|
|
Archiwa w Polsce - historia
powstania
Archiwa w Polsce, pierwsze archiwa pojawiły się pod koniec XIII w. Do
najstarszych polskich archiwów należą, ukształtowane pod wpływem prawa
kanonicznego, archiwa kościelne i klasztorne (1285 arcybp Jakub Świnka wydał
nakaz sporządzania i przechowywania dokumentów przy kościołach
katedralnych). Również w tym czasie w związku z działalnością kolonizacyjną
pojawiają się pierwsze archiwa miast lokowanych na prawie niemieckim, a
także zaczątki archiwów władców dzielnicowych i możnowładców.
Archiwa Państwowe
Najstarszym, częściowo zachowanym archiwum o randze
państwowej jest Archiwum Koronne. W pierwszym okresie powstające archiwa
mają charakter typowych archiwów odbiorcy (gromadzą dokumenty w postaci
luźnych kart w miejscu przebywania ich odbiorców), stopniowo jednak ulegały
zmianom stając się archiwami wystawców (przewaga dokumentów wychodzących z
kancelarii, umieszczanych w pełnym brzmieniu lub w formie regestów w tzw.
księgach wpisów). Typowym przykładem tego typu archiwum, jest Archiwum
Metryki Koronnej (oraz będące jego litewskim odpowiednikiem Archiwum Metryki
Litewskiej), które stało się centralnym archiwum Rzeczypospolitej. W XVI w.
powstały również inne archiwa władz centralnych, m. in.: Archiwum
Podskarbińskie, Archiwum Skarbu Kwarcianego, Archiwum Dóbr Stołowych,
Archiwum Marszałkowskie Koronne.
W związku z reformami administracyjnymi oraz
kolegialnym sposobem decydowania za panowania Stanisława Augusta
Poniatowskiego powstają nowe archiwa: m. in. Archiwum Stanisława Augusta,
Archiwum Rady Nieustającej, Archiwum Komisji Skarbu Koronnego, Archiwum
Komisji Wojskowej Koronnej, Archiwum Komisji Edukacji Narodowej. W okresie
staropolskim nastąpił również dalszy rozwój archiwów Kościelnych oraz
miejskich, ukształtowały się ponadto archiwa o charakterze sądowym (grodzkie
i ziemskie). 1808 powstało Archiwum Ogólne Krajowe, pierwsze nowoczesne
(system akt spraw) archiwum polskie, przekształcone następnie w Archiwum
Główne Akt Dawnych (AGAD).
1867 powstało Archiwum Akt Dawnych (AAD) przechowujące
dokumenty byłych władz centralnych Księstwa Warszawskiego i Królestwa
Polskiego. W 2. poł. XIX w. powstały również archiwa państwowe w zaborze
pruskim (Poznań, Gdańsk) oraz w zaborze austriackim (Lwów, Kraków). 1919 na
mocy dekretu Naczelnika Państwa o organizacji archiwów państwowych i opiece
nad archiwaliami ukształtowała się sieć archiwów państwowych obejmująca:
AGAD, AAD, Archiwum Skarbowe, Archiwum Oświecenia oraz Archiwum Wojskowe,
przekształcone następnie w Archiwum Akt Nowych (AAN), a także ok. 20
prowincjonalnych placówek archiwalnych.
W czasie II wojny światowej wiele zasobów archiwalnych
zostało doszczętnie zniszczonych, najbardziej ucierpiały archiwa w
Warszawie, Poznaniu oraz Płocku. Po wojnie w wyniku zmian ustrojowych do
archiwów państwowych zostały przyjęte zasoby archiwów samorządowych,
rodowych, wielkiej własności ziemskiej i gospodarcze. 1951 zatwierdzony
został nowy dekret o archiwach państwowych, który utworzył 3 rodzaje
archiwów: centralne, wojewódzkie i powiatowe, ustanawiając nad nimi Naczelną
Dyrekcję Archiwów Państwowych. Do archiwów centralnych zaliczono: AGAD, AAN
oraz projektowane Archiwum Dokumentacji Mechanicznej.
Utworzono również archiwa państwowe wydzielone, m.in.:
Centralne Archiwum Wojskowe, Archiwum MSW, Archiwum UOP, Archiwum MSZ,
Archiwum Sejmowe. Do państwowej sieci archiwalnej należą ponadto: archiwa
szkół wyższych, PAN, PAU, GUS, archiwa zakładowe oraz biblioteki i muzea (w
części zbiorów obejmującej zasoby archiwalne). Swoje własne archiwa
posiadają partie polityczne (do archiwów państwowych włączono 1990 dokumenty
byłej PZPR), związki zawodowe, organizacje społeczne oraz związki
wyznaniowe. Odrębną sieć stanowią archiwa Kościoła katolickiego.
