyś znajdował się gród
jak skoro – (kresowe) jak tylko
kmet – kmieć, poddany, rolnik
kneź – kniaź, władca, panujący
kniażyć – rządzić, panować
kociuba – narzędzie do wyjmowania żaru z pieca chlebowego
koromysło – (ukr.) nosidlo do wiadra z wodą
korowaj – (ukr.) obrzędowe ciasto weselne lub świąteczne; kołacz, pieróg
krużeń, kruż – czasza uszata, dzbanek
krzno – futro
ksiądz – dawna forma wyrazu książę; pan, kneź, panujacy
księżyc – zdrobniała forma od ksiądz; panicz
kucza – kojec dla świń
latawica – duch nocny, strach, widmo
lecha – kawał ziemi, zagon
lice – rzeczowy, niezbity dowód winy, przedmiot dowodowy
łacha – odnoga oddzielająca się od rzeki lub jeziora, boczne koryto rzeki
ładan – (ukr.) miara, ziele wydające wonny zapach przy paleniu
łubiany – zrobiony z łubu czyli z kory drzewa, przeważnie lipowej lub dębowej
łuczyna, łuczywo – drzazgi smolne, szczapy służące do rozpalania i oświetlania
marszczek – marszczka, zmarszczka
miecielnica – (białorus.) duch, który wywołuje zamieć
najduch, najdus – dziecko z nieprawego łoża
namitka, namiotka – chusta na głowę, używana przez zamężne kobiety wiejskie
namulona dłoń – spracowana dłoń
naprawa – namowa, poduszczenie
niecka – naczynie z pnia drzewa, wyżłobione na kształt korytka, służy do rozczyniania ciasta lub kąpieli dzieci
nocznica – mara, duch nocny
nowina – grunt po wykarczowanym lesie, ziemia wzięta pierwszy raz pod uprawę
oberemek – (ukr.) naręcze, wiązka
obietna, obiata – ofiara, ślubowanie
obłamy – szczątki, kawałki pozostałe po obłamaniu; pozostałości, resztka
obr – olbrzym, wielkoduch
opole – jednostka podziału administracyjnego wsi, podstawowa jednostka administracyjna Słowian. W skład opola wchodziło od kilku do kilkunastu wsi zamieszkałych przez grupy rodzin często spokrewnionych ze sobą w bliższym lub dalszym stopniu, gospodarujących osobno, ale korzystających wspólnie z pastwisk, lasów i wód. Opola z poszczególnych sąsiednich ziem tworzyły większy związek zwany plemieniem. System opolny funkcjonował na całym obszarze zamieszkanym przez Słowian. Na Rusi nazywano opola pogost a w Czechach żupa. Na co dzień życiem wspólnoty zarządzał wiec plemienny składający się z wolnych mężczyzn plemienia. Na wiecu decydowano o sprawach istotnych dla wspólnoty oraz ogłaszano wyroki.
opona – zasłona, kotara, obicie
ostrog – umocnienie, miejsce otoczone drewnianym częstokołem
ostrów – wyspa
osyp, osep – danina świadczona w zbożu
pławiczka – płaskodenna łódź z jednego kawałka drewna
podrzutek – dziecko z nieprawego łoża
podwody – darmowe odwożenie urzednika
podziomek – dobry duch
pokrzywnik – dziecko z nieprawego łoża
posłonić, posłaniać – pochylać się, chwiać się to w jedna to w drugą stronę
pospieć, pośpieć – zdążyć
postrzyżyny – pogański obrządek strzyzenia długich włosów chłopca w siódmym roku życia
pożyć – pokonać, przemóc kogoś
rab – (rusk.) sługa, niewolnik
sądek, sąd – (gwarowe) rodzaj naczynia
siubr – dziecko z nieprawego łoża
smerda – sługa, pachołek kniazia
sorok – (rusk.) czterdzieści
stadnik – dozorca stada końskiego
stępa – wydrążony kloc drewna
stępor – rodzaj tłuczka, do stępy wsypywało się zboże i stęporem rozdrabniało na kaszę
strzyga – upiór nocny
szatra – (węg.) namiot
szczyt – tarcza, puklerz
szalwark – czyn społeczny, w którym naprawiano drogi
szulak – jastrząb
świerzopa – młoda klacz
świronek – spichlerz na zboże, lamus, spiżarnia
tok, tokowisko – miejsce na młockę, boisko, klepisko
tryzna – stypa pogrzebowa
tyn – ogrodzenie, wał z drzewa i ziemi
witeź – członek możnego rodu, stojący wyżej od kmiecia
wylęganiec – dziecko z nieprawego łoża
zakon – prawo, religia
załoga – rękojmia, gwarancja
znać – (rus.) umieć, wiedzieć

świekra – matka męża
świekier – ojciec męża
zełwa – siostra męża
zełwin – mąż siostry męża
dziewierz – brat męża, szwagier
jątrew – siostra męża
teściowa – matka żony
teść – ojciec żony
świeść – siostra żony
paszenog – mąż siostry żony
szurzy – brat żony
szurzyna – żona brata żony
zięć – mąż córki
niewiastka – synowa
snecha – żona syna
swatka – matka zięcia
swat – ojciec zięcia
matka snechy – współteściowa
ojciec snechy – współteść
bratowa – żona brata
swak – mąż siostry