Archiwa Miejskie
Archiwa Diecezjalne
Centralne Archiwum Wojskowe w
Warszawie-Rembertowie
Archiwum Głównej Komisji Badania Zbrodni
przeciwko Narodowi Polskiemu — Instytut Pamięci Narodowej w Warszawie
Biblioteka Kórnicka w Kórniku
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich
Polskiej Akademii Nauk we Wrocławiu
Muzeum Czartoryskich w Krakowie
Polska Akademia Nauk w Krakowie
Inne archiwa zawierające archiwalia polskie (przykłady):
Kriegsarchiv w Wiedniu: polonica dotyczące dziejów
Polski południowo-wschodniej (XIX w.).
Государстенний архив российской Федерации в Москве:
akta
dotyczące
twierdzy
Przemyśl (1914-1918).
Центральний державний історичний архів Украини у
Львові:
księgi grodzkie i ziemskie
lubaczowskie, przemyskie i przeworskie sprzed 1795. |
| Archiwum Główne Akt Dawnych |
|
Archiwum Główne Akt Dawnych, AGAD, centralne archiwum
państwowe w Warszawie powołane, za sprawą ministra sprawiedliwości w rządzie
Księstwa Warszawskiego - F. Łubieńskiego, dekretem Fryderyka Augusta,
księcia warszawskiego, z 2 IX 1808, jako Archiwum Ogólne Krajowe. Od 1815
Archiwum Główne Królestwa Polskiego, od 1867 Warszawskie Archiwum Główne Akt
Dawnych. Początkowo zajmowało lokal dawnego archiwum pruskiego na Zamku
Królewskim, przeniesione ostatecznie do budynku dawnej komory celnej przy
placu Krasińskich. Podlegało pod nadzór min. sprawiedliwości. Na czele
Archiwum stał metrykant (stanowisko to przypadło początkowo F.
Łubieńskiemu).
W początkach istnienia wydzielono w archiwum przede
wszystkim zbiór materiałów przydatnych władzom administracyjnym i sądowym.
Na początku XX w. stało się dużym, nowoczesnym, archiwum historycznym. W 90
% zniszczone podczas powstania warszawskiego 1944. Po II wojnie światowej
zgromadziło pozostały zasób własny, nieliczne ocalałe akta po Archiwum Akt
Dawnych (założone 1867 w celu przechowywania historycznych dokumentów władz
administracji centralnej, gł. Rady Stanu i Rady Administracyjnej Królestwa
Polskiego) oraz XIX - wiecznych urzędach centralnych, także archiwalia
rewindykowane z ZSRR.
Przechowuje archiwa gł. władz centralnych dawnej
Rzeczypospolitej oraz władz zaborczych do 1918, niektóre archiwa
prowincjonalne oraz rodowe o znaczeniu ogólnopolskim (m. in.: Branickich,
Potockich, Radziwiłłów, Zamoyskich), a także plany i mapy.
Akta władz, urzędów i instytucji publicznych do 1795 r.
Większość spośród zespołów przechowywanych aktualnie w oddziale I
znajdowała się w zasobie Archiwum Głównego Akt Dawnych już przed II Wojną
Światową. Nieliczne tylko, jak Archiwum Kameralne, czy też należące do
Archiwum Radziwiłłów lub Zamoyskich dokumenty pergaminowe zostały włączone
po roku 1945. Dlatego właśnie oddział I należy traktować jako tę część AGAD,
która stanowi o ciągłości istnienia instytucji założonej w roku 1808 jako
Archiwum Ogólne Krajowe i funkcjonującej pod sukcesywnie zmieniającymi się
nazwami aż do dnia dzisiejszego. Straty poniesione podczas II Wojny
Światowej, a zwłaszcza w roku 1944 w wyniku Powstania Warszawskiego były tak
ogromne, że ich przedstawienie zajęło cały tom wydawnictwa poświęconego
ówczesnym stratom archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie
rękopiśmiennych źródeł historycznych. W dalszym ciągu jednak zasób oddziału
I Archiwum Głównego Akt Dawnych ma charakter wyjątkowy, wyróżniający go
spośród innych archiwów polskich.
Zasadniczą cezurę chronologiczną stanowi rok 1795, data III rozbioru
Polski. W zasobie oddziału I Archiwum Głównego Akt Dawnych zostały bowiem
zgromadzone archiwalia stanowiące zachowaną spuściznę po władzach
centralnych oraz częściowo lokalnych szlacheckiej Rzeczypospolitej. Wyjątek
stanowią wkraczające w wiek XIX, a nawet XX 2 zbiory stanowiące swoistą
osobliwość oddziału I. Chodzi tu o zbiory dokumentów pergaminowych i
papierowych.
Zbiór dokumentów pergaminowych obejmuje ponad 9 tys. dokumentów z
lat 1159-1939. Składa się z przemieszanych fragmentów i szczątków zespołów
różnych wystawców: od kancelarii królewskiej poprzez sądowe, miejskie,
wiejskie i kościelne aż do osób prywatnych. Około 2 500 z tych dokumentów
pochodzi z dawnego oficjalnego archiwum państwa, znanego od miejsca
przechowywania jako Archiwum Koronne Krakowskie. Było ono typowym archiwum
odbiorcy. Gromadzono w nim dokumenty władców poczynając od czasów rozbicia
dzielnicowego. Znalazły się w nim dokumenty ogólnopaństwowe (dział Regni
Poloniae), przywileje powszechne, pakty, unie, potwierdzenia praw, w tym
także egzemplarz urzędowy Statutu Łaskiego (nr 5632), dokumenty
poszczególnych województw (m.in. przysięgi wierności urzędników i miast).
Dużą grupę dokumentów stanowią dokumenty dotyczące stosunków dyplomatycznych
z ok. 30 państwami: przymierza, sojusze, rozejmy, traktaty pokojowe, hołdy,
umowy handlowe, układy małżeńskie. Obok nich występuje także grupa
dokumentów dotyczących spraw majątkowych królów i dóbr Rzeczypospolitej -
zastawy, nadania, wykupy i umowy z wojskami zaciężnymi. Dokumenty kościelne
z tego zbioru pochodzą z kasacji różnych zakonów w XIX w., ze zbiorów
prywatnych lub nabytków. Dotyczą one ich erekcji i uposażenia, praw
patronatu, odpustów, altarii. Około 80 dokumentów pochodzi z archiwum
Nuncjatury Apostolskiej w Polsce. Należą do nich: listy, instrukcje,
rozporządzenia papieskie i sprawy kontrybucji na wojnę z Turcją. Ponadto w
zbiorze znajdują się dokumenty dla Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii
Zamoyskiej, dokumenty rodowe Radziwiłłów, Tyzenhauzów, Przezdzieckich,
Branickich, Potockich i Zamoyskich, ponadto nieliczne dokumenty z XIX i XX
wieku (ok.250) w tym dyplomy uniwersyteckie, nominacje urzędnicze, wojskowe,
nadania honorowego obywatelstwa oraz masonika.
Zbiór Dokumentów Papierowych obejmuje ponad 4 tys. dokumentów z
lat 1395-1931. Dokumenty te dotyczą wielu dziedzin życia. Znalazło w nich
odzwierciedlenie m.in. funkcjonowanie parlamentaryzmu: uniwersały królewskie
zwołujące sejmy i wyznaczające terminy odbycia sejmików, listy
uwierzytelniające dla posłów królewskich na sejmiki, listy kierowane do
znaczniejszych osobistości wzywające do poparcia na sejmikach polityki
dworu, ponadto uniwersały wojewodów lub kasztelanów zwołujące sejmiki dla
elekcji kandydatów na obieralne urzędy ziemskie. Kolejną grupę stanowią
dokumenty pozostałe po działalności najwyższych organów władzy-nominacje na
urzędy, głównie ziemskie, wypisy z czynności Rady Nieustającej, uniwersały
konfederacji barskiej i targowickiej, teksty traktatów międzynarodowych
pochodzące z Archiwum Koronnego Krakowskiego i Warszawskiego. Następną grupę
stanowi korespondencja dyplomatyczna ( w tym przede wszystkim związana z
działalnością rezydentów austriackich w Polsce z XVII i XVIII w.), prywatna
korespondencja władców polskich i obcych, nadania królewszczyzn i zgody na
ich cesje. W grupie dokumentów związanych z wojskowością znalazły się
uniwersały królewskie zwołujące pospolite ruszenie, uniwersały hetmanów
koronnych i litewskich, materiały dotyczące Kozaczyzny, dokumenty związane z
powstaniami narodowymi. Kolejną grupę dokumentów stanowiły wypisy z akt
Metryki Koronnej i Litewskiej, z akt trybunału oraz ksiąg grodzkich i
ziemskich dotyczące głównie transakcji majątkowych dokonywanych przez
szlachtę. Grupa dokumentów dotyczy historii miasta Warszawy. Znajdują się
wśród nich m.in. akta lokacyjne, potwierdzenia wcześniejszych przywilejów i
artykułów cechowych, przywileje na jarmarki i targi, zwolnienia podatkowe,
korespondencja władz miejskich. Grupa dokumentów pochodzi z dawnych archiwów
kościelnych i klasztornych i dotyczy ich uposażeń. Kolejną grupę dokumentów
stanowią materiały związane z funkcjonowaniem systemu skarbowego
Rzeczypospolitej oraz materiały genealogiczne.
Archiwum Koronne Warszawskie obejmuje ponad 5 tys. dokumentów od
końca XVI w. do trzeciej ćwierci XVIII w. Dotyczą one stosunków
dyplomatycznych i politycznych z ponad 30 państwami i w związku z tym są one
pogrupowane na odpowiednie działy (np. Rosyjskie, Tureckie, czy Tatarskie).
Materiały te obejmują korespondencje w sprawach państwowych i są adresowane
do królów, kanclerzy, marszałków, prymasów, hetmanów. Znajdują się wśród
nich traktaty i umowy międzynarodowe, akta poselstw polskich i
zagranicznych, instrukcje, memoriały, raporty i diariusze. Zespół ten jest
częściowo powiązany z Libri Legationum (zob. Metryka Koronna).
W Metryce Koronnej zawarte są akta powstałe w wyniku działalności
polskiej kancelarii królewskiej począwszy od połowy XV w. aż do końca
istnienia dawnej Rzeczypospolitej oraz wpływajace do tego urzędu. Wyróżnić
wśród nich można dwa podstawowe typy: księgi wpisów (odpisy lub streszczenia
dokumentów wystawionych przez kancelarię królewską lub otrzymanych do
odnotowania) oraz księgi dekretów służące do zapisywania wyroków wydanych
przez sądy królewskie (te ostatnie prawie całkowicie zniszczone). Księgi
Metryki tworzą obecnie siedem serii: 1. Księgi Wpisów (Libri Inscriptionum),
2.Księgi Poselstw (Libri Legationum), 3.Księgi Pieczętne (Sigillata),
4.Księgi Kanclerskie (Spraw Publicznych), 5.Księgi Sądów Asesorskiego,
Relacyjnego i Sejmowego, 6.Ksiegi Sądu Referendarskiego, 7.Lustracje i
rewizje dóbr królewskich. Księgi Wspisów obejmują 382 j.a. materiałów z lat
1414-1795. Najstarszą ich część stanowią księgi wpisów kancelarii książąt
mazowieckich włączone do serii ksiąg wpisów Metryki Koronnej w 1539 r. Seria
ta zawiera wpisy nadań królewskich wszelkiego rodzaju lub ich potwierdzeń,
potwierdzeń transakcji dokonywanych między szlachtą, mniej liczne są wpisy o
charakterze ogólnopaństwowym (zwołania sejmów i sejmików, uchwały sejmowe).
Księgi mazowieckie zawierają zapisy czynności prawnych dokonanych przez
księcia lub przed księciem. Księgi Poselstw obejmują 41 j.a. materiałów z
lat (1354)1501-1761 i zawierają: wpisy korespondencji dyplomatycznej
wysyłanej i otrzymanej, korespondencji między obcymi państwami, którą Polska
była zainteresowana, wpisy związane z wysyłaniem i podejmowaniem poselstw,
wśród nich listy uwierzytelniające, instrukcje poselskie, mowy i
sprawozdania posłów, wpisy układów i traktatów z państwami obcymi, wpisy
dotyczące spraw wewnętrznych - postanowienia sejmowe, instrukcje poselskie,
mowy poselskie, korespondencja z dygnitarzami Rzeczypospolitej i miastami.
Od poł. XVIII w. wpisy dotyczące spraw zagranicznych dokonywane były również
w Księgach Kanclerskich. Księgi Pieczętne (Sigillata - 44 j.a. z lat
1658-1794) zawierają streszczenia (regesty) dokumentów uwierzytelnionych i
gotowych do wydania wystawionych przez kancelarię głównie w sprawach
wewnętrznych państwa. Księgi Kanclerskie obejmują 111 j.a. materiałów z lat
1735-1794. Zawierają one wpisy dokumentów i korespondencji dotyczących
polityki wewnętrznej i zagranicznej państwa. Wpisy dotyczące spraw
wewnętrznych obejmują nadania, potwierdzenia i zezwolenia królewskie. Wśród
wpisów dotyczących spraw zagranicznych znalazła się korespondencja
dyplomatyczna wychodząca i wpływająca, instrukcje poselskie i memoriały
obcych państw. Od początku panowania Stanisława Augusta wprowadzono rzeczowy
podział wpisów na 4 grupy: a/ nadania urzędów i tytułów, b/ inne nadania i
zezwolenia króla, c/ potwierdzenia królewskie, d/ zarządzenia i decyzje
króla w formie listów, reskryptów i glejtów. Księgi Sądu Asesorskiego,
Relacyjnego i Sejmowego obejmują 23 j.a. materiałów z lat 1591-1744.
Zawierają one protokoły czyli prowadzone w układzie chronologicznym krótkie
wpisy tzw. memoranda obejmujące nazwiska stron procesowych, czasem dane o
przedmiocie sporu oraz orzeczenia sądu w streszczeniu. Księgi Sądu
Referendarskiego obejmują 66 j.a. materiałów z lat 1582, 1591-1794.
Zawierają zapisy dotyczące sporów między poddanymi wsi w dobrach królewskich
a starostami i innymi posesorami tych dóbr. Tworzą je rejestry spraw, księgi
protokółów z przebiegu rozpraw oraz księgi dekretów czyli wyroków sądów.
Lustracje i rewizje dóbr królewskich obejmują 105 j.a. materiałów z lat
1489-1795. Zawierają one zapisy tych czynności.
Metryka Litewska - transkrypcje. Zespół ten obejmuje 31 j.a.
materiałów z lat (1440-1582) 1775-1792. Zawiera on część serii transkrypcji
ksiąg oryginalnych Metryki Litewskiej. Obejmują one teksty nadań monarszych,
zatwierdzenia umów i transakcji, traktaty i dokumenty dyplomatyczne
odnoszące się do stosunków Rzeczypospolitej z państwem moskiewskim i
chanatami tatarskimi. Niemal cały zbiór oryginalnych ksiąg Metryki
Litewskiej (zapisy kancelarii Wielkiego Księstwa Litewskiego) pozostał w
Rosji i jest przechowywany w Centralnym Państwowym Archiwum Akt Dawnych
(Centralnyj Gosudarstwiennyj Archiw Driewnich Aktow) w Moskwie.
Sumariusz Metryki Litewskiej - zespół ten obejmuje 15 j.a
materiałów z lat (1386-1751) 1474-1751. Materiały te zostały rewindykowane
na podstawie postanowień traktatu 1921 r. Sumariusz zawiera regesty aktów
znajdujących się w oryginalnych księgach Metryki.
Archiwum Skarbu Koronnego - zespół ten obejmuje materiały z lat
1388-1820. W większości stanowi go dokumentacja gospodarcza i finansowa.
Obejmuje następujące, zachowane działy dawnego Archiwum Skarbowego: Oddział
1. Rachunki królewskie (367 j.a. z lat 1388-1781), Oddział 2. Rachunki
poselstw (22 j.a. z lat 1538-1793), Oddział I. Rejestry podatkowe (169 j.a.
z lat 1472-1776), Oddział II. Rachunki sejmowe (110 j.a. z lat 1520-1794),
Oddział III. Rachunki nadworne (10 j.a. z lat 1507-1764), Oddział IV. Księgi
rekognicji (zeznań podatników o majątku) (51 j.a. z lat 1524-1766), Oddział
V. Księgi kwitów (18 j.a. z lat 1504 - 1766), Oddział VI. Księgi asygnat
(poleceń wypłaty kwot ze Skarbu Koronnego) (27 j.a. z lat 1526-1783), Dział
XLVI. Lustracje, rewizje i inwentarze dóbr królewskich (211 j.a. z lat
1549-1800), Oddział LIV. Zbiór pism rozmaitych tyczących się dóbr
królewskich (40 j.a. z lat 1494-1802), Oddział LVI. Inwentarze starostw (326
j.a. z lat 1495-1795), Oddział 82. Zbiór pism rozmaitych tyczących się
wydziału wojskowego (21 j.a. z lat 1521-1794), Oddział 84. Księgi addymentów
wojskowych (wykazów dopłat do hiberny) (60 j.a. z lat 1643-1794), Oddział
85. Rejestry popisowe wojska koronnego (131 j.a. z lat 1474-1758), Oddział
86. Rachunki z przychodów i wydatków na potrzeby wojska (127 j.a. z lat
1472-1794), spisy.
Archiwum Kameralne - zespół obejmuje 3 603 j.a. z lat 1700-1796.
Zawiera on akta instytucji zarządzającej dobrami i innymi dochodami
przeznaczonymi na utrzymanie króla i jego dworu utworzonej w czasach
panowania Augusta II. Archiwum nadano układ chronologiczny dzieląc je na 3
części obejmujące okresy panowania kolejnych królów polskich. Obejmuje ono
fragmenty akt czynności sądów skarbowych i komisji JKM Skarbowej, akta
ekonomii królewskich z kopiami dokumentów od XVI w., akta dotyczące żup
wielickich i bocheńskich, Kasy Generalnej Królestwa Polskiego.
Akta Ekonomii Malborskiej - zespół ten obejmuje 76 pozycji
inwentarza z lat 1510-1766. Zawiera rejestry wpływów i wydatków z dóbr zamku
malborskiego, inwentarze, rewizje i opisy tych dóbr sporządzone przy
obejmowaniu ekonomii przez kolejnych dzierżawców, akta komisji królewskich
rewindykujących te dochody, materiały dotyczące sąsiednich starostw:
puckiego i tczewskiego. Inne akta dotyczące tej ekonomii znajdują się w
Archiwum Państwowym w Gdańsku.
Tak zwana Metryka Litewska - zbiór utworzony sztucznie i
niejednorodny pod względem zawartości obejmujący 429 pozycji inwentarza z XV
w. - 1808 r. Aktualnie zawiera kilkadziesiąt ksiąg związanych z
działalnością dawnej kancelarii królewskiej (wypisy z ksiąg sądowych,
lustracje królewszczyzn, inwentarz Metryki Koronnej i archiwum monarszego)
oraz około 300 ksiąg z różnorodnymi materiałami, głównie z czasów panowania
Stanisława Augusta a wśród nich duża partia akt Rady Nieustającej, akta
Straży Praw, różne akta sejmowe (Sejmu Wielkiego, sejmu grodzieńskiego
1793), akta Komisji Edukacji Narodowej, papiery Hugona Kołłątaja, fragment
archiwum Komisji Wojskowej Obojga Narodów, Gabinetu i Kancelarii Wojskowej
Stanisława Augusta, zarządzenia Komisji Policji Koronnej i Komisji Policji
Obojga Narodów, akta konfederacji, archiwalia władz i urzędów Powstania
Kościuszkowskiego oraz m.in. rozproszone papiery kancelarii królewskiej i
wypisy z ksiąg grodzkich i ziemskich.
Archiwum Królestwa Polskiego - zbiór utworzony sztucznie
obejmujący 1 112 j.a. materiałów z XVI w.-1798, 1821-1822. Zawartość zbioru
jest niejednorodna. Obejmuje on m.in. papiery osobiste i publiczne biskupa
przemyskiego i podkanclerzego koronnego Andrzeja Trzebickiego, fragment
archiwum Stanisława Augusta (papiery osobiste oraz korespondencja m.in. z
Katarzyną II i posłami polskimi przy obcych dworach, rachunki, rękopisy i
druki z biblioteki królewskiej), istotną część archiwum Departamentu
Interesów Cudzoziemskich Rady Nieustającej (1775-1778), fragment akt
kancelarii naczelników Powstania Kościuszkowskiego, Rady Zastępczej
Tymczasowej, Rady Najwyższej Narodowej (1794), akta kancelarii Komisji
Policji Obojga Narodów (1791-1792), Komisji Policji Koronnej (1792-1794),
Urzędu Marszałkowskiego Koronnego (1785-1794).
Zbiór Popielów - zbiór utworzony w oparciu o materiały stanowiące
efekt pracy kancelarii osobistej Stanisława Augusta Poniatowskiego zwanej
Gabinetem Jego Królewskiej Mości oraz Kancelarii Wojskowej. Obejmuje 443
pozycji inwentarza z XIV-XIX w., głównie XVIII w. W zbiorze zawarta jest
m.in. korespondencja króla i kolejnych szefów jego Gabinetu z dyplomatami,
ponadto protokóły rozmów prowadzonych z dyplomatami zagranicznymi, listy
kierowane do króla przez korespondentów zagranicznych, tzw. miscellanea do
stosunków dyplomatycznych, obszerny zbiór konstytucji i ich projektów,
diariuszy, mów, akta żup solnych i ekonomii królewskich, mapy delimitacyjne
po I rozbiorze i in.
Archiwum Sejmu Czteroletniego - nazwa ta została przyjęta dla
zbioru papierów rewindykowanych w styczniu 1964 r. ze Związku Radzieckiego.
Liczy on 25 tomów. Obejmuje materiały z lat 1778-1794, 1834. Materiały są
przemieszane i sformowane w sposób przypadkowy. Najważniejsze z nich to
m.in.: diariusz rękopiśmienny sesji sejmowych rozproszony w różnych tomach
(1-10, 14, 17, 19, 21-24), teksty przemówień i wystąpień sejmowych, zagajeń
sesji przez marszałka, drukowany fragment diariusza sejmu, rękopiśmienne i
drukowane projekty, uchwały i konstytucje, korespondencja kierowana do
marszałków sejmowych, raporty i noty do deputacji sejmowych i Komisji Obojga
Narodów, wykazy i listy osób rekomendowanych do nobilitacji.
Korespondencja Stanisława Augusta - zbiór liczący 16 tomów listów
z lat 1792-1797 wyodrębniony ze Zbioru Potockich z Jabłonny. Obejmuje
korespondencję z ostatnich lat życia króla, głównie pobytu w Grodnie i
Petersburgu.
Archiwum Ghigiottiego - zbiór obejmujący archiwalia związane z
działalnością księdza Kajetana Ghigiottiego (1728-1796), zaufanego doradcy i
współpracownika Stanisława Augusta. Zbiór zawiera ok. 10 tys. listów,
głównie korespondencja Ghiogiottiego, Stanisława Augusta oraz inne dokumenty
(memoriały, noty, projekty pism, klucze do szyfrów, rachunki), biuletyny
informacyjne przesyłane przez stałych agentów Stanisława Augusta w różnych
stolicach Europy.
Papiery rezydenta H. W. Wickedégo - spuścizna Henryka Wolffa
Wickedégo, rezydenta polskiego w Dolnej Saksonii z siedzibą w Hamburgu w
latach 1768-1786. Obejmuje 48 j.a. materiałów z lat 1767-1774, 1786. Zawiera
korespondencję (z licznymi załącznikami) prowadzoną z Gabinetem
Dyplomatycznym Stanisława Augusta.
Militaria z Jabłonny - zbiór wyodrębniony w latach 1949-1950 z
archiwaliów Potockich z Jabłonny. Obejmuje 241 j.a. materiałów z lat
1776-1795, 1807-1813. Składają się z następujących grup:
1. Akta Gabinetu Wojskowego Stanisława Augusta 1776-1795 (sygn 1-87),
2. Akta Powstania Kościuszkowskiego 1794 r., akta władz najwyższych
Powstania (sygn 88-105), akta komendanta m. Warszawy (sygn 106-201), akta
korpusu ks. J. Poniatowskiego (sygn 202-234),
3. Akta Kancelarii Naczelnego Wodza i Ministra Wojny Ks .J. Poniatowskiego,
1807-1813 (sygn 235-241)
Akta Komisji Bankowej - fragment dokumentacji Komisji do
rozsądzania sprawy upadłych krajowych banków obejmujący 4 j.a. materiałów z
lat 1793-1803. Zawiera akta dotyczące upadłości domów bankowych.
Akta ziemskie i grodzkie - archiwalia powstałe w wyniku
funkcjonowania sądów instacji właściwych należących do stanu szlacheckiego.
Obejmują 8 724 j.a. materiałów z lat 1381-1840. Zawierały one zapisy
czynności tych sądów oraz m.in. pozwy, wizje i obdukcje, wyroki, dokumenty
przedkładane przez strony m.in. skargi, protestacje, odwołania od wyroków,
oświadczenia stanowiące dowody procesowe, liczne kontrakty w najróżniejszych
sprawach (m.in. akta kupna-sprzedaży, dzierżaw, nieruchomosci, inwentarze).
Występują wśród nich serie - Inscriptionum (zapisy), Recognictionum
(oświadczenia), z tej ostatniej serii wyodrębniły się następnie księgi
Resignationum (transakcje wieczyste), Debitorum (pożyczki), seria Relationum
(wpisy czynności związanych z działalnością urzędów), podobny charakter
miały księgi Oblatorum. Istniała też seria dekretów sądowych. Akta
zawierają:
1. Akta grodzkie i ziemskie mazowieckie (3 458 j.a., 1400-1802)
2. Akta ziemskie i grodzkie wielkopolskie (5 067 j.a., 1381-1840)
3. Akta ziemskie i grodzkie podlaskie ( 199 j.a., 1474-1794)
Zbiór Ignacego Kapicy Milewskiego - utworzony został przez
Ignacego Wawrzyńca Kapicę Milewskiego (1740-1817), prawnika i archiwistę,
zatrudnionego przy sądzie grodzkim bielskim. Zbiór obejmuje 78 pudeł
materiałów z XV w. - 1804 r. Zawiera wypisy z akt ziemskich i grodzkich
mazowieckich i podlaskich. Został sporządzony jako wykonanie warunków umowy
ze starostą szczerzeckim Piotrem Potockim.
Archiwum Miasta Warszawy - obejmuje 309 j.a. materiałów z lat
1376-1812. Zawiera części : Stara Warszawa, Nowa Warszawa, Warszawa
Ekonomiczne. Obejmuje m.in. księgi sądowe rady miejskiej (radzieckie) i
ławy, księgi wpisów do prawa miejskiego, protokoły posiedzeń i inne akta
magistratu (1792, 1794-1796), akta cechowe, kopiariusze przywilejów
miejskich, rejestry rachunkowe, dokumenty związane z pobieraniem podatków,
spisy mieszkańców 1792, akta urzędów działających na terenie Warszawy m.in.
Urzędu Marszałkowskiego Koronnego, Komisji Brukowej, Komisji Boni Ordinis
Warszawkiej.
Księgi miejskie - zbiór obejmujący 532 j.a. z lat 1401-1928.
Zawiera księgi stanowiące wytwór urzędów radzieckich, wójtowskich i
ławniczych 42 miast z Mazowsza, Kujaw, Podlasia i wschodniej części
Wielkopolski. Największe grupy ksiąg dotyczą miast: Łęczyca (22, 1560-1803),
Nieszawa (57, 1485-1798), Radziejów (40, 1430-1805), Sieradz (71,
1432-1806), Szadek (32, 1401-1697), Uniejów (24, 1495-1809), Warta (64,
1469-1792), Wieluń (56, 1514-1810).
Księgi wiejskie - 2 księgi z lat 1473-1773 obejmujące wsie
Lubiatówka i Rogi.
Nuncjatura Stolicy Apostolskiej - 8 j.a. z lat 1661-1794.
Zawierają 1 księgę nuncjusza Febrycego Serbelloniego z 1740 r. oraz 2 księgi
nuncjusza Alberyka Archinto z lat 1746-1749. Księgi te stanowią rejestr
czynności Trybunału Nuncjatury.
Archiwum Biskupstwa Warmińskiego i Kapituły Warmińskiej - fragment
archiwum biskupstwa i kapituły obejmujący 71 j.a. z lat 1682-1830 (XIV-XVI,
XVII). Zawierają m.in. akta sądów kościelnych, korespondencję bieżącą oraz
akta gospodarcze.
Varia i nabytki niedokumentowe - zbiór powstały w wyniku różnych
akcesji zaistniałych w całym okresie istnienia AGAD. Obejmuje 286 j.a. z
XIV-XVIII w. W pierwszej części zbioru znajdują się m.in. księgi pochodzące
z Archiwum Koronnego Krakowskiego, akta procesów polsko-krzyżackich, akta
dotyczące Prus i Brandenburgii, druga część zespołu składa się m.in. z
odprysków zespołów częściowo zachowanych, m.in. Metryka Koronna, Archiwum
Skarbu Koronnego, Archiwum Kameralne.
Zbiór sfragistyczny - zbiór został utworzony w AGAD. Obejmuje ok.
13 000 tłoków i odcisków pieczętnych uzbieranych z wycofywanych z użycia
pieczęci zlikwidowanych urzędów z XVII-XX wieku. Zbiór ten jest w trakcie
opracowywania i nie jest udostępniany.
źródło: AGAD, opr. Michał Kulecki |
Aktualności
